L⸤ oṁ svasty astu prajābhyaḥ || || || oṁ namaḥ sarasvatīrūpāya gurave sagurave || || || oṁ namaḥ śrīrāmāya || oṁ namo vighnahartre || || || oṁ namaḥ śivāya

|| rāma ||

asti siddhakramo varṇānācm akārādīnāṃ samāmnāyaḥ pāṭhaḥ || mātṛkārūpaḥ ⸤asti ca pāṇininā sve taṃtro pratyāhārārtham aparathā sādhitakramaḥ || tatrāniyame prāpte niyamaḥ kriyate iha taṃtre siddhakrama eva || ⸤varṇapāṭho vakṣyamāṇasvarādisaṃjñānām āśrayatvena grāhyā grāhyo na sādhitakrama iti seyam aniyame niyamaḥ paribhāṣā || akṣarāṇāṃ L⸤varṇasaṃjñāpy ata eva varṇaśabdoccāraṇād boddhavyā a ā i ī u ū ṛ ṝ ḷ ḹ e ai o au svarāḥ ka kha ga gha ṇa ca cha ja jha ña ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa ⸤ta tha da dha na pa pha ba bha ma ya ra la va śa ṣa sa ha aṃ aḥ kaḥ paḥ vyaṃjanāni

tatra prasiddhe varṇasamāmnāye ādau ye ⸤caturdaśa varṇās te svarasaṃjñā bhavaṃti a ā i ī u ū ṛ ṝ ḷ ḹ e ai o au prayojanaṃ ro re lopaṃ svaraś ca pūrvo dīrghamityādi vī rauti ⸤dātḷjvāśatoṣita iti vaktavye dārtḷjvāśayatoṣita iti bālena śaktivaikalyād yad apabhāṣitaṃ tad anyo yadānukaroti bā⸤lo dātḷjvāśayatoṣita ity āheti tadānukaraṇe nāsti doṣaḥ iti smaraṇāt sādhu bhavati tatsthasya ḹkārasya svarasaṃjñārthaḥ rḹ⸤kārasya pāṭhaḥ tenātra svarāt parasya jakārasya dvirbhāvaḥ _ evaṃ mātḹr ity avravī chiśur ityādau svaratve sati ḹkārasya nāmitvā⸤n nāmiparo ram iti ḹkārāt parasya visarjanīyasya rephaḥ tatraśabda uttaratra saṃjñāsamāveśārthaḥ svarasamānasaṃjñe krameṇa mā ⸤bhūtām iti savarṇādisaṃjñānāṃ tu saṃjñino nirdeśyaṃta eva

tatrādāv ity eva ākāṃkṣitaṃ sannihitaṃ yogyaṃ ⸤caivānuvartate tatra mātṛrūpe varṇapāṭhe ādau ye daśa varṇās te samānasaṃjñā bhavaṃti a ā i ī u ū ṛ ṝ ḷ ḹ prayojanaṃ saL⸤mānaḥ savarṇa ityādi śivāptiḥ

teṣāṃ samānānāṃ madhyād yau dvau dvau varṇau tāv anyonyasya parasparaṃ sava⸤rṇasaṃjñau bhavataḥ | akārasya ākāraḥ savarṇaḥ | ākārasya akāraḥ savarṇaḥ | evam ikārasya īkāra ityādi | pūrvam eva prayojanaṃ | sa⸤mānau varṇau savarṇāv ity anvarthasaṃjñāvijñānād dvayor hrasvayor dvayoś ca dīrghayor anyonyaṃ sāvarṇyaṃ | tena mamātra dṛḍhāsthetyādau dī⸤rghaparalopau bhavataḥ |
nanu eka evāsau varṇo dvir uccāryate naitau dvau savarṇau sati hi bhede dvitvaṃ samānavarṇatvaṃ ca bhavati | yad āhuḥ ⸤ yatra kiṃcit sāmānyaṃ kaścic ca viśeṣaḥ sa viṣayaḥ sadṛśyatāyā iti tat katham atra dvayoḥ savarṇatvam ucyate | yatra ekāra ākāra ⸤udāttaḥ svarito vā aparas tv anudāttas tatra svarabhedāt sati dvaidhe tāvad eṣa na doṣaḥ | evam ikārādiṣu jñeyaṃ | tathā coktaṃ
hrasvadī⸤rghaplutatvāc ca traisvaryopanayena ca |
ānunāsikabhedāc cāpy akāro ṣṭādaśātmakaḥ ||
iti yatra tv abhedas tatrāpi kvacid bhedāro⸤peṇa dvitvaṃ sadṛśatvaṃ ca dṛśyate | yathā
yuddhe rjuno rjuna iti prathitaprabhāvo bhīmo pi bhīma iva vairiṣu bhīmakarmā nyagrodha⸤vartinam athādhipatiṃ kurūṇāṃ sotprāśanārtham adhijagmatur ādareṇa ityādau tadvad ihāpi bhaviṣyati | athavoccārakālāL⸤dikṛtaḥ sūkṣmo viśeṣo vaśyaṃbhāvī tam āśritya dvayoḥ savarṇatvaṃ bhavati | ata eva vyaṃjanānāṃ samānasthānānāṃ śvāsanādaghoṣādibhede ⸤sāvarṇyaṃ | tena vaktā bhaktetyādāv asavarṇe dhuṭi cavargasya kir ucyamānaḥ pṛcchati ujjhatītyādau savarṇe nāsti evam aṃtasthānām apy ānu⸤nāsikyabhinnānāṃ savarṇatvaṃ | tenānusvārasyāṃtasthāyām aṃtaratamaḥ sānunāsika eva parasavarṇo vakṣyate | saṃyyaṃtā saṃvatsaraḥ ⸤taṃllukaṃ |
ṛdupadāc cāklyapi cṛter iti klyapi pratidhedha ṛkāraḷkārayor anyonyaṃ sāvarṇyaṃ jñāpayati | sati hi tasmiṃ paras ta⸤tkālasya savarṇasya iti mātrikeṇa ṛkāreṇa mātṛke ḷkāre gṛhīte ṛdūpadhāt klyapvidhīyamāna ḷdupadhād api syād i⸤ti kḷpi pratiṣedho rthavān bhavati cikḷpsati kṛpū sāmarthye ūkāraḥ suratisūtisūyatidhūñḷ idanubaṃdhebhya itīḍ vika⸤lpārthaḥ kṛp kalpitum icchatidhātor vā karmaṇa iti san | nakāraḥ san pavarṇasyety arthaḥ | kṛpe ro la iti ṛkāre raśruter la⸤śrutiḥ kḷpsa iti sanaṃtasya caṇ parokṣeti dvirvacanaṃ | abhyāsasyādivyaṃjanam iti palopaḥ | svaraḥ savarṇasya grāhaka iti ṛkāre⸤ṇa gṛhītasya ḷkārasya | akāra ṛvarṇasyety etasya sany avarṇasyetītvaṃ | kavargasya cavarga iti kasya caḥ | cikḷpsaśabdāt te dhātaL⸤va iti dhātusaṃjñāyāṃ satyāṃ vartamānāti | anvi asaṃdhyakṣara iti lopaḥ ||

dvau dvāv ity arthavaśāt ṣaṣṭhyaṃtaṃ saṃbadhyate dvayor dva⸤yoḥ savarṇayor yo yaḥ pūrvaḥ sa hrasvasaṃjño bhavati | a i u ṛ ḷ | prayojanaṃ hrasvo ṃbārthānām ityādi | he aṃba | saṃjñārthavaśāt kvaci⸤l laghusaṃjñayāpi vyavahāraḥ | nāminaś copadhāyā laghor iti veditā

hrasva ityarthavaśāt paṃcamyaṃtam anuvartate ⸤hrasvād anyaḥ svaro dīrghasaṃjño bhavati | ā ī ū ṝ ḹ | prayojanaṃ e ai o au | prayojanaṃ dīrgham āmisanāv ityādi | vṛkṣāṇāṃ a⸤gniīnāṃ vāyūnāṃ nṝṇāṃ saṃdhyakṣarāṇāṃ dīrghatve prayojanaṃ ro re lopaṃ svaraś ca pūrvo dīrghaḥ | rave raśmiḥ | svairakṣā go rajjuḥ dyau ⸤ramyā | atra nāmiparo ram iti rephaḥ | tasya lope kṛte parjanyaval lakṣanapravṛttyā | ekārādīnām ekārādaya eva dīrghā bhavaṃ⸤ti | asati hi saṃdhyakṣarāṇāṃ dīrghatve | atiri | atinu ityādau hrasvavat sthānasāvarṇyād ekāraikārayor īkāraḥ | okāraukā⸤rayoḥ ūkāraś ca dīrghau syātāṃ | tālvoṣṭhavat kaṃṭho pi saṃdhyakṣarāṇāṃ sthānam iti tatsājātyād ākāro 'pi syād iti na vācyaṃ tat

|| oṃ namo gurave __​_​

odaṃtā okārās tathā a i u ā nipātāḥ sva⸤re prakṛtyā bhavaṃti saṃdhikṛtāṃ vikṛtiṃ nāpadyaṃte _no etat _ aho ādyaḥ _ haṃho adhama _ a apehi _ i ihāḥsva _ u uttiṣṭha _ ā ⸤evaṃ nu manyase _ ā evaṃ nu kila tat _ niranubaṃdhakagrahaṇena sānubaṃdhakasya grahaṇam ity āṅ praty ā na bhavati _ īṣad amlaṃ _ āmlaṃ _ ā ⸤ihi _ ehi _ ā udakāṃtād odakāṃtād anuvrajet _ udakāṃte na vinā arbhakebhyo yaśaḥ arbhakebhyaḥ pāṇineḥ arbhakaiḥ saha ⸤ _ iti _ arkadarśanena vinā ṛkṣavi⸤bhāvanena saha _
ā evaṃ nu manyase ity atra pūrvaṃ naiva samaṃ sthā iti vākyam akāreṇa ⸤nipātena gamyate _ sadṛśādṛṣṭaciṃtādyair anubhūtasya vastunaḥ _ yat tad ity anusaṃdhānaṃ smaraṇaṃ tad udāhṛtaṃ _ yena vidhis tadaṃtasyātyaṃtagraha⸤ṇe labdhe py aṃtagrahaṇam okārasyaivāṃtatvārthaṃ _ tena aṃ i u āṃtā nipā na prakṛtyā cety atra nanūktar veti nipātā _ iti kiṃ _ paṭav i⸤ha _ ījatuḥ _ ūhatuḥ _ paro pi svarāḥ _ prakṛtyā yathā syād iti svaragrahaṇaṃ _ no atra pūrvasya prakṛtibhāvāvijñātād akāralopaḥ syā⸤t _