L⸤ .........namaḥ sarasvatyai ||

asti siddhakramo varṇānām a⸤kā...dīnāṃ samāmnāyaḥ pāṭho mātṛkā⸤....... asti ca pāṇininā sve tantre pratyāL⸤hārārtham aparathā sādhitakramaḥ | tatrā.......⸤niyame prāpte niyamaḥ kriyate | iha ta.........⸤ntre siddhakrama eva || varṇapāṭho vakṣyamāna.........⸤svarādisajñānām ā...........rāhyo na sādhita⸤krama iti seyam aniyame niyamaḥ pa⸤ribhāṣā | akṣarāṇāṃ varṇasaṃjñā ⸤py a ta eva varṇaśabdoccāraṇād boddhavyā | a ā i ī u ū ṛ ṝ ḷ ḹ e ai o au svarāḥ ⸤ka kha ga gha ṇa ca cha ja jha ña ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa ... ⸤tha da dha na pa pha ba bha ma ya ra la va śa ṣa sa ha ⸤aṃ aḥ kaḥ paḥ vyaṃjanāni ||

tatra tṛkāṅge varṇapāṭhe ā⸤dau ye caturdaśa varṇās te svarasaṃjñā bhavanti ⸤a ā i ī u ū ṛ ṝ ḷ ḹ e ai o au pra⸤yojanam ro re lopaṃ svaraś ca pūrvo dīrgham ityādi | vīrauti || dātṝjjvāśayatoṣi.......L⸤ti vaktavye dātḹjjvāṣayatoṣita iti bālena ⸤śaktivaikalyād yad apabhāṣitam_ tad anyo ya⸤dānukaroti bālo dātḹjjvāśayitoṣitety ā⸤heti tadānukaraṇe nāsti doṣa iti ⸤smaraṇātuṃt sādhu bhavati tatsthasya ḹkārasya ⸤svarasaṃjñārthaḥ ḹkārasya pāṭhaḥ tenātra svarāt pa⸤rasya vyañjanasya vyañjane pare dvirbhāvo vaktavyā ⸤ḹkārāt parasya jakārasya dvirbhāvaḥ | evaṃ ⸤mātḹr ity abravī chuśur ityādau svaratve sati ⸤ḹkārasya nāmitvān nāmiparo ram iti ḹLkārāt parasya visarjanīyasya rephaḥ | tatraśabda ⸤uttaratra saṃjñāsamāveśārthaḥ svarasamānasa⸤jñe krameṇa mābhūtā?m iti savarṇādisaṃ⸤jñānāṃ saṃjñino ninirdeśyante ||

tatrādāv ity eva tatra mātṛkārūpe varṇaL⸤pāṭhe ādau ye daśa varṇās te samānasaṃjñā bhavanti ⸤a ā i ī u ū ṛ ṝ ḷ ḹ prayojanaṃ samānas sa⸤varṇe dīrghībhavati paraś ca lopam_ ityādi | ⸤śivāptiḥ ||

⸤teṣāṃ samānānāṃ madhyād yau dvau dvau varṇau tāv a⸤nyonyasya parasparaṃ savarṇasajñau bhavataḥ | akā⸤rasyākāraḥ savarṇaḥ ākārasyākāraḥ sava⸤rṇaḥ | evam ikārādiṣv api jñeyam | pū⸤pūrvam eva prayojanam | udāraṇaṃ ca śivā⸤ptiḥ | samānau varṇau savarṇāv ity anvarthasaṃjñā⸤vijñānād dvayor hrasvayor dvayor dīrghayoś cānyonyaṃ ⸤sāvarṇyaṃ jñāpayati | tena mamātra dṛḍhāsthā ⸤ityādau dīrghaparalopau bhavataḥ ||
nanv eka ⸤evāsau varṇo dvir uccāryate | naitau dvau sava⸤rṇau | sati hi bhede dvitvaṃ samānavarṇatvaṃ savarṇatvaṃ ca bhavati || L⸤yad āhuḥ yatra kiṃcit sāmānyaṃ kaścic ca viśeṣaḥ ⸤sa viṣayaḥ sadṛśyatāyā iti tat katham atra dvayoḥ sa⸤varṇatvam | ucyate | yatraiko kāra udāttaḥ svari⸤to vā aparas tv anudāttaḥ tatra svarabhedāt sati dvaidhe ⸤tāvad eṣa na doṣaḥ | yatrāpy eko kāraḥ svānunā⸤siko dvitīyo niranunāsikas tatrāpi bhe⸤bhād eva na doṣaḥ | evam ikārādiṣu jñeya⸤m | tathao coktam
hrasvadīrghaplutatvāc ca trai traisva⸤ryopanayena ca | ekamātro bhaveddhrasvo ⸤dvimātro dīrgha ucyate ⸤trimātras tu pluto jñeyo vy⸤añjanaṃ tv ardhamātrakam
ānunāsikyabhedāc cāpy akā⸤ro ṣṭādaśātmaka
iti | yatra tv abhedas tatrāpi ⸤kvacid bhedāropeṇa dvitvaṃ sasadṛśatvaṃ ca bha⸤vati | yathā yuddhe rjuno rjuna iva prathitapratā⸤po ityādau tadvad ihāpi bhaviṣyati | eko rjunaśabdo śāśyarūpaḥ ⸤ dvitīyaḥ sabrahmadārini atha⸤vā uccārakālādikṛtaḥ sūkṣmo viśeṣo va⸤śyaṃbhāvī tam āśritya dvayoḥ savarṇatvaṃ bhavati nanu samānasya varṇaḥ savarṇaḥ ity anvarthasaṃjñāvaśāt sādṛśyam asta | vya⸤ñjanānāṃ kathaṃ sāvarṇyam ityājñāha ata eveti | ⸤ ata eva vyañjanānāṃ samānasthānānāṃ śvāsa⸤nādasaghoṣādibhede saty api sāvarṇyam | L⸤uccārakālādikṛtaḥ sūkṣmāviśeṣasyāvaśyaṃbhāvāt asavarṇe eva ⸤aṭi cavargasya kirbhavati tena pṛcchati ujjhatītyādau iśayamās tāla⸤vyā ityanena sāvarṇyaścavargasya katva na bhavati |⸤tena vaktā bhaktetyādāv asavarṇe dhvaṭi cavargasya ⸤kirucyamānaḥ pṛcchati ujjhatītyā ddhau dau sava⸤rṇe nāsti | evam antasthānām apy ānunāsikya⸤bhinnānāṃ savarṇatvam | tenānusvārasyāntasthā⸤yām aṃtaratamaḥ | sānunāsika eva parasava⸤rṇo vakṣyate | saym̐yantā savm̐vatsaraḥ talm̐lokaṃ |
ṛdu⸤padhāc cātikḷpi pratidhedha ṛkāraḷkāra⸤yor anyonyaṃ sāvarṇyaṃ jñāpayati sati hi tasmiṃ⸤s taparas tatkālasya savarṇasya grāhaka iti ⸤mātrikeṇa ṛkāreṇa mātrike eva ḷ⸤kāre gṛhīte ṛdupadhāt ḷbvidhīyamāna ḷ⸤dupadhād api syād iti kḷpi pratiṣedho rtha⸤vān bhavati | cikḷpsati kṛpū sāmarthye ⸤ūkāraḥ svaratisūtisūyatītī|ḍvikalpārthaḥ kṛp ⸤kalpitum icchati bhavati san_ nakāraḥ sanyavarṇasye⸤ty arthaḥ kṛpe ro laḥ iti ṛkāre raśruter laśru⸤tiḥ kḷpsa iti sannantasya caṇ parokṣeti dvirvacaL⸤nam | abhyāsasyādivyañjanam iti paralopyaḥ ⸤svaraḥ savarṇasya grāhakaḥ iti ṛkāreṇa gra⸤grahītasya ḷkārasya akāra ṛvarṇasyety a⸤kāraḥ tasya sanyavarṇasyetītvam | kavargasya ⸤cavarga iti kasya caḥ | cikḷpsaśabdāt ⸤te dhātava iti dhātusaṃjñāyāṃ satyāṃ vartamānā ⸤ti | anvi asandhyakṣaralopaḥ ||

⸤dvau dvāv ity arthavaśāt ṣaṣṭyantaṃ sambadhyate dvayoḥ dva⸤yoḥ savarṇayor yo yaḥ pūrvaḥ sa hrasvasaṃjño ⸤bhavati | a i u ṛ ḷ | prayojanaṃ hrasvo mbārthānā⸤m ityādi | he amba | arthavaśāt kvacilyaghusaṃjña⸤yāpi vyavahāraḥ | nāminaś copadhāyā lagho⸤r iti prayojanam veditā ||

hrasva ityarthavaśāt paṃcamyantam anavarttate ⸤hrasvād anyaḥ svaro dīrghasaṃjño bhavati | ā ī ū ṝ ⸤ḹ e ai o au | prayojanaṃ dīrgham āmisanā⸤v iti vṛkṣāṇām | agnīnām | vāyūnām | L⸤nṝṇām | sandhyakṣarāṇāṃ dīrghatve prayojanaṃ ro re lo⸤paṃ svaraś ca pūrvadīrghaḥ rave raśmiḥ | svai rakṣā go ⸤rajjuḥ dyau ramyā | atra nāmiparo ram iti rephaḥ ⸤ tasya lope kṛte parjanyavalyakṣanapravṛttyā ekā⸤rādīnām ekārādaya eva dīrghā bhavanti | asati ⸤hi sandhyakṣarāṇāṃ dīrghatve atiri atinu ⸤ ityādau hrasvavat sthānasāvarṇyād ekāraikāra⸤yor īkāraḥ | okāraukārayor ūkāro dī⸤rghau syātām | tālvoṣṭhavat kaṇṭho pi sandhyakṣarā⸤ṇāṃ sthānam iti tat