Transcription of MS Cambridge CUL Add. 2491: 03 Śārīrasthānam 1

Published in by in .

  • Cambridge University Library
  • Cambridge, UK
  • Known as: Add. 2491.
  • Siglum: C31

A paper manuscript in Devanāgarī script.

More ▾
Title Nyāyacandrikā
Author Gayadāsa
Physical description
Language/Script Sanskrit in Devanagari script.
  • ba and va not distinguished.
Format pothi
Material paper
Hand
  • (sole) Newa script in ink black.
History
Date of production
Place of origin

  • C31
L
This half folio does not appear to be 2r (next folio is numbered 2). The shape of the folio edges do not match those of the folio in the next image. Unfortunately, the margins are missing. So we do not know if it was numbered or not. However, its mention of yathovāca dhanvaṃtariḥ and hetucintām suggest it might be 1v.
bālo tikaṃ kṛtaṃ prāṇikāyaṃ tasyedaṃ hetusvalakṣaṇakāryaciṃtayā sthānam iti|| hetutvād iti eva viśeṣo ralivyākhyā prakathayiṣyāmā|| yathovāca dhanvaṃtarir iti pratisaṃskartṛsūtraṃ||
tatrādau hetuniścaṃtanam āha|| sarvabhūtānām ityādi|| sarvabhūtāni kṛtyāni utpādayaṃti| vakṣyamāṇamahadāyāmūlatagaṃ tasya kāraṇaṃ kiṃ tad ity āhā avyaktaṃ nāma || nāmaprasiddhyupasaṃgrahe|| tatra vyaktam api yat dravyaṃ prasiddhaṃ || tena vyaktād avyaktam iti || paramātmany api avyaktasaṃjñā nirastā | kiṃ tad avyaktaśabdaprasiddham ity āha| satvarajastamolakṣaṇam iti| carake || punar ātmany evāvyaktavyapadeśā|| ata eva caturviṃśatikatatvaṃ || tasyāvyaktasya kāraṇam athāstīti darśayann āha|| akāraṇam iti avidyamānotpattihetrur aṣṭarūpam iti|| aṣṭau rūpāṇi cāsya|| etā ca tā buddhi ahaṃkāraspāñcatanmātrāṇāṃ pṛthakkāraṇatvaṃ niṣiddhaṃ|| anye pi pradhānasyaiva pariṇamato buddhyādīni rūpāṇīty ūcuḥ||cha|| aṣṭarūpam ity atra jajā|| avyaktabuddhyahaṃkārā|| pañcamahābhūtānīty āha|| paṭhaṃti ca vyāsam|| bhūmir āpo nalo vā....... mano buddhir eva ca | ahaṃkāra itīyaṃ me bhinnā prakṛtir aṣṭadhā||1|| BhG 7.4 tathāpi hi carake 'pi|| svādīni bu...........sahaṃ kāras tathāṣṭama iti|| tatra vyāsasya manasā pratiṣṭānirddeśe na carakasya va........... (From digital_image 2v) L .........ruṣo pa śatabhinna darśanatvāt|| atra sarvabhūtānām ity asya bhāṣyaṃ nirddiśann āha|| akhila....................ma stasya mahadāditatvabhūtabhavanopakaraṇātmakaviśvasya bhavahetur iti||cha|| upādānakāraṇam iti|| atha || saṃbhavasya hetur ity ato bhavaṃti|| tatrākhila jagadutpādakārakasya mahadādir ity arthaḥ|| tadekamiti śilopaṭṭavat sāmyāvasthāyāṃ sthitena punas tridaṃḍavat|| ataḥ śilākākalyaṃ bhinnam etat vyavasthitam| anekeṣāṃ bahūnāṃ kṣetrajñānāṃ śarīravidāṃ karmmapuruṣāṇāṃ teṣāṃ śarīrabhāvāya|| adhiṣṭāṇaṃ viṣayaḥ|| eteṣāṃ karmmātmakānāṃ punaḥ parityāgam eva|| ekam anekeṣāṃ adhiṣṭānam iti|| prasrutam upamānena saṃbaṃdaṃ kurvann āha||cha|| audakānāṃ bhāvānām iti||udakabhāvāsv audakāḥ|| nadīnadasarastaḍāgaprabhṛtayaḥ|| ānye audakabhāvā matsyādaya ity āhuḥ|| tan na manyaṃte|| gaṃgādyadhiṣṭānatvāt|| audakānāṃ bhāvānāṃ pradeśākhyāpako dṛṣṭoparsmmavatad evāvyaktaṃ karaṇatve nādhikṛtaṃ|| sarvabhūtānāṃ kāraṇam iti vacanāt|| ātmanaḥ punar bhūtasadbhāvina akāraṇatvaṃ nityatvaṃ ca|| sadakāraṇavan nityam iti vacanāt|| ata eva kṣetrajñasya paṃgvaṃdha.......r iva saṃyogaḥ|| tad uktaṃ|| puruṣasya darśanārthaṃ kevalyārthaṃ|| tathā pradhmanasya|| paṃgvaṃdhavad ubhayor api| saṃyo (From digital_image 3r) L gā tatkṛtā sargraḥ |pulliṃgasaṃjñā tatkṛta iti tat sa yoga kṛtaḥ| saṃskṛta iti satvādilakaṇaḥ| nanu kasmād ekasmāt anekakarmmaṇāṃ sarvvabhūtānāṃ utpāda ucyate | anekaśaktipracitāt pradhānād kṣetrajñādhiṣṭitān mahān utpadyate| eva kevalāt kāryabhedāt prajāyaṃte| mahattatvaṃ jāyate prakṛter buddhir jñāyate ity arthaḥ| saiva kāryātmikāt eva buddheḥ karaṇaṃ| sā tu cicchaktir nirmmanādarppaṇamūrttir iva rūpādyarthachāyām anupratipadyate| samahān talliṃgam iti| talliṃgādiviśeṣaṇena śuddhasatvānāṃ avadhāraṇavyavachinnamātravivekalakṣaṇam asatyāṃ buddhiṃ nirasyati| tad uktaṃ carake| suddhasatvasya yā suddhā satyā buddhiḥ pravarttate| yayā bhinatty atibalaṃ mahāmohamayaṃ tamaḥ| sarvvabhāvasvabhāvajño yayā bhavati nispṛhaḥ|| yogaṃ yayā sādhayati sāṃkhyaḥ saṃpadyate yayā|| yayā nopaityahaṃkāraṃ nopāste kāraṇaṃ yayā| yayā nālaṃbate kiṃcit sarvaṃ saṃpadyate yayā| yāṃti brahma yayā nityam akṣaraṃ ca tathākṣaraṃ| tathā punar api tatraivoktaṃ| vad utpadyate satyā buddhir nnaitad ahaṃ yayā| naiva tanmātramativijñānaya jñaḥ sarvvam ativarttate rūpādyartha (From digital_image 3v) L yāntarāśrayā punar ahaṃkārakaraṇāt| ahaṃkāras tu kāryabuddhibheda eva yena carake kāryabuddhivivaraṇenaivāhaṃkāro pi vivṛtaḥ | tathā ca|| kāraṇāni mano buddhir buddhiḥ karmmeṃdriyāṇi ca | buddher hi grahaṇeni vāhaṃkāragrahaṇāt sa tu| trividhā vaikārikādibhedena| vaikārikādisaṃjñās tu pūrvācāryaiḥ saṃvyavahārā ya kṛtāḥ|| vaikārikādiṣu yato yad utpadyate tat sannirddiśann āha|| tatra vaikārikādityādi|| tatra vaikārikasātvikās tejaso rājasaḥ| bhūtāditāmasaḥ| sātvikās tejāso rājasaḥ bhūtāditāmasaḥ sātvikād rājasasahāyāt| tamomātrānuviddhāt| ekadeśeṃdriyāṇi tallalakṣaṇāni prakāśarūpāṇi | tāny ahaṃkārād utpannāni| ahaṃkārāṇīṃdriyāṇīti sāṃkhye vaidyake tu bhautikāni| tata evaṃ pūrvāṇi triśrotrādīni ghrāṇāṃtāni|| buddhīṃdriyāṇi buddher buddher āśrayatvāt|| teṣām karmmāśrayāṇītarāṇi vāgādīni pādāṃtāni| ubhayātmakaṃ mana iti| ubhayeṃdriyasvabhāvam iti| pravṛtto hi teṣāṃ manasā sahā bhinnānām eva pravṛttā tat sa bhāvam iva vṛ bhūtādir iti|| tāmasāt tejaso sahāyāt sātvamātrayānuviddhāt| tallakṣaṇāny eva mohādi (From digital_image 4r) L lakṣaṇaṃ nirddiśann āha|| vātavarṇṇetyādi| tatra vātavedanāvarṇṇāḥ syā vāruṇādayaḥ| pittasya varṇṇāḥ pītanīlahāridrādayaḥ| vedanā punar opaśoṣacoradāhādayaḥ |śleṣmaṇas tu varṇṇāḥ| śvetādayaḥ| vedanāḥ kaṃḍvādayaḥ| gaṃdhas tu vāyor nnāsty eva| kaphasya ca viśro gaṃdho 'nukto 'pi draṣṭavyaḥ| kaphaduṣṭe pittasya gaṃdhaṃ kuṇape pūtipūyābhe ca vakṣati śoṇitavarṇṇam iti| śoṇitavarmmaṃ pittavedanaṃ kuṇapagaṃdhaṃ carake | kuṇapaḥ