User Tools


Provisionary Edition

Bhartṛhari's Dravyasamuddeśa, with the Prakīrṇaprakāśa commentary of Helārāja, edited by Charles Li

Edited by Charles Li

Published in 2018 by in Cambridge.

  • Siglum: LEd

This is a provisionary critical edition of the text, currently still under active revision, based on thirteen manuscript witnesses and four printed sources.

More ▾
Title Dravyasamuddeśa
Commentary Prakīrṇaprakāśa
Author Bhartṛhari
Commentator Helārāja
Physical description
Language/Script Sanskrit in IAST transliteration.
Format xml
Material digital
Extent 18 verses. With commentary.
History
Date of production 2018 CE
Place of origin United Kingdom

fft64qrkvq
  • LEd
  • REd
  • REd-A
  • REd-C
  • REd-G
  • REd-d
  • REd-m
  • REd-p
  • REd-q
  • REd-r
  • REd-s
  • REd-H
  • REd-J
  • REd-L
  • REd-M4
  • REd-M5
  • REd-M6
  • REd-M11
  • REd-M12
  • REd-M13
  • REd-M14
  • REd-M16
  • ŚEd
  • IEd
  • KEd
  • D
  • K
  • V
  • A
  • O
  • L
  • G1
  • G2
  • M
  • P
  • H
  • T
  • CT
  • G

atha dravyasamuddeśaḥ

prakāśaḥ

jātir vā dravyaṃ vā padārthāv ity uktam* | tatra vājapyāyanadarśanena* jātiṃ viśeṣaṇabhūtāṃ padārthaṃ vyavasthāpya vyāḍidarśanena* viśeṣyabhūtaṃ* dravyam api padārthaṃ vyavasthāpayituṃ yathādarśanaṃ tad eva paryāyāntarair uddiśati |
REd T: om K, V: ukta P: vājapyāyaṃ tadarthane M: °ne H: jātivi° P: jātiviśeṣaṇabhūtā K, V: °bhūtā M, P: padārthatvena T, CT: vyāḻida° G(G1, G2): yāḍeda° ŚEd, IEd, KEd, D, A, O, L, G(G1, G2): viśeṣyarūpaṃ⸤viśeṣyarūpaṃ K, V: viśeṣyarūpaviśeṣya⸤rūpa G1: dram D, G(G1, G2): iti piiti pi L: iti P, H: °yitu L: tathā da° A: eca G(G1, G2): evaṃ CT: paryāyā__​_​_​_​_​_​_​ G(G1, G2): °taraikaddiśati°taraikaddiśati_°taraikaddiśati || P: °taraisaddiśati_
    • padārthānām apoddhāre jātir vā dravyam eva vā | padārthau sarvaśabdānāṃ nityāv evopavarṇitau || (Jātisamuddeśa 2, ed. Subramania Iyer, III, i, 8).
    • ākṛtyabhidhānād vaikam vibhaktau vājapyāyanaḥ (Vārttika 34 ad Aṣṭādhyāyī 1.2.64, ed. Kielhorn, I, 242).
    • dravyābhidhānaṃ vyāḍiḥ (Vārttika 45 ad Aṣṭādhyāyī 1.2.64, ed. Kielhorn, I, 244).
    • jātir vā dravyaṃ vety evam ukta iti (Ṭīkā ad Vākyapadīya 2.79, ed. Subramania Iyer, II, 39).
    • tatra vyāḍimate bhedo vākyārthaḥ, padavācyānāṃ dravyāṇāṃ dravyāntaranivṛttitātparyeṇābhidheyatvāt | jātivādino vājapyāyanasya tu mate saṃsargo vākyārthaḥ, samānyānāṃ padārthānāṃ saṃśleṣamātrarūpatvād vākyārthasya (Prakīrṇaprakāśa ad Jātisamuddeśa 5, ed. Subramania Iyer, III, i, 15).
    • guṇo jātir vā viśeṣaṇam idaṃ dravyaṃ viśeṣyam iti (Prakīrṇaprakāśa ad Vṛttisamuddeśa 92-93, ed. Subramania Iyer, III, ii, 196).
    • tathā ca jātyādir api viśeṣyatvena ced_ vivakṣitas tadā dravyam iti tīrthāntarīyadravyalakṣaṇānādarāt_ vyāḍidarśanena sārvatrikī dravyapadārthavyavasthā siddhyati | yathā vājapyāyanadarśane jātir anvitapratyayanimittaṃ sarvaśabdānām arthaḥ (Prakīrṇaprakāśa ad Bhūyodravyasamuddeśa 3, ed. Subramania Iyer, III, i, 188).
    • jātiśabdārthavācino vājapyāyanasya mate gavādayaḥ śabdā bhinnadravyasamavetajātim abhidadhati.... dravyapadārthavādivyāḍinaye śabdasya vyaktir evābhidheyatayā pratibhāsate | jātis tūpalakṣaṇatayeti nānantyādidoṣāvakāśaḥ | pāṇinyācāryasyobhayaṃ saṃmatam (Sarvadarśanasaṃgraha, ed. Abhyankar, 307-308).
ātmā vastu svabhāvaś ca śarīraṃ tattvam ity api |*
dravyam ity asya paryāyās tac ca nityam iti smṛtam || 1 ||
CT: om G(G1, G2): vasta L: svabhāvāś G(G1, G2): svabhāvāpysvabhā⸤vāpy G(G1, G2): aśa° IEd: ipy G(G1, G2): āpi P: add sa M: śa⸤dravyam K, V: asyāpardyāyās REd-C: paryāyā REd-m, REd-L, REd-M13: paryāyas G1: payāṃyāḥ⸤s O: tatva G(G1, G2): tatvam L: tatvamiśram G(G1, G2): itham G(G1, G2): smṛtaśa H: smṛtat || ꣸ ||
    • hetupratyayasaṃbhūtā paratantrā ca saṃvṛtiḥ | paratantra iti proktaḥ paramārthas tv akṛtrimaḥ || svabhāvaḥ prakṛtis tattvaṃ dravyaṃ vastu sad ity api | nāsti vai kalpito bhāvaḥ paratantras tu vidyate || (Acintyastava 44-45, ed. Tsuda, 50). Lindtner (154) also reads tu vidyate, while Tola & Dragonetti, following Tibetan sources, read na vidyate (18). Both Lindtner and Tola & Dragonetti read bhāvo, indicating an elided aparatantras following it; however, this seems to be a typo, since they translate it as relative (155) and dependent (33), respectively.
    • nanu sūtre ‘svātmani’ iti śuddham upāttam, vṛttau tu ‘sarveṣām’ iti saṃbandhipadaṃ yad uktam, tat_ kuta ānīyeti āśaṅkamāna āha ‘sva’ iti | ātmaśabdo 'pi yady api ‘ātmā vastu svabhāvaś ca....................|’ iti dṛṣṭyā svabhāvavācī saṃbandhiśabdaḥ, tathāpi vaiśeṣikādidṛśi svatantra eva ātmapadārtha iti śaṅketāpi; svaśabdopādāne tu svabhāvavacanatā asya gamyate (Īśvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinī, ed. Kaul Śāstrī, I, 41).
    • nanu ātmaśabda eva ‘ātmā vastu svabhāvaś ca................|’ iti sthityā svabhāvavācī vyākhyāyiṣyate kiṃ svagrahaṇena iti | āha ‘svaśabdaḥ’ iti (Īśvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinī, ed. Kaul Śāstrī, I, 47-48).
    • ‘vastu’ iti pradhānaṃ dravyam.... yathā pūrvam uktaṃ ‘kiñcit_ vastu bhavati |’ iti ‘ātmā vastu svabhāvaś ca śarīram |’ iti ca (Īśvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinī, ed. Kaul Śāstrī, III, 78-79).
ihārthakriyāyāṃ dravyam evopayujyata iti tad eva pravartakam arthinām | ataḥ śabdena tad evocyate | anabhidhīyamānā tu jātir avacchedikā guḍaśabde mādhuryādaya iveti* dravyavādināṃ darśanam | dravyaṃ ca dvividham, pāramārthikaṃ sāṃvyavahārikaṃ ca |* tatra dvitīyaṃ bhedyabhedakaprastāvena guṇasamuddeśe vakṣyati― «vastūpalakṣaṇaṃ yatre»tyādinā* | anena ca dravyeṇa vyāḍidarśane sarve śabdā dravyābhidhāyino bhavanti |
REd A: °kriyāṃ O: tataḥ M, P, H: add ca G(G1, G2): evovyate G2: anadhidhī° G1: anadyi⸤dhī° H: 'nabhivīya° ŚEd: om M: guḍaśabder P: guṃḍaśabder CT: °bdena K, V: mādhrarmādaya A: raveti P, CT: °dinā G(G1, G2): da CT: om H: dravya CT: om G(G1, G2): va CT: om K, V: dvividha H: dvivivaṃ CT: om CT: om CT: om sāṃvya° H: sāvya° G(G1, G2): va A: ta H: add dravyaṃ M, P: bhedyaṃ bhe°bhedyaṃ | bhe° CT: ⸤bhedyabhedapra° G(G1, G2): bhadyabhedakaprastavema V: °kamahyāvema K: °prahyāvena A: °mudeśe ŚEd, IEd: vakṣyate P: vasturūpa° G(G1, G2): vasttūpa° M, P: ityā° G(G1, G2): °na anena°na || anena D: add darśanaṃ dravyaṃ ca dviLvidhaṃ pāramārthikaṃ sāṃvyavahārikaṃ ca tatra dvitīyaṃ bhedyabhedakaprastāvena guṇasamuddeśe vakṣyati vastūpala⸤kṣaṇaṃ yatretyādinā | L: om G(G1, G2): va G(G1, G2): vyaḍi° T, CT: vyāḻida° K, V: dvavyā° A: °yinoṃ G(G1, G2): °yine G(G1, G2): bhavatibhavati |bhava⸤ti |
    • tatraikeṣāṃ mādhuryādayo 'tyantam anabhidhīyamānā guḍādibhiḥ śabdaiḥ tām arthān [sajante] iti (Dīpikā ad Mahābāṣya Paspaśāhnika, ed. Bronkhorst, I, 15).
    • nityatā cāpi dvividhā | vyavahārāśrayā paramārthāśrayā ca | ....dravye 'pi padārthe vyavahāranityatā (Dīpikā ad Mahābāṣya Paspaśāhnika, ed. Bronkhorst, I, 17-18).
    • vastūpalakṣaṇaṃ yatra sarvanāma prayujyate | dravyam ity ucyate so 'rtho bhedyatvena vivakṣitaḥ || (Bhūyodravyasamuddeśa 3, ed. Subramania Iyer, III, i, 187).
    • darśanād yathā guḍam upalabhya mādhuryam indriyāntaraviṣayaṃ pratipadyate | śravaṇād yathā guḍaśabdaṃ śrutvā mādhuryam aśabdakaṃ pratipadyata iti (Yuktidīpikā ad Sāṅkhyakārikā 4, ed. Wezler & Motegi, I, 73).
    • yadā tu nābhidhīyate dravyam, tadānabhidhīyamānam abhidhīyamānāyā jāter guḍaśabda iva mādhuryāder bhedakam ity ātmādhāraliṅgasaṃkhyopahāreṇopakāritvād guṇa iti yujyate vaktum (Prakīrṇaprakāśa ad Vṛttisamuddeśa 336, ed. Subramania Iyer, III, ii, 305).
    • na caitad vācyaṃ vākyasyaiva pratyāyakatvaṃ na padānāṃ, yato yathā guḍaśabdo guḍadravyam abhidhatte tathā pratyāyayaty api tadavinābhāvi mādhuryam (Śṛṅgāraprakāśa 6, ed. Raghavan, I, 345).
iha tu pāramārthikaṃ dravyaṃ nirūpyate | tathā hy ātmādvaitavādibhir ātmaśabdena tad dravyam uktam | ātmaiva hy upādhibhinnaṃ pratibhāsamānaṃ dravyaṃ padānām artha iti teṣāṃ darśanam ihaiva vakṣyamāṇam |
REd CT: pāramārthakaṃ P: dravya T, CT: om ŚEd, IEd, KEd: ātmā advai°ātmā advai°ātmā | advai° A, G(G1, G2), P, T: ta H, CT: om CT: om K, V, O, L, G(G1, G2): dravyayuktamdra-⸤vyayuktam CT: om P: jātmaiva CT: om CT: om CT: ⸤_⸤_naṃ G(G1, G2): pragtibhā°⸤pragtibhā° K: pratisabhā° CT: om K, V: dravya⸤dravya M, P: pādānāmpādānām G(G1, G2): neṣāṃ G(G1, G2): vakṣamāṇaṃ H: vakṣyamāṇa
vastu svalakṣaṇam arthakriyākāri* dravyam iti śākyair uktam |
REd G(G1, G2): vasta H: om L: svarūpam H: svalakṣamāṇam M, P: svalakṣaṇakri°svalakṣaṇ__⸤ṇakri° K: kyair V: kair M: śraukair P: ślokair
    • yad arthakriyākāri tad eva vastv ity uktam (Pramāṇavārttikasvavṛtti, ed. Sankrityayana, 330).
svabhāva iti sattādvaitavādibhiḥ svabhāva ātmabhūtā satteti kṛtvā | tathā hi kramarūpopasaṃhāre sattaiva sattvam iti* svasaṃbandhibhir upādhibhir upahitabhedā saiva dravyam |
REd D, K, V, A, O, L, G(G1, G2): svabhāvamsva⸤bhāvam H: sa cādvai° KEd: sattā | dvai° P: satādvai° ŚEd: Lsattādvaidvata° T, CT: svobhāvasvobhāvasvobhāva K: sattaṃti V: sataṃti G(G1, G2): saṃteni P: sateti H: satte KEd: kṛtā | K, V: katvākatvā |katvā_ H: vikṛtvā | H: kramasta⸤po° G(G1, G2): °popaṃsahāre°popaṃsahāre V: sasaiva T, CT: svatvam G(G1, G2): satvabhisa⸤tvabhi CT: om G(G1, G2): svaṃ saṃ° ŚEd, H, CT: om M, P: upādhir M: ahitā sattābhedā P: ahitā ⸤bhedā H: upāhitabhedāt CT: iti L, M, H: sattaiva P: sataiva K, V: dravya
    • saṃbandhibhedāt sattaiva bhidyamānā gavādiṣu.... kramarūpasya saṃhāre tat sattvam iti kathyate (Jātisamuddeśa 33-35, ed. Subramania Iyer, III, i, 42).
prakṛter ekadeśaḥ cetanaḥ puruṣaḥ,* taddvāreṇa śarīraśarīriṇor avyatirekāc charīraṃ dravyaṃ pradhānam eveti prākṛtikaiḥ,* śarīram evaika ātmā* yeṣāṃ, taiḥ śarīrātmabhir* ucyate |
REd K, V: ekadeśa CT: ceka(ta)naḥ G1: punaṣas G2: punuṣas KEd, D, K, V, A, O, G(G1, G2), M, P, H, T: tadvāreṇata⸤dvāreṇa K, V: °rīrīṇor°rīrī⸤ṇor G(G1, G2): °riṇo G(G1, G2): vyatirekā śarīraṃvya⸤tirekā śarīraṃ O: °rekaḥ śarīraṃ CT: °rekāḥ śarīraṃ L: °kā śarīraṃ G(G1, G2): dradhyaṃ P: dravyapra° A: padhānam A: prākṛtikai CT: śarīradevaika O, M, P: eva G(G1, G2): evai H: evātmā G(G1, G2): tai T: śarīrātmibhir P: śarī⸤tmabhir CT: śarīrakibhir ŚEd: °tmavādibhir A: ucyaṃte_ G(G1, G2): uvyate M: ucye | te P: ucyete
    • tasmāt tatsaṃyogād acetanaḥ cetanāvad iva liṅgam | guṇakartṛtve ca tathā karteva bhavaty udāsīnaḥ || (Sāṅkhyakārikā 20, ed. Sharma, 22).
    • tatra jarāmaraṇakṛtaṃ duḥkhaṃ prāpnoti cetanaḥ puruṣaḥ (Sāṅkhyakārikā 55ab, ed. Sharma, 50).
    • atrocyate 'cetanaṃ pradhānaṃ cetanaḥ puruṣaḥ iti... (Gauḍapādabhāṣya ad Sāṅkhyakārikā 57, ed. Sharma, 52).
    • pratipakṣāḥ punas tasya puruṣeśāṇuvādinaḥ | vaināśikāḥ prākṛtikā vikārapuruṣās tathā (Yuktidīpikā, ed. Wezler & Motegi, I, 2).
    • dvāv ātmanau | antarātmā śarīrātmā ca | antarātmā tat karma karoti yena śarīrātmā sukhaduḥkhe 'nubhavati | śarīrātmā tat karma karoti yenāntarātmā sukhaduḥkhe 'nubhavatīti (Mahābhāṣya ad Vārttika 9 ad Aṣṭādhyāyī 1.3.67, ed. Kielhorn, I, 292).
    • deham evātmeti bārhaspatyāḥ (Siddhitraya Ātmasiddhi, ed. Ramanujacharya, 3).
    • tac caitanyaviśiṣṭadeha evātmā (Sarvadarśanasaṃgraha Cārvākadarśana, ed. Abhyankar, 3).
tattvam iti caturbhūtatattvavādibhiś cārvākair dravyam ucyate | pṛthivy āpas tejo vāyur iti tattvāni,* tatsamudāye śarīrendriyaviṣayasaṃjñeti vacanāt | tad evam etaiḥ paramārthata ekam eva vastūcyate |
REd M, P: catubhūta° T: °tavādibhiś L: °tatvādibhiś A: cākaikair G(G1, G2): cārvākai P: ārvākais CT: śvārvākair M, P: tatvam G(G1, G2): uvyate CT: om ŚEd, IEd, KEd, D, K, V, L, M: pṛthivyaptejovāyur A: pṛthivyātejovāyur O: pṛthivyaptejovāyava G(G1, G2): pṛthivyap_taijovāyur P: pṛthivīvyaptejovāyur CT: om CT: om CT: om P: īti CT: om K, V: tatāni P: tatvābhiḥ CT: om K, V: tatsumu°Ltatsumu° CT: om K, V: śaraureṃ° CT: __​_​_​_​⸤_⸤śaktire(ri)ndri° A, P: śarīredri° G(G1, G2): °ṣayaṃ sajñā iti°ṣayaṃ sajñā iLti K, V: vacantatvacantat_vacantat__ G(G1, G2): vavanātvavanā⸤t_vavanāt_ O, CT: om G(G1, G2): ptad O, T: om CT: tadaikaiḥ O: taiḥ T, CT: pāramārtthika⸤pāramārthika KEd, D, K, V, A, O, L, G(G1, G2): °rtha°rtha°rttha G(G1, G2): vastū
    • pṛthivy āpas tejo vāyur iti tattvāni | tatsamudāye śarīrendriyaviṣayasaṃjñāḥ (Cārvāka Fragments I.2-3, Bhattacharya, 78).
    • pṛthivy āpas tejo vāyur ākāśaṃ kālo dig ātmā mana iti dravyāṇi (Vaiśeṣikasūtra 1.1.4, ed. Jambūvijayajī, 2).
dravyam ity asyeti | dravyaṃ nāma yaḥ padārthaḥ, tasyaita eva paryāyāḥ | eteṣām eva pāramārthikarūpābhidhāyitvāt | nānye ghaṭādiśabdāḥ | saty api tadabhidhāyitve vakṣyamāṇanayenātmādiśabdānām eva sarvatra ghaṭādāv avyāhataprasaratvam | tathā ca bhāṣyam—
eko 'yam ātmā udakaṃ nāma*
ity atrātmaśabda udake prayujyamāno dravyavacanaḥ | ākṛtidvāreṇa cānye śabdā dravye vartante | ime tu tatparityāgena mukhyayā vṛttyeti viśeṣaḥ |
siddhe śabdārthasaṃbandhe*
ity atra
dravyaṃ nityam ākṛtir anyā cānyā ca bhavati*
iti vadatā bhāṣyakāreṇa nityaṃ dravyaṃ smṛtam | saṃgrahoktasya* tasyārthasyānuvādāt smṛtam ity āha |
REd G(G1, G2): vyam H: ityisyeti P: asyaiti_ G(G1, G2): om CT: dravyānām ayaṃ G(G1, G2): om G(G1, G2): om H: ya G(G1, G2): om V: ta⸤syaiva G(G1, G2): om G(G1, G2): om G(G1, G2): om A: eteṣās G(G1, G2): om G(G1, G2): om M, P: eṣi H: paramārthikarūpatvābhi° T: °pāyitatvāt_ G(G1, G2): drabhi° D, K, V: ghaṭadi° P, H: °śabdaḥ°śabdaḥ_°śabdaḥ | CT: °na__​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​⸤__​_​_​_​_​_​_​_​_​ O: °ye ātmādiśabdānām G(G1, G2): °ye vātmādiśapdānām T: °yena ⸤ātmādiśabdānām CT: om CT: om CT: om M: apy āhatasya pratyakṣatvaṃ | P: apy āhatasya pratyakṣyatvaṃ_ CT: prasaratām· H: °tasya prasaratyaṃ | O: °prasyaṃdatvaṃ L, G(G1, G2): °prasyatvaṃ G(G1, G2): va P: bhāṣyeaṃ G(G1, G2), H: ko G(G1, G2): add nātmeti | atrātmaśabda udake K, V: praprajya° H: prayuchamāno G(G1, G2): dravyavadanaḥdravya⸤vadanaḥ ||dravyavadanaḥ || O, L, G(G1, G2): sākṛ°sākṛ° O, G(G1, G2): vānye V: śabdāḥ T: śabde V: add saty api tadabhidhāyitve V: vadravye KEd, V, A, G(G1, G2), P, H: varttatevarttate |vartateLvartate K: vaṃrtate H: add na A: om ta° T: °ge M, P: dravyavṛ°⸤dravyavṛ° V: vṛtteti CT: ni-⸤tya__​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​ K, V: ākatir H: avyā G(G1, G2): vānyāvabha° T: bhavantīti G(G1, G2): niṃtyaṃ G(G1, G2): smṛtisaṃ° CT: tantrārtha° T: tatrārttha° H: tatrārthasyānupādānāṃ G(G1, G2): °syāvuvādā P: °dātasyatam T: sṛtam G(G1, G2): āhā
    • kathaṃ punar jñāyate bhedakā guṇā iti | evaṃ hi dṛśyate loke | eko 'yam ātmodakaṃ nāma tasya guṇabhedād anyatvaṃ bhavati | anyad idaṃ śītam anyad idam uṣṇam iti (Mahābhāṣya ad Aṣṭādhyāyī 1.1.1, ed. Kielhorn, I, 41-42).
    • siddhe śabdārthasaṃbandhe (Vārttika 1, Mahābhāṣya Paspaśāhnika, ed. Kielhorn, I, 6).
    • ākṛtir anyā cānyā ca bhavati dravyaṃ punas tad eva (Mahābhāṣya Paspaśāhnika, ed. Kielhorn, I, 7).
    • saṅgraha etat prādhānyena parīkṣitaṃ nityo vā syāt kāryo veti | tatroktā doṣāḥ prayojanāny apy uktāni | tatra tv eṣa nirṇayo yatheva nityo 'thāpi kārya ubhayathāpi lakṣaṇaṃ pravartyam iti || (Mahābhāṣya Paspaśāhnika, ed. Kielhorn, I, 6).
yady api śākyādidarśane nityaṃ na bhavati dravyaṃ* tathāpi tanmatasyānabhyupagamād adoṣaḥ | kevalaṃ yad asmākaṃ dravyaṃ tad anyair evam abhidhīyata ity evam atropanyāsaḥ | yad vā bhāṣyānusāreṇa svarūpānyathātvānāpattiḥ, vikārabhede 'pi nityatvaṃ vivakṣitam atreti sarvatra tatsiddhiḥ || 1 ||
REd M, P, H, T, CT: add ca M, P: śaktyādi°śaktyā⸤di° G(G1, G2): śākyāhida° O, L, G(G1, G2): om G(G1, G2): bhayati CT: om A: na ma° P: °mān H, T, CT: evādoṣaḥevādoLṣaḥ |evādoṣaḥ | K, V: kevala⸤kevala H: add dravyaṃ L: add iti ŚEd, IEd: om H, T, CT: add apy G(G1, G2): avem M, P: om K, V: abhidhāyata H: evātro° V: aṃtro° G(G1, G2): °nyāsāḥ || KEd, O, L, G(G1, G2): ca D, K, V: vāc cavā1c ca A: add ca O: °thā tv anāpattiḥ G(G1, G2): °thāt tānāpapaptiḥ°thāt tānāpapaptiḥ ||°thāt tānāpapa⸤ptiḥ || P: °tvārnāpatir A: skarūpānyathātvānāpattivi° CT: °thā__​_​_​_​_​_​_​ G(G1, G2): vivakṣimvi⸤vakṣim M, P: add ity ŚEd, IEd, KEd, D, K, V, A, O: evetieveti T: add tat KEd, D, K, V, O, L, M, P, H, T: tat siddhiḥtat siddhiḥ || 1 ||tat siddhiḥ| 1tat siddhiḥ |tat siddhiḥ ||tat siddhiḥ |tat siddhiḥ_tat siddhiḥ |tat siddhiḥ ✗ A: lat siddhiḥ CT: siddhiḥ |
    • tatra kṣaṇikavādinām avicchedena pravṛttir yā sā nityatā (Dīpikā ad Mahābhāṣya Paspaśāhnika, ed. Bronkhorst, IV, i, 23).
evaṃ darśanāntarāśrayaṇenoddiṣṭeṣv api dravyabhedeṣu svasiddhāntāśrayeṇa sārvatrikīṃ dravyapadārthavyavasthāṃ kartum āha—
REd KEd, D, K, V, A, G(G1, G2): paraṃpa⸤raṃ CT: darśanāntaārā° M: darśanāṃtareṣv api śrayeno° P: °tareṣv api¦ ⸤śrayaṇoddiṣṭeṣv O: °śrayaeṇenoddiLṣṭeṣv G(G1, G2): °śravaṇenodiṣṭagedy H: °śrayeṇoddiṣṭeṣv L: dravyaebhe° KEd, A: bhedeṣu K, V: svasiddhānāṃ śra° G(G1, G2): svasiddhaṃ tāśrayaṇesvasiddhaṃ | tāśrayaṇesvasi⸤ddhaṃ | tāśrayaṇe K, V: sārvatrikāṃ A: ⸤sārvavrikīṃ G(G1, G2): sāvaṃkrikīṃ M: svā⸤bhāvikīṃ P: svabhāvikāṃ D: dravyapa⸤pa° K, V: dravyapapadārthavyavya°⸤dravyapapadārthavyavya° G(G1, G2): °vasthī P, T: °vasthā
satyaṃ vastu tadākārair asatyair avadhāryate |
asatyopādhibhiḥ* śabdaiḥ satyam evābhidhīyate || 2 ||*
G(G1, G2): satvaṃ REd-s, REd-M4, REd-M12: satyavastu G(G1, G2): vakra A: asatyer A: eva° H: avadhīryate | CT: śaṇḍaiḥ P: evabhi° K, V: evābhidhāyate_ A: evābhidhāyale_
    • asatyopādhi yat satyaṃ tad vā śabdanibandhanam (Vākyapadīya 2.127ab, ed. Subramania Iyer, 61).
    • jātyādayas tu bhedakā dravyasya sattvam vaktum | upādhibhūtās te śabdasyeti (Dīpikā ad Mahābhāṣya Paspaśāhnika, ed. Bronkhorst,IV, i, 15).
    • asatyopādhi yat satyaṃ tad vā śabdanibandhanam (Tattvasaṃgraha 889ab, ed. Krishnamacharya, I, 284).
    • anye tu āhuḥ— yad asatyopādhi satyaṃ sa śabdārtha iti | tatra śabdārthatvenāsatyā upādhayo viśeṣā valayāṅgulīyakādayo yasya satyasya, sarvabhedānuyāyinaḥ suvarṇādes sāmānyātmanaḥ, tat satyam asatyopādhi | śabdanibandhanam iti | śabdapravṛttinimittam abhidheyam ity arthaḥ (Pañjikā ad Tattvasaṃgraha 889ab, ed. Krishnamacharya, I, 284).
    • dravyapadārthavādino pi naye saṃvillakṣaṇaṃ tattvam eva sarvaśabdārtha iti saṃbandhasamuddeśe samarthitam -- satyaṃ vastu... (Sarvadarśanasaṃgraha, ed. Abhyankar, 306).
iha sarvaśabdānāṃ pāramārthikaṃ tattvaṃ sākṣāt spraṣṭum aśaktānām anekopādhiviṣayanihitapadānāṃ tadrūpolliṅganaṃ vyavahāre samālakṣyate | upādhīnāṃ cāgamāpāyavaśavidhuritanijasvarūpāṇām arthisārthasamāśāpūraṇapratihataśaktitvān na tāvaty eva paryavasānam ity upalakṣitarūpapṛṣṭhapātinaḥ śabdā vyavasthāpyante | avadhṛtarūpaniveśitvāc ca śabdānām avadhāraṇānusāram arthe pravṛttiḥ, avadhṛtiś cākāradvāreṇa | nirākārasya buddhyupārohāyogāt | yathāpratyayaṃ bhedāvasāyasya bādhyamānatvād anuyāyy abhinnam eva rūpaṃ paramārthataḥ | tad eva brahmarūpaṃ satyam || 2 ||
REd K, V, L, G(G1, G2): para°para° D: paāra° M: °rthitkatkaṃ CT: °-⸤rthika__​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​ K: ta⸤tva V: tatra CT: om ŚEd, H, CT: om A: sākṣyāt G(G1, G2): praṣṭam P: spraṣṭu2bh CT: om P: aśabdānām CT: om H: anekāpā° CT: om ane…ṣaya° L: °yavihitapadānāṃ O: °hitānāṃ padānāṃ ŚEd, IEd, KEd, D, A, O, L, G(G1, G2): tadrūpāliṅganaṃtadrūpāliṃganaṃtadrūpāliṃganaṃtadrūpāliṃganaṃtadrūpāliṃganaṃtadrūpāliṃganaṃtadrūpāliṃganaṃ K, V: tadbhayāliṃganaṃtadbhayāliṃganaṃ M: tadrūpālliṃgānāṃ P: tadrūpāliṃgānāṃ V: add na H: samātmakṣyate | M, P: °kṣya K, V, A: upādhānāṃupādhā⸤nāṃ⸤upādhānāṃ L: vāga° M, P: cāgamāpāya eva śabdavidhur iti ni° G(G1, G2): vāgamāpāyavaśavidhuritam ilasva° H: °pāṇā sākṣāt_ H: marthi° K: arthisārthasamāśāsara° V: arthisārthasamāśāsarapra° G(G1, G2): avisārthasamāsāpūraṇapratihataśaktiḥ vānavisārthasamāsāpūraṇapratihataśaktiḥ || vānavisārthasamāsāpūra⸤ṇapratihataśaktiḥ || vān A: naṃ A: nāvaty O, L: upalakṣitapṛ° G(G1, G2): °tapṛchapātinaḥ || K, V, H: °pṛṣṭapātinaḥ A: °pṛṣṭavātinaḥ P: °titaḥ_ P: śabda L: vyavasthāpane G(G1, G2): vyavasthāpyane P: avadhūta° G(G1, G2): avavṛta° CT: om CT: om CT: om CT: a__​_​_​_​_​_​_​_​ ⸤__​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​asāram H: °raṇanusāra⸤m M: °ṇāt tu sāmye P: °sāramye M, P: rthe KEd: prakṛtir D, K, V, A, O, L, G(G1, G2): prakṛti M, P, H: pratipattiḥpratipattiḥ |pratipattiḥ_pratipattiḥ | M, P: avadhṛtisvākā° G1: ca kā° G2: cākāradvariṇa K, V: nudhyu° G(G1, G2): vukṛyāro° T: °hābhāyovāgāt_ M: yathāprātyayaṃ G(G1, G2): °tyatyayaṃ CT: °tya-⸤yas M, P, H, T: add ca CT: add tv CT: abhe° K, V: badhya° L: anupāyy M, P: anupādhy O: upādhyabhinnam K, V: abhivam G(G1, G2): abhitvam O, L, G(G1, G2): paramārtthaḥparamārthaḥ ||paramārthaḥ ||paramārthaḥ || P: add satyaṃ CT: syasatyam·
syād etat | upādhiṣu śabdānāṃ viśrāntyabhāve śabdārthopādhitvaṃ teṣāṃ na syāt | avācyasya tadupādhitvāyogād ity etad vicārayitum āha—
REd A: upādhisvu G(G1, G2): upādhiśu G(G1, G2): om śa° A: śobdānāṃ T: viśrānyabhāve V: °bhāvo CT: °bhā__​_​_​_​_​_​_​_​_​_​ CT: om CT: om CT: om CT: om V: avātyasya G(G1, G2): avādhyasya CT: ⸤__​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​sya G(G1, G2): la upā° H: tadupodhi° T, CT: vyabhicā° H: vibhicā° M: vicāyara° G(G1, G2): vivāra°
adhruveṇa nimittena devadattagṛhaṃ yathā |*
gṛhītaṃ gṛhaśabdena śuddham evābhidhīyate || 3 ||
A: devada⸤ttaṃ gṛhaṃ P: °ttagrahaṃ G(G1, G2): gṛhīptaṃ P: grahītaṃ A: gṛhītagṛ° K, V: evābhidhāyateevābhidhāyate ||_evābhidhāyate_ G(G1, G2): °yato
    • tad yathā | katarad devadattasya gṛham | ado yatrāsau kāka iti | utpatite kāke naṣṭaṃ tadgṛhaṃ bhavati.... tad yathā | itaratrāpi katarad devadattasya gṛham | ado yatrāsau kāka iti | utpatite kāke yady api naṣṭaṃ tadgṛhaṃ bhavaty antatas tam uddeśaṃ jānāti.... tad yathā | itaratrāpi katarad devadattasya gṛham | ado yatrāsau kāka iti | utpatite kāke yady api tam uddeśaṃ jānāti saṃdehas tu tasya bhavatīdaṃ tadgṛham idaṃ iti (Mahābhāṣya ad Vārttika 3-4 ad Aṣṭādhyāyī 1.1.26, ed. Kielhorn, I, 74-75).
    • gotvādayas tv anabhidhīyamānāḥ śabdasyopādhibhūtāḥ pravṛttinimittam | yathā svastikādayo devadattagṛhasyāvācakāḥ santa upalakṣaṇaṃ gṛhasya bhavanti (Dīpikā ad Mahābhāṣya Paspaśāhnika, ed. Bronkhorst, IV, i, 22).
    • adhruveṇa nimittena.... iti | bhāṣyakāreṇāpi siddhe śabdārthasaṃbandha ity etad vārtikavyākhyānāvasare dravyaṃ hi nityam ity anena granthenāsatyopādhyavacchinnaṃ brahmatattvaṃ dravyaśabdavācyaṃ sarvaśabdārtha iti nirūpitam (Sarvadarśanasaṃgraha, ed. Abhyankar, 306-307).
ado devadattasya gṛhaṃ yatrāsau kākaḥ prativasati
ity atra niyatasvāmikagṛhopalakṣaṇāyopalakṣaṇabhūtasya* kākasyotpatite 'pi, tasminn upalakṣaṇasya kṛtatvād adhruvatvam anityatvam iti | tadanādareṇaiva tadupalakṣitaṃ gṛham abhidhīyate gṛhaśabdena yathā tathā prakṛtisaṃbandhād asatyopādhyupalakṣitaṃ satyam upādhirūpānādareṇa śabdair abhidhīyata ity anabhidhīyamānasyāpy abhidhānaviṣayaniyāmakatvād upalakṣaṇatve saty upādhitvaṃ nidarśanena samarthitam | tathā hi—
ktaktavatū niṣṭhā*
ity anubandhasyāprayogasamavāyitvād adhruvasyopalakṣaṇatve tadrahitasya śuddhasya pratyayarūpasya saṃjñā'prasaṅga* ity atredaṃ bhāṣye nidarśanam uktam || 3 ||
REd M, P: ādau|| ādau G(G1, G2): dede° V: devadatasya A: yatrausau A: pratīva° P: prasa° G2: anuni° ŚEd, IEd, KEd: atrāni° G1: anuniyatasvā T: niyatasvāmigṛ° M, P: niyatasvāmikagrahopa° CT: niyatvasvā-⸤migṛhāyopalakṣaṇāyo__​_​_​_​_​_​_​ A: kākasya utpaṃtite CT: om G2: tasmij CT: om CT: om u° A: upalakṣyaṇasya O: upalaṇatvasya K, V, L, G2: °ṇasvakṛtatvād°ṇasvakṛ⸤tatvād O: adhruvam H: adhruvatmam O: anityam G2: om M, P: tadāda° H: °re⸤ṇeva M, P: °lakṣaṇagṛhītam°lakṣaṇagṛ¦⸤hītam K, V: abhidhāyate CT: adhīyate | M, P: gṛhasaṃbaṃdhena⸤gṛhasaṃbaṃdhena D: add tathā K, V: add thā O, L, G2: tathā O, G2: yathā H: om G2: vrakṛ° CT: prakṛtasam° IEd, M, P, H, T: prakṛtasaṃ° CT: apatyo° G2: asahyāpā° L: asatyāyādhyu° K, V: asatyopādhyapa° A: °lalakṣitaṃ H: upadhi° A: °pān anādareṇa O: śabder KEd, D, K, V, A, O, L, G2: om KEd, D, K, V, A, O, L, G2: om KEd, D, A, O, L, G2: abhi° K, V: abhidhāya° M, P: abhidhīyamānasyābhi° CT: °-⸤syā__​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​ H: °niyamakatvād L, H: °kṣaṇe O: °ṇatvasaty IEd, KEd, D, A: upādhitvani° M, P: upādhida° K, V: upādhitvaniṃda°upā⸤dhitvaniṃda° G2: °nebha K, V: ktaktavatktavaktavat_ktaktavat__ P: ktaktavas tu H: kṛkṛvatta K, V: nisety A, P, H: niṣṭetyniLṣṭetyniṣṭety M, P: ananu° KEd: anubandhasya pra° G2: anubaṃyyāprayogasamāvā° L: radhruvasyopalakṣaṇe M, P: adhyupalakṣaṇatvena V: pratyayaya° H: pratyayasvarū° G2: saṃjñāṃ pra° KEd, D, K, V, A, G2, M, P: om ni° M: upa|ktaṃ | P: upakṣaṃ_
    • ktaktavatū niṣṭhā (Aṣṭādhyāyī 1.1.26, ed Böhtlingk, 4).
    • yady api lupyate jānāti tv asau sānubandhakasyeyaṃ saṃjñā kṛteti (Mahābhāṣya ad Vārttika 3 ad Aṣṭādhyāyī 1.1.26, ed. Kielhorn, I, 75).
    • tathā dravyam api abhidhīyate upalakṣaṇaṃ gotvādaya iti vyāḍimatam (Dīpikā ad Mahābhāṣya Paspaśāhnika, ed. Bronkhorst, IV, i, 16).
    • ktaktavatū॰ || 26 || ihānubandhāḥ kāryārtham upādīyante | prayogas tv eṣāṃ luptatvān nāsti | yatra ca sārūpyaṃ tatra sandehaḥ — katham asyānubandhakāryaṃ kṛtam asya tu na kṛtam iti pūrvapakṣābhiprāyaḥ || siddhāntavādī tu manyate — adhruveṇānubandhena niyatasannidhānā arthāḥ kārakakālādayo lakṣyante | taddarśanād anubandhasmṛtau ca tallakṣitānāṃ kāryāṇāṃ sādhutvaṃ vijñāyate (Pradīpa ad Mahābhāṣya ad Aṣṭādhyāyī 1.1.26, ed. Josi & Sastri, I, 315).
    • kākavadupalakṣaṇamātratvād iti cet, na, paryāyatvāt | upalakṣaṇaṃ viśeṣaṇaṃ vyavacchedakam iti paryāyā eva | devadattagṛhaṃ kākīti pratītiprasaṅgād iti cet, na, uktatvāt | yathāsamayaṃ pratītir iti daṇḍena paribrājakaḥ, kākena devadattagṛham iti nānayor vyavacchedakatve viśeṣo 'sti (Nyāyabhūṣaṇa , ed. Yogīndrānanda, 175).
    • bhaktiś ca dhvaniś ceti kiṃ paryāyavat tādrūpyam ? atha pṛthivītvam iva pṛthivyā anyato vyāvartakadharmarūpatayā lakṣaṇam ? uta kāka iva devadattagṛhasya sambhavabhāvād upalakṣaṇam ? (Locana ad Dhvanyāloka 1.14, ed. Paṭṭābhirāma Śāstrī, 140).
    • viśeṣaṇaṃ caturvidhaṃ vyāvartakaviśeṣaṇam uparañjakaviśeṣaṇam upalakṣaṇaviśeṣaṇam upadhānaviśeṣaṇaṃ ceti.... upalakṣaṇaviśeṣaṇaṃ kākavad devadattagṛham (Lakṣmīdharavyākhyā ad Saundaryalaharī, ed. Veṅkaṭanāthācārya, 132).
    • aindropalakṣitaṃ ‘idi paramaiśvarye’, paramaiśvaryavān indraḥ | atra śrutiḥ— “indro māyābhiḥ pururūpa īyate” iti | tatsambandhi aindraṃ karma tenopalakṣite | kākavad devadattagṛham itivad viśvasarjanādivyavahāro 'syopalakṣaṇam na tu svarūpadharma iti yāvat (Dīpikā ad Yoginīhṛdaya 2.19, ed. Kaviraj, 105).
    • yena ca svoparāgam udāsīnaṃ kurvatā viśeṣyagatavyāvartakadharmopasthāpanena vyāvṛttibuddhir janyate tad upalakṣaṇam, yathā kākādi (Advaitasiddhi, ed. Srinivasachar & Venkatanarasimha Sastry, II, 32).
nanu kāko 'tivilakṣaṇād gṛhād bhedenāvadhāryamāṇo mā bhūd gṛhaśabdābhidheyaḥ | ghaṭādayas tv ākārāḥ pṛthaganupalabhyamānatattvāḥ, katham iva tacchabdair nābhidhīyeran | anyo hy upādhir upalakṣaṇabhūtaḥ sāmānādhikaraṇyenāvacchedakaḥ | tad yathā dṛtiharir ity atra paśuḥ |* anyat tu viśeṣaṇaṃ pṛthakśabdavācyam uparañjakam | tad yathā vāneyam udakam iti vanasaṃbandhopādhīyamānarūpaviśeṣam udakam abhidhīyata iti vanasaṃbandho viśeṣaṇam uparañjakatayābhidheyakam āpadyata iti | tathā coktam—
arthaviśeṣa upādhis tadantavācyaḥ samānaśabdo yaḥ |
anupādhir ato 'nyaḥ syāc chlāghādiviśeṣaṇaṃ yadvat ||*
ity āśaṅkya sadṛśataram atra nidarśanam āha—
REd, G1 KEd, D, K, V, A: sti vi°'sti vi°sti vi° O: vilakṣaṇod M, P: sti vilakṣaṇo H: °kṣaṇo G2: °ṇā CT: tivila__​_​_​_​_​ K: gahāta V: grahāta A: gahāt_ P: grahād A: bhedenāyadhā° O: bhud H: om G2: raha° K, V: gaha° H: om A: ghaṭhādayas G2: ghū...da⸤yas H: om H: om P: svākārā CT: tākārāḥ A: ākāṃrā H: om G2: pṛthakanu° H: om P: °ladabhyamānatatvāt M: °natvāt K, V: °tatvā H: om H: om H: om G2: nātidhī° K, V: nābhidhāye° H: om H: om KEd, D, K, V, A, O, L, G2, CT: py'py H: om H: om D, K, V, A: upādhirūpa° H: bhūta G2: °kṣaṇaḥ bhūtaḥ P: sāmānyenādhir u¦⸤palakṣaṇabhūtaḥ_ samādhi° M: sāmādhi° G2: sāmānā⸤dhir aka° O: °raṇyanāvaccheda⸤kaḥ | KEd, K, V, A, M, P, H: yathā iti hariryathā | iti hariryathā ⸤iti hariryathā iti hariryathā | iti hariḥ |yathā iti hariḥ_yathā iti hariḥ G2: yathā | iti harisya M, P, H, T, CT: add paśur O, L: om G2: i O, L: anyatraanyatra G2: om P: paśu V, A, CT: anyaanya-⸤_ M, P: anyatraanya⸤tra H: anyatraṃ M, P, CT: om CT: om ŚEd, IEd, KEd, D, K, V, A, O, L, G2, M, H, T: apṛ°apṛ°apṛ° P: aprathamaśabda° CT: om G2: uṃpa° K, V: uparajaṃkaṃ L: paraṃ janakaṃ CT: ⸤__​_​_​jakam· O, T: om K, V: yavyā T: tathā K, V: cāneyam O: vānedam L: neyam V: udakavini ŚEd: vanīsaṃ° IEd: vanasasaṃban° T, CT: vanasaṃbandhopadhī°⸤__​_​vanasambandhopadhī° P: vanasaṃbaṃdhopādhiya° K: vanasaṃ⸤babadhopayādhāyamānarūpaviśeṣaṇam V: vanasaṃba⸤dhopayādhāyamānarūpaviśeṣaṇam O, L, G2: °dhopadhīyamānarūpaviśeṣaṇam°⸤dhopadhīyamānarūpaviśeṣaṇam D: °pā1pādhīyamānarūpaviśeṣaṇam KEd, A: °śeṣaṇam°śeṣaṇam | G2: asidhī° K, V: abhidhāyata V: i A: vacanaśarīrasaṃ° D, O, L, G2: vanaśarīrasaṃ°vana⸤śarīrasaṃ° ŚEd: vanīsaṃ° KEd: vacanaśarīrasambandhe K, V: vanaśarīrasabaṃdho T, CT: °bandho pi°bandho 'pi G2: uparaṃjakaṃ tadābhi° K, V: °taryabhidheyakam°taryabhidheyaka⸤m D: °tayaābhidheya_kam L: °tadābhidheyakam ŚEd, O: °yatvam O: add apy L: add āpy G2: āpāpa° L: apadyata H, T, CT: evaeva |eva | G2: voktam | K, V: āryāadd āryāadd ⸤āryā D: āryā1artha° O, L, G2: upādhitādaṃ°upādhitā⸤daṃ° ŚEd: tadanyavādācyaḥ KEd, D, K, V, A: tadanuvācyaḥ M, P: °vācyasamānaśabde KEd: sa āryāmā° H: yam CT: anu⸤_ M: anto H: ahito CT: om A: anonya D: nyaṃ G2: nya T: nyat CT: om H: nyasyā° L: nyasmāt_ ślā° T: syāc śāghā° D: syāt_ ślāślāghā° P: syā¯ghā° KEd: syāt || 3 || ślāghā° CT: om O: add syāt_⸤ CT: ⸤__​_​_​_​_​_​d P: itir M, P: add ity G2: midaranam
    • harater dṛtināthayoḥ paśau (Aṣṭādhyāyī 3.2.25, ed Böhtlingk, 95).
    • gotracaraṇāc chlāghātyākāratadaveteṣu (Aṣṭādhyāyī 5.1.134, ed. Böhtlingk, 236).
    • tadantatvāt tadvācyaḥ samānaśabdo 'yam_ iti ca smaraṇāt (Vidhiviveka, ed. Goswami, 318).
    • dvividho 'py upādhir upahitasamānādhikaraṇas tadvyadhikakaraṇaś ca | tad yathā | dṛtihariḥ paśuḥ, gārgikayā ślāghate iti ca | tatra yaḥ samānaśabdaḥ sa samānādhikaraṇopādhiḥ sa tadantavācyaḥ pratyayāntavācyo dṛtiharipaśvādiḥ | na tv asamānaśabdo 'samānādhikaraṇo gārgikayā ślāghate ity ādiḥ | na hi gārgikayeti ślāghādyadhikāravihite vuni tadantenā 'samānādhikaraṇaḥ, gārgikayā ślāghā 'bhidhīyata ity arthaḥ (Nyāyakaṇikā ad Vidhiviveka, ed. Goswami, 318).
    • upādhiśabdena ceha tulyanyāyatvād viśeṣaṇam apy ucyate | kvacit tu, tayor bhedena vyavahāro dṛśyate | yathā ‘nopādhir upādhir bhavati viśeṣaṇasya vā viśeṣaṇam iti || ‘arthaviśeṣa upādhis tadantavācyaḥ samānaśabdo yaḥ | anupādhir atonyaḥ syāc chlāghādi viśeṣaṇaṃ yadvat ||’ iti (Pradīpa ad Mahābhāṣya ad Aṣṭādhyāyī 3.1.1, ed. Josi & Shastri, III, 1).
    • gotvaṃ ca jātir upādhir bhaviṣyati | tena nātiprasaṅgaḥ | na copādher abhidhānam | anabhihitasyāpi tacchabdenopahitāvacchedakatvadarśanāt | yathā gārgikayā ślāghata ity atra ślāghopādhivihito buñ na ślāghām āheti bhāvaḥ | ....seyaṃ vyadhikaraṇe 'nupādhau gatiḥ | samānādhikaraṇe tu paśvādāv upādhau pratyayāntaraśabdavācyatvam eva, yathā dṛtihariḥ śveti | ....tathā ca smarati bhagavān_ kātyāyanaḥ— tadantavācyaḥ samānaśabdo 'yam_ iti | samānaśabdaḥ samānādhikaraṇaśabdaḥ, ya upādhir asau pratyayāntaśabdavācya ity arthaḥ | tasmād vyaktiniyame apratītā jātir aśaktā | na ca gośabdād anyad asyāḥ pratyāyakam astīti sā 'pi tena pratyāyanīyeti siddham na vyaktimātraṃ padārtha iti (Nyāyavārttikatātparyaṭīkā ad Nyāyasūtra 2.2.60-61, ed. Thakur, 432-433).
suvarṇādi yathā yuktaṃ svair ākārair apāyibhiḥ |
rucakādyabhidhānānāṃ śuddham evaiti vācyatām || 4 ||*
G1 REd-M4, REd-M5, REd-M6, REd-M14, REd-M16: yathābhinnaṃ ŚEd, IEd, KEd: bhinnaṃ G2: syair G2: apāyi_ M: upādhibhiḥ || P: upādibhiḥ_ H: aṇayibhiḥ | K, V: haca° G2: savakā° P: rucakādhyabhidhānānā O, L, G2, CT: evetieve⸤ti P: mavaiti A: vācyaṃtāṃ_ G2: vāvyatāṃ H: vācyatāt_ || ꣸ ||
    • yathā somyaikena lohamaṇinā sarvaṃ loham ayaṃ vijñātam̐ syāt | vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ loham ity eva satyam (Chāndogya Upaniṣad 6.1.5, ed. Olivelle, 246).
    • tathā suvarṇaṃ kayācid ākṛtyā yuktaṃ piṇḍo bhavati | piṇḍākṛtim upamṛdya rucakāḥ kriyante | rucakākṛtim upamṛdya kaṭakāḥ kriyante | kaṭakākṛtim upamṛdya svastikāḥ kriyante | punar āvṛttaḥ suvarṇapiṇḍaḥ punar aparayākṛtyā yuktaḥ khadirāgārasavarṇe kuṇḍale bhavataḥ (Mahābhāṣya Paspaśāhnika, ed. Kielhorn, I, 7).
    • tad yathā— katarat suvarṇaṃ, ya eṣa rucakaḥ svastiko vardhamānaka iti; na hy atra rucakādyākāradvāreṇa pravṛttas suvarṇaśabdo rucakādyākāram abhidhatte, uparateṣu vā rucakādyākāreṣu tadvyavacinnasvarṇārthaparatāṃ parityajati | tad uktam— adhruveṇa nimittena devadattagṛhaṃ yathā | gṛhītaṃ gṛhaśabdena śuddham evābhidhīyate || suvarṇādi yathā yuktaṃ svair ākārair apāyibhiḥ | rucakādyabhidhānānāṃ śuddham eve(vai)ti vācyatām || tathopalakṣaṇe jātāv ākṛtau vā samāśrite | vyaktayo yānti śabdānāṃ śuddhā evābhidheyatām || (Śṛṅgāraprakāśa 6, ed. Raghavan, I, 329).
rucakakuṇḍalādyākāraviśeṣopādhīyamānarūpabhedam api suvarṇam ity eva sarvatrānapāyirūpaṃ satyam ity apāyibhir ākāraviśeṣais tatsādhyārthakriyā'karaṇān* na tatraiva rucakādiśabdāḥ kṛtapadabandhāḥ* | kiṃ tu tadatiricyamānam arthavastv abhidhāyakatvena samāviśanti,* tadvat prakṛtisaṃbandhād ākāropahitanānātvam api paratattvaṃ śabdagocara ity arthaḥ | tatra ca apāyibhir iti hetunirdeśaḥ sādhyasamakakṣyatayā kṛtaḥ, tataś copādhīnām avācyatvam asatyatvaṃ ca siddhyati | asatyatvād evārthakriyā'karaṇāt tadarthaṃ ca śabdavyavahārād avācyatvaṃ teṣām ity arthaḥ |
REd, G1 P: rucakakuṃḍalachyākā° CT: ⸤rucakakuṇḍalādyakāviśeṣo⸤padhī° G2: syaṃkakuṃḍalādhāraviśeṣo bhidhāyamānarūpābhedam O: °śeṣo bhidhīyamānarūpābhedam L: °śeṣo bhidhāyamānarūpābhedam H: °ṣoṇadhīyamānarūpabhedam T: °ṣopadhīyamānarūpabhedam K, V: °pādhāyamānarūpābhedam°pādhāyamānarūpābhedamaLm KEd, D, A: °rūpābhedam ŚEd, IEd: om H: ⸤suvatrarṇam T: savarṇṇam ŚEd, IEd: om ŚEd, IEd: om KEd, D, K, V, A, M, P: sarvatropādhirūpaṃsarvatro_pādhirūpaṃ G2: satyabh H: om CT: i__​_​_​_​_​_​ KEd, D, A: upādhibhiḥupā⸤dhibhiḥupādhibhiḥ_ K, V: upādhibhi G2: apāyibhi CT: om CT: om H, T: tatsadhyā°tatsadhyā°tatsaddhyā° CT: om tatsādhyārtha° L, M, P: °yākāraṇān G2: tetraiva G2: ruvakādiśabdā CT: °śabda__​_​ ŚEd, KEd, D, K, V, A, O, L, G2: °dasaṃbandhāḥ°dasaṃbandhāḥ |°dasambandhāḥ°dasaṃbaṃdhāḥ°dasaṃbaṃdhāḥ°dasaṃbaṃdhāḥ°dasaṃbaṃdhāḥ°dasaṃbaṃdhāḥ°dasaṃ.......baṃdhāḥ°dasaṃbaṃdhāḥ || IEd: °dasaṃbadhnāḥndhāḥ | P: °baṃ⸤dhā K, V: kituṃ H: ki T: kan CT: takiṃ K, V: om A: om ta° G2: °rivyamānam M: °mānaśarīram P: °māne śarīram K, V: arthavasty G2: arthavasy M: arthād vastv P: arthyād vasty H: arthavahastv K: abhidhaya° D: abhidhaāya° O: abhidheyaketana L, G2: abhidheyakatanaabhi⸤dheyakatana H: abhidheyakeyakena T, CT: ābhidheyakena M, P: °yakena P: saptāvi° G2: samāviśatti CT: samāviśati G2: tatvakṛ° T: prakṛtasaṃ° H: prakṛsaṃ° L: prakṛtipratyayasaṃ° CT: °bandandhād D, K, V, O, G2: āro° L: āropi...hi° KEd, A, M: āropāhi°āropāhi° P: āropāhitanāvātvam CT: °hitānānātva-⸤m O, L, G2: paratvaṃ T: paran tatvaṃ CT: paraṃ tatvaṃ K, V: śabdagovara G2: śadagovaram O, L: °caram H: atra M, P: atraivopādhibhiratraivopā¦⸤dhibhir G2: vāpā° KEd, D, K, V, A: śākyasa° CT: sādhyama__​_​_​⸤kṣya° O, L: śākyasamakakṣatayā G2: śakyasamakakṣatayā M, P: °kakṣatayā K, V: kataḥ G2: vṛtaḥ || K, V: copādhānām G2: vopādhinām H: copādhīmām G2: avāvyatvema M: asatyatvam P: atyatvam G2: om a° O: om M, P: avācyatvaṃ A: ecārtha° G2: evārthākri° M: °yākāra⸤ṇāt P: °yākāraṇā CT: °yā__​_​_​⸤_ṇāt M, P: tadartha G2: va CT: °hāravācyaṃ G2: avāvyatvaṃ M, P: add atas K, V: arśaḥ
    • na ca tatsvalakṣaṇagrahaṇottarakālabhāvinīlavikalpasya viṣayeṇa nīlārthasādhyārthakriyā kriyate (Hetubindu, ed. Steinkellner 1967, 35). Reconstructed from the Tibetan translation.
    • na ca tatsvalakṣaṇagrahaṇottarakālabhāvino nīlavikalpasya viṣayeṇa nīlasādhyārthakriyā sādhyate (Hetubindu, ed. Steinkellner & Krasser 2016, 3).
    • asatyeṣu bhedeṣv eva śabdāḥ kṛtapadabandhā nābhinnam advayaṃ tattvaṃ saṃspraṣṭuṃ śaktā iti vitatha eva śābdo vyavahāraḥ (Prakīrṇaprakāśa ad Saṃbandhasamuddeśa 73, ed. Subramania Iyer, III, i, 174). Subramania Iyer records the variant reading kṛtasaṃbandhā in KEd, V, and COL 2393 of the Travancore University Manuscripts Library which is not collated here.
    • yato bahiḥsadasattvam anapekṣyaiva vivakṣāprāpitasaṃnidhāne 'rthe vṛtapadabandhāḥ śabdāḥ (Prakīrṇaprakāśa ad Vṛttisamuddeśa 570, ed. Subramania Iyer, III, ii, 405). No variants recorded for vṛtapadabandhāḥ. Raghunātha Śarmā corrects vṛta to kṛta (III, iii, 602).
    • anyatra saṃjñāsamāveśo bhavati | kānyatra | loke vyākaraṇe ca | loke tāvat | indraḥ śakraḥ puruhūtaḥ puraṃdaraḥ | kanduḥ koṣṭhaḥ kuśūla iti | ekasya dravyasya bahyaḥ saṃjñā bhavanti (Mahābhāṣya ad Vārttika 1 ad Aṣṭādhyāyī 1.4.1, ed. Kielhorn, I, 296).
nanu ca rucakādau prakṛtyanvayo* 'vadhāryata eva | ihāpi vastūnāṃ jñāyamānatvena* sattvāj jñānasya vaikalpikākārānavasthānān nirākāraśuddhasaṃvinmātrānugamasya svasaṃvitsiddhatvād adoṣaḥ | nanu viśeṣaṇoparaktaṃ* viśeṣyābhidhānaṃ yuktam ity upasarjanībhūtasyābhidhāne kā kṣatiḥ | na kācit, kevalam upādhiṣv evātra tātparyadṛṣṭyā padabandho nivāryate | guṇatvena* tv abhidhānam astu, na tāvaty eva viśrāntir iti dravyaniṣṭhatāsiddhiḥ || 4 ||
REd G1: om ŚEd, IEd, G1, M, P, H: om K, V, G2: va KEd, D, K, V, A, O, L, G2: kāryādau G1: om A: prakṛtyacayo G1: om G1: om M, P: vadhāryatevadhāryate |vadhāryate_ G1: om G2: prava M, P: evam G1: om G1: om P: vastunāṃ CT: vastūnā KEd, K, V, A, O, G2: jāya° G1: om V: matvāt_ G1: tvāt_ T: satvā L: vai⸤kalpikārā° M: vaika⸤lpikākārasyāna° G(G1, G2): °kārāvavasthānām P: °kārasyānavasthānā V: °nābhūtasyābhidhāne kā kṣatiḥ na kā⸤cit kevalam upādhin G(G1, G2): irā° D: nirākāraśuśu° KEd: °gamyasya P: svasaṃvitasiddha° ŚEd: svasaṃvit_ siddha° O, L, G(G1, G2): aśeṣaḥaśeṣaḥ ||aśeṣaḥ || O: na O: add tu CT: om P: °dhānayuktam KEd, D, K, V, A, O, L, G(G1, G2), CT: om CT: om K, V: upasarjanābhū°upasa⸤rjanābhū° CT: __​_​_​_​⸤__​_​_​_​_​_​bhidhāne G(G1, G2): °syāribhānaṃ O, L: °dhānaṃ G1: kakṣyatiḥ || A: kṣati G(G1, G2): kāvitkāvi⸤t M, P: om A, H: upādhiṣṭevātra G(G1, G2): upādhir vyavātraupādhir vyavātra M, P: evātrāpi M, P: tātparyaṃ dṛṣṭvātātparyaṃ | dṛṣṭvātātparyaṃ_ dṛṣṭvā H: °dṛṣṭvāṃṣṭyāda H: padaṃ baṃdho K: anidhānam V: avidhānam M, P, H, T, CT: add ca G(G1, G2): tīvaty K, V: dravyanimutāsiddhiḥdravyanimutāsiddhiḥ_ A, P, H: dravyaniṣṭatāsiddhiḥdravyaniṣṭatāsiddhiḥ_dravyaniṣṭatāsiddhiḥ | O, L: dravyasiddhiḥdravyasiddhiḥ | G(G1, G2): dravyanisiddhiḥdra-⸤vyanisiddhiḥ
    • atha yo 'sāv ādyaḥ kapotaḥ salomakaḥ sapakṣo na ca saṃprati prāṇiti kathaṃ tatra prāṇiśabdo vartate iti | atha matam etat prakṛtyanvayā vikārā bhavantītīhāpi na doṣo bhavati (Mahābhāṣya ad Vārttika 5 ad Aṣṭādhyāyī 4.3.155, ed. Kielhorn, II, 325).
    • yadi hy ekāntato bhinnaṃ viśeṣyāt_ syād_ viśeṣaṇam | svānurūpāṃ sadā buddhiṃ viśeṣye janayet_ katham (Ślokavārttika 142, ed. Dvārikādāsa Śāstrī, 128).
    • svānurūpām iti | viśeṣaṇasvarūpoparaktām | yato viśeṣaṇoparaktaṃ viśeṣyaṃ grāhayad viśeṣaṇam ucyate, anyathā viśeṣaṇa(tva)syānupapannatvād iti bhāvaḥ | yathoktam -- svabuddhyā yena rajyeta viśeṣyaṃ tad viśeṣaṇam iti (Pañjikā ad Tattvasaṃgraha 1296, ed. Krishnamacharya, I, 387), which is a quotation of Ślokavārttika Pratyakṣasūtra 142, ed. Dvārikādāsa Śāstrī, 128).
    • na hy ākṛtipadārthikasya dravyaṃ na padārtho dravyapadārthikasya vākṛtir na padārthaḥ | ubhayor ubhayaṃ padārthaḥ | kasyacit tu kiṃcit pradhānabhūtaṃ kiṃcid guṇabhūtam | ākṛtipadārthikasyākṛtiḥ pradhānabhūtā dravyaṃ guṇabhūtam | dravyapadārthikasya dravyaṃ pradhānabhūtam ākṛtir guṇabhūtā (Mahābhāṣya ad Vārttika 53 ad Aṣṭādhyāyī 1.2.64, ed. Kielhorn, I, 246)
    • prakṛtyanvayā iti | prakṛter anvayo yeṣu te prakṛtyanvayāḥ | prakṛtir eva vikārarūpatām āpadyamānā vikārāvasthāyām api kvacit prakṛtiśabdenābhidhīyata ity arthaḥ (Pradīpa ad Mahābhāṣya ad Vārttika 5 ad Aṣṭādhyāyī 4.3.155, ed. Josi & Shastri, IV, 227).
    • bhāvānāṃ hi jñāyamānatvena jñānopārūḍhatayā sattvam eva, bahir adhyavasānāc cāpi sattvam (Prakīrṇaprakāśa ad Saṃbandhasamuddeśa 63, ed. Subramania Iyer, III, i, 169).
ata eva viśeṣaṇoparāgāt sāṅkaryadoṣaṃ parihartum āha―
REd G(G1, G2): viṣaṇovasaṃgā P: °paśamarāgāt CT: sāṃkarśerya° H: sākaryadvoṣaṃ K, V: °doyaṃ K, V: pariharttamparihartam
ākāraiś ca vyavacchedāt sārvārthyam* avarudhyate |
yathaiva cakṣurādīnāṃ sāmarthyaṃ nāḍikādibhiḥ || 5 ||*
H: svavya° G(G1, G2): vyavadvedāt O: sāmartthyam L: sāmārthyam G(G1, G2): sāmarthyām KEd: anuru° P: °dhyata_ G(G1, G2): vakṣu° P: °dīnā V: add śabdāṃtarābhidhāyamānārthatvaṃ V: sāṃnā° REd, M, P, H, T: nālikādibhiḥnālikādibhiḥ || 5 || 115nālikādi⸤bhiḥ || || ||_nālikādi⸤bhiḥ_5_nālikādibhiḥ || ꣸ ||nāḻikādibhiḥ |
    • ekam āhur anekārthaṃ śabdam anye parīkṣakāḥ | nimittabhedād ekasya sārvārthyaṃ tasya bhidyate (Vākyapadīya 2.250, ed. Subramania Iyer, II, 103).
    • uktaṃ ca— ākāraiś ca vyavacchedāt sārvārtham avarudhyate | yathaiva cakṣurādīnāṃ sāmarthyaṃ nalikādibhiḥ || (Śṛṅgāraprakāśa 6, ed. Raghavan, I, 329-330).
sarvabhāveṣu brahmaṇo dravyalakṣaṇasyābhedāt tadabhidhāyitve śabdānāṃ sarvatra tasya bhāvāt sārvārthyaṃ śabdāntarābhidhīyamānārthatvaṃ sāṅkaryaṃ prasajyetety atredam ucyate | pratiniyatākāraparicchinnavṛttitvāt sarvārthatvapratibandhād asaṅkara ity arthaḥ |
REd G(G1, G2): sarvatāveśu H: bra⸤hmaṇā G(G1, G2): °bhedat G(G1, G2): tadatidhātitve O: tasyābhā° G(G1, G2): bhāvā P: sarvārthyaṃ L: śabdābhi° G(G1, G2): śabdāṃtarātidhī° K, V: śabdāṃtarābhidhāya°⸤śabdāṃtarābhidhāya° O: °mānatvaṃ K, V: sāṃkarya G(G1, G2): pramajye° V: prasatyetety A: prasajyatety P: prasa⸤jyata ty H: prasaṣvetety G(G1, G2): atredanatreda⸤n L: ⸤pratiniyatakā° G(G1, G2): °richinavṛttitvā°richinavṛ⸤ttitvā V, P: sarvārthatvaṃ pra° CT: sarvārthapra° KEd: sarvārthatvāpra°
ghaṭākāropadhānapuraḥsaraṃ ghaṭaśabdena brahmadravyam abhimukhīkriyate, paṭākāropadhānena tu paṭaśabdenetyādy upādhirūpopahitavivekitvam abhidhānīyam | tad yathā nāḍikāśuṣiravartmanihitanayanās tadavakāśāvasthitam evārthabhāgaṃ paśyanti, tathāvidyāvacchinnadṛkśaktibhir ākārabhedair eva vastūpalakṣyate |* tathaiva ca yathādhyavasāyaṃ śabdaniveśāc chabdair abhidhīyata ity arthaḥ |
REd K, V: ghaṭākādopa° G(G1, G2): ghāṭākāropadhīnapuraḥsaṃra O: °dhāne puraḥsaraṃ L: °sara T, CT: āmu° P: ghaṭā° A: paṭhaśa° G(G1, G2): paṭaśaddene° K, V: °netvādy M: °nety P: °ne P: add tur IEd: upādhirūpopāhi° T, CT: °tatvam P: °vekītvam G(G1, G2): atidhānīyata H: nālikāmuṣira° M: nālikāsuṣira° O, L: nāḍikāsuṣira° T: nāḻikā⸤suṣiva° A: nāḍi⸤kāśuyi_iva° CT: nāḍikāsuṣivanmarmani° G(G1, G2): nāḍikāśuṣiravarmani°nā⸤ḍikāśuṣiravarmani° P: nālikāsuṣiravartmanī hi° V: nāḍikāra° G(G1, G2): tadavakyasāva° K: °vaschitam L: eva⸤rtha° G(G1, G2): evārthahāgaṃ L, G(G1, G2): vaśyaṃti H: tathāvichin° L: yathācadhinaṃ dṛ° O: tathāvadinaṃ dṛk_śaktirbhi.........r G(G1, G2): tathāvadhiṃnaṃ dakūśaktibhirtathāvadhiṃnaṃ dakūśaktibhir KEd, D, K, A, M, P: °napṛthakśaktibhir°napṛthak_śaktibhir°napṛtha2_k_śaktibhir°napṛthak_śaktibhir°napṛthak_śa⸤ktibhir°napṛthak_śaktibhir°napṛthak_śaktibhir G(G1, G2): akā° A: ākāramedair P: ākārabheaidair G(G1, G2): aveva° P: vastupa° O, L, G(G1, G2): om H: yathārthāva° CT: śabdaviśeṣāc chabdair H: °veśās chaśabdair IEd: ebhi° ŚEd: evābhi° K, V: abhidhāyata P: īty T: itiy G(G1, G2): artha ||
    • tathā hi— yathā cakṣurādiśabdānām aśeṣarūpādiprakāśanasāmarthyaṃ nalikādisuṣiravartmani yuktaṃ darśanasya tadavakāśāvasthitarūpabhedoparuddhatayā viṣayāntareṣu na viprakīryate, tathā jātyākṛtibhyām avaruddhaviṣayā gavādiśabdānām abhidhānaśaktir nāśvādiṣv atiprasajyata iti (Śṛṅgāraprakāśa 6, ed. Raghavan, I, 329).
yathāvaraṇādinendriyasyaiva prakāśaśaktiḥ pratibadhyate, na viṣayo vikriyate, tathānādyavidyāvacchedaprakalpitavibhāgānāṃ* jīvānām eva saṃvedanaśaktir niyamyate, yena vicchinnārthābhidhānena bhedaviṣayāṇy abhidhānāni prayujyante, na tu tattvam avidyayāvilīkriyata iti nāḍikānidarśanena sūcayati | nāḍikādibhir ity ādigrahaṇād avadhānapratighātamūrtyabhijanādyavarodhaḥ | yatraiva hy avadhānaṃ tad evāvadhāryate | mūrtyabhijano rūpasaundaryaṃ tenāpahṛto 'nyaṃ na paśyati || 5 ||
REd L: yathācara° G(G1, G2): yathāvaraṇāmineṃ° P: yathā āvaraṇādidri° M: yathā āvaraṇādiṃ¦⸤dri° O: °yasyeva H: prakāśanaśaktiḥ G(G1, G2): prakāśāśaktiḥ K, P: °śakti_ V: om M, P: tena CT: 'pi kri° M: tathānādyāvi° P: tathānādyāvidyāvachaṃda° G(G1, G2): tathānādyāvachedaprakalpata° O: vijñānānām L: jijñānām G(G1, G2): jījñānām H: jīvāmenām K: evaṃ K, H: save° IEd: °śakriśaktir A: vidyinnā° L: vichinnāyā⸤bhi° O: vicchinnādyābhi° K: vichinnā⸤rdyābhi° G(G1, G2): vichināyātidhī tenavichināyātidhī || tenavichi⸤nāyātidhī || tena M, P, H: °bhimānena°bhimām__nena P: °yāny O, L, G(G1, G2): °yāsmābhidhānāni CT: ābhyabhi° K, V: prayuyaṃte O, L, CT: prayuṃjateprayuṃjate |prayu-⸤ñjate | G(G1, G2): prāyuṃjate P: prayujyate_ H, T: prayujateprayujate | CT: tatvavi° M, P: avidyayā āvi° L: avidyayā balī° H: avidyamāyāvilīṃkri° G(G1, G2): °yāvanīkṛteya P: add nāti¦ M, P, H, T: nālikā°⸤nālikā°nāḻikā° CT: nāḍi-⸤kādida° K, V: sūcavatisūca⸤vati G(G1, G2): sūvayatisū⸤vayati P: sucayati_ M, P, H, T: nālikā°nāḻikā° M: ityādi | gra° O: ādigrahaṇāvadhānapratighātamatyabhi° L: °ṇāvadhānapratighātamartyabhija...nādyavirodhaḥ | G(G1, G2): °ṇāvadhīnaprativātamarttyatijanāghṛvarodhaḥ°ṇāvadhīnaprativātamarttyatijanāghṛvarodhaḥ ||°ṇāvadhīnaprativātamarttyatijanāghṛvarodhaḥ_ M: avaghānabhūpra° KEd: avadhātapra° T: avadhānapratitaghā° A: avadhātapratidhāta° H: °ghāṭatamūrtyabhijanaṃ nādyavarodhaḥ | CT: °rtyajanādyava-⸤rodhaḥ O, L: yatraivavye CT: yatraivaṃ G(G1, G2): yatrai‾vyevghava° M, P, H: om M, P, H: vyava° A: āva° ŚEd, IEd, KEd, D, K, V, A, O, L: eva hy ava°eva hy ava° G(G1, G2): eva hy adyadhā°eva hy a⸤dyadhā° G(G1, G2): mūrcyabhi° KEd, A: °janā O: om rū° CT: rūpaṃ saun° K, V, A, P: rūpasaudaryaṃrūpasaudaryaṃ_ L: saudaryaṃ G(G1, G2): ya sauṃdaryaya ⸤sauṃdarya H: °darya ŚEd, IEd, KEd, D, K, V, A: tenāpahatotenāpaha⸤to G(G1, G2): tenāpahuto P: nya CT: 'nyan
    • iha hi vijñānātmano brahmaṇo vibhaktāḥ syuḥ, avibhaktā vā, svato brahmaṇaiva vā vibhajyeran_ bhogārthaṃ krīḍārthaṃ vibhūtikhyāpanārthaṃ vā svabhāvād vā; avidyānibandhano vā tadvibhāgaḥ (Brahmasiddhi, ed. Kuppuswami Sastri, 21).
ye tarhy ākāramātraniveśinaḥ sanniveśādiśabdās te dharmamātram abhidadhyur iti sārvatrikī dravyapadārthavyavasthā viśīryetety āśaṅkyāha―
REd K, V: ryarya G(G1, G2): tye M, P: yenaye⸤na H: yanaṃ G(G1, G2): tahy G(G1, G2): āṃkāramāganirveśataḥ || KEd, K, V, A, O: °nirddeśataḥ°nirdeśataḥ°nirdeśataḥ°nirdeśataḥ°⸤nirdeśataḥ D: °nirdeśanaḥ L: °nirveśataḥ A: saṃtive° G(G1, G2): eṃniveśāriśabdāeṃniveśāriśabdāeṃniveśāriśabdā || H: abhidaṣkar M, P: add na K, V: sārvatrikā G(G1, G2): sāvartrikīsā⸤vartrikīsāvartrikī H: °rthasya vyavasthā G(G1, G2): °sthāviśīryota ty M: °sthābhidhīyetety P: °sthābhidhīyatety K, V: viśārye°viśā⸤rye° H: viśīryatety
teṣv ākāreṣu yaḥ śabdas tathābhūteṣu vartate |
tattvātmakatvāt tenāpi nityam evābhidhīyate || 6 ||
G(G1, G2): tiṣv CT: add ādhy P: āokā° G(G1, G2): ākāreyuyūḥākāreyuyūḥ || K, V: ya CT: sadā bhū° G(G1, G2): tathāḥ bhūtedhyutathāḥ bhūte⸤dhyu G(G1, G2): varttato G(G1, G2): ta cātma° CT: °katvoktenāpi A: nityem K, V: evābhidhāyateevābhidhāyate ||evābhidhāyate_
upādhimātrasvabhāveṣv api sanniveśādyākāreṣu* sanniveśādiśabdā vartamānāḥ, paramārthatas tattvād avyatirekād upādhīnāṃ tanniṣkarṣe svarūpasyāsvarūpatvāt tadātmanaiva sattvāt tad eva nityam upādhimad dravyam, evam apy abhidhāne 'bhihitaṃ bhavati | tattvam ātmā hy upādhīnām, na tu te tasyātmāna iti vyāpakatvāt sarva evopādhayas tadātmanā santas tathaivābhidhīyante | yadā hy upādhimallīnatā tadopādhaya upādhayo na bhavanti | tatas tu niṣkarṣe dharmāntarāśrayatayā svātantryād upādhimattvam eva nopādhitvam* ity āśayaḥ || 6 ||
REd M: || upādhisva° P: upādhiṣv abhā° A: °traśvabhāveṣv G1: °svalāves G2: °svalāves tu O, L: °ve O: kvacit L: Lkvāpi G1: tu pi G2: pi K, V: °reyu G(G1, G2): °reśur G1: sanivaāśā° G2: saniveośā° K, V: °śabda°śa⸤bda M, P, H: °śabdo T, CT: °śabdāḥ K, V: vartamānā A: vartabhānāḥ G(G1, G2): varttamājāḥ M, P, H: varttamānaḥvarttamānaḥ_ A: papa° G1: para-⸤rthatas T: °kānupādhīnān CT: °kānupādhīnāṃ G(G1, G2): add na V: tanniṣkarṣaṃ L: tanni⸤karṣe G(G1, G2): tu miṣkarṣe P: svarūpasyātmasva° G(G1, G2): svarūpatvādy KEd, D, K, V, A, O, L: ātma° G(G1, G2): atmanaiva M, P: ātmany eva A, P: satvā G(G1, G2): sattāt P: upādhīmallīnatā_ tadā KEd, D, K, V, A, M: °mallīnatā tadā°mallīnatā tadā,°mallīnatā tadā2°mallīnatā | tadā H: °mallīnavā tado L, G(G1, G2), T: °madravyam G(G1, G2), P: om O: om CT: avyapy G(G1, G2): āpatidhāne P: ubhi° CT: abhidha(ā)ne H: abhidhānābhi° G(G1, G2): om M, P: nihitaṃ O, L: bhihitatvaṃbhihitatvam CT: tvabha° K, V: bhavāti G(G1, G2): ti P: ātmāṃ H: ṣkapā° K: apādhānāṃ V: apādhānā G(G1, G2): unādhīnāṃ H: nanu H: om K, V: tevalasyā°tevalasyā° KEd, D, A, M, P: kevalasyā°kevala3syā°kevalasyā° L: tat syāt māne H: vyāparttaka° ŚEd, IEd: vyāvartaka° G(G1, G2): sarvapadopā° CT: evopacayas T, CT: add te KEd: tadātmanāṃ H: sattas T, CT: sansan__ M: sattayaivā° P: sa⸤tayaivabhi° G(G1, G2): tathaivātidhīvateta⸤thaivātidhīvate K, V: °bhidhāyaṃte CT: °dhīyate | H: add Ltathā K, V: dā O, CT: yathā M, P: tadā H: upāvima° L: upādhyadhī⸤natā P: upādhīmallinatā K, V: °mallānatā O, G(G1, G2): °madhīnatā CT: °-⸤macchinnatā KEd, D, K, V, A, O, L, M, P: tadopādheya G(G1, G2): tadopādheva G(G1, G2): vapā° K, V: dhayoLdhayo T, CT: om G(G1, G2): tata G(G1, G2): śrutipūrve K: nimerṣe V: nimeṣe O: nipūrve L: pūrve CT: niṣkṛṣṭe G2: dharmota° G1: dharmeta° CT: °śrayā__​_​_​_​_​_​ G(G1, G2): svātaṃtryad M, P: upādhitvam O, L, G(G1, G2): °matva°matva O, L, G(G1, G2): va P, T: nopadhitvam L: arthaḥ || G(G1, G2): āśaya || M, P: bhāvaḥbhāvaḥ |⸤bhāvaḥ_
    • yo vā saṃniveśaviśeṣaḥ saṃyogaviśeṣaṇaṃ ca hastyādiṣv iva sākṛtir eva (Dīpikā ad Mahābhāṣya Paspaśāhnika, ed. Bronkhorst, IV, i, 15).
    • yathā ca nirupādhino dravyasya prakarṣo nāsti tathā dravyān niṣkṛṣṭasya svatantrasya guṇasyāpi śuklataraṃ rūpataraṃ rūpam iti svataḥ prakarṣo nāsti, api tu tadavasthāyāṃ dravyāyamāṇatvād_ guṇasyāparasaṃsargidharmāntaranimitta eva prakarṣa iti (Prakīrṇaprakāśa ad Guṇasamuddeśa 3, ed. Subramania Iyer, III, i, 204).
yady evaṃ dharmāṇām apy avasthāntare dharmirūpatvān nityatve satyatve cākārāṇām asatyatvam, dravyasya tu satyatvam ity etasya niyamasyānupapattir ity āśaṅkyāha―
REd ŚEd, IEd, KEd, D, K, V, A, O, L, G(G1, G2): om G1: avasthātare P: dhamirū° H: dharmirūpitvān L: ...dharmiṇi rūpatvāni° G(G1, G2): °tvānityatve G(G1, G2): vākā° K, V: cākārīṇām L: cākārāṇāsasa° M, P: anityatvaṃanityatvaṃ |anityatvaṃ_ M, P: avayavadra° G1: saātyatvam M: satyatva P: satyatve P: nityatve M: nityatve tasya P: tasya G(G1, G2): niyūmesyā° L: niyamesyā° T: °pattier
na tattvātattvayor bheda iti vṛddhebhya āgamaḥ |
atattvam iti manyante tattvam evāvicāritam || 7 ||
O: om L: nanv O: || tatvata⸤syayor L: atasya yo H: °tvayār G(G1, G2): ca tasyayārte darati REd-H: bhedaṃ REd-C: bhedā iti O: dravyebhya L: dhravebhya G(G1, G2): dhruvebhya P: āgataḥ_ K, V: manyaṃtvemanyaṃ⸤tve L: maṃnyate L: ivā° K, V: evāvivāritaṃevā'vivāritaṃ ||evā'vivāritaṃ_ G(G1, G2): evāvivāvivāritaṃevāvivā⸤vivāritaṃ ||evāvivāvivāritaṃ ||
ayam atrārthaḥ | nehādvaitanaye satyāsatye dve rūpe staḥ, advaitahāniprasaṅgāt | kiṃ tu pāramārthikam ekam evādvayaṃ tattvam | tac cānādisiddhāvidyāvilasitasahaṃ* pramātṛviṣayatayā yathātattvam anavabhāsamānam ity anekavikalpaparighaṭitākārarūpatayā vyavahāram avatarati | tathā ca tad evākāranānātvonnīyamānasvarūpabhedaṃ* cakāsti, nānyat | tadvyatiriktasyānyasyābhāvāt |
REd M, P: asyāyam| asyāyam H: ātrārthaḥ | T, CT: artthaḥa⸤rtthaḥarthaḥ O: add na P: na hi dvai° L: nehī dvai° G(G1, G2): neho dvai° O: hy advai° H: satyasatye P: dvarūpe H: dvarūpantaḥ L: add satye K, V: stuḥstuḥ_ G1: advaitadvāni° L: ⸤para° O: pāramārtikam G(G1, G2): paramārthekamparamārtheka⸤m V: evam M, P: om KEd, D, K, V, A, O, L: om G(G1, G2): om O, L: cānādisiddhāvidyāvilaṃbitasahapramāpra°cānādisiddhāvidyāvilaṃbitasahapramā⸤pra°cānādisiddhāvidyāvilaṃbitasahapramāpra° K, V: cānādisiddhāviyāvilasitasahayamāpra° G(G1, G2): chānādisiddhāt nidhavilaṃvinasahapramāpramāsṛdviṣṭhaya°chānādisiddhāt__ nidhavilaṃvinasahapramāpramāsṛdviṣṭhaya°cchānādisiddhāt__ nidhavilaṃvinasahapramāpramāsṛdviṣṭhaya° D: °⸤sahapramāpramātṛviṣayatayā A: °sahapramāpramātaviṣayatayā M, P, H, T, CT: °sahapramātṛviṣayatayā L, G(G1, G2): yathātvam M, P: tathātvam K, V: atadhabhā°a⸤tadhabhā° KEd, D, K, V, A, O, L, G(G1, G2): om H: akene° G(G1, G2): anekakika° CT: anekavikalpapari⸤ghari° L: anekaviṣayavikalpaparighaṭanākā° M, P: anusaratianusa⸤rati |anusarati_ K, V, G(G1, G2): va G(G1, G2): evākāranānātve nī° L: evākāranānātvonī° V: °tvonnāyamānasvarūpabheda K: °bheda G(G1, G2): vakāsti G(G1, G2): tadhvati°tadhva⸤ti° K: tadyati° T, CT: °ktasyābhāvāt_ O: °nyasvābhāvāt |
    • tad yathā cintāmaṇir arthināṃ yathāśayam ākāranānātvam uddarśayati tathānantaśakti sanmātraṃ brahma avidyāvilasitasahaṃ sāmsārikapramātṛviṣaye nānārūpaṃ cakāstīty ante vastusatattvam uddhāṭitam (Prakīrṇaprakāśa ad Jātisamuddeśa 40, ed. Subramania Iyer, III, i, 47).
    • ekam eva brahma sarvaśaktīti pramāṇena siddhe 'sminn arthe 'vidyāparikalpitasya bhāvabhedasyāpāramārthikatvāt kāryanānātvonnīyamānaḥ śaktibheda evaiksya yukto na tu svarūpabhedaḥ (Prakīrṇaprakāśa ad Jātisamuddeśa 22, ed. Subramania Iyer, III, i, 34).
tatra ca yo 'yaṃ prakāśaḥ sā vidyā | aprakāśas tu tamo 'vidyā | na ca prakāśābhāvo 'prakāśo nāma kaścit pramāṇasiddho nirūpyaḥ | tataś ca yo 'yaṃ bhedaprakāśaḥ saivaikaghanaprakāśābhāvaḥ prakāśavicchedo 'vidyā | tatra ca vicchinnānvayo vicchedo 'vadhāryata iti vicchinnaprakāśaḥ satyo vidyaiva | vicchedamātraṃ tv apradhānasvabhāvaṃ na kiṃcid avidyeti paramārthatvavicāre na kiṃcid atattvaṃ vyavatiṣṭhate | tattvam eva yathāpratibhāsaṃ bhedena cakāsad avicāritaramaṇīyaṃ prapañco 'tattvam iti vyavahriyata iti brahmavidaḥ | tathā cāvicāritaramaṇīyaṃ parīkṣayā vyavasthāpitaṃ tattvam evābhinnaṃ tīrthikā bhedadarśanavyavasthitā bhedātmakam atattvaṃ manyanta iti vicāreṇāvidyāvilaye brahmaikaniṣṭhatā darśanānām | tad uktam―
satyā viśuddhis tatroktā vidyaiva*
ityādi || 7 ||
REd M, P: tathā G(G1, G2): va A: cayor A: ya K: praṃkāśaḥ ŚEd, IEd, KEd, D, K, V, A, O, L: sa⸤sa G(G1, G2): om A: vidhā G(G1, G2): mavidhā H: om a° G(G1, G2): aprakāśakta G(G1, G2): namo A, G(G1, G2): vidhā L: om G(G1, G2): va P: prakāśābhyā_ M: °bhā | A: prakāṃśe vichedo G(G1, G2): gakāśo A: add vidyā tatra ca A: vinānya IEd: kaścipra° G(G1, G2): kaścihāmāṇāsiddho V: prakāśamā° A: nirūpya H: nirūpas H: yor H: ya ŚEd, IEd, O: sa evai° H: sevaikaghaṭana° K, V: saivaikaghāna° G(G1, G2): sevaikaghanaprakāśātāvaḥ || P: saivaiyanaprakāśakabhāvaḥ_ L: prakāśāvi° G1: prakāśa CT: °vidyācchedo O, G(G1, G2): vipā L: viyā ŚEd, IEd: om V, G(G1, G2): va P: vichedānvachin° M: vichedānvachinnā⸤nnā° G(G1, G2): vichinā° A: vichinnācayo O: om ŚEd, IEd, KEd, D, K, V, A, L, G(G1, G2): vacchedo'vacchedo'vacchedo'vacchedovachedovachedovachedovachedovachedovachedovachedo T: vicśede G1: vadhāye G2: vadhāyate M: vichittir apra° P: vichitipra° L: °kāśa ŚEd, IEd, KEd: satyā M, P: satosato | H: tanāvi° G(G1, G2): viccaiva L: chinne mātraṃ G(G1, G2): vichemātraṃ P: chedamātratvaṃ H: °mā⸤tra ŚEd, IEd: tu P: om T: aprathana° O: aprathāna° P: pradhāsva° M, H: apradhāsva° CT: aprathanasvabhāva G(G1, G2): °svabhavaṃ P: om G(G1, G2): kiṃvid L: avidyo G(G1, G2): avidhetiavidheLtiavi⸤dheti ŚEd, IEd, T, CT: °rthavicāre°rtthavicāre M, P: °rthatatve H: °rthatatve vicāre G(G1, G2): °vivāre KEd, D, K, V, A, L, G(G1, G2), M, P: om G(G1, G2): kiṃvih H: kicid ŚEd, IEd: tattvaṃ M, P: yat tatvaṃyat tatvaṃ_ L: ca ti° K, V, A, H: vyavatiṣṭatevyavatiṣṭate | G(G1, G2): evāya° CT: add ca G(G1, G2): vakāsaṃd M, P: cāvakāśād CT: ⸤sakāsad M, P: add iti M, P: om a° T: apivi° G(G1, G2): avivāri° K, V: °maṇāyaṃ°maṇāyaṃ O: prapaṃca G(G1, G2): paṃcodayāpaṃco⸤dayā H: vyavadbhiyata O, L: pratibhāsaṃ bhedenaadd pratibhāsaṃ bhedenaadd pratibhā⸤saṃ bhedena O, L: cakāsad avi° L: add prapaṃco K, V: parākṣayā A: parokṣyayā L: pakṣayā KEd, D, K, V, A, O, L, G(G1, G2), M, P: vyavasthitaṃ⸤vyavasthitaṃ G(G1, G2): evāsinaṃ M: e⸤vātyaṃtatī° L: evābhinnatārthikā P: evātyaṃtatīrthīkā H: evābhinnatīyikāra H: nedā° L: bhedātmakatamatvaṃ G1: bhedatmakata G2: bhedātmakata O, P: tatvaṃta¦⸤tvaṃ G(G1, G2): manyūṃta D, K, A: vicāreṇa vi°vicā⸤reṇa vi° V: vicāreṇa brahmaiva vikalpitaṃ bhavatītilaye G(G1, G2): vivāreṇa vidyākilaye P: °dyāvīlaye K, V: °niṣṭatā°ni⸤ṣṭatā A: °niṣṭatād H: °niṣṭatayā M, P: °ṣṭhatayā G(G1, G2): °nichatādarśanaṃ || KEd: °tādarśanam | D, K, V, O, L: darśanaṃdarśanaṃ |darśanaṃ |darśanaṃ |darśanaṃ || A: adarśanaṃ O, L: tata G(G1, G2): tan G(G1, G2): satya CT: vi-Lśaddhis KEd, A: viśuddhisūtroktā⸤viśuddhisūtroktā P: tatrokta L: vidyā KEd, D, K, V, O, G(G1, G2), M, P, H, T, CT: vidyaivetyādividyaivetyādi || 7 ||vidyaivetyādi |vidyaivetyādi_vidyaive...........tyādi |vidyaivetyādi |vidyaivetyādi |vidyaive¦⸤tyādi |vidyaivetyādi_vidyaivetyādi |vidyaivetyādi✗ A: vidyaivityādi_ L: vetyādi |
    • tasyārthavādarūpāṇi niśritāḥ svavikalpajāḥ | ekatvināṃ dvaitināṃ ca pravādā bahudhā matāḥ || satyā viśuddhis tatroktā vidyaivaikapadāgamā | yuktā praṇavarūpeṇa sarvavādāvirodhinā (Vākyapadīya 1.8-9, ed. Subramania Iyer, I, 30-36). Rau reads bahudhāgatāḥ (38).
evaṃ tena tena rūpeṇa brahmaiva vikalpitaṃ bhavatīti sarvaśabdānāṃ tattadupādhimukhaṃ tad eva viṣayaḥ siddha ity āha—
REd O, L, G(G1, G2): om CT: add tana G(G1, G2): jūpeṇa A: vatyaiva KEd, A, L: sarvavidyānāṃ K, V: sarvaviśabdānāṃdyānāṃsarvaviśabdānāṃ⸤dyānāṃ O: sarvam avidyānāṃ G1: sarvadhiṃ⸤vānāṃ G2: sa⸤rvaviṃvānāṃ D: °nāṃvidyānāṃ D, K, V, A, O, L: tadu° M, P: tata upā° KEd: tadupādhisukhaṃ, G(G1, G2): tadupādhibhuravaṃ G(G1, G2): āhā
vikalparūpaṃ bhajate tattvam evāvikalpitam |
na cātra kālabhedo 'sti kālabhedaś ca gṛhyate || 8 ||
A: °rūpa G(G1, G2): bhajete G(G1, G2): evāvilpitamā K, V: °lpita°lpita |°lpita_ G(G1, G2): vātra O: cātrākārabhedas L, G(G1, G2): om L, G(G1, G2): om T: kala° G(G1, G2): kālabhedaktakāLlabhedakta O, L: tu
paramārthato 'vikalpitaṃ vikalpānām aviṣayo yat tattvaṃ tad eva vyavahāre 'nyasyābhāvād vikalpyamānaṃ vikalparūpaṃ nānāvidhabhedāvabhāsam anādisiddhāvidyāvaśāt samavalambate, jīvātmabhedenāvatiṣṭhamānaṃ tadgatatveneti mūrtivivartāśrayadikśaktipravibhaktadeśanānātvaṃ nimittapaurvāparyāvalambanasaham | evam akālakalitam api tattvam anādinidhanaṃ kālākhyasvātantryaśakti*viniveśitapratibandhābhyanujñāvaśāj* janmādi*bhāvavikārābhidhīyamānapaurvāparyaṃ cakāstīty arthaḥ || 8 ||*
REd ŚEd, IEd, O, L, G(G1, G2): avi°avi° V: 'vikalpita G(G1, G2): vikarabhyānām G(G1, G2): amiṣayo CT: 'yaṃ G(G1, G2): yatatvaṃ P: eva P: tatvaṃ G(G1, G2): tyava° M, P: add py M, P: asti svabhā°asti | svabhā° G(G1, G2): nyasyād ŚEd, IEd: vikalpamātram, KEd, D, K, V, A, G(G1, G2), P, T, CT: vikalpamānaṃvikalpamānaṃ,vikalpamā⸤naṃ L: vikalpayānaṃ P: add vikalparūpaṃ H: vikalpatarūpaṃ G(G1, G2): °bhāsamānād K, V: nānātridhabhedāvabhāsamānā°nānātridha¦⸤bhedāvabhāsamānā° L: nānāvidhabhe⸤dāvasāsamānā° D, A, M, P, CT: nānāvidhabhedāvabhāsamānā°⸤nānāvidhabhedāvabhāsamānā°nānāvidhabhedāvabhāsamā|nā°nānāvidha-⸤bhedāvabhāsamānā° H: nānāviṣabhedāvabhāsanādisiddhāvidyāvaśāt G(G1, G2): asi° M, P: sarvam ava° H: marvam ava° G(G1, G2): samavalaṃbate G(G1, G2): jīcātma° T, CT: jīvātmabhāvenā° H: jīvātmabhāvenāvatiṣṭamānaṃ K, V, A: °tiṣṭamānaṃ O: add kālākhyasvataṃtraśakti | A: ta ata° KEd, O: tad ata°⸤tad ata° H: tadgatatyeneti G(G1, G2): °nerti O, L: mūrtivivartāśrayād eva śaktivi°mūrtivivartāśrayād eva śaktivi°mūrtivivartā¦⸤śrayād eva śaktivi° A: mūrttivivarttān mayarik_śaktivi° G(G1, G2): vivarttāśrayād avaśaktivibhaktadeśamānātvaṃvivarttāśrayā⸤d avaśaktivibhaktadeśamānātvaṃvivarttā⸤śrayād avaśaktivibhaktadeśamānātvaṃ V: °dikaśaktinibhi⸤ktadeśanānātvaṃ KEd, D: °ktivibhaktadeśanānātvaṃ°kti⸤vibhaktadeśanānātvaṃ K: °ktinibhaktadeśanānātvaṃ M: vivarttāśrayādik|śaktipravibhakte nānātvani° P: nivivarttādiśrayādik_śaktipravibhakte nānātvanimittapaurvāparyālaṃ° T: °bhaktideśanānātvanimittapaurvvāparyyālaṃbaLnasahaṃ H: °kta | nānātvanimittapaurvāparyāvalaṃbanasahaṃ | CT: °nātvamittapaurvāparyālambanasahaṃ G(G1, G2): °ryāvulaṃbanasahaṃ°ryāvulaṃbanasahaṃ O: svayam M, P: kālakalpitamkālakalpitaṃm H: °litamam T, CT: add tat O: ⸤tatvim P: anādhinidhānaṃ M: °nidhānaṃ M, P: kālākhyaṃ svā° ŚEd, IEd, KEd, D, K, V, L: kālākhyasvatantraśa°kālā⸤khyasvataṃtraśa°kālākhyasvataṃtraśa°kālākhyasvataṃtraśa°kālākhyasvataṃtraśa° CT: kālākhya-Lsvātantryaśaktiviś__nive° G(G1, G2): kālākhyasvataṃtraśaktiviniveśitapratiṃvadhā°kālā⸤khyasvataṃtraśaktiviniveśitapratiṃvadhā°kālā⸤khyasvataṃtraśaktiviniveśitapratiṃvadhā° H: kālākhyaṃ svā⸤taṃtryaṃ śaktiṃ viniveśitapratibaṃdhābhyanujñāvaśo va° O: kālākhyasvataṃtraśaktiviveśitapratibaṃdhābhyanujñānava° A: kālākhyasvataṃtraśaktiviniveśitapratibaṃdhābhyanujñācaśāj L: janmādibhāvayikā° T, CT: janmādibhāvavikārādhī° M, P, H: janmādibhāvavikārāvidhī°janmādibhāvavikārāvidhī° G(G1, G2): °vapikārābhidhīyamānapaurvāparya K, V: °bhidhāyamānapaurvāparyaṃ K, V: cakāstāty P: cakāstity
    • tam asya lokayantrasya sūtradhāraṃ pracakṣate | pratibandhābhyanujñābhyāṃ tena viśvaṃ vibhajyate (Kālasamuddeśa 4, ed. Subramania Iyer, III, ii, 42).
    • ṣaḍ bhāvavikārā bhavanti iti vārṣyāyaṇiḥ | jāyate 'sti vipariṇamate vardhate 'pakṣīyate vinaśyatīti (Nirukta 1.2, ed. Sarup, 29).
    • sarvaparikalpātītam api brahma samāviṣṭasarvaśaktitvāt_ sarvarūpeṇāvabhāsamānaṃ kālākhyasvātantryaśaktipravartitakramāvabhāsaṃ pūrvāparībhūtāvayavasamāhārātmikāṃ kriyāpratītim upajanayati sādhyasvabhāvabhāvaviṣayām | siddhasvabhāvabhāvaviṣaye tu dik_śaktiprakalpitabhāgabhedaprakalpanān mūrtivibhāgam āracayati | tathā cāpravibhāgam api deśakālābhyāṃ pravibhaktam iva cakāstīti (Prakīrṇaprakāśa ad Kriyāsamuddeśa 34, ed. Subramania Iyer, III, ii, 25-26).
    • ata eva svātantryaśaktiḥ kāla iti vākyapadīye siddhāntitam (Prakīrṇaprakāśa ad Kālasamuddeśa 14, ed. Subramania Iyer, III, ii, 14).
    • kālākhyā svātantryaśaktir brahmaṇa iti tatrabhavadbhartṛharer abhiprāyaḥ (Prakīrṇaprakāśa ad Kālasamuddeśa 62, ed. Subramania Iyer, III, ii, 64).
nanv avidyamānasya tattvena pratibhānam ayuktam ity āśaṅkya dṛṣṭāntenopapādayati |
REd V, A: na V: add tv A: ca vi° G(G1, G2): avidyamamā°avidyamamā°a⸤vidyamamā° ŚEd, IEd, KEd, D, K, V, A, O, L, G(G1, G2), T, CT: tattvetatvetatvetatvetatvetatvetatvetatvetatvetatve L, T: pratibhāsanam G(G1, G2): pratibhānabhayuktaṃm CT: pratibhā·⸤nayuktam K, V, G(G1, G2): āśaṃkā G(G1, G2): °nomamādayāti |
yathā viṣayadharmāṇāṃ jñāne 'tyantam asaṃbhavaḥ |
tadātmeva ca tat siddham atyantam atadātmakam || 9 ||
A: tathā P: om G1: jñāneṃtyaṃnam A: lyaṃtam G2: ṃtyaṃnam T: tyantasaṃ° H: tyaṃtasamaṃbhavaḥ | K, V: asaṃbhava A: asuṃbhavaḥ L: asaṃbhavan || G(G1, G2): asaṃbhavātāa⸤saṃbhavātā REd-A: tadātmaiva T: tathā⸤tmeva K, G(G1, G2): va G(G1, G2): tastiddham M, P: saṃsiddham M: atyaṃtamahadātmakam || 9 ||_ P: atyaṃtyamahadātmakam 9 |_ T: asata°
vijñānavāde viṣayākārasya bhāvato 'satyatvān nīlādis tadgato dharmo jaḍo 'jaḍe* jñāne 'saṃbhavy atyantam iti jaḍājaḍayor na kenacid aṃśena sārūpyam ity āha | tathā coktam―
ekadeśena sārūpye sarvaṃ syāt sarvavedanam |
sarvātmanā tu sārūpye jñānam ajñānatāṃ vrajet ||*
iti || 9 ||
REd G1: vijñānāvāde M, P: bāhyākā° H: sarvabhā° KEd, D, K, V, A, O, L, G(G1, G2): tāvato T: bhavato G(G1, G2): sātya° V: satyatvātīlādis M: nīlādi P: nītvādi A: tahuto O: ta_hi ⸤te L: tarhi te G(G1, G2): tat G(G1, G2): sahiteadd sahi⸤te |add sahite | K, V: jaḍā O, L, G(G1, G2): om M, P: om ŚEd, IEd, T, CT: saṃbhavī'saṃbhavī'saṃbhavī KEd, D, K, V, A: sambhavo'sambhavo'saṃbhavo_saṃbhavosaṃbhavosaṃbhavo O: saṃbhāvaṃtair L: saṃbhāvatair G1: saṃmāvatair G2: saṃmāvaaitair M, P: asaṃbhavo KEd, D, K, V, A, M, P: om a° L: atyatam G1: atyaṃm H: asyatyaṃtam M: jaḍājaḍauayo2r P: jaḍā¦⸤jaḍar O: naai A: vyenacid G(G1, G2): kenavid L: sādṛ⸤pyam G(G1, G2): voktamāvoktamā | O: sārūpyeṃ P: sārūpya G(G1, G2): saṃrva⸤saṃrva M, P: saṃvit G1: syārvavedanāṃ || H: sarvavadanaṃ G2: °danāṃ || CT: °nātmasārūpye T: °nātmasārūpyajñānam G(G1, G2): sabhūpye P: sārūpyā M: add saṃvit syāt M: sajñānam P: saṃvit P: add syāt P: sajñā° K, V: ajñānatā A: vrated
    • vijñānaṃ jaḍarūpebhyo vyāvṛttam upajāyate | iyam evātmasaṃvittir asya yā 'jaḍarūpatā (Tattvasaṃgraha 2000, ed. Krishnamacharya, I, 559).
    • sarvātmanā hi sārūpye jñānam ajñānatāṃ vrajet | sāmye kenacid aṃśena syāt sarvaṃ sarvavedanam (Pramāṇavārttika 3.434, ed. Tosaki, II, 115). Miyasaka reads kenacid aṅgena (98).
    • sarvātmanā ca sārūpye jñāne 'jñānāditā bhavet | sāmye kenacid aṃśena sarvaṃ syāt sarvavedakam (Tattvasaṃgraha 2039, ed. Krishnamacharya, I, 571).
    • ajñānatā— jaḍarūpatvam (Pañjikā ad Tattvasaṃgraha 2039, ed. Krishnamacharya, I, 571).
    • sārūpyaṃ grāhyatvam iti cet, asaṃnihito 'pi nīlārtho nīlajñānagrāhyaḥ syāt | kiṃ ca kathaṃcit sārūpyaṃ sarvajñānānāṃ sarvārthair aviśiṣṭam, sarveṣāṃ kṣaṇikatvāt; tataś ca saiva sarvajñatāpattiḥ | sarvātmanā tu sārūpye 'rthavajjñānasyāpi jaḍatvaṃ syāt | yathāhuḥ — “ekadeśena sārūpye sarvaḥ syāt_ sarvavedakaḥ | sarvātmanā tu sārūpye jñānam ajñānatāṃ vrajet ||” iti (Tātparyaṭīkā ad Ślokavārttika Śūnyavāda 20,, ed. Rāmanātha Śāstrī, 246).
    • kiñ ca idam ekena vā kenacid ātmanā jñānārthayoḥ sārūpyaṃ sarvātmanā vā | ekadeśasārūpye nīlam api pītasaṃvidaḥ sarūpam_ ubhayoḥ kṣaṇikatvād asādhāraṇatvāc ceti tad api grāhyaṃ bhavet | evaṃ ca sarvo sarvavit_ syāt | atadutpatter agrāhyatvam iti ced, na | pramāṇābhāvād_ nīlabuddhir nīlapītābhyāṃ sadṛśī nīlād evotpadyata iti na naḥ pramāṇaṃ kramate | api ca nīlād apy utpattau na pramāṇam ity anantaram eva vakṣyāmaḥ | samaṃ ca sārūpyam iti na grāhyetaravivekaḥ | sarvātmanā tu sarūpyam ātiṣṭhamāno jaḍatvam apy arthasya buddhāv ādadhyāt | evaṃ cāndhyam eva jagataḥ | yathāhuḥ — “ekadeśena sārūpye sarvaḥ syāt_ sarvavedakaḥ | sarvātmanā tu sārūpye jñānam ajñānatāṃ vrajet ||” iti (Kāśikā ad Ślokavārttika Śūnyavāda 20,, ed. Sāmbaśivaśāstrī, II, 101).
    • kiñ ca, kathañcit_ sārūpyaṃ sarvajñānāṃ sarvārthair aviśiṣṭam, sarveṣāṃ kṣaṇikatvāt, tataś ca saiva sarvajñatāpatti | sarvātmanā tu sārūpye 'rthavajjñānasyāpi jaḍatvaṃ syāt | yathāhuḥ — “ekadeśena sārūpye sarvaḥ syāt_ sarvavedakaḥ | sarvātmanā tu sārūpye jñānam ajñānatāṃ vrajet” || iti (Nyāyaratnākara ad Ślokavārttika Śūnyavāda 20,, ed. Dvārikadāsa Śāstrī, 196).
atha cāsaṃbhavidharmācchuritaṃ vijñānaṃ viśuddhabodhasvabhāvam apy avidyāyāṃ vyavahāre 'vabhāsata itīṣṭaṃ nidarśanāntaram apy āha—
REd A: athaṃvā L, G(G1, G2): athavā ŚEd, IEd, M, P, H: athavā saṃ°athavā 'saṃ°athavā | saṃ°athavā ⸤saṃ° KEd, D: athavā sambhavidharmākṣuritaṃatha_vā sambhavidharmākṣuritaṃathavā saṃbhavidharmākṣuritaṃ K, V: athavā saṃbhavidharmo kṣuritaṃathavā saṃbha⸤vidharmo kṣuritaṃ O: cāsaṃtavadha° L, G(G1, G2): saṃtavadha° A: saṃbhavidharmākṣuritaṃ K, V: om G(G1, G2): vijānaṃ P: vijñāna G(G1, G2): viśuṃvo° H: °dhanasvabhāvam KEd, D, K, V, A, O, L: anujñāyāanujñāyāanu⸤jñāyā G(G1, G2): anujāyādyanu⸤jāyādy G(G1, G2): avahāre KEd, D, K, V, A, O, L, G(G1, G2): iti itthaṃiti ⸤itthaṃiti itthaṃ |iti | itthaṃiti || itthaṃ M: iti iṣṭuṃ P: iti dṛṣṭuṃ H: ichaṃtīṣṭaṃ P: °nāṃm āha T: °nāntam P: add pyā |_ ŚEd, IEd, KEd, D, K, V, A, O, L, G(G1, G2): om T: e⸤py P: om G(G1, G2): āhā
yathā vikārarūpāṇāṃ tattve 'tyantam asaṃbhavaḥ |
tadātmeva ca tat tattvam atyantam atadātmakam || 10 ||
REd, IEd, KEd, D, K, V, O, L, G2: tathātathā yathā || tathā|| tathā|| tathā G1: tayā A: tathāpi kā° KEd: °pāṇān G(G1, G2): tat te P: yatve P: tyaṃtyam M, P, H: tadātmaivatadā⸤tmaivatadā⸤tmaiva A: ttat H: om CT: tatatat P: tatra tvam G(G1, G2): tacam L: anyaṃ tam A: atata° P: adātmakam 10 |_
sāṃkhyasyāvikṛtaṃ pradhānatattvaṃ sarvavikāragranthi bījāvastham abhinnam anupasṛṣṭam eva mahadādivikārarūpaiḥ paramārthataḥ | tad dhi mahadādivikāraśaktiyuktaṃ guṇasāmyāvasthātmakaṃ guṇavaiṣamyavimarda*vaśopajāyamānavikāranānātvād vilakṣaṇam eva | atha ca vyavahāre mahadādivikārarūpāvadhāraṇena vinā tadupalambhāsaṃbhava iti sarvadarśaneṣv avidyānvayinī | evam asatyākāropadhānena tattvapratibhāsaḥ siddha iti sādhyānvayo 'rthagṛhītaḥ || 10 ||
REd D, K, V, A, O, L, G(G1, G2): sāṃkhyāvi°|| sāṃkhyāvi°sāṃkhyā⸤vi° ŚEd, IEd, KEd: sāṃkhyābhimatam avi°Lsāṃkhyābhimatam avi°sāṅkhyābhimatam avi° CT: ⸤sāṅkhyasyāpi kṛtaṃ M: || sāṃkhyāvikṛtapradhānatvaṃ | P: | saṃkhyasyāvikṛtapradhānatvaṃ CT: pradhānaṃ ta-⸤tvaṃ H: °raśuddhigranthi G(G1, G2): °thicījāvasthaṃm T: nijā° G(G1, G2): abhinamaṃ IEd: anupanuprasṛṣṭam G(G1, G2): nupabhṛṣṭam P: anuspṛṣṭam H: anupamṛṣṭam G2: śopajāma° D, K: mahādā°mahādā° V: om M, P: °dirūpaiḥ°dirūpaiḥ_ V: om P: °⸤rthata H: °rthatattvaṃ V: om V: om V: mahādā° KEd: °rasya śaktiyuktaṃ G1: °yukta P: °yuktuṃ G(G1, G2): muṇa° L, H: guṇasāmāva° V: °vaśyātmakaṃ CT: guṇavaiṣamyavimardaāva° M: guṇavaiṣamyava° P: guṇavaiśamyavaśopajāyamānāvikāragraṃthibījāvasthanānād H: °tvān_ O: vihala° P: vilakṣyaṇam H: vilakṣaṇar ŚEd: iva | atha KEd, K, V, A, O, L: eva ayaṃeva | ayaṃeva ayaṃeva ⸤ayaṃeva_ ayaṃeva || ayaṃ G(G1, G2): eva adyaṃ G(G1, G2): va G(G1, G2): srava°srava° O: vyahāre V: mahāṃdā° P: mahadādirūpavi° M: mahadādirū⸤vi° H: °pād adhāraṇena G(G1, G2): °dhāṇo na°dhāṇo | na A: pinā M, P, H: om H: tadupalabhā° K: °saṃmava KEd, A, O: sarvadeśeṣv D: sarvaddeśeṣv K: saveddeśeṣv V: saveddeśe L: sarvadeśeṣu G2: sarvadeśe G1: sarvadeśe vyadhiyātradhinī V: tha vidyātuvinī A: avidyā ca vinā L: avidyātvavinī G2: vyadhiyātradhinī D, K: °nvavinī°nvavinī°nvavinī CT: °yini G(G1, G2): yavam G(G1, G2): āpy ākāro pradhā°ā⸤py ākāro pradhā° O: asyākāropradhā° L: apy ākāro pradhā° KEd, D, K, V, A, M, P: °ro pradhānena°ro 'pradhānena°ro pradhāne⸤na°ro pradhānena M, P: add ca G(G1, G2): °timāsaḥ°timāsaḥ ||°timāsaḥ H: °bhāvasaḥ T: sa_ddhyā° A: sādhyācayo O, L, G(G1, G2): sārtthānvayosārthānvayosārthānvayosārthānvayo H: sādyānva⸤yo ŚEd, IEd, KEd, D, K, V, A, O, L, G(G1, G2), M, P: om 'rtha° H: rthaṃ gṛhītaḥ |
    • guṇavaiṣamyavimardāt tasya ca bhedās tu pañcāśat (Sāṃkhyakārikā 46cd, ed. Prasad Sarma, 4).
kathaṃ punar etad avagamyate, ākārā asatyāḥ, tato 'nyat satyam ity āha―
REd G(G1, G2): katha H: etadupaṃd T, CT: om L: anugamamyate G(G1, G2): anyāmyate T: °myatae P: nyata G(G1, G2): satvam O: add ata
satyam ākṛtisaṃhāre yad ante vyavatiṣṭhate |*
tan nityaṃ śabdavācyaṃ tac chabdāt tac ca na bhidyate || 11 ||
CT: asatyam A: āttya⸤ti° G(G1, G2): ākṛmisaṃ° P: °hāro K, V, A, P, H: vyavatiṣṭatevyavatiṣṭate |vyavatiṣṭate_vyava⸤tiṣṭate_vyavatiṣṭate | G(G1, G2): °ṣṭato G(G1, G2): tāni CT: om O: nitya L: niśajñavācyaṃ K: tachabdāṃt O: tac chabdān G(G1, G2): tachabdātvadhatacha⸤bdātvadhatachabdātvadha ŚEd, IEd, KEd: tac chabdatattvaṃ A, P: tachabdātatvaṃ V: tachabdāṃtatvaṃ O: nityaṃ REd-q, D, K, M: tattvaṃtatvaṃtatvaṃtatvaṃ G(G1, G2): om ŚEd, IEd, KEd, A, O, P: om L, M: vidyatevidyate ||vidyate ⸤|| 11 ||_ G(G1, G2): vidyato P: vidyatai 11 |_
    • atha cādṛṣṭasaṃsthānabhedopaplavavivekam api buddhyā bhedāpohadvāreṇa svayaṃ pratīyate, parasmai ca pratipādyate, sa eṣa pratipattikramaḥ śrutyaiva darśitaḥ— “sa eṣa neti neti” iti, tathānyaiḥ— “satyam ākṛtisaṃhāre yad ante vyavatiṣṭhate” (Brahmasiddhi, ed. Kuppuswami Sastri, 26).
tad eva hi nityaṃ yasmiṃs tattvaṃ na vihanyate*
iti bhāṣyānusāreṇaitad ucyate | tathā hi tatroktaṃ―
kanakam ity eva satyaṃ punar aparayākṛtyā yuktaṃ khadirāṅgārasavarṇe kuṇḍale bhavataḥ*
ity anenaiva dṛṣṭāntena vikārāpekṣayā'bhinnasya brahmaṇaḥ satyatocyate | yathā hi tatra rucakādyākāropamardena suvarṇam ity eva satyam, evam anantavikāragrāmāpāye sarvānte 'vatiṣṭhamānam anapāyi brahmarūpaṃ satyam, tad eva ca bhāvato nityam | āpekṣikaṃ tu jātyādīnāṃ vyavahāre nityatvam ucyate | tathā hi vyaktyapāye jātir avatiṣṭhamānā gotvādikā nityā | tatrāpy aśvatvādibhedāpāye pṛthivīty eva satyam | tatrāpy abādibhedāpāye vastv ity eva satyaṃ sarvanāmapratyāyyam | tatrāpi saṃvidrūpasyānapāyino 'nugamād viṣayākāraviveke tad eva pāramārthikaṃ satyam iti neti nety upāsīteti* bhāvanayā codyate | saṃvic ca paśyantīrūpā parā vāk śabdabrahmamayīti brahmatattvaṃ śabdāt pāramārthikān na bhidyate | vivartadaśāyāṃ tu vaikharyātmanā bhedaḥ | tatra ca tad eva nityaṃ jātyādirūpeṇa śabdavācyam | tatrāpy āntaropādānaviśrāntyā* vācakatvasya vyavasthāpanāt svarūpāntargatasyārthasya vācyatvād vācyavācakayor avibhāgaḥ siddha iti prathamakāṇḍe nirṇītam | ata evānantaram ihābhidhāsyati―
tasya śabdārthasaṃbandharūpam ekasya dṛśyate*
iti || 11 ||
REd CT: ⸤__​_​_​_​_​_​_​_​_​_​s P: ava CT: om A: tityaṃ A, P, H: yasmis G(G1, G2): yasmiṃ G(G1, G2): sūtvaṃ P: nya P: vihinyata M, P: bhāṣyāśrayanu° K, V, G(G1, G2): bhāṣyanu° D: bhāṣyaānu° A: °reṇaṃta G(G1, G2): uvyate | KEd, D, K, V, A, O, L, G2: atroktaṃatroktaṃatroktaṃ G1: atrektaṃ M, P: om O, L, G(G1, G2): kanam K, V: ava V: satya A: saṃtya A: sanar T, CT: apareyā°apare✗yā° H: apy apayā° G(G1, G2): ayākṛtyāny M, P: °yā ākṛtyā L: om G(G1, G2): uktaṃ M: yuktaḥ P: yukta M, P: °varṇaḥ°varṇaḥ_ A: ravadirāṃgāraḥ suvarṇa⸤kuṃ° D, K, V, L: °gāraḥ suvarṇakuṃḍale°gāraḥ Lsuvarṇakuṃḍale G(G1, G2): °gāraḥ suvarṇakuṇdale°gāraḥ || suvarṇakuṇdale T: °gāre suvarṇṇakuṇḍale KEd, O, CT: °sadṛśe suvarṇakuṇḍale°sadṛśe suvarṇakuṃḍale ŚEd, IEd: suvarṇakuṇ° H: kuḍale A: bhavaṃta G(G1, G2): bhakta CT: bhava M: add nityasya brahmaṇaḥ satyatocyate | G(G1, G2): dṛkṣyaṃte na P: om P: nityasya ŚEd, IEd, KEd, D, K, V, A, O, L, G(G1, G2), M, H, CT: °yā bhinnasya°yā Lbhinnasya°yā Lbhinnasya°yā bhi-⸤nnasya __​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​ T: °yā abhinnasya A: brahmaṇa CT: om G(G1, G2): satyatovyate⸤satyatovyate |satyatovyate | CT: om KEd, D, K, V, A, O, L, G(G1, G2), M, P: tathā CT: om CT: om CT: ⸤__​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​tyaiva O: rūca° V, A: haca° G(G1, G2): rūpakā° P: stvakā¦⸤dyākāropamarddanena M, H: °marddanena°ma⸤rddanena°mardanena T, CT: anantaravi°ana-⸤ntaravi° G(G1, G2): °grāmopāye K, V: °māpāṃye G(G1, G2): saṃrvāte M: savato ṃte P: savato te H: sarvata te K, V, A, H: vatiṣṭamānamvatiṣṭa⸤mānam O: catipramāṇam L: ca pramāṇam G(G1, G2): vatipramāṇamvatipra⸤māṇam M, P: °mānopādhirūpaṃ K: anapāṃ⸤yi L: anayāpi G(G1, G2): anyadyāpi V, G(G1, G2): va M, P: bhavato D, K, V: nityanitya| KEd, D, A, L, G(G1, G2): āpekṣyaṃāpe⸤kṣyaṃ K, V: āpettyaṃāpetyaṃ O: apekṣyaṃ M: apekṣitaṃ P: āpekṣita T: āpekṣakan CT: āpekṣakaṃ O: ⸤nātyā° A: jātyādīnā L: nānyādīnāṃ G(G1, G2): nātvādīnāṃ KEd, D, K, V, A, O, L, G(G1, G2): sarvavya° G(G1, G2): nityatvani⸤tyatva G(G1, G2): ucyato G(G1, G2): vyaktapāyevya⸤ktapāye K, V: avatimumānāavatimumānā A, H: avatiṣṭamānāava⸤tiṣṭamānā O: iveti manyamānā L, G(G1, G2): iveti mamānāiveti mamānā G(G1, G2): gotrādikā O: niyā M, P: tikāditikā CT: tatrā⸤_ P: aśvatyāpāye di° M: aśvatvāpāye di° V: asvatvādibhedatyāge G(G1, G2): aśvattādibhedatyāye ŚEd, IEd, KEd, D, K, A: °bhedatyāge L: °bhedatyāye CT: ⸤__​_​_​_​_​_​bhedyapāye K, V: ava M: aśvatvādi° L: avādi° O: pṛthivītvādi° V: atyādi° K: atyyādi° ŚEd, IEd, KEd, D, A: aptvādi°ap_tvādi°ap_tvādi°aptvādi° P: aśvatvādibhedopāye H: asvādibhedāpaye T: °dāpaye A: castv G1: e‾ O: sarvaṃ L: om O: sarvatra nā° G(G1, G2): °pratvāyyaṃ A: °tyāyyāṃ G2: saṃvidrūpatyyana° G1: saṃvidūpatyyana° L: saṃvidrūpatvāna° K: °pasyāṃ nayāyino V: °pasyāṃ nuyāyino M: °syānuyāyinānavagamād P: °syānupāyinānavagamād H: napaga° L: nugamāvi° G(G1, G2): nugamāviṣāyā° CT: '⸤nugamāviṣayākāravivekaṃ KEd, K, V, A: avi° P: paāra° L: vyāra° G1: pāramā-⸤rthiākaṃ A: satyakṣiti P: netī T: ne O, M, P, H: netīty ŚEd, IEd, T: bhāvanāya CT: bhabhāvanā-⸤ya G(G1, G2): voyate G1: saṃvi‾ P: saṃviśya G1: om L, G(G1, G2): paramaṃtī° O: paramaṃnirūpā M, P: paśyaṃtī K, V, M, P: parār P: vāk aśabda° H: vāchabda° O, L, G(G1, G2): vākyaśabda° M: °rthikaṃ P: °rthika CT: °kā__​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​ K, V: bhidyatte M, P: bhidyata M, P: itiadd itiadd ⸤iti A: virvartta° L, G(G1, G2): vivattaṃ da° O: ⸤traisvaryā° M, P: vaivaryā° K, V: vaiśvaryā° K, V: bheda G(G1, G2): bhedāḥbhedāḥ || T: _d G(G1, G2): °peṇe M, P: °peṇeti D, K, V, A, L: tatrāṃtare pā°ta_trāṃtare pā°tatrāṃ⸤tare pā° KEd: tatrāntare upā° O: tatrāṃtare yādā° M, P: tatrāṃtaropādānaśabdaviṣayavi° G(G1, G2): tatrāṃtare pādānaviśrātyātatrāṃtare pā⸤dānaviśrātyā H: °naśabdaviśratyā G(G1, G2): vākattasya⸤vākat__tasya P: vācakasya A: vyavatsthāpa° H: vyavasthānāt K, V: sarū° H: svarūpāta° G2: svarūpāṃtānisyā° G1: svarūpāṃtānisyāvā° H: om G(G1, G2): vāvyavāvakayor CT: °katayor CT: api bhāLgaḥ G(G1, G2): siddhāḥ K, V: niṇātaṃ A: nittaṃ G(G1, G2): niṣītaṃni-⸤ṣītaṃ P: a A: evānāṃtaram H: om °ram…|| P: °dhāyati_ KEd, D, K, V, A, O, L, G(G1, G2): °bandhaṃ rūpam°baṃdhaṃ rūpam°baṃdhaṃ rūpam°baṃdhaṃ rūpam°baṃdhaṃ ⸤rūpam°baṃdhaṃ rūpam°baṃdhaṃ rūpam°baṃdhaṃ rūpam°baṃdhaṃ rūpam L: na⸤śyata CT: mṛśyata
    • tad api nityaṃ yasmiṃs tattvaṃ na vihanyate (Mahābhāṣya Paspaśāhnika, ed. Kielhorn, I, 7).
    • kaṭakākṛtim upamṛdya svastikāḥ kriyante | punar āvṛttaḥ suvarṇapiṇḍaḥ punar aparayākṛtyā yuktaḥ khaidrāṅgārasavarṇe kuṇḍale bhavataḥ (Mahābhāṣya Paspaśāhnika, ed. Kielhorn, I, 7).
    • athāta ādeśo neti neti | na hy etasmād iti nety anyat param asti | atha nāmadheyam̐ satyasya satyam iti (Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad 2.3.6, ed.Olivelle, 66).
    • athāyam āntaro jñātā sūkṣme vāgātmani sthitaḥ | vyaktaye svasya rūpasya śabdatvena vivartate (Vṛtti ad Vākyapadīya 1.107, ed. Subramania Iyer, I, 174). Verse 1.115 in the edition of Wilhelm Rau (47).
    • idam ity asya vicchinnavimarśasya kṛtārthatā | yā svasvarūpe viśrāntir vimarśaḥ so 'ham ity ayam (Ajaḍapramātṛsiddhi 15, ed. Kaul Shastri, 6).
    • tasya śabdārthasaṃbandharūpam ekasya dṛśyate (Dravyasamuddeśa 14ab).
yad uktaṃ―
tadātmeva ca tat tattvam atyantam atadātmakam
iti tatrātyantam atadātmakatāṃ tāvad vyācaṣṭe |
REd H: om H: om H: om M, P: °vava°va¦Lva H: om H: om G(G1, G2): ttatvam K, V: tavam H: om H: om A: ajadā° H: om CT: °tmaka H: om H: om A: adā° H: om ŚEd, IEd, KEd: °tmatāṃ G(G1, G2): °tmakātāṃ H: vaddhyācaṣṭe || ꣸ || G(G1, G2): vyāvaṣṭo
na tad asti na tan nāsti na tad ekaṃ na tat pṛthak |
na saṃsṛṣṭaṃ vibhaktaṃ na vikṛtaṃ na ca nānyathā || 12 ||*
CT: add tad asti na ⸤tan nāsti nnad ekan na tan⸤na G(G1, G2): ta K, V: ekanaṃ K, V: om M: natpṛtat G(G1, G2): maṃsṛṣṭaṃ K, V: add vā REd-q, ŚEd, IEd, KEd, M: vā D: navā2 P: om A: add vā P: vivākṛtaṃ REd, T, CT: nana K, V, G(G1, G2): va REd, T, CT: cānyathācānyathā ktaṃ vā vikṛtaṃ na ca nānyathā || 12 || 122cānyathā |cānyathā ||
    • tāni ca vākyāni pratiśākhaṃ sarvopaniṣadbhyo 'vagantavyāni | pramāṇāntarāṇām apy ekatvapratipādanaparatvād eva grāhiṇaḥ pratyakṣasya miśraiḥ kṛta eva kleśaḥ | uktaṃ ca vākyapadīye ‘na tad asti ca tan nāmni’ ityādi | vidhyavagamyatā ca śarīrāvarakād avasātavyā (Manubhāṣya ad Manusmṛti, ed. Jha, 490).
    • na tad asti na tan nāsti na vāggocaram eva tat (Yogavāsiṣṭha Nirvāṇaprakaraṇa Uttarārdha 31.36cd, ed. Śāstrī Paṇśīkar, II, 1129).
vaikārikasarvavyavahārātītatvāt pāramārthikena rūpeṇa vikārātmakaṃ tattvaṃ na bhavati | tathā hy astīti na śakyate vyavahartum | sattvopādhikasya svarūpasya tattvasvabhāvāyogāt, tenātmanā vyavahārānavatārāt | nāpi nāstīty abhāvopādhikasyāpy atattvāt pramāṇena bhāvātmakasya tattvasyāveditatvāt |
REd A: caikā¦⸤rikasarvavyayahā° P: | vaikārīkasarvavyavahārātītatvā O: °sarvāvyavahāramatāṃgatvāt L: °hāramatī⸤gatvāt G(G1, G2): °hāram atīgatvāt CT: ⸤para° A: tvatvaṃ H: om K, V: astāti L: astī G(G1, G2): asītiaLsīti L: śakyatve L: vyavahartu G(G1, G2): vyavaharbhu T, CT: sattopā°⸤sattopā° H: sattaupā° G1: svarūpasma H: rūpasya CT: add tat CT: tatsvabhā° H: tattvasya bhā° KEd, D, K, V, A, O, L, G(G1, G2): tattvasya bhāvayo°tatvasya bhāvayo°tatvasya bhāvayo°tatvasya bhāvayo°tatvasya bhāvayo°tatvasya bhāvayo°tatvasya bhāvayo°tatvasya bhāvayo°tatvasya bhāvayo° ŚEd, IEd: tattvasvarūpāyo° M: °bhāvayogāt P: °bhāvayogā K, V: yava° CT: vyavahārānuva° T: °tārān M, P: atyaṃtābhā°atyaṃ⸤tābhā° L: °syāLtathā ŚEd, IEd, KEd, D, K, V, A: atathātvātatathātvāt_atathātvāt_atathātvā5t G(G1, G2): atathāt M, P: anyatvāt A: prapra° H: pramāṇana ŚEd: pramāṇena abhā° O: bhavā° G(G1, G2): tv asyā°⸤tv asyā° A: tattvasyācedi° ŚEd, IEd, KEd: tattvasyācodi° H: °vetiditatvād
ekasaṃkhyopādhīyamānasvarūpaviśeṣaṃ tattvaṃ na bhavati | nirupādhinas tattvasya vastuto 'bhinnatvāt | tathā caikam ity apratīteḥ | nāpi pṛthaktvāhitaviśeṣam, tadbhinnasyāsatyatvāt |
REd O: ekasaṃkhyopadhī° H, T, CT: ekasaṃkhyopadhīyamānarū°ekasaṃkhyopadhīyamāna⸤rū°eka-⸤saṃkhyopadhīyamānarū° K, V: °pādhāyamānasvarūpam aviśeṣaṃ P: °pādhiyamānarūpaviśeṣa M: °narūpaviśeṣaṃ D, L, G(G1, G2): °rūpam aviśeṣaṃ°rūpam aviśeṣaṃsaṃkhyopā⸤dhīyamānarūpaviśeṣaṃ 5 D, K, V: bhatibhati| L: bhā⸤ta IEd: nirūpā° K, V: nihayādhitaḥ L: nirūpitas G(G1, G2): nirūpādhitaḥ || KEd, D, A, O: °dhitaḥ°⸤dhitaḥ M, P: °dhitatvasya G(G1, G2): vastvuto L: vastutvābhinnasya L: tathātvād O: tathaivaikam L: ekam G(G1, G2): vaikam V: apratīte O: pṛthakpāhi° G(G1, G2): pṛthak_hita° CT: pṛthaktvāpitaśeṣaṃ T: tat_bhinna° G2: tahinnasyāsatvāte G1: tahinnasyāsātvātenā⸤ KEd, D, K, V, A, O, L: °satvāt°satvāt |°satvāt_|°satvāt_°satvāt_°satvāt__°satvāt_°sa⸤tvāt_ H: °tvān
nāpi saṃsargopādhikaṃ vibhāgopādhikaṃ vā, tato dvitīyasya pramāṇenānupapatteḥ | kuto bhinnaṃ vibhaktaṃ ca, kena vā saṃsṛṣṭaṃ syāt |
REd A: °pādhiṃkaṃ_ K, V, M, P: om G(G1, G2): dvitīvyasya K, V: kramā°kramā° CT: vibhinnaṃ P: bhinnavi° O: viviktaṃ G(G1, G2): vittaktaṃ CT: vibhaktaṃtva G(G1, G2): vet G(G1, G2): keṃna M, P: visṛṣṭaṃ CT: saṃsṛṣṭaḥ
pariṇāmaniṣedhena vivartābhyupagamān na vikṛtam | anekabhāvagrāmarūpatayā cādbhutayā vṛttyā* vivartanād avikṛtam ity api na śakyate vyavahartum iti sarvavyapadeśātītaṃ tattvaṃ paraṃ brahma || 12 ||
REd P: parīṇā° L: parimāṇani° H: °nidhena CT: ⸤vikartā° G(G1, G2): vivarttābhupa° T: °gamāt_ G(G1, G2): vikṛṃta anekadhāvaśrīma° P: anekam āva° M, P: vātyadbhu° K, G(G1, G2): vādbhu° V: vādutayā L: cādbhu⸤tasya T: cātyat_bhutā CT: cātyubhutayā G(G1, G2): °nādivikṛtam°nādi⸤vikṛtam L: adhikṛtam H: akṛtam CT: api kṛtam A: ityay L: om L: om L: ucyate K, V: vyavaharvamvyavaha⸤rvam H: ini A: °padaṃśātītaṃ CT: ati⸤sarvavyapadeśātītatatvaṃ O: °śānītatvaṃ D, K, V, L, G(G1, G2), M, P: °tītatvaṃ A: tvaṃ H: parabrahma
    • atyadbhutā tv iyaṃ vṛttir yad abhāgaṃ yad akramam | bhāvānāṃ prāg abhūtānām ātmatattvaṃ prakāśate (Sambandhasamuddeśa 81, ed. Subramania Iyer, 177).
    • jātiprayuktā tasyāṃ tu phalavyaktiḥ pratīyate | kuto 'py ad_bhutayā vṛttyā śaktibhiḥ sā niyamyate (Kālasamuddeśa 17, ed. Subramania Iyer, 46).
    • yathaivādbhutayā vṛttyā niṣkramaṃ nirnibandhanam | apadaṃ jāyate sarvaṃ tathāsyātmā prahīyate (Kālasamuddeśa 26, ed. Subramania Iyer, 49).
atha ca tadātmevāvidyāyām avadhāryata ity āha―
REd G(G1, G2): va IEd, KEd, D, K, V, A: tadātmaivā° H: tadātmaiva vi° L: tadātmikā⸤viṣāyām G(G1, G2): tadātmavāviṣāyām M: tadātmaivāviṣayam P: tadātmaivāviṣam avām O: °viṣāyām CT: °dyāyāvyam G(G1, G2): avadhāyetaavadhāLyeta T: itiy G(G1, G2): āhāā⸤hā
tan nāsti vidyate tac ca tad ekaṃ tat pṛthak pṛthak |
saṃsṛṣṭaṃ ca vibhaktaṃ ca vikṛtaṃ tat tad anyathā || 13 ||
P: nāstī G(G1, G2): tatva G(G1, G2): aikaṃ K, V, A: pathakpathak_pathak_pathak_ G(G1, G2): va A: dha G(G1, G2): va O: viviktaṃ P: vikṛta L, P: ta
bhāvābhāvavikārāvabhāsajananaśakti tad eva, asti nāstīti ca sattāsattopādhikavyavahārasaham | bhāvatas tu niḥsattāsattaṃ niḥsadasat paraṃ brahma | vyāvahārikaṃ caikānekavyavahāraṃ jātivyaktyātmanā tad eva vartayati | saṃkhyopādhikam api ca | evaṃ saṃyogopādhikam apy anyasaṃsargitayāvabhāsanāt | evaṃ vivekāvasāyas* tatra | tathā samastavikārātmanā janyamānam ivākāśādyātmanā kūṭasthatayā tad evāvabhāsata iti tadātmeva tattvam ity uktam || 13 ||
REd K, V: bhāvāva°|| bhāvāva° CT: ⸤bhāvābhāvākārabhā° T: bhāvābhāvākārābhā° L: bhāvābhāvādhikārāva...bhāsajana° G1: °vadhikārāvabhāsa⸤tanaśakti G2: °vadhikārāvabhāsajana⸤śakti KEd: °sanajananaśakti A: °satanana⸤śakti KEd, D, K, V, A, O, L, G(G1, G2): om M, P: nāsti H: ⸤nāstiti G(G1, G2): va G(G1, G2): satvāsattopādhikavyavahāram P: satāsatopādhikavyavahārasad K, V: °ramahāram M, H: °sad KEd, D, A, O, L: °hāram ahambhāvas°hāramahāram ahaṃbhāvas°hāram ahaṃbhāvas°hāram ahaṃbhāvas°hāramahāram ahaṃ⸤bhāvas K, V: ahebhāvas G(G1, G2): ahāṃbhavas M, P, H: tan CT: nissaktāsaktaṃ P: °satvaṃ G(G1, G2): niḥsattāsaṃttaniḥ° CT: ⸤nidaḥsa° O: °sad K: rvyava° V, A, L, G(G1, G2): vyava° D: vyaāva° L, G(G1, G2): vaikā° P: caikānaka° H: °hāri T: °hārajātivyaktyātmanā CT: jātivyaktātmanā ŚEd, IEd: vartata iti G(G1, G2): va L: saṃoyo° G(G1, G2): saṃyogāpā° L: add tu M, P: ca anya°ca | anya°ca_ anya° A: °yā ca bhaāsanāt__ A: vicekācasāyas O: tadā M, P: yathā P: °tmakā KEd: tanya° A: tasya mānam H: janya⸤mānavim K, V: °nāt°nāt V: kaṭa° K: kṛṭa° O, L, G(G1, G2): kūṭasthayākūṭasthayākūṭasthayā M, P: kūṭastha T: eva bhā° D, K, V, A, L, G(G1, G2): °sa CT: iti iti ŚEd, IEd, KEd, D, K, V, A, O, L, G(G1, G2), M, P, H, T, CT: tadātmaivatadā⸤tmaivatadā⸤tmaiva T, CT: tatadd tatadd ⸤tat
    • parāmarśacetasā hi dvitīyaṃ prathamād vyatirekeṇa na vyavasthāpyeta dvitīyaparāmarśacetasā yataḥ tad api tadādyānubhayarūpatve sati ekarūpa eva vyavasthitaṃ bhaved grāhakākāra eveti yāvat | tataḥ kuto vivekāvasāyaḥ | (Pramāṇavārttikālaṅkāra ad Pramāṇavārttika 3.385, ed. Sāṅkṛtyāyana, 408).
evaṃ ca kṛtvā sarvasya tanmayatvād virodhino 'pi vyavahārās tatraivopalīyanta ity āha—
REd A: eva M, P: om M, P, H: tanmayatvāvi° M, P: vyavahāras⸤vyavahāras T, CT: tad evo°tad e-⸤vo° M, P: °līyata A: °yaṃla
tasya śabdārthasambandharūpam ekasya dṛśyate |
tad dṛśyaṃ darśanaṃ draṣṭā darśane ca prayojanam || 14 ||
G(G1, G2): śabdārthasaṃbadha° L: °baṃdhaṃ rūpam M, P: ekaṃ M, P: add hi H: vidyate | G(G1, G2), T: ta M: dṛśye O, L, G(G1, G2), P: dṛśyada° P: dṛṣṭā K, V: va
vācyavācakasambandhānāṃ bhāvato 'dvayarūpatā | tatra hy āntare tattve śrutyarthaśaktī saṃsṛjyeta iti* vivartadaśāyāṃ śrutyarthaśākhātmanā tasyaiva vikāsād vācyavācakarūpatayā bhedāvabhāsau | jñānajñeyarūpatayaivāvidyeti | brahmakāṇḍa eva prapañcenāyam artho 'smābhir nirṇīta iti tata evāvadhāryam |
REd G(G1, G2): vācyavāvakasaṃbaṃdhānā A: vāyyavācakasaṃbaṃdhānā D, K, V, L: °dhānā°dhānā G(G1, G2): sāvato H: abhāvate O, L, G(G1, G2), M, P: °pato°pato_°⸤pato G(G1, G2): om G(G1, G2): sāṃtaro M, P: āṃtarataḥāṃta¦⸤rataḥ KEd, D, A, O, L, G(G1, G2): tattvaśru°tatvaśru°tatvaśru°tatvaśru°tatvaśru°tatvaśru°tatvaśru° K, V: tatvayujyartha° H: saty artha° CT: śrutya-⸤rthaś__śaktī P: °śakti K, V, G1: saṃsajyetesaṃsajyete H: saṃsṛchete CT: om vi° H: vivarbhada° T: ta_syeva ŚEd: vikāśād H: vikārād G(G1, G2): vāvyavāvakrūpa°vāvyavāva-⸤k_rūpa°vāvyavāvak_rūpa° L: bhedāvasā...yau M: bhedavattāsau P: bhedavatāsau CT: bheādāvabhāso H: °bhāse T: °bhāso KEd, D, K, V, A, O: jñānajñeyai°⸤jñānajñeyai° L: jñānajñeyaivabhidyeti G(G1, G2): jñānajñeyaivāvidyeteti M: jñānajñeyaivaṃ vidheti P: jñānajñeyaivaṃ vidhaṃti_ H, CT: °tayevāvidyeti°tayevā-⸤vidyeti ŚEd: °ti(rūpatayā vā 'vidyeti) KEd: brahmakāṇḍe M, P: brahmāṃḍa H: braṃhmākāṃḍa O: om M: ⸤evaṃ O: evoyam L: prapaṃco yam G(G1, G2): prapaṃcayam M, P: prapaṃcam H, T, CT: saprapaṃcamsaprapañcamsaprapañcam H, T, CT: add ayam G(G1, G2): mmābhi P: smābhi K, V: nirṇāta A: nerṇota G(G1, G2): virṇota G(G1, G2): imi P: evācadhāryaṃ_ G(G1, G2): °dhāyāṃ
    • apara āha— kramavān akramanimittam | akrame tu vāgātmani śrutyarthaśaktī saṃsṛjyete (Vṛtti ad Vākyapadīya 1.44, ed. Subramania Iyer, I, 102).
draṣṭṛdṛśyarūpatayā ca tasyaiva vivartaḥ | tathā hi dṛśyaṃ tāvad bhāvajātaṃ saṃvidupārūḍhaṃ* vedyamānaṃ vedyatvād eva vedanaikaparamārtham, aprakāśasya prakāśamānatāyogād iti pūrvakāṇḍe 'dvayasiddhau ca vitatya vicāritam | draṣṭāpi jīvātmā'vidyākṛtāvacchedo niyataḥ saṃsārī bhoktā brahmaiva cetanatvād bhāvato bhedānupapatter iti tatraivāveditam | anena ca pradhānakartṛkarmarūpakārakanirdeśena kārakāntarasyāpy ākṣepāt siddharūpo vivartaḥ pratipāditaḥ |
REd KEd, D, K, V, O, L, G(G1, G2): om draṣṭṛ° CT: dṛ⸤ṣṭadṛ° H: draṣṭadṛ° M, P: tatra sa rū° A: dathyarū° K, V, G(G1, G2): va L, H: om CT: cā P: ⸤dṛśya H: bhāvad G(G1, G2): tāvahāvajāṃta H: bhāvajāta G(G1, G2): saṃvirupā°saṃvi⸤rupā° ŚEd, IEd: saṃvidrūpā° K, V: saṃcidupārūṭaṃsaṃcidupārūṭaṃ A: saṃcidrūpārūṭhaṃ M, P: saṃvidrūpaṃsaṃvidrūpaṃ_ H: saṃvidrūpākāra ichaṃ D: °rūṭaṃ L: saṃvidrūpārū⸤ḍha KEd, M: om T, CT: vedyamānāve°vedya-⸤mānāve° P: vaidya° ŚEd, IEd: vedyamānaikatvād K, V: veyatvād M, P: evaṃ KEd, M, P: add cedam T: vedenai° H: cedam akeneka° G(G1, G2): vedam anekam aparārthavedam anekam aparāLrtha L: cedam ekam aparārthapra° D, K, V, A: vedam anekam aparārthapra°vedam aneka⸤m aparārthapra°vedam anekam apa⸤rārthapra° O: cedam anekam aparārtthapra° KEd: anekavedyamānam | aparārthapra° M, P: anekaprakāśaparamārthasyaaLnekaprakāśaparamārthasya G(G1, G2): om a° M, P: prakāśayo° H: prakāśanāyo° L: prakāśatayā yo° T: °nataāyāogād CT: °natayogād P: itiḥ_ K, V: pūrvakāṃḍaṃ P: pūrvakāṃḍaitasiddhau H: pūrvakāṃḍadvayaviddhau ŚEd, IEd: adva° KEd, D, K, V, A, O, L: dvitīya° G(G1, G2): dvitīyasiddau M: dvaitasiddhau G(G1, G2): va P: ta T, CT: om H: pra⸤vi° P: vītatya K, V: om dra° M: draṣṭāt tu P: dṛ¦⸤ṣṭā H: dravyaṣṭāpi K, V: jāvātmā avi° ŚEd, IEd, KEd, D, A, O, L, G(G1, G2): jīvātmā avi°jī⸤vātmā avi° P: jīvātmā 'pi cākṛ° M: jīvātmā api cākṛ° T: ⸤niyatasaṃ° KEd: add sa_ tv M, P: satvasaṃ° KEd: asaṃ° D, K, V, A, O, L, G2: satvaṃ sārīsatvaṃ sārī G1: satyaṃ sārā G(G1, G2): vetanatvāhrāvato M, P: tato H: tāvato P: bhedo nu° G1: °parttar H: itī G(G1, G2): tatrevāvekṣitaṃ M: tatraivopapāditaṃ | P: traivopapāditaṃ_ G(G1, G2): va G(G1, G2): pradhāvakartṛkarmarūpakārakaniśvayenapradhāvakartṛ⸤karmarūpakārakaniśvayena KEd, D, K, A, O, L, M, P: °niścayena V: om L: kārakatirasyāpekṣan_ O: kārakatirasyāpekṣat KEd, D, K, A: °syāpekṣaṇāt°syāpekṣaṇāt H: °syākṣepāt P: kārakātasyārūpasi° G(G1, G2): kārakatirasyāpekṣasi° M: °syākṣepasiddharūpo L: om P: vivartapāditaḥ_ H: °dito
    • ataḥ saṃvitprakāśa eva dvaitaṃ sādhayatīti kiṃ siddhasādhanena | saṃvidupārūḍho hi nīlādir advaitam āpādayati (Kāśikā ad Ślokavārttika Śūnyavāda 31, ed. Śāmbaśiva Śāstrī, II, 106).
darśanaśabdena ca pradhānakriyānirdeśakena kriyāntarasyākṣepāt sādhyasvabhāvakriyāvivarto 'py uktaḥ | kālaśaktyavacchinno hi kriyāvivartaḥ, dikśaktyavacchinnaś ca mūrtivivarta iti mūrtikriyāvivartarūpaṃ viśvaṃ pratipāditam |
REd V: om G(G1, G2): va O: °rddetaśakena A: °śakaṃ na M, P: °rdeśenaikakriyāṃtasyākṣepekṣā°|rddeśenaikakriyāntasyākṣepekṣā H: add ca H: kri⸤yatasyā° A: kripṭāṃtarasyāpekṣāṃt KEd, O: °syāpekṣaṇāt D, K, V, L: °syāpekṣāt G(G1, G2): °syāpekṣyāt T: °syāpy ākṣepāt_ G(G1, G2): sadhya° M, P: sādhyasvabhāvaḥ kri°sādhyasva⸤bhāvaḥ_ kri° L: sādhyakri° A: °vartau CT: uktam | M, P: kāraṇaśaktyavachinnākāraṇaśaktyavacchinnā L: kālaśaktyuvachinnā KEd, D, K, V, A, O: °cchinnā°chinnā°chinnā°chinnā°chinnā°Lcchinnā G(G1, G2): °chinnādi CT: 'pi KEd: kriyā_ vi° M, P: °varttā°vartā CT: ity uktavacchinnoś G(G1, G2): divaśaktyavachinnaṃsyadivaśaktya⸤vachinnaṃsyadivaśa-⸤ktyavachinnaṃsya O, L: divaśaktyavacchinnasyadivaśaktyavachinnasya M: divaśakyāvachi⸤nnasya P: divaśatayāvacchinnasya KEd, D, K, V, A, H: °cchinnasya°chinnasya°chinnasya°chinnasya°chinnasya°chinnasya O, M, P, H: mūrtir vi°mūrttir vi°mūrttir vi°mūrttir vi° G(G1, G2): °varttya M: mūrttakri° P: om mūrtikriyā° G(G1, G2): pratipādiṃta |
prayojanaśabdena ca samastakriyāphalanirdeśa* iti sādhyasādhanaphalarūpatayā viśvasaṃkalanāyām aśeṣavivartānuguṇyaṃ brahmaṇaḥ pratipāditam | etac ca—
ekasya sarvabījasya yasya ceyam anekadhā |
bhoktṛbhoktavyarūpeṇa bhogarūpeṇa ca sthitiḥ ||*
iti brahmakāṇḍe pratipāditam | tatraiva ca satattvanirṇayo 'smābhir vyadhāyi | prakhyopākhyātmakatvāc* ca vyavahārasya dvitve śabdārthasambandharūpam | tad dṛśyaṃ darśanaṃ ceti bhedenātra nirdeśaḥ | etac cāvidyāmayaṃ rūpaṃ kathyate | pāramārthikaṃ tu praśāntaprapañcarūpaṃ vakṣyati―
yatra draṣṭā ca dṛśyaṃ ca darśanaṃ cāvikalpitam |
tasyaivārthasya satyatvaṃ śritās trayyantavedinaḥ ||*
iti || 14 ||
REd G(G1, G2): va CT: om P: samābhikriyāphala iti ni° M: samabhikriyāphala iti ni° KEd, D, K, A: sammatikriyāphala iti nidarśa⸤saṃmatikriyāphala iti nidarśasaṃmatikriyā⸤phala iti nidarśasaṃmatikriyāphala iti nidarśa V: saṃmatikriyāditaṃ ekasya sarvabījasya ceyam anekadhā bhoktṛbhoktavyaLphala iti nidarśa O, G(G1, G2): samatikriyāphala iti nidarśa⸤samatikriyāphala iti nidarśasamatikriyāphala iti ni⸤darśa L: samatikriyāphala iti nidarśana P: sādhyāsā° P: viśvasaka° L: viśvaṃ sakalānāyām D, K, G(G1, G2): °kalānāyām V: °kalāyānām A: °kalānāyān CT: °kalaānāyām P: brahmaṇa G(G1, G2): °ditāṃ || M, P: °ditasyaikasya°di⸤tasyaikasya KEd, D, K, V, A, O, L, G1, H: om G2: om KEd, D, K, V, A, O, L, G1, H: om O: etasya T: pammasa° A: saṃrva° G(G1, G2): sarvapījasyasa⸤rvapījasya KEd, D, K, V, A, O, L, M, P: om G(G1, G2): veyayamveya⸤yam V, O, G(G1, G2): ekadhā A: anekabho° L, G(G1, G2): noktabho° H: bhoktabhoktavyarūpe O: °peṇābhogarūpeṇa T: bhegyarū° KEd: om D, K, V, A, O, L, G(G1, G2): om CT: brahma-⸤kāṣṭhaṇḍe G(G1, G2): °divaṃ G(G1, G2): tatraiya K, V, G(G1, G2): va M: om ŚEd: sarvata° D, K, V, A, G(G1, G2): smābhismā⸤bhi⸤smābhi⸤smābhi ŚEd, IEd, KEd: abhyadhāyi | D, K, V, A, O, L, G(G1, G2), M, P: vyavadhāyivya⸤vadhāyivyavadhāyi |vyava⸤dhāyi_ KEd, D, K, V, A: prācyopā° H: prakhyopakhyā° P: prakhyoyātma° M: prakhyopātma° T: prakhyopakhyāga⸤maka° G(G1, G2): prādyopākhyātmāka°prā-Ldyopākhyātmāka° L, G(G1, G2), M, P: om G(G1, G2): dditye M, P: nitye H: śabdartha° G2: śabdārthasaṃbaṃdha° G1: śabdāye saṃbaṃdha° T: śabdarttharūpan CT: śabdārtharūpaṃ A: ta M, P: om G(G1, G2): tadṛśyada° KEd, D, K, V, A, O, M, H: dṛśyada°dṛśyada° P: dṛśyadarśana G(G1, G2): veti CT: chede° G(G1, G2): bhede‾sra G(G1, G2): etave⸤tav A: jāvi° L: cāviyyāmayaṃ G(G1, G2): vāvidhyāmayaṃ P: rūpa L: kathyete G(G1, G2): add ta P: paramārtha¦⸤kaṃ G(G1, G2): prakāśāṃ° V: prakāśāta° K: praśātakāśāta° D, A, L: prakāśīta°pra⸤kāśīta° KEd, O: prakāśita° M, P: praśāṃtaḥ pra°praśāṃtaḥ_ pra° T, CT: °pañcaṃ CT: ⸤yatrayatra O, L: iṣyāvasā G(G1, G2): draṣyāvasā M: īṣyāvaśāt P: dravyāvaśāt_ O, L, G(G1, G2), M, P: om K, V: va A: ta G(G1, G2): vaṃ H: darśana G(G1, G2): vāvi° M, P: cāpi ka°cāpi | ka° O, L: śrityatvaṃ G(G1, G2): prityatvaṃ M, P: nityatvaṃ O: traiyyaṃ° CT: tūryanta° P: tyetyaṃta° M: te tyaṃta° L, G(G1, G2): traiṣyaṃta° A: trayyeta° KEd: tv apy anta° H: °dita L: ity
    • adhiśrayaṇārambha eva phalābhisandheḥ samastakriyākalāpas tatraivādhyasyate (Kriyāsamuddeśa 5, ed. Subramania Iyer, III, ii, 9).
    • ekasya sarvabījasya yasya ceyam anekadhā | bhoktṛbhoktavyarūpeṇa bhogarūpeṇa ca sthitiḥ (Vākyapadīya 1.4, ed. Subramania Iyer, I, 21).
    • yatra draṣṭā ca dṛśyaṃ ca darśanaṃ cāvikalpitam | tasaivārthasya satyatvaṃ śritās trayyantavedinaḥ (Saṃbandhasamuddeśa 72, ed. Rau, 125). Subramania Iyer reads vā vikalpitam (III, i, 173).
    • prakhyopākhyātmako dvividho vyavahāraḥ (Prakīrṇaprakāśa ad Jātisamuddeśa 100, ed. Subramania Iyer, III, i, 99).
    • tathā hi — audāsīnyāvasthāyāṃ satsv api sādhaneṣu pacatītyādiprakhyopākhyayor abhāvād arthāntaraviṣayatvaṃ tayoḥ (Prakīrṇaprakāśa ad Kriyāsamuddeśa 1, ed. Subramania Iyer, III, ii, 4).
    • asaṃrabdhasādhanasādhyā ca sattā niyatam eva sādhanānāṃ sannihiteti prakhyopākhyayoḥ kadācitkatvābhāvaḥ (Prakīrṇaprakāśa ad Kriyāsamuddeśa 1, ed. Subramania Iyer, III, ii, 6).
    • prakhyopākhyā ca sattā yadyadasattā viparyayaḥ (Ajaḍapramātṛsiddhi 2ab, ed. Kaul Shastri, 1).
uktam idam―
ākṛtisaṃhāre 'nte yad avatiṣṭhate tat satyam
iti | tatraitat syāt | ante na kiñcid avatiṣṭhate | asad apadam evaitad viśvam āvirbhavatīty āśaṅkyāpi hetunā'bhinnakāraṇapūrvakatvam anvayamukhena dṛṣṭāntopakramaṃ sādhayitum āha—
REd KEd, D, K, V, A, O, G(G1, G2), M, P: yuktamyukta⸤m T: om V: ākati° T: iti saṃ° P: ā⸤kṛtasaṃ° M: akṛtasaṃ° H: āktatisaṃhārāṃte V, A, G(G1, G2): te P: om A: avatiṣṭatte H: avatiṣṭate G(G1, G2): taitrat P: tatraitasmāt_ K, V: atre A: atte M, P: tad G(G1, G2): ja M, P: anena G(G1, G2): kiṃvid⸤kiṃvid K, V, A, H: avatiṣṭateavatiṣṭate | D, K, V, L, G(G1, G2): asadam⸤asadam A: asaddam P: āsad KEd: anyapadam G(G1, G2): eṃvai° L: viśram P: āvirbhatīvy H: āśaṃkya ⸤vinā T: āśaṃkyāpīta G1: detu° P: hetubhin° O: hetutābhin° T, CT: hetunā abhinnakāraṇe pū°hetunā abhinna⸤kāraṇe pū° K, V: °ṇasarvakatvam CT: anvayaṃ mu° G(G1, G2): °mukhenna G(G1, G2): dṛstāṃto°dṛ⸤stāṃto°dṛstāṃto° K, V: dṛṣṭāntomakramaṃ P: saṃdhāyitum
vikārāpagame satyaṃ suvarṇaṃ kuṇḍale yathā |
vikārāpagame satyāṃ tathāhuḥ prakṛtiṃ parām || 15 ||*
CT: ⸤vihārāvagame D: °gamaṃ G(G1, G2): sa P: satyasuvarṇair K, V: satyaṃadd sa⸤tyaṃadd satyaṃ A: kṣuvarṇaṃ G(G1, G2): suṃvarṇaṃ M, P: kuṃḍalair K, A: saṃtyāṃ H: satya CT: satyāt_ REd-p: tām āhuḥ REd-s: tadāhuḥ G(G1, G2): prakṛviṃ K: prakṛtipaṃrāṃ || V, P: prakṛtiparāṃprakṛtiparāṃ_prakṛtiparāṃ¦ ⸤15 |_ G(G1, G2): paṇāṃ
    • vikārāpagame satyaṃ suvarṇaṃ kuṇḍale yathā | vikārāpagamo yatra tām āhuḥ prakṛtiṃ parām || iti (Sarvadarśanasaṃgraha, ed. Abhyankar, 309).
kuṇḍalāvasthātmakavikārāpāye kuṇḍale suvarṇam ekaṃ satyam avatiṣṭhate yathā, tathā pṛthivyādivikāravigame 'nvayinī prakṛtir abhinnā satyāvatiṣṭhate ity upeyam | āhur iti āgamapramāṇasiddhatāṃ dhvanati brahmaṇaḥ | tathā coktam―
ekam eva yad āmnātam*
iti |
ātmaivedaṃ satyam*
iti hi śrutiḥ | upodbalamātraṃ cānumānam | tathā hi nirupākhyād asato 'padād vikāraprādurbhāvo na yuktaḥ, abhāvasya bhāvarūpatvavirodhāt | na hi śaśaśṛṅgāt kasyacid udbhavo dṛśyate | asti ca vijñānarūpatayā jagaty anvaya iti tatpūrvakam evaitat | tathā ca vakṣyati―
nābhāvo jāyate bhāvo naiti bhāvo 'nupākhyatām*
iti | tasya cidrūpasya cicchaktir apariṇāminīti vikārābhāvān nedaṃ sāṃkhyanayavatpariṇāmadarśanam, api tu vivartapakṣaḥ | viśeṣaś cānayor vākyapadīye 'smābhir vyākhyāta iti tata evāvadhāryaḥ | ihāpi sambandhasamuddeśe vakṣyate | kāraṇāntaravyudāsaś cādvayasiddhāv abhihita iti saty arthitve tata evāvagantavyaḥ || 15 ||
REd CT: ⸤kuṇḍalaṃ cāva° G1: kuḍala⸤svātma° KEd, D, A, L, G2: kuṇḍalasvātma°|| kuṃḍalasvātma°kuṃḍalasvā⸤tma°kuṃḍalasvātma°kuṃḍalasvātma° M, P: kuṇḍalaṃ svātmavi°|| kuṇḍalaṃ svātmavi°| kuṃḍalaṃ svātmavi° K, V, O: kuṃḍalasvātmavi° T: °rāpaāye KEd, D, K, V, A, O, L, M, P, T, CT: dveadd dveadd dveadd dveadd dveadd dveadd dveadd dveadd dveadd dveadd dveadd Ldve G(G1, G2): add dhe V: svavarṇam P: ekasatyaṃm T: evāva° K, V, A, H: avatiṣṭate H: om M, P: add vikārāpagame P: °kārādigame M: °rapagame M, P: add tv A: cayinī M: apāyinī P: ayāyinī H: yinī H: add yā G(G1, G2): abhiṃbhāabhiṃ⸤bhā KEd, D, L, M, P: saty ava°⸤saty ava° K, V, A: saty avatiṣṭata G(G1, G2): saty avatithata H: °tiṣṭata CT: itye K, V: apeyaṃ M, P: abhyupeyaṃabhyupeyaṃ |abhyupeyam_ P: īti M: āgamasi° P: āgamasiddhatā H, CT: °ddhatā ŚEd, IEd, KEd, A: dhvanayati P, H: dhanati G(G1, G2): padāmnātaṃm A: āśrātam O, T, CT: ātmātam A: ātmevedaṃ G(G1, G2): śasvam H: sarvam M, P: om H: ca A: upoddala° KEd: upodvalanamātraṃ ŚEd, IEd: °lanamātraṃ P: °mātra T, CT: tv anu°tv a-⸤nu° H: ty anu° G(G1, G2): vānu° A: cānubhānaṃ M: cā¦⸤rumānaṃ | P: cārumāna L: add hi G(G1, G2): tathādi D, K, V, A, G(G1, G2): nirūpā° T: asatopādānād KEd, D, K, V, A, O, L, G(G1, G2), M, P, H: parāt'parātparād KEd, D, K, V, A, O, L, G(G1, G2), M, P: om vikāra° G(G1, G2): yuḥktaḥ M: yuktiḥ | P: ābhā° G(G1, G2): śvabhā° CT: bhāvarūpa-⸤tāvi° CT: śaśaśaṅgāt_ A, G(G1, G2): kasyavid G(G1, G2): add udva | V: uduvo G(G1, G2): kṣodbhavo A: pṛśyate_ M, P: vidyatevidyate |vidyate_ G(G1, G2): om vi° A: acaya P: envaya KEd, D, K, V, A, O, L, G(G1, G2): tatpūrvam M: tpūrvam P: pūrvam D: evaivatat | K, V: evaivakṣyatatevaivakṣyatat |evaivakṣyatat_ G(G1, G2): evaivae-Lvaiva G(G1, G2): tat || G(G1, G2): ta‾ M, P: om K, V: vati G(G1, G2): śvadhyati M: cakṣyati | G(G1, G2): nvābhāvo L: jāyato M, P: vijāyate H: vyate H: neti D, K, V, A, O, L, G(G1, G2), M, P: naikabhāvo M, P: hy upā° A: nupākhyatam K, V: lasya M, P: om H, T, CT: tatra⸤tatra G(G1, G2): vidrū° K, V: cidbhūyasya⸤cidbhūyasya G(G1, G2): vichaktirvi⸤chaktir M, P: om a° T: °ṇāmanīti CT: vakā° M, P: vikāratvābhā°viLkāratvābhā° H: saṃkhya° G(G1, G2): śāṃkhyanayavatvarināma° K, V: cānayocāna⸤yo G(G1, G2): va | nayor K: vokya° KEd: vākyapradīpe G(G1, G2): gākyamadīye D, K, V, A, O, L, G(G1, G2), M: vyākhyātamvyā¦⸤khyātamvyā⸤khyātam P: vyākhyā⸤tām H: chākhyāta G(G1, G2): evāvādhāryaṃ A: evāvidhāryaṃ P: eva vādhāyī ŚEd, IEd, KEd, D, K, V, O, L, M, T: °dhāryam°dhāryam |°dhāryam |°dhāryam |°_dhāryaṃ|°dhāryaṃ°dhāryaṃ°dhāryaṃ°dhāryaṃ°dhāryaṃ |°dhāryyaṃ P: iha pi G(G1, G2): saṃbaṃdha° K, V: °mudeśe A: °ddeśa G(G1, G2): vakṣyeta M, P: vakṣyativakṣyati | P: kāraṇāta° K, V: °tadravyadāsaś G(G1, G2): om °saś…|| K, V: cādvayabhiddhau H, T, CT: vihitavi⸤hita
    • ekam eva yad āmnātam bhinnaśaktivyapāśrayāt | apṛthak_tve 'pi śaktibhyaḥ pṛthak_tveneva vartate (Vākyapadīya 1.2, ed. Subramania Iyer, I, 14).
    • athāta ātmādeśa eva | ātmaivādhastād ātmopariṣṭād ātmā paścād ātmā purastād ātmā dakṣiṇata ātmottarata ātmaivedam̐ sarvam iti (Chāndogya Upaniṣad 7.25.2, ed. Olivelle, 272).
    • sa ya eṣo 'ṇim aitadātmyam idam̐ sarvam | tat satyam | sa ātmā | tat tvam asi śvetaketo iti (Chāndogya Upaniṣad 6.8.7, ed. Olivelle, 252).
    • nābhāvo jāyate bhāvo naiti bhāvo 'nupākhyatām | ekasmād ātmano 'nanyau bhāvābhāvau vikalpitau (Saṃbandhasamuddeśa 61, ed. Subramania Iyer, III, i, 166).
tad evam ātmaśabdābhidheyasya brahmaṇaḥ padārthaparamārtharūpatvād dravyarūpatvam upapādya sarvaśabdavācyatvaṃ tasyaiva nigamayitum āha—
REd, G(G1, G2) A: brahmaṇa T: °tvā/ KEd, K, V, A: adra° O: sarvaśabdāvā° K, V: nigamamitumnigamami⸤tum L: nigamiyitum T: āhā
vācyā sā sarvaśabdānāṃ śabdāś ca na pṛthak tataḥ |
apṛthaktve ca saṃbandhas tayor nānātmanor iva || 16 ||*
G(G1, G2) REd-M13: add Lsā KEd, D, K, V, A: vidyā|| vidyā| vidyā L: vāyā REd-M4, REd-M5, REd-M6, REd-M14, REd-M16: Lvācyātmā REd-M11: Lvācyāśā REd-M13: om O: tayaḥ | L: yataḥ | H: tata apṛ° D: .......saṃbaṃdhas L: saṃbaṃdhatayor P: nānātmanār H: ivā || ꣸ ||
    • abhyupagatādvitīyatvanirvāhāya vācyavācakayor avibhāgaḥ pradarśitaḥ— vācyā sā sarvaśabdānāṃ śabdāc ca na pṛthaktataḥ | apṛthaktvepi saṃbandhas tayor jīvātmanor iva || iti (Sarvadarśanasaṃgraha, ed. Abhyankar, 309).
tattadupādhiparikalpitabhedabahulatayā vyavahārasyāvidyābhūyastve pratiniyatākāropādhīyamānarūpabhedaṃ brahmaiva sarvaśabdaviṣaya* ity ukto 'rthaḥ | ātmā, brahma, tattvam ityādayo 'pi hi śabdāḥ samavalambitopādhayo 'pi dravyātmānam anu parivartante, nirupādhino vāgviṣayātītatvāt | vāṅmanasātītaṃ hi tattvam ity upadiśanti brahmavidaḥ | ghaṭādiśabdāpekṣayā tv ātmādiśabdāḥ pratyāsannāḥ | sarvasya ca tanmayatvāc chabdā api tadātmakāḥ, yathā'vibhaktaṃ prāk | abhede 'pi ca pāramārthike sāṃvṛto lokayātrāyāṃ bhedo 'satya iti ivaśabdaḥ | ata eva dviṣṭhasambandhopapattiḥ || 16 ||
REd, G(G1, G2) M: || ⸤tadupādhiparikalpitabhedabahutayā P: | tadupādhiparikalpitkaṃtabhedabahutayā K: °bhevadaba...hutayā D, V, A, O, L: °hutayā A: vya⸤vatārasyāpi vi° KEd, D, K, V, O, L, M, P: vyavahārasyāpi vi°vyava⸤hārasyāpi vi° H: °stvena H: pratiniyavākā° T, CT: pratiniyatākāropadhī°pratini-⸤yatākāropadhī° O, M: pratiniyatākārotthīya°pra⸤tiniyatākārotthīya°pratiniyatākārotthīya° K, V: pratiniyatākāro sthāya° KEd, D, A, L: pratiniyatākāro sthīya°pratiniyatākāro 'sthīya°⸤pratiniyatākāro sthīya° P: °kāro hīyam ānarūpabrahmaiva bhedaṃ M, P: sarvavidyāvi° H: °viviṣa⸤ya D, K, V: ity udayeity udaye A: ity udayer M, P: ity ukte A: hi A: pi O: om P: śabdaḥ_ P: samabalaṃvito° T: samalaṃbikopādhayo H, CT: °dhayo D: hi K, V: om D: add śabdāḥ KEd, A, O, L, M, P: ātmānamātmā¦⸤nam D: samavalaṃbitopādhayo py ā⸤tmānam K, V: thātmānam K, V: anaa⸤na L: unu P: parivarttate_ K, V: nihapādhitonihapādhi⸤to D, A: °dhito°dhi⸤to H: °dhiko M: vā viṣa° V: vādyeṣa° H: °yātattvāviṣaya iti ⸤tad P: vā viṣayātītahitatvam D, K, V, A, O, L, M: vā ma° CT: vitatvam H: add tat H, T: om M: upapa° A: brahmaviddaḥ O, L: brahmavidaLbrahmavidabrahmavida O, L: kyayadi°kyayadi° M: tu ya¦⸤di śa° D: kyayadi śa° KEd, A: yadi śa° P: tu yadi śabdo pe° K, V: yadi śabdāpekṣeyāyadi śabdāpekṣeLyā O: sarva K, V: va CT: om H: tanmayatva tadātmakatvā T: tanmayatvac śabdā D, K, V, A, O, L: tadātmikāḥtadātmikāḥ|tadātmikāḥ | CT: tadātmatayā M, P: yathācittaṃ M: ¯¯śaktyabhede P: ¯¯śakyabhede K, V: va CT: om M, P: °rthikaṃ KEd, D, A, O, L: °rthikasaṃvṛto°rtthikasaṃvṛto K, V: °rthikasaṃvato P: saṃsṛṣṭato H: saṃvṛto CT: om M: saṃsṛṣṭato traika° P: traika° V: lokayālāyāṃ CT: __​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​yāṃ P: bhedā P: dvisaṃ° O: dvisasaṃ° L: dvipsasaṃ° K, V, A, H: dviṣṭasaṃ°dviṣṭasaṃ°
    • tattadupādhiparikalpitabhedabahulatayā vyavahārasyāvidyāmātrakalpitatvena pratiniyatākāropadhīyamānarūpabhedaṃ brahmatattvaṃ sarvaśabdaviṣayaḥ | abhede ca pāramārthike saṃvṛtivaśād vyavahāradaśāyāṃ svapnāvasthāvaduccāvacaḥ prapañco vivartata iti kārikārthaḥ (Sarvadarśanasaṃgraha, ed. Abhyankar, 309).
nanu cendrajālam idaṃ, yad avadhṛtarūpabhedānām api bhāvānām anādṛtya tattvam anavasīyamānābhedaparamārthatopadeśanam ity āśaṅkya dṛṣṭāntenaitat sādhayitum āha―
REd, G(G1, G2) A: cedra° K, V: cedraṃjālam L: ceṃdraijālam L: idraṃ L: padavivṛta° O: padavavṛta° D, K, V, A: avavṛta°avavṛtta° M, P: avadhṛtam upa° M, P: saṃbhāvanāsādhyasaṃbhāvanām H: bhāvanām KEd, D, K, V, A, L, H: anāvṛtya T: anādṛśya O: anādṛtatvam CT: tatām H: ava° O: avanīyamānāpa° KEd, D, K, V, A, L, M: avasīyamānāpa°avasīyamā⸤nāpa°avasīya¦⸤mānāpa° P: avasīyamānāparamārthatopanade° ŚEd, IEd: °mārthopadeśanam CT: °rthakopadeśanam V: dṛṣṭāṃtenetat H: °naivat
ātmā paraḥ priyo dveṣyo vaktā vācyaṃ prayojanam |
viruddhāni yathaikasya svapne rūpāṇi cetasaḥ || 17 ||
G(G1, G2) CT: om K, V: para O: pari L: yadi T: pāraḥ17 CT: om REd-C: paripriyo REd-r: parapriyo A: priyau CT: om P: dveṣyoau CT: om O: vakā CT: om L: vakāvācyaṃ CT: om P: prayojanā_ CT: ⸤__​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​janam | V: om P: yaethai° H: yathekasya K: sapne K, A: vetasaḥveta⸤saḥ⸤vetasaḥ_ H: cetasa || ꣸ ||
ajanmani tathā nitye paurvāparyavivarjite |
tattve janmādirūpatvaṃ viruddham upalabhyate || 18 ||*
G(G1, G2) P: ājan° K: atanmatti H: ajanmayini V: om O: paurvāparye vivakṣite | L: °vakṣite || A: janmādvirū° T: °patvaviruddham A: upalyate_
    • janmamaraṇādikaṃ tadvat_ prapañcaś ca tatrāvidyākalpita iti vedāntatattvam asmākam apīṣṭam eva | uktaṃ hi vākyapadīye— ‘ajanmani tathā nitye paurvāparyavivarjite | tattve janmādirūpatvaṃ viruddham upalabhyate ||’ iti | tasmād avidyādaśāyām uktarītyā jātir eva sphoṭaḥ (Vaiyākaraṇabhūṣaṇa, ed. Trivedi, 259).
svapnāvasthāgataḥ prapañco jāgarayā bādhyamānatvād asatya iti sarvavādyabhyupagamaḥ | tenaiva dṛṣṭāntena jāgarāyām api bhāvabhedas turīyadaśāyām ananuvṛtter asatyo 'vasthāpyate | yat kila sarvāvasthāsv anugataṃ tad eva satyam | tac ca saṃvinmātrarūpam abādhyamānam | avasthābhedas tv āgamāpāyitvād bādhito 'san, sukhaduḥkhādivat | tathā hi rāgādayaḥ sukhādayaś cāsvabhāvatvāt saṃvinmātrarūpaṃ na vikurvanti | tathāvasthābhedo 'py anekākārakāluṣyopahataḥ |
REd, G(G1, G2) A: svupnā° CT: °gataprapañco T: jāgara⸤ṇa O: bā⸤dhyāmā° H: bāddhyana° CT: buddhyāmānatvā__​_​_​_​_​_​_​_​_​_​ P: satya M, P: sarvabādhābhyu° H: add ca H: dṛṣṭāṃtana P: jāgarīyām A: bhāva⸤bheddas H: bhāvabhedaṃ L: bhāvabhedapurītati... da° K: turāya° T, CT: turyyada°turyyada°turyada° V: turāyadasāyām M: anana° P: anananavṛter M, P, T, CT: vyava° H: pasthā° K: kitma V: kitsa A: kiṃla P: sarvava° A: anurātaṃ KEd, D, K, V, A, O, L, M, T, CT: saṃvinmātraṃ rūpamsaṃvinmā⸤traṃ rūpamsaṃvi¦⸤nmātraṃ rūpam P: sa¦⸤vinmātraṃ rūpam P: avādhya° CT: abuddhyamānaḥ P: āgamāyāyi° KEd, D, K, V, A: bādhitaḥbādhi¦⸤taḥ O: bhādite L: bādhite H: bāvito KEd: tat D, K, V, A, O, L, M, P, CT: sat⸤satsat_ H: muLkha° K: lathā T: rāgādaivayaś T: add ca H: mukhā° O, M, P: ca sva° CT: cāsva__​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​ KEd, D, K, V, O, L, M, T: saṃvinmātraṃ rūpaṃsaṃvinmātraṃ rū⸤paṃ A: saṃdhinmātraṃ rūpaṃ P: savinmā⸤traṃ rūpaṃ CT: om CT: om P: om vi° L: vikurvati | CT: om M, P: tathā bhedo CT: om CT: om CT: om a° KEd, D, K, V, A: °rabuddhyopahataḥ°rabuddhyopahataḥ |°rabuddhyo3.......pahataḥ|°rabudhyopahataḥ°rabu⸤ddhyopahataḥ_ O, L: °ramuṣyopahataḥ°ramuṣyopahataḥ || M, P: °ratuṣṭyopahataḥ°ratuṣṭyopahataḥ |°ratuṣṭyopahataḥ_ H: °kāt tuṣṭopahatas ŚEd, IEd: °pahṛtaḥ | T: °pahitaḥ
tatra svapne viruddhākārollekho vaikalpikī dṛṣṭiḥ pratipramātṛniyatā | vaikalpiko hi manovyāpārānusārī saṃsārī bhoktā, sa ca bhāvataś cetanatvād brahmaiva | tathā ca tāvati svātantryān nirmitāv īśvaro 'nanyopādānāt, bhāvān ābhāsyopabhuṅkte priyāpriyarūpatayā rāgadveṣādimayena saṃsāramohena svaparavibhāgānusārī parasaṃkathādiṣu | tadāhur vedāntatattvanipuṇāḥ—
pravibhajyātmanātmānaṃ sṛṣṭvā bhāvān pṛthagvidhān |
sarveśvaraḥ sarvamayaḥ svapne bhoktā pravartate ||*
iti | bhokteti vacanāt pratyagātmasṛṣṭir iyam uktā | tasya ca sarveśvaratvāt brahmarūpatve sṛṣṭisāmarthyam uktam | sarvamayatvāc cānanyopādānavicitrabhāvaracanām ātmopādānām āhuḥ | ata eva pravibhajyātmanātmānam iti kartṛkarmabhedābhāvāc ca vaikalpikatvam asyāḥ sṛṣṭeḥ sphuṭam uktam | bāhyopādānā tu jāgarāyām aiśvarī sṛṣṭir viśvaśabdavācyā sarvapramātṛsādhāraṇī |*
REd, G(G1, G2) M, P: tac ca H, CT: add ca KEd, K, V, A: svapnaṃ D, K, V: viruddhakā°viruddha⸤kā° KEd, A: viruddhakārollekhauviruddhakārollekhau | L: viruddhakāro M: viruddhakārollekhe P: viruddhakārochekhe T: viLruddhakārollekhollekho O: °llekhā H: °llekhollekho L: add vairavo K, V: vaikalpikā M, P: sārvatrikī KEd, K, V, O, L: pratimā° M: pratimātṛniyata P: pratimātraniyat_ KEd, D, K, V, A, O, L, M: vaikalpikīti ko⸤vaikalpikīti ko P: vaikalpiki_ti ko H: vaikalpikābhimāno H: om hi mano° KEd, O, L, M, P: bhimānaḥ vyā°'bhimānaḥ | vyā°bhimāno vyā°⸤bhimāno vyā°bhimāno vyā°bhimāno⸤ vyā° D, K, V, A: bhimāno vyāpārānusarībhimāno vyāpārānu⸤sarī V: add saṃsārī L: om H: bhokta M, P: su T: om L: samavabhā...vatad T: svabhā° KEd: bhāvatvād D, K, V, A, O, M, P: bhāvatad KEd, D, K, V, A, O, L: ace°a...ce° M: acetanāt | P: eva tanāt_ H: brāhmaiva M, P: add ca O: om O: bhāti M, P: svātaṃtryam KEd: svātantryānimittāpīśvare D, A, O, L: svātaṃtryānimitāpīśvarosvātaṃtryānimittāpīśvarosvātaṃtryānimittāpīśva⸤ro K, V: svātaṃtryānimitāpāśvarosvātaṃtryānimitāpāśvaro H: svātaṃtryānvitāpīśvaro M: ity P: ity apīśvaro T: nirmmitāpīśvaro M: apīśvaro ŚEd: °dānān(t), L: pādānābhā° M, P: naṃtyopādānābhā° KEd, D, K, V, A, O: °nābhāvāt_ CT: 'nanyo__​_​_​_​ H: bhāvānāhāryo ya bhuṃkte | KEd: nābhāsyāpi tu D, A: nābhāsyāyatnābhāsyāyatnābhāsyāyat__ K, V: nābhāsyāyat tunābhāsyāya⸤t tu O: nābhāsyāpa⸤la L: nābhāsyāpannakriyā M: nābhyāsyāyatta P: nābhyāsyāyaLt_ D, A: tuadd tuadd tu CT: ⸤_⸤yā K, V: rāgadveyādi° KEd: °dibhayena KEd, O: om sva° M, P: paraṃ vi° D, K, V, A, L: paravibhāgābhā° H: °sāraḥ T, CT: °sāraṃ M, P: °kathanād iti°kathanād iti |°kathanād iti_ V: tathādāhu M, P, T: tathāhur V: om ve° H: pratibhāṣv ātma° L: bhāvāt P: pṛthavidhān_ L: °dhā¦⸤t A: sarvaiśvaraḥ P: sarvamayāḥ_ M, P: sarvabhoktā P: pravarttaṃte KEd, D, K, V, A, O, L, M, P: om CT: pra-⸤tya__​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​ ⸤__​_​_​_​_​_​_​_​sṛṣṭim M, P: °tmasiddhir L: iyum CT: om CT: om CT: om CT: om CT: om CT: om CT: arthyam T: u__​_​_​m ukta M, P: sarvaviṣaya° KEd: °dānaṃ vicitrabhāvasvabhāvānām A: °vidhitrabhāvasvanām M, P: °trasvabhāvam D, K, V: °vasvanām KEd, O: ātmopajñānāmātmopajñāLnām D, K, V, A: ātmopājñānāmātmopājñān⦦⸤m L, M: ātmopājñānam P: āho pajñānam ŚEd: °dāna(nā)m IEd, H: °dānam T, CT: om H: pravibhaṣv ātma° P: °jyātmānātmānam A: °tmavātmānam T: °bhāvac M, P: om KEd, D, K, V, A, O, L: asya M, P: asvasṛṣṭeḥ IEd: rsṛṣṭeḥsṛṣṭeḥ T: sṛṣṭe L: spaṣṭam K, V: sphuṭaktaṃ H: ukāṃ P: bāhyopādanā H: °nāt A: ta P: aiśvarīr CT: om H: °bda⸤cyā D: °vācyaā K, V, P: °vācya°vācya_ P: °tṛviṣayī¦⸤ṇi M: °tṛviṣayiṇī | K, V: °raṇā°⸤raṇā
    • pravibhajyātmanātmānaṃ sṛṣṭ_vā bhāvān_ pṛthagvidhān | sarveśvaraḥ sarvamayaḥ svapne bhoktā pravartate (Vṛtti ad Vākyapadīya 1.119, ed. Subramania Iyer, I, 195). Verse 1.140 in the edition of Wilhelm Rau (51).
    • jāgaritasthāno bahiḥprajñaḥ saptāṅga ekonaviṃśatimukhaḥ sthūlabhug vaiśvānaraḥ prathamaḥ pādaḥ (Māṇḍūkyopaniṣad 3, ed. Olivelle, 474).
    • bahiḥprajño vibhuḥ viśvo hy antaḥprajñas tu taijasaḥ | ghanaprajñaḥ tathā prājña eka eva tridhā smṛtaḥ (Āgamaśāstra (Gauḍapādakārikā) 1.1, ed. Bhattacharya, 1).
    • na tasya svapnapadārthāḥ svātantryeṇa pravartamānāḥ sarvakartṛtvalakṣaṇasvaśaktipratibandham udbhāvayanti asaṃsāritvāt; kiṃtu svatantraḥ svaśaktyā yatheṣṭaṃ tān_ sṛjati | yathāha bhartṛhariḥ ‘pravibhajyātmanātmānaṃ sṛṣṭvā bhāvān_ pṛthagvidhān | sarveśvaraḥ sarvaśaktiḥ svapne bhoktā prapadyate ||’ iti | ata eva svapnasvātantryam etat — ity uktam | tasya svapnajāgarayor viśeṣo nāsti, — iti tamovaraṇanirbhedaḥ sa evoktaḥ (Vivṛti ad Spandakārikā 4.4, ed. Chatterji, 102).
    • tathā ‘svapnaḥ’ tejo'vasthā brahmaṇaḥ | kutaḥ ? ity āha ‘prakāśamāhātmyāt’ iti... idam arthabalād āyātaṃ yat sa eva bhagavān_ svasvabhāvo devaḥ tattatpramātṛtāṃ samāviṣṭaḥ svapnāyamānaḥ svātmānam eva prakāśasvātantryāt_ gṛha-nagarāṭṭālādi-anekapramātṛvaicitryarūpatayā pravibhajya pratipramātṛ svapne asādhāraṇam eva viśvaṃ prakāśayaty eva, — iti brahmaṇaḥ svātantryaṃ svapna eva brahmavādibhiḥ abhyupagatam | yato vedānteṣu idam uktam ‘pravibhajyātmanātmānaṃ sṛṣṭvā bhāvān_ pṛthagvidhān | sarveśvaraḥ sarvamayaḥ svapne bhoktā prakāśate ||’ iti prakāśamāhātmyam eva atra hetuḥ, ataḥ svapno brahmaṇaḥ tejo'vasthā — iti (Vivṛti ad Paramārthasāra 35, ed. Chatterji, 77-78).
sthiratvāsthiratvagrahāveśanimittas tu bhedaḥ |* avidyāpravṛttirūpatvāt punar asatyatā samānaiva | kevalaṃ satyām avidyāyām aparo mohaś cicchakter āvārako nidrā* nāma | tadvaśād atraiva bhrāntatvābhimāno 'rvāgdṛśām | paramārthadṛśāṃ tu jananamaraṇarahite 'pravibhakte kūṭasthe parasmin brahmaṇi cidānandarūpe sarvam eva jagaj jāgratsvapnādyavasthāgataṃ mūrtikriyāvivartarūpam asatyam |* anvayicitsāmānyamātraṃ tu paramārtha iti siddham | viruddham upalabhyata iti vadann avidyāyāṃ virodham abhyupaiti | etad eva hy avidyāyāḥ svarūpaṃ yad anupapadyamānam apy ābhāsopagamaṃ nayati, upapannatve vidyaiva syāt | tasmād asatyaprapañcaprakāśanaśaktir brahmaṇo 'nādisiddhā grāhyagrāhakayugalaṃ svānurūpam uparacayya jagannāṭyam* ātanotīty avicāritaramaṇīyām imām apanayanti tattvadṛśaḥ || 17-18 ||
REd, G(G1, G2) CT: om sthira…ratva° L: sthitatvāt sthiratvagrahāvedāni° A: sviratvāsthi⸤ratvagrahāvedāni° O: °ratvāgrahāvedānimittas KEd, D, K, V: °vedānimittas M, P: °vedanānimittas°|vedanānimittas°vedanānimitas H: om a° T: avidyāpṛvṛ° M, P: asya sa° A: asatyajā O: asatyatatā O: samanaiva P: asatyām H: add asatyām D, K, V, A, L: avidyāmavidyā⸤m M, P: avidyā T, CT: add ayam M, P: paramo H: cikakter O: āpārako M, P: āvarako H: āvarakā CT: āpārato A: tadaśād O: attaiva T: atreva KEd, D, K, V, A: matattvābhimānematatvābhimānematatvābhimānematatvābhimānematatvābhimāne O, L: bhaḥ tatvābhimānebhaḥ || tatvābhimāne M, P: °māne O: ⸤yādṛśāṃ L: ryāgdaśā M: yā dṛśaṃ | P: yā H: rvāgdṛśa T: rvvāgdṛśaṃ P: dṛśaṃ_ O, L: °rtthadaśāṃ°rthadaśāṃ CT: °dṛśāṃLs M: nanu K, V: tuṃ⸤tuṃ P: nanu CT: om O: janamaraṇarahitaiḥ T: °ṇaraāhite KEd, D, K, V, A, L, M, P: °hitaiḥ T: apra° CT: tu__​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​ M, P: kūṭasthair vāsminkūṭasthair vāsmin_ CT: om P: °rūpasarvam O: jāgaj T, CT: om L: jāgratsvapnāva° H: jā asvapnādyavasthāgata V: °pnāyavasthāgaṃta K: °⸤sthāgaṃta CT: jā⸤gratsvapnādyavasthāgatamū° M, P: °rttasaṃsṛtsam H: °rūpanasatyasam D, K, V, A: add sa KEd: sat svāpnam D, K, V: sṛtsapram A: sṛtsaptam O: saṃsṛtsam L: sa sṛtsam A: acayi ci° KEd: anvayi, ci° O: i A: siṃddha KEd: siddhivi° A: viruddhem K, V: apa° M, P: vedanavi° L: upaiti | M, P: yat tad O: tade A: ty P: avidyāyā CT: avi-⸤_ P: add ya P: tad CT: om M: add tad T: anupalabhyamānam CT: om CT: om D, K, V, A, O, L: āso° M, P: apa° KEd: ātmopa° CT: om H: °gama M, P: nāpaitināpaiti |nāpaiti_ H: nayāti | CT: ⸤__​_​_​_​_​_​_​yati CT: upan° KEd: upalabdhe V: om A: upapalabdhe L: upalabdhatve D, K: °nacce°nacce V: om A: vidhaiya P: vidhaiva K: styāt_ V: om H: vyāt V: om CT: asatprapañ° V: om H: asatprakāśanaśakti T: asat_prapañcaprakāśanaśakti A: °prakāṃśanaśaktir L: °kārānaśaktir M, P: °śaśaktir°⸤śaśaktir°śa⸤śaktir O: °śakti V: om V: om A: nādisiprā V: om P: grāhagrāhakayugena M: °yugena H: grāhyagrahakayugalasyānu° KEd, D, K: °galasvānurūpam°galasvānurū⸤pam A: °galasvāḍarūpam O: °galasānurūpam L: °galasyānurūpam V: pam M, P: upacāratayā KEd: °cayyā D, K, V, A, O: °cayā L: °canā KEd, K, V, A, O, L: jagalādyamjagalādyam H: jagannādyam P: °tītavicārītaramaṇīyam K, V: °maṇāyām M: °ṇīyam M, P: om M, P: āmanaṃti
    • anyathā gṛhṇataḥ svapno nidrā tattvam ajānataḥ | viparyāse tayoḥ kṣīṇe turīyaṃ padam aśnute (Āgamaśāstra (Gauḍapādakārikā) 1.15, ed. Bhattacharya, 7).
    • nanu svapnakāraṇatve 'pi jāgaritavastuno na svapnavadavastutvam | atyantacalo hi svapno jāgaritan tu sthiraṃ lakṣyate (Śaṅkarabhāṣya ad Gauḍapādakārikā 4.38, ed. Röer, 547).
    • yathā hi kalpanāmātrasāraṃ tata evānavasthitaikarūpaṃ kṣaṇena kalpanāśatasahasrasahaṃ svapnādivilakṣaṇam api suṣṭhutarāṃ hṛdayagrahanidānam atyaktasvālambanabrahmakalpanaṭoparacitaṃ rāmarāvaṇādi ceṣṭitam asatyaṃ kuto 'py abhūtāt_ bhūtavṛttyā bhāti | tathā bhāsanam api ca pumarthopadeśopāyatām eti | tathā tādṛg eva viśvam idam asatyanāmarūpaprapañcātmakam (Abhinavabhāratī, quoting from a lost work by Bhaṭṭanāyaka: Fragments of Bhaṭṭanāyaka, ed. Chintamani, 268). Pollock reads atyaktasvālambanaṃ (2016, 458, note 17).
    • tad āhur vedāntavādanipuṇāḥ:— yathā svapnaprapañcoyaṃ mayi māyāvijṛmbhitaḥ | evaṃ jāgratprapañcopi mayi māyāvijṛmbhitaḥ || iti | tad itthaṃ kūṭasthe parasmin brahmaṇi saccidānandarūpe pratyagabhinne vagate nādyavidyānivṛttau tādṛgbrahmātmanāvasthānalakṣaṇaṃ niḥśreyasaṃ setsyati (Sarvadarśanasaṃgraha, ed. Abhyankar, 309-310).
iti bhūtirājatanayahelārājakṛte prakīrṇaprakāśe dravyasamuddeśo dvitīyaḥ ||
G(G1, G2) A: bhūtirājatanahe° REd: om CT: bhūti__​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​ K, V: prakārṇa° H, T: prakīrṇakapra°prakīrṇṇakapra° M, P: prakīrṇakāṇḍapra° P: sam__dra° ŚEd, IEd: add nāma REd: om D, K, V, A: śubhaṃadd śubhaṃ |add śubhaṃadd śubhaṃadd śubhaṃ M, P: śrīkṛṣṇo vijayatetarāmadd śrīkṛṣṇo vijayatetarām ||add śrīkṛṣṇo vijayatetarām | H: add śrī ||