MS Kathmandu KL 699: Uttaratantra, 45-66
Published in by in .
- [collection]
- https://www.klib.gov.np/
- Kaiser Library
- Kathmandu, [region], Nepal
- Known as: 699, [NCC identifier] (NCC).
- Siglum: K
Vulgate ch. 42 = Nepalese MS 39.
More ▾
| Title |
Suśrutasaṃhitā |
| Commentary |
[title of commentary] |
| Author |
Suśruta |
| Physical description |
| Language/Script |
[Sanskrit in Nepalese script.]
-
śa
and sa not
distinguished.
-
ba
and va not
distinguished.
|
| Format |
pothi |
| Material |
palm-leaf |
| History |
| Date of production |
M Saṃvat 301 (878 CE). |
| Place of origin |
[place of production] |
| Provenance |
[record of ownership] |
| Acquisition |
[how it was acquired] |
(From folio 200r)
athāto mūtradoṣapratiṣedham
vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
āmādhyaśanaśīlasya kaphapittapradūṣitaṃ |
srotobhir basticm āgamya mūtraṃ vyāpādayed atha |
vivarṇṇam āvilaṃ sāṃdraṃ kṛcchrād api ca tad bhavet |
tato vegapratīghātād udāvarttena vā⸤yunā |
prapīḍyaśoṣyamāne tu mūtrarogās tadudbhavāḥ |
vātakuṇḍalikāṣṭhīlā vātabastis tathaiva ca |
mūctrātītaḥ sajaṭharo mūtrotsaṅgaḥ | || kṣayas tathā |
mūtragranthir mūtraśukro mūtravātas tathaiva ca |
mūtraukasādau dvau cāpi rogā dvādaśa kīcrttitāḥ ||
raukṣyād vegavighātād vā vāyur vastau savedanaḥ |
mūtram āvadhyaviguṇo bhramaty ākuṇḍalīkṛtaḥ |
mūtram alpā⸤lpam atha vā sarujaṃ saṃpravarttate
||
vātakuṇḍalikāṃ taṃ tu vyādhim vidyāt sudāruṇaṃ ||
śakṛnmārgasya bastecś ca vāyur
antaram āśritaḥ |
aṣṭhīlāvadghāanaṃ
granthiṃ karotiy acalam unnataṃ |
vinmūtranilasaṃgaś ca tatrādhmānañ ca jāyate |
vātāṣṭhīleti tām āhucr vyādhiṃ vyādhiviśāradāḥ ||
vegaṃ vidhārayed yas tu mūtrasya kuśalo naraḥ |
niruṇaddhi mukhaṃ tasya baster bastigato nilaḥ |
⸤mūtrasaṅgo bhavet tena
bastikukṣinipīḍanaḥ |
vātabastiḥ sa vijñeyo vyādhiḥ kṛcchraprasādhanaḥ ||
sandhācrya vegaṃ mūtrasya bhūyo yaḥ sraṣṭum
icchati |
tasya nābhyeti yadi vā kathaṃ cit saṃpravarttate |
pravāhato mandarujam alpam alpaṃ punaḥ punaḥ |
mūctrātītaṃ tu taṃ vidyān mūtravegavighātajaṃ |
mūtrasya vege vihate tad
udāvarttasaṃjñitaṃ ||
apānaḥ kupito vāyur u(From digital-image 200v)L⸤daraṃ pūrayed bhṛṣaṃ |
nābher adhastād ādhmānaṃ
janayet tīvravedanaṃ |
taṃ mūtrajaṭharam vidyād adho bastinirodhaṇaṃ ||
cbastau vāpy atha nāle maṇau vā yasya dehinaḥ |
mūtraṃ pravṛttaṃ sajjota saraktaṃ vā pravāhataḥ |
sravec chanair alpam alpaṃ sarujaṃ vātha vārujam |
viguṇānilajo vyācdhir mūtrotsaṃgaḥ sa saṃjñitaḥ ||
rūkṣasya klāntadehasya kukṣau tiṣṭhaṃ sadāgatiḥ |
sadāhavedane kuryāt sukṛcchra⸤mūtrasaṃkṣayaṃ
||
vyāyāmādhvātapaiḥ pittaṃ bastiṃ prāpyānilāvṛtaṃ |
bastiṃ meḍhraṃ gudaṃ caiva pradahaṃ srāvayecd adhaḥ |
mūtraṃ hāridram athavā saraktaṃ raktam eva vā |
kṛcchrāt punaḥ punar jantor uṣṇavātaṃ
vadanti taṃ ||
abhyantare bastimukhe vṛtto lpasthiram eva ca |
vedanāvānacti sadā mūtramārganirodhakaḥ |
jāyate yasya sahasā graṃthir asmarilakṣaṇaḥ |
sa mūtragranthir ity evam ucyate vedanā⸤dibhiḥ ||
pratyupasthitamūtras tu maithunaṃ yo bhinandati |
tasya mūtrayuto retaḥ sahasā saṃpravarttate |
purastād vāpi cmūtrasya paścād vāpi kadā canaḥ
||
bhasmodakapratīkāśaṃ mūtraśukraṃ tad ucyate ||
viśadaṃ pītakaṃ mūtraṃ sadāha bahalaṃ tathā |
śuṣkaṃ bhavati yac cāpi rocanācūrṇṇacsannibhaṃ |
mūtrokasādaṃ tam vidyād rogam pittakṛtam bhiṣak ||
picchilaṃ saṃhataṃ śvetaṃ tathā kṛcchraṃ pravarttate |
śuṣka⸤m bhavati yac cāpi
śaṃkhacūrṇṇaprapāṇḍuraṃ |
mūtraukasādaṃ taṃ vidyād rogaṃ dvādaśakaṃ kaphāt ||
kaṣāyacūrṇṇasarpīṃṣi ckalkāṃ lehāṃ payāṃsi ca
|
kṣāramadyāsavasvedaṃ bastiṃ cottarasaṃjñitāṃ |
vidadhyān matimān tatra samīkṣyāśmarisādhanaṃ |
mūtrodāvarttakayogāṃś ca kārtsnyenechopayojayet |
kalkam ervārubījānām akṣamātraṃ sasaindhavaṃ |
dhānyāmblayuktaṃ pītvaiva mūtrakṛcchrāt pramucyate |
su⸤rāṃ sauvarcalavatīṃ mūtrakṛcchrī pibet
naraḥ |
madhuṃ māṃsopadaṃśam vā pibed vāpy atha gauḍikaṃ |
pibet kuṃkumakarṣacm vā madhūdakasamāyutaṃ |
rātriparyuṣitaṃ prātas tathā sukham avāpnuyāt |
dāḍimāṃmbla
yu
tāṃ mukhyām elājīrakanāgaraiḥ |
pītvā surāṃ salavaṇāṃ mūtrackṛcchrāt pramucyate |
pṛthakparṇyādivargañ ca mūlaṃ gokṣurakasya ca |
ardhaprasthena toyasya pacet kṣīrañ caturguṇaṃ |
kṣī⸤rāvaśiṣṭaṃn tatpūtaṃ sarpiṣā saha yojitaṃ
|
pibet kṣīran tatas tan tu mūtrakṛcchraharan naraḥ |
śakṛt kharasya
sampīcḍya śakṛd vāpy atha vājinaḥ |
rasasya tasya kuḍavaṃ piben mūtrarujāpahaṃ |
mustābhayādevadārumūrvāṇām madhukasya ca |
pibed akṣasamaṃ kalkaṃ mūtradoṣacnivāraṇaṃ |
abhayāmalakākṣāṇāṃ kalkaṃ badarasammitaṃ |
sahāmbhasā salavaṇaṃ piben mūtrarujāpahan |
udu⸤mbarasamaṅ kalkaṃ drākṣāyā jalasaṃyutaṃ |
pibet paryuṣitaṃ rātrau śītaṃ mūtrarujāpahaṃ |
nidigdhikāyāḥ csvarasaṃ pibet kuḍavasaṃmitaṃ |
mūtradoṣaharaṃ kālyam atha vā kṣaudrasaṃyutaṃ |
prapīḍyāmalakānāṃ tu rasaṃ kuḍavasaṃmmitaṃ |
pītvāgadībhavej jantur mūctradoṣarujāturuḥ |
dhātrīphalarasenaiva sūkṣmelām vā piben naraḥ |
tasyālābhe suśītena svetataṇḍulavāri⸤ṇā |
tālasya taruṇam mūlaṃ
trapusasya rasaṃ tathā |
svetakarkaṭakaś caiva prātas tu payasā pibet |
sritacm vā madhuraiḥ kṣīraṃ sarpirmiśram piben
naraḥ |
mūtradoṣaviśudhyarthaṃ śukradoṣaharaṃ śivaṃ |
balāśvadaṃṣṭrāṃ krauñcāsthikokilākṣakataṇḍulāṃ |
(From digital-image 201r)L⸤śataparvakamūlañ ca devadāru sacitraṃkaṃ
|
akṣabījañ ca surayā kalkīkṛtya piben naraḥ |
mūtradoṣaviśuddhyarthaṃ tacthaivāśmaribhedanaṃ |
pāṭalākṣaram āhṛtya saptakṛtvaḥ parisrutaṃ |
pibet mūtravikāraghnaṃ saṃsṛṣṭan tailamātrayeti || ❈ ||
(From folio 201r)
(From folio 201r)
athāto mūtrāghātapratiṣedhaṃ vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
yadā mūtrayato jantoḥ mūtravego vihanyate |
mūtrāghātaṃ vadanty etam aṣṭa⸤dhā sa tu vakṣyate |
vātena pittena kaphena sarvais tathābhighātaiḥ
śakṛdaśmaribhyāṃ |
tathāparaḥ śarkarayā sukacṣṭo mūtropaghātaḥ paṭhito ṣṭamas tuḥ |
alpam alpaṃ bhṛśaṃpīḍya muṣkamehanabastibhiḥ
saṃtudyamānaḥ kṛcchreṇa vātāghātena mehate ||
pītam vāpy actha vā raktaṃ muṣkamehanabastibhir
agnineva ca dahṛmbhiḥ pittāghātena mehate ||
samunnaddhodaraḥ kṛcchrān muṣkamehana⸤bastibhiḥ
|
saṃhṛṣṭaromā gurubhiḥ śleṣmāghātena mehate ||
dāhaśītarujāviṣṭo nānāvarṇṇam muhur muhus
tācmyamānaḥ sa kṛcchreṇa sannipātena mehate ||
mūtravāhiṣu śalyena kṣateṣv abhihateṣu vā |
srotaḥsu mūtrāghātas tu jāyate bhṛṣadāruṇaḥ |
vātācghātena liṅgāni tasya tulyāni nirddiśet ||
śakṛtas tu pratīghātād vāyur viguṇatāṃ gataḥ |
sādhmānañ ca samūla⸤ñ ca mūtrasaṅgaṃ karoti ca
||
aśmarīsambhavasyoktaṃ mūtraghātasya lakṣaṇaṃ ||
aśmarī śarkarā caiva śṛṇu kīrttayacto mamaḥ |
śarkarāyā viśeṣan tu śṛṇu kīrttayato mama |
pacyamānaṃ tu pittena śoṣyamānan tu vāyunā |
śleṣmaṇā veṣṭitaṃ cūrṇṇaṃ śarkarety
abhisañjñitaṃ ||
chṛtpīḍā vepathuḥ śūlaḥ kukṣāv agniś ca durbalaḥ |
tābhir bhavati mūrcchā ca mūtrāghātaś ca dāruṇaḥ |
ataḥ paraṃ pravakṣyā⸤mi mūtrāghātacikitsitaṃ
|
kāryaṃ bhaved yathā yac ca śṛṇu kīrttayato mama ||
kaṣāyāny tha kalkāś ca lehāḥ csvedās
tathaiva ca |
hitā syur mūtraghāteṣu tathaivottarabastayaḥ |
ervvārubījakalkaḥ syāc chlakṣṇapiṣṭaukṣasammitaḥ |
dhānyāmlbapeyo lavaṇo mūtrācghātena pīḍitaḥ |
surāṃ sauvarcalavatīm pradhānāṃ prapiben naraḥ |
jīrṇṇabhuktaḥ sadā bhuñjaṃ saguḍaṃ śāntim arcchati |
ma⸤dhūdakena saṃloḍya karṣaṃ kuṃkumakasya vā
|
rātrau paryuṣitam pūtaṃ piben mūtrarujāpahaṃ |
dāḍimāṃmblayutaṃ macdyaṃ
śuṇṭhījīrakasaṃyutaṃ |
pītvā surāṃ salavaṇāṃ mūtrakṛcchrāt pramucyate |
pṛthakparṇyādivargañ ca svadaṃṣṭrāñ caiva tatsamaṃ |
ardhaprasthena dugdhasya paced ardhācḍhakodake |
kṣīrāvaśiṣṭam āhṛtya pūtaṃ sarpir vidhūpitaṃ |
śītīkṛtaṃ pibed enaṃ mūtrakṛcchraharan naraḥ |
gardasya śakṛd vā⸤pi vājināṃ vā gavāṃ tathā
|
rasasya tasya kuḍavaṃ piben mūtrarujāpahaṃ |
haridrāṃ madhukaṃ mūrvāṃ mustakaṃ devacdāru
ca |
pibed akṣasamāṃ kalkāṃ payasā mūtrapīḍitaḥ |
triphalāṃ śūkṣmapiṣṭaṃ vā kalkaṃ badarasammitaṃ |
vāriṇā lavaṇīkṛtya piben mūtrarujācpahaṃ |
drākṣārasasya kuḍavaṃ piben mūtrarujāharaṃ |
nidigdhikāyāḥ svarasaṃ pūtaṃ
kuḍavasammitaṃ ||
(From digital-image 201v)L⸤mūtradoṣaharam pītvā naraḥ sampadyate
sukhī ||
prapīḍyāmalakānām vā rasaṃ kuḍavasammitaṃ |
pītvāgadībhavecj jantur mūtradoṣeṇa pīḍitaḥ |
mūtradoṣe pibed vāpi hiṃgvelāpānasaṃyutā |
pānālābhe hitam vāpi svetataṇḍudhāvanaṃ |
elāhiṃguyutaṃ kṣīraṃ sacrpirmiśram piben
naraḥ |
mūtradoṣo viśudhyarthaṃ śukradoṣaharañ ca tat |
palāśakṣāram
āhṛtya saptakṛtvā⸤pariśrutaṃ |
pāyayet tailasaṃsṛṣṭaṃ mūtradoṣeṇa pīḍitaṃ ||
adhyardhaprasṛtaṃ vāpi tathā sa labhate sukhaṃ |
pāṭalīkṣāram āhṛtya palāśakṣāravac ca taṃ |
vilvasiṃhīyavanāḍaṃ palāśaḥ pāribhadrakaḥ |
eṣāṃ kṣāram parisrāvya surayā saha saṃsṛjet ||
ctatra kalkān imāṃ dadyād badarāsthisamanvitāṃ ||
varāṃgamūṣakāṇy elā ślakṣṇaṃ dṛśadi pīṣayet |
ekatraitat samā⸤loḍya pibec charkarayā saha
|
eteṣv eva pacet sarpis taṃ lihen madhunā saha |
saguḍakṣārasaṃyuktaṃ mūtrakṛccchrāt
pramucyate ||
etat sarvaṃ prayoktavyaṃ mūtrāghāte vijānatā ||
mūtradoṣeṣu kṛcchreṣu tena sampadyate gadaḥ |
aśmarīśarkarāhetoḥ pūrvam ucktaṃ cikitsitaṃ |
prasamīkṣya yathānyāyaṃ bhiṣak tān api yojayet |
śvadaṃṣṭrāditaṭekuñci hapuṣāṃ kaṇṭakā⸤rikāṃ |
kālāṃ śatāvarīṃ rāsnāṃ varuṇaṃ sirivālikāṃ |
vidārigandhādi saṃhṛtya tābhiḥ sa tṛvṛtāṃ picbet ||
tailaṃ ghṛtaṃ vā tat peyaṃ tena vāpy anuvāsanaṃ |
dadyād uttarabastiñ ca vātakṛcchropaśāntaye ||
svadaṃṣṭrāsvarase tailaṃ saguḍakṣīranāgaraṃ |
cpaktvā samyak pibet tac ca dadyād anilaruggharaṃ |
utpalaṃ tṛṇakākolīnyagrodhādīgaṇe kṛtaṃ |
pītaṃ ghṛtaṃ pi⸤ttakṛcchraṃ nāśayet kṣīram eva
vā |
ebhir eva kṛtaṃ snehaṃ trividheṣv eva bastiṣu |
hitaṃ virecanaṃ cekṣukṣīracdrākṣārasair yutaṃ |
rasaṃ mauṣakamustādi varuṇādau ca saṃbhṛtaṃ |
tailaṃ tathā yavāgvādi kaphāghāte praśasyate |
yathādoṣocchrayaṃ kuryād etācm eva ca sarvaje
|
phalguvṛścikadarbhāśmasāracūrṇṇaṃ ca vāriṇā |
surekṣurasadarbhāmbupītaṃ kṛcchrarujāpahaṃ |
⸤tathābhighātaje kuryāt sadyo vraṇacikitsitaṃ |
mūtrakṛcchre sadā cāsya kāryā vā vātikī kriyā ||
csvedāvagāhāvabhyaṃgaḥ basticūrṇṇakriyās tathā |
sakṛjje vā tathānyau
tu muddhiṣṭau kriyāvidhīti ||
(From folio 201v)
(From folio 201v)
athātoc yonivyāpatpratiṣedhaṃ vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
paraḥ sukhārthaḥ pramadā
ḥ
supuṃsāṃ yasmād ato yonigatāṃ vikārāṃ |
ya⸤tnena vaidyaḥ samupakrameta yasmāt sukhārthan tadadhīna eva
|
yoniḥ praduṣṭā grasate na śukraṃ
garbhan nac gṛhṇāti tataś ca nārī |
arśāṃsi gulmaṃ pravaraṃ prabhūtāṃ
prāpnoti rogāṃ vividhāṃs tathānyāṃ |
mithyopacārāt suratakriyāyāḥ
daivāt tathā cārttacvabījadoṣāt |
doṣāḥ praduṣṭāḥ pavanādayas tu
yonyāṃ vicitrāṃ janayanti rogāṃ |
te viṃśatir bheṣajaL⸤hetucihnair
ihopadiṣṭāḥ pṛthag ekaśaś ca |
udāvarttā vandhyasañjñā plutā ca
pariplutā vātalā ceti vātāt ||
raktakṣayā vāminī sraṃsanī ca
putraghny atho pittalā caiva pittāt |
atyānando karṇṇir na dve caraṇyau
bhaved anyā śleṣmalā śleṣmaṇā ca |
śaṇḍhy aṇḍinī mahatīc
sūcīvaktrā
sarvātmikā sarvadoṣās tathānyā ||
saphenilam udāvarttā rajaḥ kṛcchreṇa muñcati |
vandhyām anārttavāṃ⸤ vidyād utplutāṃ
nityavedanāṃ |
pariplutāyāṃ bhavati grāmyadharmarucir bhṛśaṃ |
vātalā karkaśā stabdhā śūlanistocdapīḍitā |
catasṛṣv api cādyāsu bhavanty anilavedanā |
sadāhaṃ kṣīyate raktaṃ yasyā sā lohitakṣayā |
srutāv apy udgired bījaṃ vāminī rajasā plutā |
cprasraṃsanīṃ sraṃsate kṣobhitā duḥprajāyinīṃ |
sthitaṃ sthitaṃ hanti garbhaṃ putraghnī raktavisravaiḥ |
atyathapittalā⸤ yonir dāhapākasamanvitāḥ |
catasṛṣv iapi cādyāsu
pittaliṃgāni yojayet |
atyānandād asantoṣād grācmyadharme dhigacchati |
karṇṇinyāṃ karṇṇikā yonau śleṣmā sṛgbhyāṃ tu jāyate |
maithune caraṇī pūrvā puruṣāt sātiricyate |
bahuśaś cāticaraṇāt tato bījaṃc na tiṣṭhati |
śleṣmalā picchilā yoniḥ kaṇḍūgrastātiśītalā |
catasṛṣv api cādyāsu kaphaliṃgāni yojayet |⸤
naṣṭārttavastanaḥ ṣaṇḍhyā kharasparśā ca maithune ||
atikāyagṛhītāyās taruṇyā aṇḍanī bhavet |
vivṛctā tu mahāyoniḥ sūcīvaktrātisaṃvṛtā |
sarvaliṅgasamutthānāṃ sarvadoṣasamanvitā |
catasṛṣv api cādyāsu sarvaliṃgāni darśanaṃ |
pañcāsādhyāc bhavantīmā vyādhayaḥ sarvadoṣajāḥ |
pratidoṣaṃ tu sādhyāsu snehādikrama iṣyate |
dadyād uttarabastīś ca vi⸤ṣeṇa yatheritaṃ |
karkaśāṃ śītalāṃ stabdhām alpasparśān tathaiva ca |
kumbhīsvedair yojayīta sānūpodakasaṃcyutaiḥ |
madhurauṣadhasaṃyuktāṃ veśavārāṃś ca yoniṣu |
nikṣiped dhārayeyuś ca balātailam alaṃ śanaiḥ |
dhāvanāni ca pathyāni kurvīta vamanānic ca |
ūṣācoṣānviteṣūktaṃ kuryāc chītavidhiṃ bhiṣak |
durgandhāṃ picchilām vāpi cūrṇṇaiḥ pañcakaṣāyajaiḥ |⸤
pūrayed rājavṛkṣādikaṣāyañ cātra śodhanaṃ |
yonikrimiprabandhān tu śodhanadravyasaṃyutaiḥ ||c
sagomūtraiḥ salavaṇaiḥ kalkair āpūrayec chanaiḥ |
bṛhatīphalakalkair vā tadambupariśodhitā |
sakaṇḍūrān tu nisparśāṃ pūrayed dhūpayecc ca tāṃ |
karṇṇinyāṃ vartt
i
a
yo deyāḥ śodhanadrasaṃyutāḥ |
prasraṃsinīṃ ghṛtābhyaktāṃ kṣīraṃ svinnā praveśa⸤yet |
pidhāya veśavāraiś ca tato bandhaṃ samācaret |
pratidoṣaṃ nidadhyāc ca surāriṣṭasamāṃ bhicṣak |
kṣīramāṃsarasaprāyam āhāraṃ vidadhīta ca |
śukrārttavastanyadoṣā rasadoṣāś ca kīrttitāḥ |
klaibyasthānāni mūḍhasya garbhasya vidhicr eva ca |
garbhiṇīṃ prati rogeṣu cikitsā cāpy udīritā
|anuprajāta rogāṃś ca cikitsed
uttarāṃ bhiṣag
iL⸤ti ||kāyaci
kāyacikitsā || 23 ||
(From folio 202v)
athāto mānuṣapratiṣedhaṃ vyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantacriḥ śruṇu vatsa suśruta
||
niśācarebhyo rakṣyas tu nityam eva
kṣatāturaḥ |
iti yat prāgabhihitaṃ vistarat tasya vakṣyate ||
grahāṇyaṃ
gativijñānamacnavasthāsahiṣṇutā |
kriyā ś cāmānuṣī
yasmiṃ sagrahaḥ parikīrttitaāḥ ||
aśucibhinnamayādakṣata.......
⸤taṃ |
hiṃsyur hiṃsāvihārārthaṃ satkārārtham athāpi vā |
asaṃkhyeyāṃ grahāṇyas ttu
grahādhipatayas tu ye ||
vyacñjānte vividhākārā bhidyante te tathāṣṭadhā |
devās ca devārigaṇyas tathaiva gandharvayakṣāḥ pitaro
bhujaṅgāḥ |
rakṣāṃsi yā cāpi piśācahāticreṣoṣṭako devagaṇyai
grahaukhyaḥ |
saṃtuṣṭaḥ sucira vina ṣṭagandhamālyau
nistandrīr avitathasaṃskṛtābhilāpī |
te⸤jasvī sthitanayano varapradātā brahmaṇyau
bhavati ca rudradevajuṣṭaḥ ||
saṃsvedīṃ dvijagurudevadoṣavacktā
jihmākṣo vigatabhayo vimārgadṛṣṭiḥ |
saṃtuṣṭo bhavati na cānnapānahātairdraṣṭātmā bhavati ca
devaśatrujuṣṭaḥ ||
hṛṣṭātmā pulinavanāntacropasevī svācāraḥ
parigatagandhamālyapaḥ |
nṛttādyaiḥ prahasati cāru cālpaśabdaṃ
gandharvagrahaparipīḍi⸤to
manuṣyaḥ ||
tāmrākṣaḥ priyatanuraktavastradhārī gambhīro
drutagatiralpavāk sahiṣṇuḥ ||
tejasvī vacdati ca kim dadāmi kasmai yo yakṣagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||
pretānāṃ nipatati saṃstareṣu piṇḍāṃ
śāntātmā jalam api cāpasavyahastaḥ |c
māṃsepsustilakṛtapāyasābhikāmastadbhakṣo bhavati
pitṛgrahābhijuṣṭaḥ ||
yastūrvyā prasarati sarpavat kadā⸤cit
sṛkvaṇyau vilihati jihvayā tathaiva ||
krordhārttoguḍaṃmadhudugdhapāyasepsurvijñeyo bhavati
bhucjaṅgamagra hārttaḥ ||
māṃsāsṛgvividhasurāvikāralipsurnirlajjo
bhṛśamatiniṣṭhuro tiśūraḥ |
krodhārtto vipulabalo niśāvihārī | c śaucadviḍ bhavati sa rakṣasā
gṛhītaḥ |
udhdhastaḥ kṛśaparuṣaś
cirapralāpī durgandho bhṛśamaśucistathāti⸤lolaḥ |
bahvāśī vijanahimāṃburātrisevī vyācaṣṭaṃ
bhramati rudan piśācajuṣṭaḥ ||
sthūlākṣo dructagamanaḥ
saphenalehī niṣceṣṭaḥ patati ca vepatethayāti |
yaś cādridviradanagādivicyutaḥ saṃ saṃhṛṣṭo bhavati
sahagrahābhijuṣṭaḥ || c
devagrahāḥ paurṇṇāmāsyāmāsurāḥ
sandhyayor api |
gandhayāḥ prāyaśoṣṭamyāṃ yakṣāś ca pratipatha |
⸤
kṛṣṇakṣaye ca pitaraḥ paṇcamyām api
coragāḥ |
rakṣāṃsi rātrau paiśācāś carturdaśyāṃ viśaṃ...ti hi ||
darpaṇyadīn yathā cchāyā śītoṣṇaṃ
prāṇino yathā |
mayo bhāskarārcīṃṣi tathā dehaṃ ca
dehadhṛk |
viśanti na ca dṛśyante
grahāstadvaccharīcriṇam ||
tapāṃsi tīvrāṇi tathaiva dānaṃ
vratāni dharmo niyataś ca satyaṃ |
grahāstathāṣṭāvapi teṣu niL⸤tyaṃ vyastāḥ samastāś ca yathāprabhāvaṃ |
na te manuṣyaiḥ saha saṃviśanti na vā manuṣyāṃ
kvacidāviśanti | c
ye tvāviśantīti vadanti mmūḑhās te
bhūtasargād
viṣaāyādvyapoḍhā |
teṣāṃ grahāṇāṃ paricārakā ye
koṭīsahasrāyutapadmasaṃkhyāḥ |
asṛgvacsāmāṃsabhujaḥ subhīmā niśācarāś cāpi tamāviśanti |
niśācarāṇānteṣāṃ hi
ye devagaṇa⸤saṃrśritāḥ |
te tu tat satvasaṃsargāsmaddhruttās tu tadañjanāḥ |
devagrahā iti khyātāḥ procyante
śucayacs tu te |
devavac ca namasyante pravarttante ca devavat |
svāmiśīlapriyācārāḥ krama eṣa surādiṣu |
nirṛteryā duhitarastāṃsāṃ sac prabhavaḥ smṛtaḥ ||
sanyāso satpravṛtteṣu vṛttiteṣāṃ
gaṇaiḥ kṛtāḥ |
hiṃsāvihārā ye keciddivyam bhā⸤vānapāśritāḥ |
bhūtānīti kṛtā saṃjña teṣāṃ
bhūtapravaktṛbhiḥ |
grahasañjñāni bhūtāni tasmād budhyaictayo bhiṣak ||
vidyayā bhūtavaidyatvamatan tvevaṃ nirucyate |
teāṣāṃ śāntyathamanvicchan vaidyas tu susamāhitaḥ |
japyaiḥ saniyamaidhīmān ārabhecta
kicitsituṃ |
raktāni gandhamālyāni bījāni madhusarpiṣī |
bhakṣyāś ca sarve sarveṣāṃ sāmānyo
vidhiru⸤cyate ||
vastrāṇi madyamāṃsāni kṣīrāṇi rudhirāṇi ca |
yāni yeṣāṃ yatheṣṭāni tāni teṣāṃc pradāpayet |
hiṃsanti manujāṃ yeṣu prāyaśo divaseṣu
tu |
devagrahe devagṛhe hutvāgniṃ prāpayed
baliṃ ||
kuśasvastikapūpājyacchatrapāyacsasaṃyutaṃ |
āsure tu yathākālaṃ vidadhyāc catvarādiṣu |
gandharvasya gavāṃ mārge maṃdyamāṃsāṃ bujākulaṃ |
hṛ⸤dye veśmani yakṣasya kulmāṣāsṛksurādibhiḥ |
atimuktakacampādyaiḥ puṣpaiś ca vitared baliṃ |
catucṣpathai rākṣasasya bhīmeṣu
gahaneṣu vā |
śūnyālaye piśācasya cītraṃ balim
upāharet |
na śakyā balinā yetu yogaistāṃ
samupācaret |
jacnvṛkṣacarmaromāṇi śalyakālasunan tathā |
hiṃgu mūtrañ ca bastasya dhūpamasmai pradāpayet |
etena śāmyati⸤ kṣipraṃ balavānapi yo grahaḥ |
gajāhvāpippalīmūlaṃ
vyoṣāmalakasarṣapān |
godhānakulamācrjāraruṣapittaprapeṣimān|
nasyābhyañjanasekeṣu vidadhyād yogatatvavit ||
nadyāṃ pitṛgrahāyaṣṭaṃ kuśāsuraṇa
bhūṣitaṃ |
trenraicvopaharec cāpi nāgāya vividhād baliṃ |||
svarāśvāśvatarolūkakarabhaśvaśṛgālajaṃ |
purīśaṃ kaṃkagṛdhrā⸤bhyāṃ varāhasya ca
pīṣayet |
bastamūtreṇa tatsiddhaiṃ tailaṃ syāt pūrvavaddhitaṃ |
śirīṣapuṣpa laśuna śuṇṭhīc
siddhārthakaṃ vacāṃ |
mañjiṣṭhāṃ rajanī kṛṣṇāṃ bastamūtreṇa pīṣayet |
vartyaś chāyāviśuṣkāstāḥ sapittāt nayanāṃjanaṃ |
naktamālaphalaṃ vyocṣaṃ mūlaṃ śyonākabilvayoḥ
haridre ca kṛtā vartyaḥ
pūrvavannayanañjane |
...........................L⸤vacām api |
bastamūtreṇa piṣṭanna matsyapittena pūrvavat |
pūrāṇasarpirlaśunaṃ hiṃgu siddhāthakaṃ vacā |
c
golomī cājalomī ca bhūtakeśī jaṭī
tathā |
kukkuṭī sarpagandhā ca tiktālāvū viāṣāṇike|
vajraproktā vayasthā ca śṛṅgī mohanavalyapi ||c
arkamūlaṃ trikaṭu |kaṃ tāla sroto jamañjanaṃ |
naipālī haritālañ ca ra |
...............⸤mārjāradvīpavājigajāṃs tathā |
śvāvidchālyakagodhānāṃ tathaiva
nakuloṣṭrayauḥ |
vidadhītavasāmūtraṃ rattacpittanakhatvacaḥ |
asmin varge bhiṣak kuyāt tailāni ca ghṛtāni ca |
pānābhyañjananasyeṣu tāni yojyāni jānatā |
avapīḍeñjane caiva vicdadhyād
guḍikākṛtāṃ |
vidadhīta parīṣeke kvathitaṃ cūrṇitaṃ tathā |
uddhūpane śla.......ṣṭaṃ pradehe cāvacāra⸤yet |
eṣa sarvavikārāṃs tu mānasānavicāritaḥ |
hanyādalpaina kālena snehādirapi ca kramaḥ |c
na cācaukṣaṃ prayuñjīta prayogaṃ devatāgrahe |
ṛte paiṣācamanyeṣāmanukūlaṃ samācaret |
vaidyāturau nihanyuste dhruvaṃ kruddhā mahaujasaḥ |
c
hitāhitavidhānañ ca nityam eva samācared iti ||
(From folio 203v)
athāto pasmāraprati⸤ṣedhaṃ vyāṃ ||
smaraṇan na bhavaty asminn āpac ca parivarjayet |
apasmāra iti proktas tato yaṃ vyādhir antackṛt |
hṛtkampaḥ śūnyatā svedo dhyānaṃ
mūrcchā pramūḍhatā |
nidrānāśaś ca tasmiṃs ca bhaviṣyati bhavanty atha |
saṃjñāvaheṣu srotaḥsu doṣavyāpteṣuc mānavaḥ |
dantāṃ khādaṃ vaman phenaṃ vivṛtākṣaḥ patat kṣitau |
so pasmāra iti khyātaḥ sa ca dṛṣṭaś caturvi⸤dhaḥ |
yo brūyād vikṛtaṃ satvaṃ kṛṣṇaṃ māmanudhāvati |
tato me cittanāśaḥ syāt sopasmāro nilātmackaḥ |
yo brūyād vikṛtaṃ satvaṃ pītaṃ māmanudhāvati |
tato me cittanāśaḥ syāt sa pittabhava ucyate |
yo brūyād vikṛtaṃ satvaṃ śuklaṃ
māmanudhācvati |
tato me cittanāśaḥ syāt sopasmāraḥ kaphātmakaḥ ||
hṛdi todastṛkledastriṣvapyeteṣu⸤ saṃkhyayā |
pralāpaḥ kūjanaṃ krodhaḥ pratyekañ ca bhavanti hi |
sarvaliṃgasamavāpaḥ sarvadocṣaprakopaje |
animittāgamād vyādher gamanād asṛhād api |
āgamāccāpy apasmāraṃ vadantyanyo nya
dūṣaṇaṃ |
kramopayogād doṣācṇyaṃ kṣaṇikatvāt tathaiva ca |
āgamād vaiśvarūpyāc
ca sa tu nirvalyate budhaiḥ |
deve varṣaty api yathā bhūmau⸤ bījāni
kānicit |
śaradi pratirohanti tathā vyādhisamucchrayaḥ |
sthāyinaḥ kecidalpena kālenācbhivivadhitāḥ |
darśayanti vikārāṃstu viśvāṃ kramanisargataḥ |
apasmāro mahāvyādhistasmād doṣaja eva tu |
tasya kāyo vidhiḥ sacrvā unmādeṣu pravakṣyate |
purāṇasarpiṣa pānamabhyaṅge
caiva pūjitaṃ |
upayogo grahoktānāṃ yogāL⸤nāṃ vāpy aśeṣataḥ |
bhis rukaṭvaṅgakiṇihīnimbatvagrasasādhitaṃ |
caturguṇe gavāṃ mūtre
tailamabhyañjane hictaṃ |
godhāṇakulanāgānāṃ vṛṣabharkṣagavān api |
pitteṣu tailaṃ siddhāñ ca
nasyebhyaṅge ca pūjitaṃ |
tīkṣṇair ubhayatobhāgaiḥ śirasaś ca virecanaiḥ |
c
kulatthayavakolāni śarabījaṃ
palaṃkaśā |
jaṭilāṃ pañcamūle
dve⸤ pathyāni kvāthyayogataḥ |
bastamūtrayutaṃ sarpiḥ pacet tat paittike hitaṃ ||
vātikaṃ bastibhiś cāpi
paicttikañ ca virecanaiḥ |
kaphajam vamanaidhīmānapasmāramupācaret |
bhārgīsiddhe pacet kṣīre
śālitaṇḍulapāyasaṃ |
tryahaṃ kṣaudrayutaṃ bhoktuṃ varāhāyocpakalpayet |
jñātvā ca madhurībhrūtaṃ taṃ
viśasyānnamuddharet |
trīn bhāgāṃ tasya hiṇvasya cūrbhāgena saṃsṛjet
⸤
maṇḍodakāthe deyaś ca bhārgīkvātha suśītalaḥ
śuddhe kumbhe nidadhyāc ca saṃbhāra taṃ surāt tataḥ |
jātagandhāṃc jātarasāṃ pāyayed āsavaṃ bhiṣak |
sirāñ ca vyadhayet prāptāṃ maṃgalyaṃ cāpi dhārayed iti
||
(From folio 204r)
athātonmādapraticṣedhaṃ vyā
kyāsyāmaḥ ||
madayanty uddhatā doṣā yasmād unmārgam āśritāḥ |
mānaso yamato vyādhirunmāda iti kīrtyate |
⸤
ekaikaśaḥ sarvaśaś ca dośairatyathamucchritaiḥ |
mānasena ca duḥkhena pañcamaś ca sa ucyate |
vicṣādbhavati ṣaṣṭhaś ca yathāsvaṃ tasya bheṣajaṃ |
sa tu pravṛddhastaruṇo
madasaṃjñāṃ bibhartti ha |
mohodvegaḥ svanaḥ śrotre gātrāṇyamapakarṣaṇaṃ |c
atyutsāho ruciś cānne svapne kaluṣamajjanaṃ |
vāyunonmathanaṃ cāpi bhramaś cakragatasya vā |
yasya syur acire⸤ṇaivā unmādaṃ so dhigacchati ||
āsphoṭāyatyaṭati gāyati nṛttaśīlo vikrośati bhramati
cāpy aniclaprakopāt |
tīkṣṇā himāmbunic caye pi sa vahniśaṃkī pittārdito
nabhasi paśyati tārakāṃś ca |
nidrāparo lpakathato lpabhuguṣṇasevīc rātrau
bhṛśaṃ bhavati cāpi kaphaprakopāt |
sarvātmake tribhir api vyatimiśritāni rūpāṇi
vātakaphapitta⸤kṛtāni vidyāt |
cauraiḥ sarājaḥ puruṣair aribhi yathā vā vitrāsitasya
dhanabāndhavasaṃkṣayād vā ||c
gāḍhaṃ kṣate manasi ca priyayā riraṃsor jāyeta
cotkaṭātaro manaso vikāraḥ |
citraṃ bravīti ca manonugataṃ visaṃjño gāyatyatho hasati
rodacti cāpi mūḍhaḥ |
raktekṣaṇai hatabalendriyavāk sudīnaḥ śyāmānano viṣakṛte na saṃjñaḥ ||
L⸤manujamunmādārtaṃ viśodhayet |
tīkṣṇair ubhayatobhāgaiḥ śirasaś ca virecanaiḥ |
vividhairavapīḍaiś cac sarṣapasnehasaṃyutaiḥ|
cūrṇṇaṃ śukyātha nāḍyā vā pradhame
vvāsyatastavyoḥ |
satataṃ dhūpayec cainaṃ śvagomāṃsaistupūtibhiḥ |
sarṣapānyañ ca tailena nasyābhyacṅgai hitaḥ sadāḥ |
ayaḥ pāśāvabaddhaś ca
rajjuvyāḍāyudhādibhiḥ |
... trāsayed rakṣañ ca taṃ prasupta tṛ ||
⸤
jalodanāśinañ caiva śuddhe veśmani vāsayet |
surakṣitaṃ balavatā jale taṃ pariṣecayet |
gajairvinīctair uragairaviṣaiś cāpi bhīṣayet |
... stambhāvabaddhaṃ yaṣṭībhiḥ kaśābhir vāpi tāḍayet |
pratudedārayā cainaṃ marmāghātaṃ vivarjayet |
cakrāpidhācne kūpe ca satataṃ tan nivāsayet |
tryahāt tryahād cāsmai dadyād yavāṃgūm atha tarpaṇaṃ |
kevalenāmbunā vāpi ku⸤lmāsām vā bahuśrutaḥ |
brāhmīmendrīṃ viḍaṃgāni vyoṣa hiṃgu jaṭīsurāṃ |
rāsnāṃ viṣaghnāṃ laśunaṃ vicśalyāṃ surasāṃ vacāṃ |
jyotiṣmatīn nāgavinnām anantāmabhayāt tathā |
saurāṣṭrīñ ca samāṃśāni nāgamūtreṇa pīṣayet |
cchāyāviśuṣkāstāvacrtyo yojayed
vidhikovidaḥ |
avapīḍe ñjane bhyaṅgo nasye dhūpe tathaiva ca |
uropāṃgalalāṭoṣu
sirāṃ⸤ś cāsya vimokṣayet |
apasmārakriyāñ cāpi grahoddiṣṭāñ ca kārayet |
śāntadoṣaṃ viśuddhaś cac snehabastibhir ācaret |
mṛdupūrvaṃ made py evaṃ kriyāṃ mṛdvīṃ prayojayet|
śokaśalyaṃ vyapanayed unmāde pañcame bhiṣagiti ||
(From folio 204v)
athāto rasabhedamadhyāyaṃ vyā
khyāsyāmaḥ ||
doṣāṇyaṃ pañcadaśadhā prasaro bhihitas tu yaḥ |
triṣaṣṭi ra⸤sabhedānāṃ tatprayojanamucyate ||
avidagdhā vidagdhā vā bhidyante te triṣaṣṭidhā |
triṣaṣṭirasacbhedāṃs tu vīkṣya tatra prayojayet |
ekaikasyānugamanaṃ
bhāgaśo yadudīritaḥ |
doṣāṇyaṃ tatra matimāṃ triṣaṣṭīnāṃ prayojayet |
yathāckramapravṛttānāṃ dvikeṣu madhuro rasaḥ |
pañcānukramate yogān amvlaś catura eva ca | 𑑎
⸤
trīṇyaitā gacchati raso lavaṇaḥ kaṭuko dvayaṃ |
tiktaḥ kaṣāyamanveti te dvikā daśa pañca ca ||
c
tadyathā | madhurāmvlau | madhuralavaṇau | madhurakaṭukau
| madhuratiktau | madhurakaṣāyau | ete pañcānukrāntā madhureṇa ||
amvlaclavaṇaḥ | amvlakaṭukaḥ | amvlatiktaḥ | amvlakaṣāyaḥ | 𑑎L
𑑎 te catvāro nukrāntā amvlena | c
lavaṇakaṭuḥ | lavaṇatiktaḥ | lavaṇakaṣāyaḥ | ete nukrāntās trayo lavaṇaina
|| kaṭutiktaḥ | kaṭukaṣāyaḥ | dvāv anukrāntau kaṭukena || tiktackaṣāyaḥ
| eka evānukrāntas tiktaina || ete pañcadaśa dvikasaṃyogāḥ vyākhyātāḥ ||
trikāna ta ūdhvaṃ vakṣyāmaḥ | ⸤ ādau
prayujyamānas tu madhuro daśa gacchati |
ṣaḍamvlo lavaṇas tasmād adham ekaṃ rasaḥ kaṭuḥ ||
madhurāmvlackaṭuḥ | madhurāmvlatiktaḥ |
madhurāmvlalavaṇakaṭuḥ | madhurāmvlalavaṇatiktaḥ | madhurāmvlalavaṇakaṣāyaḥ
| madhurakaṭutiktaḥ | madhurakaṭuticktaḥ | madhurakaṭukaṣāyaḥ ||
madhuratiktakaṣāyaḥ | evam eteṣān daśānāṃ trikaśaṃyogānāṃ
mādau madhuraḥ⸤ prayujyate || amvlalavaṇakaṭuḥ | amvlalavaṇatiktaḥ
| amvlalavaṇakaṣāyaḥ | amvlakaṭutiktaḥ |c amvlakaṭukaṣāyaḥ |
amvlatiktakaṣāyaḥ |evam eṣāṃ ṣaṇṇyamādāv
amvlaḥ prayujyate || lavaṇakaṭutiktaḥ | lavaṇakaṭukaṣāyaḥ |c
lavaṇatiktakaṣāyaḥ | evam eteṣāṃ trayāṇāmādau lavaṇaḥ
prayujyate || kaṭutiktakaṣāyaḥ | e⸤vam eṣa eka evādau kaṭukaḥ |
evam ete trikasaṃyogā viṃśatir vyākhyātāḥ ||
catuṣkānata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ |c
catuṣkarasasaṃyoge madhuro daśa gacchati |
amvlacaturo yāti
lavaṇastveka eva tu ||
madhurāmvlalavaṇakaṭukaḥ | madhurāmlalavaṇatiktaḥ |c
madhurāmvlalavaṇakaṣāyaḥ | madhurāmvlakaṭutiktaḥ | madhurāmvlakaṭukaṣāyaḥ |
madhurāmvlatiktakaṣāyaḥ⸤ |
madhuralavaṇakaṭutiktaḥ | madhuralavaṇakaṭukaṣāyaḥ |
madhuralavaṇatiktakaṣāyaḥ | madhuralavacṇatiktakaṣāyaḥ |
madhurakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣāṃ daśānāṃ catuṣkasaṃyogānāmādau madhuraḥ
prayujyate || amvlalavaṇakaṭuticktaḥ | amvlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ |
amvlalavaṇatiktakaṣāyaḥ | amvlakaṭutiktakaṣāyaḥ | .......⸤m eṣāṃ cartuṇṇāmādāvamvlaḥ |
lavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣa eka evādau lavaṇaḥ | evam ete
pacñcadaśa catuṣkasaṃyogāḥ | pañcadaśa vyākhyātāḥ |
pañcakānata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ ||
pañcakāṃ pañca madhuraḥ ṣaṭkamamvlas tu gacchati |
madhurāmvlaclavaṇakaṭutiktaḥ |
madhurāmvlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ | 𑑎L
madhurāmvlalavaṇatiktakaṣāyaḥ |
madhurāmlakaṭutiktakaṣāyaḥ | madhuralavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣāṃ
madhurāmvlakaṭutiktakaṣāyaḥ || madhuralavaṅakaṭutiktakaṣāya icti || evam
eṣāṃ pañcānāṃ pañcakasaṃyogānāmādau madhuraḥ prayujyate ||
amvlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam ekasyādāv amvlaḥ | evacm ete ṣaṭ
pañcakāḥ vyākhyātāḥ ||
ṣaṭkam ekam ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ ||
madhurāmvlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | ⸤ ekas tu evam ekaḥ
ṣaṭkasaṃyogāḥ |
ekaikaśaś ca ṣad rasā bhavanti | prākāśyena | madhuraḥ |
amvlaḥ | lacvaṇaḥ | kaṭukaḥ | tiktaḥ | kaṣāyaḥ |
evam ete triṣaṣṭirasayogāḥ vyākhyātāḥ |
doṣabhedāt | dviṣaṣṭyās te prayoktavyā vicakṣaṇair icti ||
(From folio 205v)
athātaḥ svastharakṣaṇīyaṃ vyā
khyāsyāmaḥ ||
samadoṣaḥ samāgniś ca
samadhātuma⸤lakriyaḥ |
prasannātmendriyamanā svastha ity
atidhīyate |
tasya tad drakṣaṇaṃ
vatśa cikitsāyāḥ pacraṃ hitaṃ |
tasya yad vṛttam uktaṃ hi rakṣaṇañ ca
mayāditaḥ ||
tasminn arthāṃ samāsoktaṃ vistareṇaiha vakṣyate |
yasmin yasminṛtau ye ye doṣāḥc kupyanti dehināṃ |
teṣu teṣu pradātavyā rasāste te vijānatā ||
praklinnatvāc charīrāṇyaṃ varṣāsu khalu dehi⸤nāṃ |
mandegnau kopam āyānti saṃharṣāt mārutādayaḥ |
tasmāt kledaviśuddhyathaṃ
doṣasaṃdhāraṇayac ca |
kaṣāyatiktakaṭukai rasaiḥ saṃyuktamadravaṃ ||
nātisnigdhaṃ nātirūkṣamuṣṇaṃ dīpanam eva ca |
deyamannaṃ nṛpataye yajjalañ cauktamācditaḥ |
taptāyasa kṛtāmbho vā pibet kṣaudrānvitañ ca yat |
ahni varṣānilāviṣṭe tyarthaśītāmbusaṃkule |
⸤
taruṇatvād vidāhañ ca gacchanty auṣadhayas tathā |
tannimittañ ca matimān nātivyāyāmam ācaret ||
c
nātiśīte purāṇyas tu yavagodhūmaśālayaḥ |
yūṣaiḥ mūpaiś ca
kaṭubhir bhojyair hṛdyaiś ca jāṅgalaiḥ |
mādhvīkaṃśīdhumalpam vā māhendram atha sācrasaṃ |
taptaśītaṃ kṣaudrayutaṃ kaupajam vā pibejjalaṃ |
pūrvānilaṃ gharmasevāmudamanthaṃ sarijjalaṃ |
di⸤vāśvapnamavaśyāyaṃ varjayec cātra
maithunaṃ |
praghairṣādvarttanasnānagandhasragdhṛmasevinā
|
bhūmyuṣmacparihārārthaṃ
svapetmadhyaemaveśmani |
śīte sāgnau nivāte ca guruprāvaraṇyanvitaḥ |
kṣate kledādidoṣāṃś ca varjayec chasamvṛtaḥ ||
c
yāyānnāgavadhūbhiś ca praśastāgurubhūṣita iti ||
vyāpanītadharābhogaghananīL⸤lāvaguṇṭhite |
vyomniprasannadiṅgarggaladdha prasarabhāskare |
śkrāśtraladdhasandarśa
jāyamānoddhate tataḥ |
c
ākrāmati raverlakṣmīs tiraskṛtya ghanaṃ ghanaṃ |
varṣāsu sañcitam pittamauṣṇyāc charadi kupyati |
tasmāt pittaghnaṃ ḥ seveta sarva eva
ghanātyaye ||
c
śītaṃ kaṣāya madhuramīṣallaghu satiktakam ||
⸤
sasarpirjāṅgala yutaṃ śaradyadyāt prakāṃkṣataḥ |
hariṇyaṃ pṛṣatāṃ lāvāñc chaśāneṇyan kapiñjalāṃ ||
mudgāñc chālīcnyavāñ
jīrṇṇāṃ seven nātivyavāyavān |
vidā hi
kṣāratīkṣṇoṣṇadivāśvapnagurūṇyatha |
śākaṃ guru ca yat māṃsamavaśyāyañ ca varjayet |
sevyaḥc śaradi yat tanavidhireṣa
vijānatā | drākṣakvukṣīrasevī ca bhavet tatra narādhipa |
varṣāsu sañcitam pittaṃ nirha⸤rec ca
virecanaiḥ |
tiktaḥ sarpiḥ prayogair vā sirāṇyañ cāpi mokṣaṇaiḥ |
svāduśītañ jalaṃ medhyaṃ śuccisphaṭikanirmmalaṃ |
śarac candrāṃsunirdhūtamagastyodayanirviṣaṃ |
prasannatvāc ca salilaṃ sarvam eva tadā hitaṃ |
śaratsupavanañ caivakamālauctpalaśāliṣu |
candanaṃ vāsakarpūraṃ vāsaś cāmalinaṃ
laghuḥ |
bhajec ca śāradaṃ mālyaṃ sīḥ pānañ ca yukti⸤taḥ |
candrapādāḥ sahṛdvargaḥ sukhāni madhurāgiraḥ |
pittapraśamanaṃ yac ca tac ca sarvaṃ samācareditic || 𑑎
hemantaḥ śītalo rūkṣo mandasūyo nilākulaḥ |
annapānāṃ tilān māṣāṃ śākāni ca dadhīni ca |
tathekṣuvikṛtiīñc chālīṃ sugandhāṃcś ca navānapi
|
prasahānūpāmāṃsāni kravyādabilaśāyināṃ |
audakānāṃ plavānāñ ca pādināñ caupayo⸤jayet |
madyāni ca prasannāni yac ca kiñcid balapradaṃ |
kāmatas tan niṣeveta puṣṭim icchan himāgacme |
tailai koṣṇe sukheṣṇe vā
praśastamavagāhanaṃ |
saśiraskaṃ tathābhyaṃgaṃ vyāyāmañ cācared bhṛśaṃ |
sukhodakāvagāhaṃ vā saucamuṣṇāmbum ecva ca |
sāṃgārayāne mahati dhūpāmodamadotkaṭo |
aurṇṇākauseyasamvītaśayane
kuthakāstṛte |
kuṃ⸤kumāgurudigdhāṃge
nivāte gṛhagahvare |
śayītaśayane cāpi suvistīrṇṇe
manorame |
sevyamācno mṛduśparśair nirdayair upagūhanaiḥ |
tatrāpanītahārāṃś
tu priyānāyaḥ śvalaṃkṛtāṃ |
rāmayeyuyathākālaṃ balād api
madotkaṭyaḥ |
c
eṣa eva vidhiḥ kāyaḥ śiśire
samudāhṛtaḥ |
hemanta śeṣaḥ śiśiraḥ kecidicchanti vaidyakāḥ |
meL⸤ghamārutajaṃ śītaṃ raukṣyaṃ cādānajaṃ yataḥ |
bhajejjijīviṣus tatra soṣṇasnigdhataranvidhiṃ |
tatra manthamavaśyācyaṃ pravātaṃ
rūkṣabhojanaṃ |
malināni ca vāsāṃsi tathā śnānañ ca varjayed iti ||
tuṣārapaṭanirhāradīptabhāskararaśmiṣu |
dineṣuc jyambhamāṇaiṣu hīymānāsu rātriṣu |
puṣpāṣṭahāsaśavalaiś ca
latkisalayojjvalaiḥ |
⸤bhramaroṅgītaniḥśvanaiḥ |
darśayan suvicitrāsu vanopavanarājiṣū |
prakupyanti yathoddiṣṭaṃ sisṛckṣati gadātkaphaḥ |
hemante nicitaḥ śleṣmā śaityāc chītaḥ śarīriṇyaṃ |
auṣṇyādvasante viṣyaṇṇa kurute vividhān gadān |
ato mbūmadhurasnicgdhadivāsvapna gurūṇi ca |
varjjayed vamanādīni kaṇy api ca kārayet |
ṣaṣṭikānanavāñ
chālīn nī⸤vārān mudga kodravān |
lāvādiviṣkirarasaiś cādyādyūṣañ ca yuktibhiḥ |
paṭolanimbavetrāgraticktaiś
cānyair himātyaye |
sevenmadhvāsavāriṣṭāṃ sīdhuṃ mādhvīkam
eva ca |
vyāyāmam añjanan dhūmaṃ tīkṣṇañ ca kavaḍagrahaṃ |
uṣṇāmbunā ca sarvārthān secveta kusumāgame |
yavamudgamadhuprāyaṃ vasante bhojanaṃ hitaṃ |
vyāyāmo vyadhikaś cātra sarva eva pra⸤sasyate
|
śirovirekair vamanaiḥ kaṣāyaiḥ kavaḍagrahaiḥ |
nirharedapramattaś ca hemantopacitackaphaṃ |
śuciḥ śuklāmbaradharaś
candanāgurubhūṣitaḥ |
pīnastanorujaṃ ghānāṃ rūpayauvaśālinīṃ |
kānaneṣu vicitreṣu sarvālaṅkārabhūcṣitāṃ |
romayed yāvad utsāhaṃ sumanāḥ kusumāgame |
tataś candrakarālokāṃ pradoṣaṃ sat suhṛjjanaḥ |
saṃ⸤seved athavā liṅgya śvapet
kāntāṅgṛhodare ||
ādadānaḥ karair grīṣme jagatsnehan divākacraḥ
yauvanotsavanibhargnavanitāyām iva kṣitau |
bibhratyāṃ durbhagaṃ rūkṣaṃ
reñcaṅgārāruṇaṃ vapuḥ |
vātacakrasamuddhūtaśuṣkaparṇṇaśvanānvitaḥ |
c
raukṣyaṃ sañjanayatyāśus tataḥ śuṣyanti dehinaḥ |
tasmān nidāghasamaye śoṣaṇaṃ rūkṣaṇañ ca yat |
vyā⸤yāmam uṣṇam āyāsaṃ maithunaṃ paridāhi ca |
rasāṃś cāgniguṇyaidrikṣāṃ viśeṣeṇa
vivarjayet ||
c
sarpiḥ khaṇḍa guḍāktāṃs tu sahākārarasānvitāṃ |
sakkūn pibet prātas takraiḥ
śītatoyottaraṃ naraḥ |
yavagodhūmavikṛtīḥ śālīṃś ca vividhācn api |
prasahānūpamāṃ sāni vṛṣyāṇyanyāni yāni ca |
prakārair viviL⸤dhair
adyānnidāghe svalkaṭumbinā |
ṣāḍavair vividhairāgair gauḍikaiśvasu suṃkṛḥtaiḥ |
suśītai snigdhamadhurais tarpacyecchoṣitāṃs tanūn |
hitañ ca bhojanaṃ grīṣme śītalaṃ madhuraṃ dravaṃ |
saśarkareṇa payasā rātrāv api tu pūjitaṃ |
sarāṃsi vāpyaḥ sarito vanāni rucicrāṇi ca |
candanāni parārdhyāni tathā sakamalotpalāḥ |
tālavṛttānilānhārā ⸤|
gharmakālaṃ niṣeveta vāsāṃsi sulaghūni ca ||
divā śītagṛhe cāpi padmotpaladalo yute |
śamītac ca yathākāmaṃ spṛśyamāno
linilaiḥ sukhaṃ |
rātrau harmyatale
hṛdye puṣpaprakarabhūṣite |
jalajaih kusumaiś citraiś candrapādāvaguṇṭhite |
vyacjanair vījñamānaś ca
spṛśyamānaś ca komalaiḥ |
strīṇāṃ stanaiḥ karaiś cāpi muktāhāraiś
ca śītalaiḥ |
saṃsedyāmā⸤na āsīta
suhṛdbhir abhisamvṛtaḥ |
śayītaśayane śubhre candanārdrapaṭo naraḥ |
rūkṣoc chuṣkeṣu deheṣuc grīṣme vā
puṣpitovalī ||
pravṛddhagambhīraravair meghair ativinādite |
prodbhinnakandale
syāmakadambakuṭajārjyane |
mālatīkusucmāmodadaśāśāpūritembare |
surendragopamaṇḍūkaiḥ
prakīrṇṇavasudhātale |
dvirephakṛtasaṅgīta⸤nalinīvanabhūṣite ||
śikhaṇḍināyakavarairnārambhakṛtotsave |
daurbalyakāṣṭhāṃ paramāṃ yacdā gacchati bhāskare |
śītavātābhravarṣais tu vāyuḥ prāvṛṣi kupyati |
nidāghopacitaṃ caiva prakupyantaṃ samīraṇaṃ |
nihanyādavilambenac vidhinā vyādhikovidaḥ |
caryāḥ sukhoṣṇāś caratās tailāni
vividhāni ca ||
bṛṃhaṇañ cāpi yatkiñci⸤dabhiṣyandi tathaiva ca |
navāmburūkṣaśītānnaṃ saktūṃś cāpi vivarjayet |
yavaṣaṣṭikaśālīṃś ca gocdhumānanavāṃs tathā |
harmyamadhye nivāte ca bhajec chayyāṃ mṛdūttarāṃ |
saviṣaprāṇivinmūtralālāniṣṭhīvanādibhiḥ |
samāplutan tadā tocyamāntarīkṣaṃ viṣopamaṃ |
vāyunā viṣajuṣṭena prāvṛṣeṇyaina dūṣitam |
taddhi sarvopayogeṣu ta⸤smin kāle vivarjayet |
ariṣṭāsavamaireyāṃ sopadaṃśāṃś ca
yuktitaḥ |
pibet prāvṛṣi jīrṇṇāṃs tuc rātrau prāvṛṣi varjayet |
nirūhaibastibhiś cāpi tathānyair
mārutāpahaiḥ |
kupitaṃ śamayed vātaṃ vārṣikañ ca caredvidhiṃ |
L⸤ bhūyo
varṣāt tu parjanyo gaṃgāyādakṣiṇe
jacne |
tatra ca prāvṛt
vaṣākhyo ṛtū teṣāṃ prakīrttitau |
tasya evottare deśe
himavaddravyasaṃkule |
bhūyaḥ śītatamas tatra hemantaśiśire
ṛtū ||
ṛtāvṛctauya
etena vidhinā varttate naraḥ |
ghorānṛtukṛtānrogānāpnuyāt
na kadācanaḥ |
ata ūrdhvaṃ dvādaśāsanapravi⸤cārām vakṣyāmaḥ |
tad yathā
śītoṣṇasnigdharūkṣadravaśuṣkekakālikadvikālikauṣadhayuktahīnamātradoṣacpraśamanapravṛdhyathāṃ
||
tṛṣṇāmadavidārhārttāt raktapittaviṣāt turān |
saṃmūrcchā strīṣu ca kṣīṇyaṃ śītairannair upācaret |
kaphavātāmayāviṣṭāṃ viricktaṃ snehapāyinaḥ |
aklinnakāyāṃś ca narānuṣṇairannair upācaret |
vātikān rūkṣadehāṃś ca vyavāyopahatāṃs tathā |⸤
vyāyāminaś cāpi narāṃ snigdhairannair upācaret |
medasābhiparītāṃs tu sthūlāṃ mehāturānapi |
kaphācbhipannadehāś ca rūkṣairnnair upācaret |
śuṣkadehāṃ pipāsārttāṃ
durbalānapi ca dravaiḥ |
praklinnadehaṃ vraṇinaḥ śuṣkairmehinam eva ca |
ekakāclaṃ bhaveddeyo durbalāgnivivṛddhaye |
śamāgnaye tathāhāro dviḥ kālam atha pūjitaḥ |
auṣadhadveṣinai deyaṃ⸤s
tathoṣadhasamāyutaṃ |
mandāgnaye rogiṇe ca mātrāhīnaḥ prasasyate ||
yathartudan usnvāhāro
docṣapraśamanaḥ smṛtaḥ |
ataḥ paraṃtū svasthānāṃ sarva eva prasasyate ||
ata ūdhvaṃ daśauṣadhakālān vakṣyāmaḥ |
tatrābhaktaṃ | prāgbhaktaṃ | acdhobhaktaṃ | madhyabhacktaṃ | antarābhaktaṃ | subhaktaṃ
| sāmudbhaaṃ | muhurmuhur grāsaṃ | grāsāntarañ ceti ||
tatrābhakta⸤nnāmayaḥ | kevalamauṣadham
upayujyate ||
vīryādhikaṃ bhavati bheṣajam
annahīnaṃ hanyāt tathāmayamacsamayamāśu caiva |
tad bālavṛddhavanitāmṛdavas tu pītvā glāniṃ parāṃ samupayānti balakṣayañ ca ||
prāgbhaktan nāma | yat prāgbhaktaṃ pīyate | paścād
bhujyate |
c
tac chīghraṃ vipākam upayāti balaṃ na hiṃsyād annāvṛtatvān na ca murhur muhurvadanān
nireti |
prāgbhaktasevinam a⸤dhobalamādadhāti | daddhāc ca
vṛddhaśisubhīrukṛśāṅganānyaḥ ||
adhobhaktan nāma | yadbhuktvā pīyate | c
pītaṃ yad annam upayujya tad
ūrvakāye hatvā gadāṃ bahuvidhāṃś ca balan
dādāti ||
madhya bhaktan nāma | yan madhye bhaktasya pīyate |
madhye tuc pītam apahanty avisāribhāvā ye deha⸤madhyem atibhūya bhavanti rogāḥ ||
antarābhaktan nāma | yad antare pāyate | pūrvāparayor
bhaktayoḥ
c
hṛdyam manobalakaraṃ tvapi dīpanañ ca pathyaṃ L⸤sadā bhavati cāntarabhaktakan tat ||
auṣadhaiṣu yat sādhyate ||
pathyaṃ sabhaktam abalābalayor c hi nityaṃ tad
dveṣiṇām api tathā śiśuvṛddhayoś ca |
sāmudgan nāma | yad bhaktasyādāvante ca pīyate ||
doṣe dvidhā prasārite tu samudgasaṃjñāḥ |
ādyacantayor yad aśanasya niṣevyate tu ||
muhur muhur nāma |
sabhaktam abhakta............................... ||
⸤
śvāsai muhur muhur atiprasṛte ca kāse hikkāvamīṣu ca
bhavatyupayojyametat ||
grāsan nāma | yatpicṇḍaṃ vyāmiśram upayujyate |
grāseṣu cūrṇṇamabalāgniṣu dīpanīyaṃ | vājīkarāṇy api ca
yojayituṃ yateta ||
piṇḍāntacraṃ yadupayujyate ||
grāsāntareṣu visṛjed vamatīyadhūmāṃ cchvāsādiṣu
prathitadṛṣṭaguṇāṃś ca lehān ||
⸤ daśauṣadhakālā
bhavanti || bhavati cātra |
visṛṣṭe viṇmūtre viśadakaraṇair dehe ca sulaghau |
śuddhec
rodgare hṛdi ca vimale vāte ca sarati |
tathānnaśuddhāyāṃ klamaparigame kukṣau ca
śithile |
prayadeyastv āhāro bhavati
bhiṣajasātmyaprakriyeti |
c
bhagavāṃn āha dhadhaṃ
vantariḥ ||
(From folio 208r)
athātas tantrayuktyuddeśaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
tratra dvā⸤triṃśat tatrayuktayo bhavanti |
tad yathā adhikaraṇaṃ | yogaḥ padārthaḥ | hetvarthaḥ | uddeśaḥ |c
nirdeśaḥ | upadeśaḥ | apadeśaḥ | pradeśaḥ | atideśaḥ | apavargaḥ | vākyaśeṣaḥ | arthāpattiḥ |
viparyayaḥ | praśaṃgaḥ | ekāntaḥ | c anekāntaḥ | pūrvapakṣaḥ |
nirṇṇayaḥ | anumataṃ | vidhāṇaṃ | anāgatāpekṣaṇaṃ | atikrāntāpekṣaṇaṃ | ⸤ saṃśayaḥ | vyākhyānaṃ |
svasaṃjñā | nirvacanaṃ | nidarśanaṃ | niyogaḥ | vikalpaḥ | samuccayaḥ | c ūhyam iti ||
atrāha | āsāṃ yuktīnāṃ kiṃ prayojanaṃ | ucyate || vākyayojanam arthayojanañ
ca ||
ślokau cātra bhavataḥ ||
asadadvādi prayuktānāñ ca
śabdānāṃ pratiṣedhanaṃ |
svavākyasiddhir api ca kriyate tantrayuktibhiḥ ||
vyatyāsoktās tu ye⸤ hy arthā līnā ye cāpy anirmalāḥ |
leśoktā ye ca kecit syus teṣāñ cāpi prasādhanaṃ |
tatra yo rthacm adhikṛtyocyate tad adhikaraṇaṃ
| yathā rasaṃ doṣam vā ||
yena vākyaṃ yujyate sa yogaḥ | yathā vyatyāsenoktānāṃ
sannikṛṣṭaviprakṛṣṭānāṃ pacdārthānām ekīkaraṇaṃ ||
tailaṃ pibec cāmṛtavalli nimba haṃsāhvayā vṛkṣakapippalībhiḥ |
siddhaṃ balābhyāL⸤ñ ca sadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge ||
siddhaṃ pibed iti prathamaṃ vaktavye dvitīye pāde siddhaṃ prayuktaṃc evan dūrasthānām api padārthānām ekīkaraṇaṃ yogaḥ ||
yo rtho bhihitaḥ sūtre pade vā sa padārthaḥ | padasya
padayoḥ padānām vā yo rthaḥ sa pacdārthaḥ | aparimitāś ca
padārthāḥ
yatra tu snehā svedābhyañjaneṣu dvayos trayāṇām vārthānām upapatti
dṛśyate ta⸤tra yo rthaḥ
pūrvāparayoga siddho bhavati | yathā vedotpattim adhyāyaṃ
vyākhyāsyāma ity ukte sandihyacte buddhiḥ katamasya vedasyotpattiṃ
vakṣyati [|] sāmavedādayaś ca vedāḥ |
pūrvāparam upalakṣya vinda vida ity etayoś ca dhātvor ekārthaḥ | paścāct padam bhati āyurvedotpattim ayam vivakṣur iti eṣa padārthaḥ
|
yad uktaṃ sādhanaṃ bhavati sa hetvarthaḥ |
yathā⸤ mṛtpiṇḍo dbhiḥ praklidyate tathā māṣa dugdha prabhṛtibhir vraṇaḥ klidyate ||
samāsa vacanaṃ samuddeśaḥc
yathā śalyam iti ||
vistaravacanaṃ nirdeśaḥ |
yathā śārīram āgantu ceti ||
evam ity upadeśaḥ
yathā rātrau na jāgṛyād divā na supyā c iti ||
anena kāraṇenety apadeśaḥ |
yathāpadiśyate madhureṇa śleṣmābhivardhata iti ||
prakṛtasyā⸤tikrāntena sādhanaṃ pradeśaḥ |
yathā devadattasyānena śalyam uddhṛtaṃ yajñadattasyāyam
uddhariṣyatīti ||
cprakṛtasyānāgatena sādhanam
atideśaḥ |
yathā yad yasya vāyur ūrdhvam
uttiṣṭhati | tenodāvarttī syād iti ||
abhipramṛjyāpakarṣaṇam apavacrgaḥ |
yathā asvedyā viṣopasṛṣṭā anyatra mūtrakīṭaviṣād iti ||
yena padenānuktena vākyaṃ samāpya⸤te sa
vākyaśeṣaḥ |
yathā śiraḥpāṇipādapṛṣṭhapārśvodaravān ity ukte puruṣagrahaṇaṃ vināpi gacmyate puruṣa evokta iti ||
yad akīrttitam arthād āpadyate sārthāpattiḥ |
yathā odanaṃ bhokṣyāmahety ukte arthād āpannaṃ bhavati nāyaṃ pipācsur yavāgūm iti ||
yady asya prātilomyaṃ tad viparyayaḥ |
yathā kṛśolpaprāṇabhīravo duciḥkitsya ity u⸤kte viparītaṃ gṛhyate
dṛḍhādayaḥ || sucikitsyā iti ||
prakaraṇāntareṇa samānaḥ
prasaṃgaṃḥ |
yacthādhikaraṇāntarito yo rtha asakṛd asakṛd uktaḥ samāpyate
sarvatra ||
yad avadhāraṇenocyate sa ekāntaḥ |
yathā trivṛtā virecayati cmadanaphalaṃ vāmayati ||
kvacit tathā kvacid anyathā so nekāntaḥ |
yathā ke...........................⸤ kecid rasā kecid vīryaṃ kecid vipāka iti ||
yas tu niḥsaṃśayam abhidhīyate sa pūrvapakṣaḥ |
yathā kathaṃ vātanimittāś catvāraḥ pramehā aL⸤sādhyā bhavanti ||
tasyottaraṃ nirṇṇayaḥ |
yathā śarīraṃ prapīḍya praścyotayitvādho gatvā vasāmedomajjānuvicddhaṃ mūtraṃ sṛjati evam asādhyā vātajāḥ ||
paramatam apratiṣiddham anumataṃ |
yathā yo brūyāt ṣaḍ rasā iti vādī tac ca prati
pratipādyānumanyate kacthaṃcit tad anumatan nāmaḥ ||
prakaraṇānupūrvyād abhihitaṃ vidhānaṃ |
yathā sakthi...........................⸤rvyābhihitāni ||
evaṃ vakṣyatīty anāgatāpekṣaṇaṃ |
yathā ślokasthāne brūyāc cikitseṣu vakṣyāmīti ||
city uktām ity atikrāṃtāpekṣaṇaṃ |
yathā cikitsiteṣu brūyāt | ślokasthāne
yad abhihitam iti ||
ubhayahetunidarśanaṃ saṃśayaḥ |
yathā taclahṛdayaghātaḥ prāṇaharaḥ pāṇipādacchedana prāṇaharaṃ ||
tatrātiśayo |
.........⸤ha pañcaviṃśakaḥ
puruṣo vyākhyāyate | tathā nānyeṣv āyurvedatantreṣu bhūtādiṃ
pratyārabdhaṃś cintā iti ||
canyaśāstrāsāmānyā svasaṃjñā | sveṣu tantreṣu saṃjñā yā sā svasañjñā |
yatheha śāstre mithunam iti | madhusarpiṣor grahaṇaṃ trivṛtam iti sarpicstailavasāṃ ||
lokaprathitam udāharaṇaṃ nirvacanaṃ | yathoṣṇabhayāc chāyām anusarati ||
dṛṣṭāntavyaktir nirvaca⸤naṃ | yathā agnir
vāyusahitaḥ kakṣe bhivṛddhiṃ gacchati tathā vātapittakaphaduṣṭo vraṇo
bhivṛddhiṃ gacchatīti ||
cidam eveti niyogaḥ yathā pathyam eva bhoktavyam iti ||
ide cedañ ceti vikalpaḥ | yathā māṃsavarge
eṇahariṇalāvatittirāḥ pradhācnā iti ||
saṃkṣepavacanaṃ samuccayaḥ | yathā rasodanaḥ kṣīrodaṇaḥ
saghṛtā vā yavāgūr bhavatv i⸤ti ||
yad anirdiṣṭaṃ buddhigamyan tad ūhyaṃ |
yathā abhihitam anupānavidhau caturvidham annapānaṃ bhakṣyaṃ bhocjyaṃ lehyaṃ peyam iti | evaṃ caturvidhe vaktavye dvividham abhihitaṃ ||
atrohyaṃ bhavati annapāne viśiṣṭe dvayo grahaṇe caturṇṇām api grachaṇaṃ bhavati ||
kiñ cānyat anne bhakṣyam aviruddhaṃ ghanasādharmyāt | peye lehyaṃ
dravasādharmyāt | ca⸤turvidhas tv āhāraḥ praviralaḥ | prāyeṇa
dvividhai eva | ato dvitvam prasiddhim ity āha
bhagavān dhacnvatariḥ |
kāyaci
kāyacikitsā || 0 || 29 || 0 ||
(From folio 209r)
athāto doṣabhedavikalpam adhyāyaṃ vyā
khyāsyāmaḥ ||
aṣṭāṅgāyurvedavidaṃ kāśirājam mahīpatiṃ |c
cchinnaśāstrārthasandehaṃ sūkṣmāgādhamivodadhiṃ |
viśvāmitrasutaḥ śrīmāṃ suśrutaḥ paripṛcchati ||
dviṣa⸤ṣṭirdoṣabhedā ye purastātparikīrttitāḥ |
kati tatraikaśo jñeyā viṃśo vāpy athavā triśaḥ |
tasyac tad vacanaṃ śrutvā
saṃśayacchinmahātapāḥ |
prītātmā nṛpaśārdūla suśrutāyāha tattvataḥ |
L⸤trayo doṣā dhātavaś ca pūrīśaṃ mūtram
eva ca |
dehaṃ sandhārayanty ete
hy avyāpannā rasair hitaiḥ |
puruṣaḥ ṣoḍacṣakalaḥ prāṇāś
caikādaśaiva ye |
rogāṇāñ ca sahasraṃ yac chata
viṃśatir eva ca |
vyāsataḥ kīrttitan
tadvibhinnā doṣāsu yo guṇāḥ |
dviṣaṣṭicdhā bhavanty ete
bhūyiṣṭham iti niścayaḥ |
traya eva pṛthag doṣāḥ dviśo nava
samādhikāḥ | ⸤
trayodaśādhikaikadvihīnamadhyordhvalakṣaṇaiḥ |
tribhir pañcāśad etan tu sahaivaṃ kṣayam āgataiḥ |
hīnamacdhyādhikādvekakṣīṇavṛddhās tathāpare
dvādaśaiva samākhyātā rogayonir dviṣaṣṭidhā |
miśrā dhātumalairaiva yānty asaṃkhyeyatām api |
tasmāt pracsaṃgaṃ saṃyamya
doṣabhedavikalpanaiḥ |
rogaṃ viditvopacared rasabhedair yathe ritaiḥ |
bhiṣak karttātha karaṇaṃ ra⸤sā doṣāś ca
kāraṇaṃ ||
kāryam ārogyam evaikam anārogyam athāpi vā |
taśmāt sādhu viditvetāṃ rasacdoṣavikalpaṇāṃ |
bhiṣajabheṣajaṃ kāryaṃ
prāṇyaṃ hanyan yathā kṛtāṃ ||
adhyāyānāñ ca tuḥ ṣaṣṭyā grathitārthapadakramaṃ |
etad eva viśeṣeṇa tantracm
uttaram ṛddhimat |
spagūḍhārthagambhīram agādhaṃ mandacetasāṃ |
yathākramaṃ yathāpraśnaṃ yathā tatvaṃ yathā vidhiṃ |
⸤yathā pratijñañ ca mayā bhavatāṃ
parikīrttitaṃ ||
sahottaran tv etad adhītya tantraṃ
svāyaṃbhuvaṃ taṃ vidhinā kīrttictena |
na hīyate rthāṃ manaso bhyupetād āevaṃ vaco brāhmyam atīva satyam iti || ❈ ||
mūtradoṣo mūtrāghāto yonyamānūṣa
eva ca ||
capasmāronmādakañ caiva rasabhedas tathaiva ca |
svastharakṣāvidhāṇañ ca tantrayuktiś ca doṣabhit |
ity ebhi⸤r daśakaṃ proktaṃ punaḥ kāyacikitsite || ❈ ||
csamāptañ cedaṃ sahottaratantram ity ato
nighaṇṭur bhabhaviṣyati || ❈ ||
rājyerājñiśrīmānadeve pṛthusitayaśasi prodyadinduprakāśe
kāle puṇyārjjanasya sakalajanamanohlādiramye
vasante
varśe caikottare 'smiṃs tritayaśatagate mādhave māsi⸤
śukle
saptamyāṃ puṣya ṛkṣe daśaśatakiraṇe vāsare
siddhayoge
utpattyādyambuvelākulavividharujagrāhajuṣṭātiraudre
saṃsāre sāgare 'smiñ jagad idam akhilaṃ glāninam sampravīkṣya
tasmāc chrīharṣacandro nniratiśayaghṛṇābhāvito
moktukāmaḥ
prītyā cai...i.......................⸤gaṃ prākhilat
suśrutākhyaṃ
śrīgaṇadevadevakuladūnī gvalakanivāsino
vaidyavasuvarmaṇaḥ pustakam idaṃ paṭhitvārtham avagamya sarvasattvānām
upadeśaṃ vidhātuṃ pratipāditam atas tad ādhikrayābhyāṃ tad
gotrajena cin na kaścid dātavyam | yadā nopakriyate tadāsyan eva pratyarpaṇīyam iti ||
<!–
<facsimile>
<graphic n="175v3" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/175r%20IMG_0052.JPG"/>
<graphic n="175v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/175v%20IMG_0052.JPG"/>
<graphic n="176r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/176r%20IMG_0041.JPG"/>
<graphic n="176v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/176v%20IMG_0042.JPG"/>
<graphic n="181_r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/181_r%20IMG_0103.JPG"/>
<graphic n="181_v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/181_v%20IMG_0104.JPG"/>
<graphic n="182_r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/182_r%20IMG_0136.JPG"/>
<graphic n="182_v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/182_v%20IMG_0137.JPG"/>
<graphic n="183_r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/183_r%20IMG_0137.JPG"/>
<graphic n="183_v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/183_v%20IMG_0063.JPG"/>
<graphic n="185_r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/185_r%20IMG_0061.JPG"/>
<graphic n="185_v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/185v%20IMG_0062.JPG"/>
<graphic n="186_r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/186_r%20IMG_0132.JPG"/>
<graphic n="186_v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/186_v%20IMG_0133.JPG"/>
<graphic n="187_r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/187_r%20IMG_0134.JPG"/>
<graphic n="187_v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/187_v%20IMG_0135.JPG"/>
<graphic n="187r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/187r%20IMG_0045.JPG"/>
<graphic n="187v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/187v%20IMG_0046.JPG"/>
<graphic n="188_r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/188_r%20IMG_0129.JPG"/>
<graphic n="188_v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/188_v%20IMG_0130.JPG"/>
<graphic n="188r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/188r%20IMG_0128.JPG"/>
<graphic n="188v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/188v%20IMG_0129.JPG"/>
<graphic n="189_r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/189_r%20IMG_0130.JPG"/>
<graphic n="189_v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/189_v%20IMG_0131.JPG"/>
<graphic n="189r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/189r%20IMG_0133.JPG"/>
<graphic n="189v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/189v%20IMG_0134.JPG"/>
<graphic n="190r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/190r%20IMG_0050.JPG"/>
<graphic n="190v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/190v%20IMG_0051.JPG"/>
<graphic n="191_r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/191_r%20IMG_0135.JPG"/>
<graphic n="191_v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/191_v%20IMG_0136.JPG"/>
<graphic n="191r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/191r%20IMG_0047.JPG"/>
<graphic n="191v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/191v%20IMG_0048.JPG"/>
<graphic n="192_r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/192_r%20IMG_0125.JPG"/>
<graphic n="192_v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/192_v%20IMG_0126.JPG"/>
<graphic n="192r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/192r%20IMG_0046.JPG"/>
<graphic n="192v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/192v%20IMG_0047.JPG"/>
<graphic n="193_r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/193_r%20IMG_0062.JPG"/>
<graphic n="193r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/193r%20IMG_0049.JPG"/>
<graphic n="193v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/193v%20IMG_0050.JPG"/>
<graphic n="194r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/194r%20IMG_0059.JPG"/>
<graphic n="194v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/194v%20IMG_0060.JPG"/>
<graphic n="195r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/195r%20IMG_0055.JPG"/>
<graphic n="195v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/195v%20IMG_0056.JPG"/>
<graphic n="196r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/196r%20IMG_0054.JPG"/>
<graphic n="196v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/196v%20IMG_0055.JPG"/>
<graphic n="197r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/197r%20IMG_0053.JPG"/>
<graphic n="197r1" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/197r%20IMG_0053.JPG"/>
<graphic n="197v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/197v%20IMG_0054.JPG"/>
<graphic n="198r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/198r%20IMG_0052.JPG"/>
<graphic n="198v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/198v%20IMG_0053.JPG"/>
<graphic n="199r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/199r%20IMG_0058.JPG"/>
<graphic n="199v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/199v%20IMG_0057.JPG"/>
<graphic n="200r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/200r%20IMG_0058.JPG"/>
<graphic n="200v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/200v%20IMG_0010.JPG"/>
<graphic n="201r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/201r%20IMG_0060.JPG"/>
<graphic n="201v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/201v%20IMG_0061.JPG"/>
<graphic n="202r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/202r%20IMG_0150.JPG"/>
<graphic n="202v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/202v%20IMG_0151.JPG"/>
<graphic n="203r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/203r%20IMG_0071.JPG"/>
<graphic n="203v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/203v%20IMG_0072.JPG"/>
<graphic n="204r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/204r%20IMG_0072.JPG"/>
<graphic n="204v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/204v%20IMG_0073.JPG"/>
<graphic n="205r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/205r%20IMG_0073.JPG"/>
<graphic n="205v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/205v%20IMG_0074.JPG"/>
<graphic n="206r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/206r%20IMG_0069.JPG"/>
<graphic n="206v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/206v%20IMG_0070.JPG"/>
<graphic n="207r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/207r%20IMG_0068.JPG"/>
<graphic n="207v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/207v%20IMG_0069.JPG"/>
<graphic n="208r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/208r%20IMG_0147.JPG"/>
<graphic n="208v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/208v%20IMG_0148.JPG"/>
<graphic n="209r" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/209r%20IMG_0123.JPG"/>
<graphic n="209v" url="https://zenodo.org/records/6474120/files/209v%20IMG_0124.JPG"/>
</facsimile>
–>