L⸤ śrīgaṇeśāya namaḥ || śrīsarasvatīrūpāya śrīgurave namaḥ || oṃ namo bhagavate śrīvāsudevāya || śrīgurucaraṇakamalaparāgapuṃjebhyo namaḥ || || ||

asti siddhakramo varṇānām akārādīnāṃ samāmnāyaḥ pāṭho mātṛkārū⸤paḥ | asti ca pāṇininā sve taṃtre pratyāhārārtham aparathā sādhitakramaḥ | tatrāniyame prāpte niyamaḥ kriyate | iha taṃtre siddhakrama eva varṇapāṭho va⸤kṣyamāṇasvarādisaṃjñānām āśrayatvena grāhyo na sādhitakrama iti seyam aniyame niyamaḥ paribhāṣā | akṣarāṇāṃ varṇasaṃjñāpy ata eva varṇaśabdoccā⸤raṇād boddhavyā | a ā i ī u ū ṛ ṝ ḷ ḹ e ai o au svarāḥ | ka kha ga gha ṇa | ca cha ja jha ña | ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa | ta tha da dha na | pa pha ba bha ma | ya ra la va | śa ṣa sa ha | ⸤aṃ aḥ kaḥ pa vyaṃjanāni | varṇasaṃjñayā kva prayojanam | sarvatra ||

tatra mātṛkārūpe varṇapāṭhe | ādau ye caturdaśa varṇāḥ ⸤te svarasaṃjñā bhavaṃti | a ā i ī u ū ṛ ṝ ḷ ḹ e ai o au kva | prayojanaṃ | ro re lopaṃ svaraś ca pūrvo dīrgha ityādi | vī rauti | dātṝjjvāśatoṣita iti ⸤vaktavye | dātḹjjvāśayatoṣita iti bālena śaktivaikalyād apabhāṣitam | tad anyo yadānukaroti | bālo dātḹjjvāśayatoṣita ity āheti | tadā a⸤nukaraṇe nāsti | doṣa iti smaraṇāt tat sādhu bhavati | tatsthasya ḹkārasya | svarasaṃjñārthaḥ | ḹkārasya pāṭhaḥ | tenātra svarāt parasya vyaṃjanasya | vyaṃja⸤ne pare | dvirbhāvo vaktavyaḥ iti | ḹkārāt parasya jakārasya dvirbhāvaḥ | evaṃ mātḹr ity abravīc chiśur ityādau svaratve sati ḹkārasya nāmitvā|n nā⸤miparo ram iti | ḹkārāt parasya visarjanīyasya rephaḥ | tatraśabda uttaratra saṃjñāsamāveśārthaḥ | svarasamānasaṃjñe krameṇa mā bhūtām iti | savarṇādiL⸤saṃjñānāṃ saṃjñino nirdeśyaṃta evaṃ ||

tatrādāv ity eva tatra mātṛkārūpe varṇapāṭhe ādau ye daśa varṇās te samānasaṃjñā bhavaṃti a ⸤ā i ī u ū ṛ ṝ ḷ ḹ | kva | prayojanaṃ | samānaḥ savarṇe dīrghībhavati paraś ca lopam ityādi śivāptiḥ ||

⸤teṣāṃ | daśānāṃ samānānāṃ madhyād yau dvau dvau varṇau | tāv anyonyasya parasparaṃ savarṇasaṃjñau bhavataḥ | akārasya ākāraḥ savarṇaḥ | ākārasya akāraḥ sava⸤rṇaḥ | ikārasya īkāraḥ savarṇaḥ | īkārasya ikāraḥ savarṇaḥ | ukārasya ūkāraḥ savarṇaḥ | ūkārasya ukāraḥ savarṇaḥ | ṛkārasya ṝkāraḥ savarṇaḥ ⸤ ḷkārasya ḹkāraḥ savarṇaḥ | ḹkārasya ḷkāraḥ savarṇaḥ | pūrvam eva prayojanaṃ | samānau ca tau varṇau savarṇāv ity anvarthasaṃjñāvijñānāt dvayor hrasvayor dvayo⸤r ddīrghayoś cānyonyaṃ sāvarṇyaṃ | tena mamātra dṛḍhāsthetyādau dīrghaparalopau bhavataḥ |
nanv eka evāsau dvir uccāryate | naitau dvau na savarṇau | sati hi bhede dvitvaṃ samāna⸤varṇatvaṃ ca bhavati | yad āhuḥ | yatra kiṃcit sāmānyaṃ kaś cic ca viśeṣaḥ saviṣayaḥ sadṛśatāyā iti | katham atra dvayoḥ savarṇatvaṃ || ucyate | yatraikaḥ akāra udā⸤ttaḥ | svarito vā | aparas tv anudāttaḥ | tatrāpi svarabhedāt sati dvaidhe | tāvad eṣa na doṣaḥ | yatrāpy ekaḥ | akāraḥ sānunāsiko dvitīyo niranunāsikas tatrā⸤pi bhedād eva na doṣaḥ | evam ikārādiṣu jñeyaṃ | tathā coktaṃ |
hrasvadīrghaplutatvāc ca traisvaryopanayena ca |
ānunāsikabhedāc cāpy akāro ṣṭādaśātmaka
iti yatra tv abhedas tatrāpi kva cid bhedārope na ṇa dvitvaṃ sadṛśatvaṃ ca dṛśyate | yathā |
yuddhe rjuno rjuna iva prathitapratāpa ityādau | tadvad ihāpi bhaviṣyati | athavā ⸤uccārakālādikṛtaḥ sūkṣmo viśeṣo vaśyaṃbhāvī | tam āśritya | dvayoḥ savarṇatvaṃ bhaviṣyati | ata eva vyaṃjanānāṃ samānasthānānāṃ śvāsanādaghoṣā⸤dibhede sati sāvarṇyaṃ | tena vaktā bhaktetyādāv | asavarṇe dhuṭi | cavargasya kir ucyamānaḥ ||pṛcchati | ujjhatītyādau savarṇe nāsti | evam aṃtasthānām ā⸤nunāsikyabhinnānāṃ savarṇatvaṃ | tenānusvārasyāṃtasthāyām aṃtaratamaḥ sānunāsika eva parasavarṇo vakṣyate | sayṃy o a ntā | savṃv o a tsaraḥ | talṃlokam |
⸤ṛdup ā a dāc cākḷpi cṛter iti | kḷpi pratiṣedhaḥ | ṛkāraḷkārayor anyonyaṃ sāvarṇyaṃ jñāpayati | sati hi tasmiṃs taparas tatkālasya savarṇasya grāL⸤haka iti | mātrike na ṇa ṛkāreṇa mātrika eva ḷkār e o gṛhīte | ṛdupadhāt kḷbvidhīyamāna ḷdupadhād api syād iti | kḷpi pratiṣedho rthavān bha⸤vati | cikḷpsati | kṛpū sāmarthye | ūkāraḥ svaratisūtisūyatidhūñbhya ūdanubaṃdhebhya itīḍ vikalpārthaḥ | kṛpū kalpitum icchati | dhātor vā karmaṇa i⸤ti san | nakāraḥ sanyavarṇasyety arthaḥ | kṛpe ro la iti ṛkāre raśruter laśrutiḥ kḷpsa iti sanaṃtasya | caṇ parokṣeti kḷpū dvirva | abhyāsasyādivyaṃjanam i⸤ti palopaḥ | svaraḥ savarṇasya grāhaka iti ṛkāreṇa gṛhītasya ḷkārasya | akāra ṛvarṇasyeti | akāraḥ | tasya sany avarṇasyetītvam | kavargasya ca⸤varga iti | kasya caḥ | cikḷpsaśabdāt te dhātava iti dhātusaṃjñāyāṃ satyāṃ | varttamānāti | anvi | asaṃdhyakṣaralopaḥ ||

dvau dvāv ity artha⸤vaśāt ṣaṣṭhyaṃtaṃ saṃbadhyate | tayor dvayor savarṇayoḥ | yo yaḥ pūrvaḥ | sa hrasvasaṃjño bhavati | a i u ṛ ḷ | prayojanaṃ hrasvo mbārthānām ityādi | he amba | saṃ⸤jñārthavaśāt kvacil laghusaṃjñayāpi vyavahāraḥ | nāminaś copadhāyā laghor ityādiṣu | veditā ||

hrasva ityarthavaśāt paṃcamyaṃtam a⸤nuvartate | hrasvād anyaḥ svaro dīrghasaṃjño bhavati | ā ī ū ṝ ḹ e ai o au | prayojanaṃ dīrgham āmisanāv ityādiṣu | vṛkṣāṇām | agnīnām | vāyūnām | pitṝṇāṃ || saṃdhyakṣarāṇāṃ dīrghatve prayojanam | ro re lopaṃ svaraś ca pūrvo dīrgha ityādi | rave raśmiḥ | svai rakṣā | go rajjuḥ dyau ramyā | atra nāmiparo ram iti re⸤phaḥ | tasya lope kṛte | parjanyaval lakṣanapravṛttyā | ekārādīnām ekārādaya eva dīrghā bhavaṃti | asati hi saṃdhyakṣarāṇāṃ dīrghatve | atiri | atinu | i⸤tyādau hrasvavat sthānasāvarṇyād ekāraikārayor īkāraḥ | okāraukārayor ūkāraś ca dīrghau syātām | tālvoṣṭhavat kaṃṭho pi saṃdhyakṣarāṇāṃ | sthānam i⸤ti | tat

|| oṃ namo gurave __​_​

odaṃtā okārās tathā a i u ā nipātāḥ svare prakṛtyā bhavaṃti saṃdhikṛtāṃ vikṛtiṃ nāpadyaṃte _no etat _ aho ādyaḥ _ haṃho adhama _ a apehi _ i ihāḥsva _ u uttiṣṭha _ ā evaṃ nu manyase _ ā evaṃ nu kila tat _ niranubaṃdhakagrahaṇena sānubaṃdhakasya grahaṇam ity āṅ praty ā na bhavati _ īṣad amlaṃ _ āmlaṃ _ ā ehi _ ā udakāṃtād odakāṃtād anuvrajet _ udakāṃte na vinā arbhakebhyo yaśaḥ arbhakebhyaḥ pāṇineḥ arbhakaiḥ saha ⸤ _ iti _ arkadarśanena vinā ṛkṣavibhāvanena saha _
ā evaṃ nu manyase ity atra pūrvaṃ naiva samaṃ sthā iti vākyam akāreṇa ⸤nipātena gamyate _ sadṛśādṛṣṭaciṃtādyair anubhūtasya vastunaḥ _ yat tad ity anusaṃdhānaṃ smaraṇaṃ tad udāhṛtaṃ _ yena vidhis tadaṃtasyātyaṃtagrahaṇe labdhe py aṃtagrahaṇam okārasyaivāṃtatvārthaṃ _ tena aṃ i u āṃtā nipā na prakṛtyā cety atra nanūktar veti nipātā _ iti kiṃ _ paṭav i ījatuḥ _ ūhatuḥ _ paro pi svarāḥ _ prakṛtyā yathā syād iti svaragrahaṇaṃ _ no atra pūrvasya prakṛtibhāvāvijñātād akāralopaḥ syā⸤t _