<?xml version='1.0' encoding='UTF-8'?>

MSS Kathmandu KL 699: Uttaratantra

Published in by in .

  • [collection]
  • https://www.klib.gov.np/
  • Kaiser Library
  • Kathmandu, [region], Nepal
  • Known as: 699, [NCC identifier] (NCC).
  • Siglum: K

Vulgate ch. 42 = Nepalese MS 39.

More ▾
Title Suśrutasaṃhitā
Commentary [title of commentary]
Author Suśruta
Physical description
Language/Script [Sanskrit in Nepalese script.]
  • śa and sa not distinguished.
  • ba and va not distinguished.
Format pothi
Material palm-leaf
History
Date of production M Saṃvat 301 (878 CE).
Place of origin [place of production]
Provenance [record of ownership]
Acquisition [how it was acquired]

  • K
L
athātaḥ aupadravikam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
saviṃśe tu śatapūrvacm adhyāyānān tu kīrttite |
vakṣye bahuvidhāṃ samyag uttare rthān ataḥ paraṃ |
idānīn tat⸤ pravakṣyāmi tantram uttarasaṃjñitaṃ |
nikhilenopadṛṣyante yatra rogāḥ pṛthacgvidhāḥ ||
śālākyaśāstrāvihitā videhādhiyakīrttitā |
ye ca virastaraśo dṛṣṭāḥ kumārābādhachetavaḥ |
ṣaṭsu kāyacikitsāsu ye coktāḥ paramarṣiṇā |
upasargādayo do⸤ṣā yenāpy āgantavaḥ smṛtāḥ ||
triṣaṣṭir asasaṃsarggāḥ svasthavṛttan tathaiva ca |c
yuktārthā yuktayaś cāpi doṣabhedāś ca tatvataḥ ||
yatroktā vividhāś cārthāL rogasādhaṇahetavaḥ |
asya tantrasya mahataḥ sāgarākāravarcasaḥ |
ādāv evottacmāṃgasthāṃ rogā samabhidhāsyate |
saṃkhyayā lakṣaṇaiś cāpi sādhyāsādhyakrameṇa ca |
vidyādyaṃgulabāhulyaṃ svāṃguṣṭhodaram ācyataṃ |
dvyaṅgulaṃ sarvataḥ sārdhaṃ bhiṣaṅ nayanabudbudaṃ |
vṛttaṃ gostanakākāraṃ sarvabhū⸤taguṇodbhavaṃ |
valaṃ mṛdbhyognito raktaṃ vātātkṛṣṇaṃ sitaṃ jalāt |
ākāśād aśrumācrgas tu jāyante netra budbude |
dṛṣṭiś cātra yathā vakṣye tathā vidyād vicakṣaṇaḥ |
netrāyāmavibhāgas tu kṛṣṇammaṇḍalam ucyacte |
kṛṣṇāt saptamam icchanti dṛṣṭiṃ dṛṣṭivido janāḥ |
maṇḍalāni ca sandhīś ca paṭalā⸤ni ca locane |
yathākramaṃ vijānīyāt pañcaṣaṭ ca ṣaḍ eva ca |
pakṣmavartmasitacśyāvadṛṣṭīnām maṇḍalāni tu |
anupūrvan tu catvāro madhyād uktā yathākramaṃ |
pakṣmavarmagataḥ sandhi vartmaśuklagacto paraḥ |
śuklakṛṣṇagatas tv anyaḥ kṛṣṇadṛṣṭigatas tathā |
tataḥ kanīnikagataḥ⸤ ṣaṣṭhaś cāpāṃgagaḥ smṛtaḥ |
dve vartmapaṭale vidyāc catvāry anyāni cākṣṇi tu |
jāyacte timiraṃ yeṣu vyādhiparamadāruṇaḥ |
tejo jalāśritaṃ bāhyaṃ teṣv anyapiśitāśritaṃ |
medas tṛtīyam paṭalam ācśritaṃ tv asthi cāparaṃ |
pañcamāśaṃ samandṛṣṭes teṣāṃ bāhulyam iṣyate |
sirāṇāṃ ka⸤ṇḍarāṇāñ ca medasaḥ kṛṣṇakasya ca
guṇā kṛṣṇātparaṃ śleṣmā bandhanekṣṇoḥ sirācyutaḥ |
sirānusāribhir doṣair viguṇair ūrdhvam āśritaiḥ |
jāyante netrabhāgeṣu vyādhayaś cāstu dāruṇāḥ |
tatrācvilaṃ sasaṃrambhamaśrukaṇḍūpadehavat |
gurūṣācoparāgādyair juṣṭañ cāvyaktala⸤kṣaṇaiḥ |
saśūlaṃ vartmakośeṣu śukapūrṇṇābham eva ca |
vihanyamānaṃ rūpeṣuc kriyāsv akṣi yathāparaṃ |
dṛṣṭvaivam dhīmāñ jānīyād doṣaiṇādhiṣṭhitan tu tat |
tatra saṃcayam āsādya vidadhyāt tatrac bheṣajaṃ |
saṃkṣepataḥ kriyāyogo nidānaparivarjanaṃ |
vātādīnāṃ pratīkāraḥ L⸤prokto vistarataḥ purā |
uṣṇābhitaptasya jalapraveśād dūrekṣaṇāt svapnaviparyacyāc ca |
svesadrajodhūmaniṣevaṇād vā chardobhighātād vamanātiyogāt |
tathā dravānnātiniṣevaṇāc ca viṇmūtravātakramacnigrahāc ca |
prasaktasaṃrodanaśokakopāc chirābhighātād atimadyayogāt |
⸤nāñca viparyayeṇa kleśābhighātād atimaithunāc ca |
bāṣpagrahātsūkṣmanirīkṣaṇāccca netre vikārāñ janayanti doṣāḥ |
tais tribhir daśadaśa ca kaphenāpy adhikās trayaḥ |
raktajā ṣoḍaśa jñeyāḥ sarvajāḥ cpañcaviṃśati |
bāhyau punar dvau ca tathā rogāḥ ṣaṭsaptati smṛtāḥ |
hatādhimantho nimi⸤śo dṛṣṭir gambhīrikā ca yā |
yac ca vātāhataṃ vartma te na sidhyanti vātajāḥ |
kāccoruṇau mārutajo yāpyo bhavati jānatā |
śuṣkākṣipākābhiṣyando yaś ca mārutaparyayaḥ |
adhimanthāny avāctaś ca sādhyā mārutajeṣu te |
hrasvajāḍyajalasrāvāv asādhyau pittasambhavau |
pari⸤mlāyī ca nīlī ca kāco yāpyaś ca tanmayaḥ |
śuktisyandodhimanthaś ca tathāmlādhyucṣitañ ca yat |
dṛṣṭiḥ pittavidagdhā ca dhūmadarśī ca sidhyati |
susrāvaḥ kaphaje sādhyo yāpyaḥ kācas tu tanmayaḥ |c
abhiṣyandodhivātaś ca balāsagrathitan tathā ||
dṛṣṭiḥ śleṣmavidagdhā ca pothakyo laga⸤ṇaś ca yat |
krimigranthipariklinnaṃ vartmaśuklārmapiṣṭakaḥ |
śleṣmopanāchāḥ sādhyās te kathitā śleṣmajeṣu tu |
raktasrāvojakājātaṃ śoṇitārśovraṇānvitaṃ |
śukraṃ na sādhyaṃ kācantu yācpyaṃ kṛṣṇaś ca tanmayaḥ |
manthasyandau kliṣṭavartma harṣotpattau tathaiva ca |
sirājātāñja⸤nākhyā ca sirājālaś ca yatsmṛtaṃ |
parvvaṇy athāvraṇaṃ śukraṃ lohitārma tathārjucnaḥ |
ete sādhyā vikāreṣu raktajeṣu bhavanti hi ||
pūyāsrāvo nākulāndhyamakṣīpākātyayojalī |
rogācasādhyāś catvāraḥ sarvajeṣu bhavanti hi |
yāpyā vartmāvabandhastu pakṣmakopaḥ bha⸤viplutaḥ |
piṇḍākṣastu yo vyādhiḥ sirāsu piṭakā ca yā |
prastāryarmācdhīmāṃsārma snāyvarmotsaṅginī ca yā |
pūyālasaś cārbudaś ca śyāvakardamavartmanī |
tathārśovartmaśuṣkārśaḥc śarkarāvartma eva ca |
aśophaśophai mahatau pākau bahalavartma ca |
kumbhikinī L⸤vartmagatā bisavartma ca sidhyati |
sanimitto nimittaś ca dvāvasādhyau ca bāhyataḥ |c
rogāḥ ṣaṭsaptatistvete saṅgraheṇa prakīrttitāḥ |
bhūyasteṣāṃ pravakṣyāmi saṃkhyārūpacikitsitairiti || śālāckṛ 1 ||
athātaḥ sandhigatarogavijñānīyam vyā vyākhyāsyāmaḥ ||
navasandhyaśrajaś ca vartmajātāc e⸤kaviṃśati |
śuklabhāgaidasekaś ca catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ |
sarvāśrayāḥ sapucdama dṛṣṭidvādaśaivat tu |
dvau tu sarvāśrayā vanyāvanimittanimittajau ||
pūyālasaḥ soponāhaḥ srāvāḥ parvacṇikālajī |
krimigranthiś ca vijñeyā rogāḥ sandhigatā nava ||
pakvaḥ śophaḥ sa ⸤ndhijeyaḥ satodaḥ sravet pūyaṃ sa hi pūyālasākhyaḥ |
granthir mahāndṛṣṭisandhāvacpākaḥ kaṇḍusrāvonīrūjāḥ sopanāḥ |
gatvā sandhīnaśrumārgeṇa doṣāḥ śravantī vāsvāmimvikārāṃ kanīnāt |
ctadviśrāvaṃ netranāḍīticaike tasyāliṅgaṃ kīrti yeṣye caturdhā ||
pākāt sandhau saṃśra⸤vedyam sa pūyaṃ pūyāśrāvaḥ savikāro matas tu |
śvetaṃ skatraṃ picchilaṃ yaḥ śravect tu śleṣmāśrāvaḥ savikāraḥ pradiṣṭaḥ |
raktāśrāvaḥ śoṇitajovikāraḥ śravadūṣṇa tat tu raktam prabhūtaṃ |
chāridrābhaṃ pītam uṣṇaṃ jalam vā pittāśrāvaḥ saṃśravet sandhimadhyāt ||
tāmrāṃ tanvīn dā⸤haśūlopapannāṃ vrūyād vaiḍyaḥ piṭakāṃ parvaṇīkāṃ |
jātā sandhau kṛṣṇaśukleclajī syāt tasminn eva prathitāḥ pūrvaliṃgaiḥ ||
krimigranthaivartmataḥ pakṣmataś ca kūryuḥ kaṇḍūṃ krimayaḥ sandhijāctāḥ |
nānārūpā vartmaśuklāntasandhau caranty antarnayanaṃ dūṣayaṃtya iti || 0 ||
|| śā⸤lākye 2 ||
athāto vartmagatarogaviñjānīyam vyā vyākhyāsyāmaḥ ||
utsaṅnyotha kucmbhīkā pothakyo vartmaśarkarāḥ |
tathārśāvarmaśuṣkārśas tathaivāñjanāmikā |
vahalaṃ vartmayac cāpi vyādhir vartmācvavandhakaḥ |
kliṣṭakardamavartmākhyaḥ śyāvavartmas tathaiva ca |
praklinnam aparikli⸤nna vartmavātaharañ ca yat | |
arvūda nimiṣaṃ cāpi śoṇitārśaś ca yasmṛtāḥ ||
clagaṇo visanāmā ca pakṣmakopas tathaiva ca |
ekaviṃśatir ityete vikārā vartmasambhavāḥ |
nāmabhis te samūddiṣṭācc sāṃjanaiḥ sampravacyate ||
piḍakābhyantaramūkhī vāhyādhovarmasaṃśrayā |
jñeyā L⸤sotsāṅginī nāma piḍākā kṛtiḥ |
kumbhīkavījapratimā piḍakā yasya cvartmani |
ādhmāyante bhidyamānāḥ kumbhīkinyas tu tāḥ smṛtāḥ ||
srāviṇyaḥ kaṇḍūrā gurvyo raktasarṣapasammitāḥ || crujāvantyaś ca piḍakāḥ pothakya iti saṃjñitāḥ ||
piḍakā yā kharā sthūlāḥ śūkṣmābhi⸤rabhis amvṛtāḥ |
vartmasthāśarkarānāma sarogāvartmadūṣaṇāḥ |
ervācūvījapractimāpiḍakā mṛduvedanāḥ | śukṣmākharāvartmasthāḥ arśāvartmastad ucyate |
dīrghāṇkuraḥ kharaḥs tathā dārūṇaisyacktarodbhavaḥ |
vyādhireṣauti vikhyātaḥ śuṣkārśā nāśanāmataḥ ||
dāhatodavatī sravi⸤ piḍakāvartmasambhavāḥ |
mṛdvī mandarūjā śukṣmā jñeyā sāñjananāmikā |
vartmocpacīyate yasya piḍakābhiḥ samantataḥ |
savarṇṇābhiḥ sthirābhiś ca vidyādvahalavartmavat ||
kaṇḍūrogālpatodecna vartmāśophena yo naraḥ |
nabhaḥ sañchādayed akṣi bhaved vandhaḥ sa vartmanāḥ ||
mṛdvalpavedanā⸤tāmraṃ yad varṇṇasamam eva ca |
akasmāc ca bhaved raktaṃ kliṣṭavartmati tam viduḥ |
kliṣṭamc punaḥ pittayutaṃ śoṇitaṃ vidahed yadā |
tataḥ kliṣṭatvam āpannam ucyate vartmakardamam ||
vartmavadvāhyato taś ca śyāvaṃ śūcnāñ ca jāyate |
tadāhuḥ śyāvavarmeti vartmarogaviśoradāḥ ||
arujam vāhyataḥ śū⸤naṃ vartmayasya naramye hi |
praklinnavartmatam vidyāt klinnam aty arthamn tataḥ ||
yasya dhauctāni dhautāni sandidyante punaḥ punaḥ |
vartmānyaparipakvāni nidyapari kinnavartma tat |
vidagdhasandhir niśceṣṭaṃ vartma cyasya nirmīlyate |
etad vātahatan nāma jānīyād akṣicintakaḥ |
vartmāntarastham viṣamaṃ ⸤granthibhūtam avedanaṃ |
tārvudam iti sarakṣam avilamvi ca ||
nimeṣiṇīḥ csirā vāyuḥ saṃviṣṭaḥ sandhisaṃśrayaḥ |
cālayaty atha vartmāni nimeṣa iti tamviduḥ ||
yaḥ śritau vartmavavetaloc mṛduraṃkuraḥ |
tad raktajaṃ śoṇitārśaḥ chinnaś cābhipravardhate |
apākaḥ kaṭhinaḥ ⸤sthūlogranthivartmānujorūjaḥ |
lagaṇā savyā nilamveta |
gacstīropagataṃ yathā |
visavartmatijātīyāt visapraprakhyodakaśravāṃ
pracālitāni vātena packṣmāṇy akṣi viśaṃti hi |
ghṛṣyanty akṣi muhus tāni saṃraṃtañ janayanti ca |
asitasita... L⸤ś ca mūlakoṣāt patanty api |
pakṣmakopaḥ savijñeyāvyādhiḥ paramadāruṇa iti|| ❈ ||
c śālākye 3 ||
athātaḥ śuklagatarogavijñānīyaṃ vyā vyākhyāsyāmaḥ || ||
prastāriśuklakṣatajādhimāṃsaḥ snāvārmasañjñāḥ khalu pañcarogāḥ
syāc chuktikothārjanapiṣṭakākhyaḥ jālaṃ sirāṇāṃ piḍakāñ ca yāḥ syuḥ ||
rogā valāsagra⸤thitena sārdham ekodaśaite khalu śuklabhāge ||
prastāri prathitam athārmaśuklabhāge vistcīrṇan tanu rūdhiraprabhaṃ salīlaṃ |
śuklākhyaṃ mṛdu kathayanti śuklabhāge sasvetaṃ samam abhivardhate cirāntet ||
ya māṃsaṃ pracayacm upaiti śuklabhāge | padmābhaṃ tad uśanti lohitārma |
vistīrṇṇaṃ mṛdu vahalaṃ yakṛtprakā⸤śaṃ śyāvam pṛthu ca tathāpi māṃsakārma ||
syā vā maschiravahamāṃsavartmabhāge prastoric prabhavati mārūtād viśuṣkaṃ |
śyāvāḥ syuḥ piśitanibhāś ca vindavo ye śuklābhāḥ sitaniyatāḥ sa śuklisañjñaḥ ||
ecko yaḥ śaśarūdhiropamaś ca vinduḥ śuklastho bhavati tam arjanam vadanti |
utsannaḥ sali⸤lanibho tha piṣṭaśuklo vindur yaḥ | sa bhavati piṣṭakaḥ suvṛttaḥ ||
jālābhaḥ kaṭhinacsiro mahāṃ saraktaḥ santānaḥ smṛta iha jālasaṃjñitas tu |
śuklasthāḥ sitapiḍākāḥ śirāvṛtāyā yās tāṃ yādacsiasamīpajāḥ sirājā ||
kāśābho mṛdur athavāpi vinvakalyau vijñeyo nayana⸤site valāsakākhya iti || ||
sālākya thva
athāto kṛṣṇagatarogacviñjānīyam vyāvyākhyāsyāmaḥ
yat savraṇaṃ śuklamathāvraṇaṃañ ca pākāyayaś cāpyajā tathaiva |
catvāra ete nayanāmayāsu kṛṣṇapradeśe c niyatā bhavanti ||
nimagnarūpaṃ hi bhavet tu kṛṣṇe sūcyaiva vidhvaś ca vibhāti yadvai |
srāvaṃ srave⸤dūṣṇamatīva yatra tat savraṇaṃ śukram udāharanti ||
vaihāya sātraprabhaprakāśacsalya vramāta śaṃśataṃtat
vicchinnamadhyaṃm piśitāvṛtam vā calaṃ sirāsūkṣmam adṛṣṭikṛc ca |
dvitvaggataṃ lohitasantataś ca c cirotthitaś vāci vivarjanīta |
uṣṇāśrupātaḥ piḍakā ca netre yasmin bhaven mudganibhaṃ ⸤ś ca śukram |
svetaḥ samākrāmati sarvato hi doṣo hi yasyāsitamaṇḍalan tu |
tam akṣipākāt ayam akṣipākaṃ sarvātmakaṃ varjayitavyam āhuḥ |
ajāpūrīṣapratisorūjāvāṃ salohito lohitapiccchilāsraḥ | vigṛhyaruṣṭaṃ pracayobhyupaiti tañ cājakājātam iti vyavasyet | 0 ||
L⸤śālākye
athātaḥ sarvvagatarogavijñānīyaṃ vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
syandās tu catvāra ihopacdiṣṭā stāvanta eva prathitādhimanthāḥ |
śophāmvitośophayutai ca pākāv ity evam etedaśa sampraṃdiṣṭāḥ |
hatādhimanthonilacparyayaś ca śuṣkākṣipākonyata eva vātaḥ |
⸤dṛṣṭistathāmlādhyuṣitā sirāṇāṃ utpātaharṣāvapi sarvvabhāgau |
prāyena sarva nayacnāmayās tu bhavanty abhiṣyandanimittamūlāḥ |
tasmād abhiṣyandamayomānam upakuryadām etāśu hitāya dhīmān ||
nistodacnastambhanaromaharṣa saṃharṣapārūṣyaśirobhighātāḥ |
viśuṣkabhāvā śiśirāśrutā ca ⸤ vātābhipanne nayane bhavanti ||
dāhaprapākau śiśirābhinandau dhūmāyanam vāpyasacmuchrayaś ca |
uṣṇāśrutāpītakanetratā ca pittābhipanne nayane bhavanti ||
tāmrāśrutā lohitanetratā ca rājyaḥ samantācd api lohitāś ca |
pittasya liṅgāni ca kīrtitāni raktābhipanne nayane bhavanti ||
uṣṇā⸤bhinandā gurūtākṣiśophāḥ | kaṇḍupadehāvati śītatā ca |
śrāvāvaḥ piccila c eva cāpi kaphābhipanne nayane bhavanti ||
vṛddhair etairabhiṣyandair narāṇāmakriyavatāṃ |
tāvantyastvadhirogāḥ syūrnayane tīcvravedanāḥ ||
utpāṭyate bhṛśaṃ ca kuryasya nirmarthyate tathā |
śirasordhañ ca tam vidyādadhimanthaḥ⸤ svalakṣaṇaiḥ ||
hanyādṛṣṭiśślaiṣmikaḥ saptarātrāt | tathraktajāḥ pañcacrātrāt |
ṣaḍrātrādvaāvātikā vai nihanyātmithyācārātpaittikaḥ sadya eva ||
kaṇḍūpadehāśruyutaḥ pakvodumvarasacnnibhaḥ |
saṃrambhī dadyate yas tu sokṣi pākaḥ saśophajaḥ ||
śophahīnāni liṅgāni ne⸤trapāke tvaśophaje |
upekṣaṇadakṣi yadābhimantho vātātmakaḥ syandayati prasachyaḥ | rūjābhir ūgrābhir asādhya eṣa hatābhimanthaḥ kila nāma rogaḥ ||
pakṣmadvayekṣibhruvamāśritas tu yadānilaḥ c sañcarati praduṣṭaḥ
paryāyateś cāpi rūjākaroti | taṃ paryayaṃ vātakṛtamvadanti ||
⸤kūnitaṃ dārūṇarukṣmavartma sandidyate cāviladarśanaṃ yat |
sudārūṇaṃ yat prativocdhane ca śuṣkākṣipākopahaṃ tadakṣi ||
yasyāvaṭūkarṇṇaśirohanūṣu manyāgato vāpyanilonyatho vā |
kucryād rujāṃ vai bhruvi locane vātamanyato tamudāharanti ||
amlena bhuktena vidā...L⸤vā pakvāyate sarvata eva netraṃ |
śophānvitaṃ lohitakaṃ sadāhasentadamlādhyuṣitam vacdanti ||
avedanā vāpi savedanā vā yasyākṣirājyobhibhavanti tāmrāḥ |
muhurvirajyanti ca tāḥ satādṛgvyādhiḥ śirotpāta c iti pradiṣṭaḥ ||
mohāt sirotpāta upekṣitas tu jāyeta rogas tu sirāpra... |
⸤tatrāśramacchaṃ sravati pragāḍhaṃ tathā na śakrotyabhivīkṣituṃ ceti || 0 ||
śālākye
athāto dṛṣṭigatarogavijñānīyaṃ vyāvyāvyākhyāsyāmaḥ |
masūradalamātran tu pañcabhūtaprasādajāṃ| |
khadyotavisphuliṅgābhāsiddhācṃ tejobhir avyayaiḥ ||
āvṛtāmpaṭalenokṣṇorvāhyena vivarākṛtiṃ | |
śītasātmyāṃ nṛṇāṃ ha⸤nti māhurnayanacintakāḥ |
rogāṃstadāśrayāṃ ghorāṃ ṣaṭ vā pracakṣate |
paṭalācnupraviṣṭasya timirasya ca lakṣaṇaṃ |
sirābhir abhisamprāpya vigulaibhyantare bhṛśaṃ |
prathame paṭale yasya rogādṛcṣṭaṃ vyavasthitāḥ ||
avyaktāni sa rūpāṇi kadācidatha paśyati ||
dṛṣṭir bhṛśamvihvalati dvi⸤tīyaṃ paṭalaṃ gate ||
makṣikāṃ maśakāṃś cāpi jālakāni ca paśyati |
maśulāni pactākāṃś ca marīcyaḥ kuṇḍalāni ca |
paripākāṃś ca vividhāṃ varṣamabhrāstamānsi ca |
dūrasthānyapi rūpāṇi manyate ca samīcpataḥ |
samīpasthāni dūre ca dṛṣṭerdarśanavibhramāt |
yatnavānapi cātyarthaṃ sūcīpāśaṃ na ⸤ paśyati |
ūrdhvam paśyati nādhastāṃ tṛtīyam patalaṃ gate ||
mahānapi ca rūpāṇi cchācditānīvacāmvaraiḥ |
karṇanāsākṣi hīnāni vikṛtānīvapaśyati |
yathādoṣañ ca rajyetardṛṣṭirdoṣe valīyasi |
acdhasthe ca samīpasthaṃ dūrasthañ coparisthitaḥ |
pārśvasthe ca tathā doṣe pārśvasthāni ca paśyati |
⸤samantāt tu sthite doṣe saṃkulāni prapaśyati |
dṛṣṭimadhyesthi te doṣe saha ñ ca pacśyati |
dvidhāśrite dvidhā paśyed vahudhā cānavasthite |
doṣe dṛṣṭāśrite tiyagekaṃ vai samyate dvidhā |
timirākhya sa c vai doṣaś ca caturtha paṭalṃ gataṃḥ |
ruṇaddhi sarvato dṛṣṭiliṅganāśamataḥ paraṃ |
asminna⸤pi na te na mobhūte nātirūḍhe mahāgada |
candrādityau sanakṣatrāvantarikṣe ca vidyutaḥ |
cnirmalāni ca tejāṃsi bhrājiṣṇūni ca paśyati |
sa eva liṃganāśas tu nīlikākācasaṃjñitaḥ |
vātena cāpi rūpāṇi bhracmantīvahi paśyati |
āvilānyaL⸤rūṇābhāni vyāviddhānīva pārśvataḥ ||
pittenādityakhadyotaśakracāpatāśakra cāpataḍiḍguṇāṃ |
cnṛtyantaś caiva śikhinaḥ sarvaṃ kṛṣtaś ca paśyati |
kaphenāñ bhojahārendraśaṃkhāmvumivatārakāḥ |
paśyanta iva rūpāṇi csigdhāni ca himāni ca |
paśyed raktāni raktena tamāṃsi vividhāni ca ||
sasitāny a...⸤kṛṣṭāni pītāny api ca mānavaḥ |
sannipātena citrāṇi viplatānīva paśyati ||
cvahudhā vā dvidhā vāpi sarvāṇyeva samantataḥ |
hīnādhikāṅgānyathavā jyotīṃṣyapi ca bhūyaśaḥ |
pittaṃ kuryāt parimlāyi cmūrcchitaṃ sūryatejasā |
pitā diśastathānyo vā ravīniva ca paśyati |
vikīryamāṇaṃ kha⸤dyotāṃ kṣāṃ teḥjāṃsi cottaraṃ |
vakṣāmi ṣaḍvidhaṃ rāgairliṅganāśamataḥ paraṃ ||
rācgorūṇe mārutajaḥ pradiṣṭāmlī ca nīlaś ca tathaiva pittāt |
kaphāt sitaḥ śoṇitajaḥ saraktaḥ samasta doṣacprabhavas tu citraḥ |
arūṇammaṇdalaṃ dṛṣṭāsthūlakācorūṇas tu saḥ |
parimlāyini roge ⸤ syāmlāyīpañcamaṇḍalaṃ |
doṣakṣayāt svayaṃ tatra kadācin syāt tu darśanaṃ |
acrūṇaṃ maṇḍalaṃ vātāt cañcalam parūṣan tathā ||
pittato maṇḍalaṃ nīlaṃ kāṃsyābhañ vā sapītakaṃ |
śleṣmaṇā vahulaṃ snigdhāṃ śaṃkhac kṣīrendupāṇḍuraṃ |
calaḥ padmapalāśasthaḥ śuklo vindur ivāmbhasaḥ |
mṛdyamāne ca naya⸤ne ca nayane maṇḍalaṃ tadvisarpati |
pravālapadmapatrābhaṃ maṇḍalaṃ śoṇitātmakaṃ |
c dṛṣṭirāgo bhavec citro liṃganāśe tridoṣaje |
yathāsvaṃ doṣaliṃgāni sarveṣveva bhavanti hi ||
tathā naraḥ pittavidagdhadṛcṣṭiḥ kaphena cānyastvatha dhūmadarśī |
yo hrasvajātyo nakulāndhatā ca gambhīrasaṃjñā ca tathai⸤va dṛṣṭiḥ |
ṣaḍliṅganāśo viṣame ca rogā dṛṣṭyāśrayāḥ ṣaḍeva caiva ||
pittena c duṣṭena yutā tu dṛṣṭiḥ pītā bhavedyasya narasya kiñcit |
pītāni rūpāṇi ca manyate yaḥ savai raraḥ pittavidagdhadṛcṣṭiḥ ||
prāpte tṛtīyaṃ paṭalan tu doṣe divā na paśyen niśi vekṣate saḥ ||
tathā naraḥ śleL⸤ṣmavidagdhadṛṣṭis tāny eva śuklāni hamanyate tu |
triṣu sthito yaḥ paṭaleṣu doṣo naktāndhyacm āpādayati prasahyaṃ |
divā sa sūryānugṛhītadṛṣṭiḥ paśyet tu rūpāṇi kaphālpabhāvāt ||
śokajvarāyāsaśirobhitāpaicrabhyāhatā yasya narasya dṛṣṭiḥ ||
dhūmārn sa vaipaśyati sarvvabhāvāṃstan dhūmadarśīti vadanti rogaṃ ||
⸤yo hrasvajātyo divaseṣu kṛcchrādhhrasvāṇi rūpāṇi ca tena paśyet |
vidyotate yasya nacrasya dṛṣṭirdoṣābhipannā nakulasya yadvat |
citrāṇi rūpāṇi divāsu paśyet sa vai vikāro nakulāndhyasaṃjñaḥ ||
dṛṣṭicrvirūpā śvasanopasṛṣṭā saṃkucyatebhyantarataś ca yāni |
rujavagāḍhañ ca tam akṣirogaṃ gambhī⸤riketi pravadanti tajjñāḥ ||
vāhau punar vā vihayau pradiṣṭau nimittataś cāpy animittatacś ca |
nimittajās tatra manobhitāj jñeyas tv abhiṣyantanidarśanam saḥ || surarṣigandharvamahoragāṇāṃ sandarśanenāpi ca bhācskarasya ||
hanyeta dṛṣṭirmanujasya yasya saliṅganāśastvanimittasaṃjñaḥ |
tatrākṣi vispaṣṭaṃ ⸤mivābhi bhāti vaidūryavarṇā vimalā ca dṛṣṭiḥ ||
ityete nayanagatā maye harogānicrdiṣṭāḥ pṛthagiha ṣaṭ vā saptatiś ca |
teṣāṃ ye pṛthagapṛthak va spaṣṭārthaśṛṇuta cikitsitaṃ yathāvad iti || ❈ ||
cśālākye ||
athātaś cikitsāpravibhāgī vyā vyākhyāsyāmaḥ |
ṣaṭ saptatir yebhihitā vyādhayo nāma⸤lakṣaṇaiḥ |
teṣāñ cikirsitam idaṃ samāsādyās ataḥ śṛṇuḥ ||
chedyās teṣu daśaickañ ca nava lekhyā bhavanti hi ||
bhedyāḥ pañca tu rogām syur vyadhyāḥ pañcadaśaiva tu |
c dvādaśāśastrakṛtyāś ca yapyāḥ sacpta bhavanti ca |
rogā varjayitavyāḥ syur daśapañca ca jānatā| asādhau ca bhavetāṃ tu yā⸤pyo vāgantu saṃjñitau ||
arśānvitaṃ bhavati vartma tu yasya cārśaḥ | śuklan tathārvucdamatho piḍakāḥ sirājāḥ |
jālaṃ sirājam atha pañcavidhaṃ tathārma chedyā bhavanti saha parvaṇi kāmayena ||
utsaṅgicnī vahalakardamavartmanī ca śyāvañ ca yac ca paṭhitaṃ tviha vaddhavartma |
kliṣṭañ ca pothakiyutaṃ khaL⸤lu yat tu vartma kumbhīkinī ca sahaśarkarayā ca lekhyāḥ ||
śleṣmopanāhalagaṇau tu visañ ca necdyā granthiś ca yaḥ krimikṛto ñjananāmikā ca ||
ādau sirā nigaditās tu prayoge pākau cayo nayanaḥ yacvanonyataś ca ||
pūyālasāni... manthasaṃjñā syandāś ca yānty upaśamanti si⸤rāvyadhaiste |
śuṣkākṣipākakaphapittavidagdhadṛṣṭiṣvamlākhyaśukrasahitārjunapicṣṭakena|
aklinnavartmahutabhugdhvajadarśiśukti praklinnavartmasu tathaiva valāsasaṃjñāḥ |
āgantunāma ya ytena ca dūcṣitāyāṃ dṛṣṭyāṃ na śastrapatanaṃ pravadanti vaidyāḥ ||
sampśyataḥ ṣaḍ api bhitās tu ⸤ kāvās te pakṣmakopasayitās tu bhaadanti yāpyāḥ ||
catvāra eva pavanaprabhavās tv acsādhyā dvau pittajau kaphanimittaja eka eva | catvāra eva rūdhiraprabhavos tridoṣās tāvanta eva suruṇau ca tathāpacrau dvāv iti ||
śālākyasthāne || 0 ||
athāto vātābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
purā⸤ṇaṃ sarppiṣāsnigdhau syandādhīmanthapīḍitau |
svedayitvā yathānyāyaṃ sirāvyacdham upācaret |
sampādayed vastibhiś ca samyak snehaviracitau |
tarpaṇaṃ puṭapākaiś ca dhūmair āścyotanais tathā |
cnasyaiḥ snehaparīṣekaiḥ śirovastibhir eva ca |
vātaghnānūpajalajāṃ māṃsāmlaṃkvātha⸤sevanaiḥ |
catuḥ snehaiḥ sukhoṣṇaiś ca tat pītām varatāpanaiḥ |
payobhir veśacvāraiś ca pāyasaiḥ sālvaṇais tathā |
bhiṣak saṃpādayed etām upanāheś ca pūjitaiḥ |
grāmyānūpodakaiḥ snigdhaiḥ racsaiḥ phalarasāyutaiḥ |
susaṃskṛtaiḥ payobhiś ca tayor rahāra iṣyate |
bhuktopari ⸤ piveyātāṃ ghṛtaṃ to ca pipāvanau |
eraṇḍapallave mūle tvaci vāthaṃ payaḥ śritaṃ |
ckaṇṭhakārāś ca mūlāsyāṃ sukhoṣṭaṃ sevanahitaṃ |
sendhavodīcyamadhukapippalībhir ayo pi vā |
hitamardhodakaṃ secke tathāścyotanam eva ca |
hrīveracakraśāṅgaṣṭhodumvaratvakṣu sādhitaṃ |
sāmbhasāpayasā⸤jena śūlāścyotanam uttamaṃ ||
madhukaṃ rajanīpathyādevadārūś ca pīṣayet |
ājecnapayasā śreṣṭhamabhiṣyane tadañjanaṃ ||
gairikaḥ saindhavaṃ kṛṣṇaṃ nagaraṃ ca yathottaraṃ |
piṣṭaṃ dviraṃśatobhir vā kācñjanam iṣyate ||
snehāñjanañ cātra hitaṃ vakṣyate tadyathāvidhiḥ |
rogo yaś cānyatoL⸤vāto yaś ca mārūtaparyayaḥ |
anenaiva vidhānena bhiṣak tānyapi sādhayet ||
pūrvabhacktahitaṃ sarpiḥ kṣīrañcātrātha bhojayet | c vṛkṣādanyāṃ kapittheca pañcamūle mahatyapi|
sakṣīrakarkaṭarase siddhañ cā pivet ghṛctaṃ |
pānam vā hitam atrāhuḥ pakvāś cārtragalāgnikaiḥ |
sakṣīraṃ meṣaśṛṃgāś ca sarpirvīratarepi ca |
⸤saindhavaṃ dārūśuṇṭhī ca mātuluṅgaraso ghṛtaṃ |
stanyodakāvaṃ karttavyaṃ śuṣkapāke tadañjanaṃ |
cpūjitaṃ sarpiṣaś cātra pānamakṣṇoś ca tarpaṇaṃ |
ghṛtena jīvanīyena nasyaṃ tailena cānunā |
pariṣekohitaś cātra payaḥ śītaṃ sacsaindhavaṃ |
rajanādārūsiddham vā sendhavena sāmāyutaṃ |
sarpiryutam stanya dhṛṣṭamañjane ca mahauṣa⸤dhaṃ |
vasā vānūpajalajāḥ saindhavena samāyutāḥ |
nāgaronmiśritāḥ kiñcic chuṣkapācke tadañjanaṃ |
pavanaprabhavā rogā ye kecid dṛṣṭināśanāḥ |
vījenānena matimān steṣu karmaprayojayet iti ||
śāclākye || || 0 ||
athātaḥ pittābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyā vyākhyāsyāmaḥ |
pittasyānde paittike cādhima⸤nthe sirāvyadhaḥ sraṃsanañ cādhyudāraṃ |
akṣṇo sṛ puṭapākāñjanāni ca kramaḥc sarvaḥ pittavīsarpahā ca ||
gundraṃ śāliṃ śaivalaṃ darbhamikṣur nalaṃ lodhraṃ vetasam padmakañ ca |
drākṣākṣaudraṃ candanañ cotpalañ ca stiyāḥ c stanyarasamikṣāḥ sitā ca |
padmam patraṃ yaṣṭhi sākaṃ haridrāṃ tathānantā cāpi sambhṛtya sarpiḥ |
⸤siddhaṃ sekatarpaṇo cāñjane ca hitaṃ kṣīraṃ cā me te dhūmakai |
yojyo vargo vyasta ecṣo dvidhā vā ca sacāpi nasyethāvat |
kriyāḥ sarvāḥ pittaharām ca śastāḥ tryahādūrdhvaṃ kṣīrasarpiś ca nasyaṃ |
pālācśaṃ syācchoṇitaṃ cāñjanārtham bhavetkāryaṃ śarkarā kṣaudrayuktaṃ |
rasakriyāṃ śarkarākṣaudrayuktaṃ ⸤ pālindyām vā madhuke cāpi kuryāt |
mustaṃ phenaḥ sāgaraṃ sotpalañ ca krimighnaiclādhātrivījād rasañ ca |
kāryaṃ cūrṇāñjanārthaṃ raso vā stanyopeto dhātakīsyandanābhyāṃ |
yoṣitstanya śātakumbhaṃ vighṛcṣṭaṃ sitākṣaudre kiṃśukādvāpi puṣpāṃ |
lodhraṃ drākṣāṃ śarkarāñcotpalañ striyāḥ stanye ṣaṣṭisā⸤kaṃ kṛtañ ca |
piṣṭvā kṣīre varṇakasya tvacaṃ ca vaijalonmiśrañ candanodūmvarañ ca |
kṣaumācvardham pathyamāścyotane vā | ghṛtabhṛṣṭaṃ yaṣṭisāhvaṃ salodhraṃ |
toyonmiśraṃ kārśamarīdhātripathyāstathaivāḥ kaṭphalañ cācmvunaiva |
eṣā kriyāmlākhyurṣitasaśuktau kāryā L ⸤sarvāvyapavarjyaḥ sirāṇāṃ |
sarpiḥ peyaṃ traiphalaṃ tailvakam vā peyaṃ vā kevalaṃ yat purāṇaṃ |
docṣe kṛtes tu krikayām adhastāc chītair dravyair añjanān yasya kuryāt |
vaidūryam vā sphāṭikaṃ vidrumañ ca muktāṃ śaṃkhaṃ cāñjanaṃ cāñcanañ ca |
csa candanaṃ śarkarākṣaudrayuktaṃ śuktiṃ hanyād añje naitad āśuḥ |
ghṛtaṃ pived dhūmadarśī nara⸤s tu
vidhiṃ kuryāt pittaharañ ca sarvam iti ||
aupadravaṃ sandhigataṃ vartmaśuklagataṃ tathā |
kṛcṣṇagataṃ sarvvagataṃ dṛṣṭirogam athāparaṃ ||
cikitsāpravibhāñ ca vātābhiṣyandapittakai |
śālākyakāśirājena proktaṃ vai prathacmodaśa ||
śālākye || ❈ ||
athātaḥ śleṣmābhiṣyandapratiṣedham vyā vyākhyāsyāmaḥ |
syandā⸤dhimanthaikaphajau jayet śiroṇām atha mokṣaṇena |
svedāvapīḍāñjanasya dhūcmaitathai tīkṣṇaiḥ kavaḍagrahaiś ca |
uṣṇais tathāścyotanasamvidhānais tathaiva rukṣaiḥ puṭapākayogaiḥ | tryahāṃ tryahā ccāpy acpatarpaṇānte tau prātar annaṃ hitam āpnuyātāṃ |
phaṇijjhakosphutakapitthavilveṣa dhattūrapī⸤lūsurasārkabhāgoḥ |
svedam vidadhyād athavātralepaṃ varhiṣṭhaśuṇṭhīsuradārukuṣṭhaiḥ |
sicndhūprasutaṃ triphalāmadhukaprapauṇḍarīkāñjanatutthatāmraiḥ |
vartmyāñjane syur jalasamprapiṣṭhā pathyā haridrā maricāñ janaicr vā
trīṇyupaṇāni triphalā haridrām viḍaṃgasārañ ca samāni ca syuḥ |
varhiṣṭhakuṣṭhesuradārū⸤ṇaśaṃkhapāṭhānakhavyoṣamanaḥ śilā ca |
mūrvvāś ca jāśyā mūkulāni cāpi piṣṭhvāmvunaictāni bhiṣagvidadhyāt |
phalaṃ prakīryātvathavāpiśigrāḥ puṣpañca tulyaṃ vṛhadarśanasya |
rasāñjanañ candanasaindhavañ ca macnaḥśilāle laśunañ ca tulyaṃ |
piṣṭhvātha varttī vidadhīta samyag na detu dhīmāṃ kaphajeñjanā⸤rthaṃ |
roge valāsagrathitentujānḥ tu kuryād idaṃ syāt praviśāṣyadehaḥ |
nīlāṃ yavācnājapayonnupītāṃ saṃśādhya saṃśoṣya tato nūdahya |
takṣārakalyena ca bhasmadhīmāṃ pakvam vidadhyādathaveśūnāḍyāṃ |
etadvaclāsagrathiteñjanaṃ syāt kalpas tatthaivaiṣaphaliñjakeṣu |
mahauṣadhaṃ māgadhikāś ca mukhyāṃ ⸤ sasandhavaṃ yat maricañ ca śuṣkaṃ |
tatmātuluṅgasya rasena piṣṭaṃ netrāñjanaṃ piṣṭakacmāśu hanyāt |
phaler vṛhatyā magadhodbhavānāṃ kalkaṃ niravāt vāt phalapākasīndhya
śrotojayuktaṃ tata uddhṛtaṃ syāt tadvātra c pathyaṃ vidhireṣa cāpi ||
vārtākiśigrumṛgaja paṭolakirātatiktāmalakīphaleṣu ||
L⸤kāsīsasāmudrarasāñjanāni jātyās tathā kṣārakam eva cāpi |
paklinnavartmany upadiśyect etu yogāñjanaṃ tan madhunā vighṛṣṭaṃ |
nādeyamagryalavalañ ca śuklaṃ nepālajātāñ ca samāsatas tu |
samātuluṃgādrasa eṣayocgaḥ kaṇḍun nihanyāt sakṛdañjanena ||
saśṛṅgaveraṃ suradārū mukhyaṃ sindhuprasūtaṃ mukulañ ca jātyāḥ |
⸤surāsupiṣṭaṃ svidamañjanan tu kaṇḍvāñ ca śophe ca hitaṃ vadanti |
syandādhimanthakramam ācarecc ca sarveṣu caiteṣu sadā pramatta iti ||
śālākye lṛ || 0 ||
athāto raktābhiṣyandapratiṣeḍhaṃ vyā vyākhyāsyāmaḥ ||
manthasyandausirotpāctaṃ sirāharṣañ ca raktajaṃ |
ekenaiva vidhānena cikitsec caturo gadāṃ |
vyādhyartāś caturopyatāṃ ⸤ snigdhāṃ kombhena sarppiṣā |
rasairūdārair athavā sirāmokṣeṇa yojayet |
viriktānācm pragāḍhañ ca sirānyeṣām viśodhayet |
vairecanikasiddhena sitāyuktena sarpiṣā |
tataḥ pradehām pariṣecanāni tasyācni dhūmāni yathā svam eva |
āścyotanābhyañjana tarpaśāni svigdhāṃś ca kāryān puṭapākayogāṃ |
⸤rujāyāñ cāpyarbhṛśaṃ svedās tu mṛdavo hitāḥ |
akṣṇor api samantāc ca pātanan tu jalauckasāṃ |
ghṛtasya mahatī mātrā pītā cārti niyacchati |
pitābhiṣyandaśamano gaṇam cāṣpyupayāditaḥ |
kaserumadhukācnāñ ca cūrṇamamvarasamvṛtaṃ |
stanyamapsvāntarikṣāsu hitamāścyotanaṃ sadā |
śrīparṇīpāṭalīdhā⸤trī dhātakīvilvakārjunāt |
puṣpāṇyatha vṛhatyau ca vimvīloṭāś ca tulyaśaḥ |
macñjiṣṭhā cāpi madhunā piṣṭvā cakṣurasena vā |
rudhirasyandaśāntyarthametadañjanam iṣyate |
candanan tugarampatraṃ śilājatu c sakuṅkumaṃ |
rajastāmramayaṃ tutthaṃ nimvakāśī samañjanaṃ |
trapu kāsaṃ malaś cāpi piṣṭvā ⸤ puṣparasena tu |
vidvudāyāṃ kṛtā vartyaḥ pūjitaś cāñjane tu tāḥ |
sarpiḥ kṣaudraṃ c cāñjanaṃ syāt sirotpātasya bheṣajaṃ |
tadvat saindhavakāsīsaṃ stanyayuktaṃ tu pūjitaṃ ||
madhunā śaṃkhanepālī tutthadārvyaḥ sasaindhacvā |
rasaḥ śirīṣa puṣpādvā surāmaricamākṣikaiḥ |
yuktātha madhunā vāpi gairiko hita⸤sañjanaṃ ||
śirāharṣañjanaṃ kuryāt phāṇitaṃ madhusaindhavaṃ |
madhunā tārkṣyajaṃ śailam vā kācsīsam vā sasaindhavaṃ |
vetamāmlaṃ stanyayuktaṃ kāsīsam vā sasaindhavaṃ |
paittikān tu vidhiṃ kuryād kṛtsnaṃ arjunaśāntaye ||
siteckṣu madhukakṣedra dārvvīstanyaiḥ sasandhavaiḥ |
sekāñjanañ cātra hitamamlairāścyotanais tathā |
...L⸤tāmadhukakaṭvāṅgamastukṣaudrāmlasaindhavaiḥ |
vījapūrakako lāmladābhimāmlaiś ca yuktitaḥ |
cekaśo vā dviśo vāpi yojitam vā tribhis tribhiḥ |
sphaṭikaṃ kuṃkumaṃ śaṃkhā madhukaṃ madhu cāpi hi |
śaṃkhakṣaudrasitāyuktaḥ sāmucdra phena eva ca |
dvāvetau vihitau yogāvañjanārjunanāśanau ||
saindhavakṣaudrakatakaṃ sa⸤kṣaudram vā rasāñjanaṃ |
kāsīsam madhunā cāpi yojyamatrāñjane sadā |
lohacūrṇṇāni c sarvāṇi dhātavo lavaṇāni ca |
ratnāni dantāḥ śṛṅgāṇi gaṇāś cāpy upapāditaḥ |
kukkuṭāśukapālāni lasunaṃ kaṭukac trikaṃ |
karañjavījamelā ca lekhanīyāñjanaṃ smṛtaṃ ||
raktaprasādanavatā pūṭapākena sā⸤dhitā |
sampāditasya vidhnā kṛtsnena syandaghātinā |
anenāpācarec cukramavraṇaṃ c kuśalo bhiṣak |
uttānam vā vagāḍham vā karṣayec cāpi savraṇaṃ |
śirīṣavījamaricapippalīsaindhavair api |
śukrapraghacrṣaṇaṃ kārya madhunā saindhave na tu |
kuryād añjanayogā vā samyak ślokārdhikāvimau |
śaṃ⸤khakolāstikanaka drākṣāmadhukamākṣikaiḥ |
sūrādantyārṇavamalaiḥ śirīṣakucsumena ca |
kṣārāñjanaṃ vā vitared valāsagrathitāpahaṃ |
mudgām vā nistuṣāṃ piṣṭvā śaṃkhakṣaudrasitāyutāṃ |
madhukasācraṃ madhunā yojayed cāñjane sadā |
vibhītakāsthimajjā vā sakṣaudrā śukraśāntaye ||
śaṃkhā⸤synta madhudākṣā mayūtakatakāni vā |
vaṃśajārūṣkarau tālaṃ nālikerañ ca ta d dahet ⸤ |
ckṣāravan śrāvayec cūrṇṇaṃ karabhātu bhāvayet |
vahuśoñjanayetatsyācchukravaivarṇṇanāśanaṃ |
saśophaś cāpyaśophañ ca dvau c pākau yau prakīrtitau |
śārīrā hitās tatra vida sirām bhiṣak |
sekāścyo⸤tananasyāni puṭapākāñś ca yojayet |
sarvataś cāpyaśuddhasya kartavyam idamacjanaṃ |
tāmrapātrasthitam māṃsaṃ sarpiḥ saindhavasaṃyutaṃ |
maireyam vā vidhātavyaṃdadhyuttarakam eva vā |
ghṛtāṃ kāṃsamalopectāṃ stanyam vāpiṃ sasandhavaṃ |
madhūkasāram madhunā tulyāṃśaṃ gairikena vā |
sarpiḥ sai⸤ndhavatāmrāṇi yoṣitstanyayutāni vā |
dāḍimairāvatāśmantakolāmlamadhucsaindhavaiḥ | rasakriyām vā vipacet samyak pākajighāṃsayā |
māsasaindhavasaṃyuktaṃ sthitaṃ sarpiṣi nāgaraṃ ||
L⸤āścyotanāñjane yojyāmavalākṣīrasaṃyutaṃ ||
puṣpaṃ mālatyāḥ saicndhavaṃ śṛṅgaveraṃ sāro vaiḍaṅgaḥḥ pippalītaṇḍūaś ca |
etat piṣṭvāt kṣaudrayuktyāñjanārthaṃ samya yuktaṃ nirviśaṃkaḥ pradadyāt ||
cpūyālase śoṇitamokṣaṇaṃ eva vidhistathaivāpyupanāhanaś ca |
kṛtsno vidhiścekṣaṇapākahantā ya⸤thābhidhānaṃ bhiṣajā prayojyāṃ |
kāsīsasindhuprabhavājaneś ca hitaṃ bhaved añjanam eva cātra |
ckṣaudrāndvitair ebhir athaiva ca syādanyatra tāmrāyasacūrṇṇayuktaiḥ |
snehādinā samyag upāsya doṣāṃ tṛptiṃ vidhinena yathāsvam eva |
caklinnavartmānam upakrameta sekāñjanāścyotananasyadhūmaiḥ |
mustāharidrāmadhukapriyaṃgu si⸤ddhārthalodhrositaśārivābhiḥ |
kṣuṇṇābhir āścyotanam eva kāryam atrāñjanaṃ cāñjanamākṣikac syāt ||
patraṃ phalaṃ cāmalakasya pakvā kriyām vidadhyād athavāñjanārthaṃ |
vaṃśasya cā mūlena sakriyāṃ tu vartīkṛtāṃ tāmrakapālapackvāṃ |
rasakriyāṃ vā viphalāvipakvāṃ palāśapuṣpaiḥ karavīrajair vā |
piṣṭvān ca jānāṃ payasā⸤malam vā kāṃsasya dagdhā saha tāntavena |
pratyañjanatatmaricairūpetaṃ cūrṇṇatāmrasya sachābhiyuñjyāt |
praklinnavartmāny areta eva yogāḥ prayojyāḥ prasamīkṣya doṣān iti || ||
śālākye 2 || 0 ||
athāto lekhyarogapratiṣedham adhyāyaṃ vyā vyākhyāsyāmaḥ ||
nava ye lekhyasādhyās tu sāmānyasteṣv asamvi⸤dhiḥ |
snigdhavāntaviriktasya nivātātapasaṃsadi |
āptair dṛḍhaṃ gṛhītasya veśmanyutānacśāyinaḥ | sukhodakaprataptena vāsasā susamāhitaḥ | svedayed vartmanirbhujya vāmāṅguṣṭhāṅgulisthitaṃ |
vartvyāveś c ca ta plotaṃ sasyas nnaṃ tato likhet |
śastreṇa patrair athavā tato rakte sthite punaḥ |
svedyasai⸤ndhavacūrṇṇena pratisāryasukhāmvunā |
prakṣālya siktaṃ haviṣā vraṇavatnsamupācaret |
cvyāsatas te tad akhilaṃ vidhānaṃ lekhya vartmaṇi |
nakhasnāyunibhaṃ vartma likhitaṃ samyag iṣyate |
raktamakṣi srave skannaṃ timiraṃ c vyādhyanirjayaḥ |
vartmañ ca guru śūnañ ca kaṇḍūharṣopadehavat |
durviriktaṃ vijānīyād a⸤tat sinnaṃ punar likhet |
vyāvartatevartma yadā pakṣṃ cāpi vimuñcati |
vaddhaśurūktavac vaś caiva tad atisrāvitaṃ viduḥ |
snehasvedādiriṣṭaṃ syāt kramastatrānilāpahaḥ |
vartmāvavaddhakliṣṭaṃ ca vahalaṃ yac ca kīrtitaṃ |
c potthakīś cāpy avilikhet L⸤pracchayitvāgrataḥ śanaiḥ |
samaṃ likheta manimāñ śyāvakardamavartmanī |
kubhīkinīṃśarkarāñ ca c tathaivotsañginīma...
dhīmaṃ vikalpya śastreṇa nikhet paścād atandritaḥ |
bhaveyar vartmasu ca yāḥ piḍakāḥ kaṭhinā bhṛśaṃ |
chrasvāstāmrāś ca tāḥ pakvā bhindyādbhitvā likhed api |
taruṇyo vālpasaṃrambhāḥ piḍakā vāhyava⸤rtmajāḥ |
viditvaitām praśamayet svedālepanaśodhanaiḥ |
svedayitvā visagranthipakvaṃ tasya nicrāśayaṃ |
bhitvāc chidrāṇi śastreṇa saindhavenāvacūrṇayet |
kāsīsamārgadhīmuścīnepālyelāyutena tu |
rocanakṣācratutthāni pippalyaḥ kṣaudram eva ca |
pratisāraṇam ekaikaṃ bhinne lagaṇa iṣyate |
mahā⸤nty atha ca yuñjīta kṣārāgni vidhikovidaḥ |
rasāñjanamadhubhyān tu bhinnā cāñjanenāmickāṃ |
pratisāyāñjane yuñjyān kriyāṃ lavaṇavarjitāṃ ||
samyak svinne krimigranthau bhinne syāt pratisāraṇaṃ |
triphalātuthakācsīsa saindhavaiḥ sarasāñjanaiḥ |
rasakriyāṃ krimigranthai bhinna syāt pratisāraṇaṃ
bhittopanāhaṃ kaphajaṃ pippalīmadhusaindhavaiḥ |
vilikhelmaṃ⸤ḍalāgreṇa pracchayed vā samantataḥ |
saṃsnehya patrabhaṅgaiś ca svedayitvā yathāvalaṃ |
āpāckā vidhinoktena pañcabhedyān upācaret |
sarveṣv ateṣu vihitaṃ vidhānaṃ snehapūrvakam iti ||
śālākye 3 || ❈ ||
L
athātaś chedyorogapratiṣedham vyā ||
snigdhaṃ bhuktavato hy annam upaviṣṭasya yatnataḥ |
saṃroṣa⸤yet tu nayanaṃ bhiṣak cūrṇṇaitu lāvaṇaiḥ |
tataḥ saṃroṣitaṃ tūrṇṇaṃ susvinnaṃ parighaṭṭa |
ctatra cāpi valījātaṃ tatrāsya samāhitaḥ |
apāṅgaṃ prekṣamāṇasya lagayed vaḍiśaṃ bhiṣak |
muccudāya matimām va cḍiśaṃ samyag utkṣiyet |
na cocthāpayet ākṣipraṃ kāryam atyāyanan tu tat |
śastrāvādhabhayāc cā⸤sya vartmanī grāhayed dṛḍhaṃ |
tataḥ praśithilībhūtaṃ tribhir eva vilamvitaṃ |
ullikhamacṇḍalāgraṇa tīkṣena pariśodhayet |
viviktaṃ sarvatas cāpi kṛṣṇāc chuklāc ca maṇḍalāt |
kanīnikam upānīyac chindyānnātickanīnakaṃ |
caurbhāgasthite māṃse nākṣi vyāpadyaten yathā |
kanīnikavavadhādasraṃndīdī cā⸤pyupajāyate |
arma cej jālavac cāpi taddeṣyonmarjjalamvitaṃ
cchidyāc vakreṇaśastreṇa vacrtamuklāntamāśritaṃ |
pratisāraṇam akṣṇais tu tataḥ kāryam anantaraṃ |
yāvatā tasya cūrṇṇena vyoṣasya lavaṇasya ca |
csvedayitvā tataś cāpi vandhīyān mat-māṃ bhiṣak |
doṣartuvalakālajñaḥ snehaṃ datvā yaL⸤thāhitaṃ |
vraṇavat samvidhānañ ca tasya kuryāt tataḥ paraṃ |
trahān muktvā ca saṃsvedya paścoc chodhacnam ācaret |
lekhyāñjanaiś copahared armaśeṣaṃ bhaved yadi |
armañ cālpan dadhinibhaṃ nīlaṃ raktamathāpi vā |
dhūmraṃ pratanūyac cāccāpi śukravatsamupācaret |
carmābhaṃ vahalaṃ yas tu snāyumāṃsasamāvṛtaṃ |
chedyam eva tadarmasyāt kṛṣṇa⸤maṇḍalagañ ca yat |
viśuddhavarṇam akliṣṭaṃ kriyām vakṣigataklamaṃ |
chinnermaṇi bhavet samyacgyathāsvamanupadravaṃ ||
sirājālaṃ sirā yās tu kaṭhinām ca ca vuddhimān |
ullikhet maṇḍalāgreṇa vaḍiśemavilamvitāṃ |
csirā supiḍakā jātāḥ yā na sidhyanti bheṣajaiḥ |
plavavatmaṇḍalāgreṇa tāsāṃc chedanam iṣyate |
⸤rāgayoś caitayoḥ kāryamarmokaṃ pratimāraṇaṃ |
vidhiś cāpi yathādoṣaṃ lekhanadravyacsamvṛtaḥ |
sirājālavadevātra tataḥ sarvāvidhir hitaḥ |
sandhau prasvedya śastreṇa pravaṇīkām vicakṣaṇaḥ |
uttaretha tribhācge tu vaḍisenavilamviāṃ |
chidyāttāmavaśātraṃ syādarsrunāḍīn tatonyarthā |
pratisāraṇama⸤trāpi kṣaudrasaindhavam iṣyate |
lekhanīyāni tīkṣṇāni vyādhiśeṣasya bheṣajaṃ ||
saṃkhaṃ csamudraphenañ ca maṇḍukañ ca samudrajaᳵ |
sphaṭīkaṃ kuruvindañ ca pravālāmsattu kāvṛtāḥ |
vaidūryaṃ puṭākaṃ muktāmayas tāmracrajo pi ca |
samabhāgāni sampiṣya sā ca srotoñjanen tu |
cūrṇāñjanakārayitvā bhājana⸤meṣasṛṅgaje |
nivāsyobhayataḥ kālam athāñje satataṃ vudhaḥ |
armāṇi piḍakāṃ c hanyāt sirājālañ ca tena vai ||
arśastothā yac ca nāmnā śuṣkārśorvudam eva ca |
antarvarmāsrayā yet tu vidhānan tasya vakṣyate |
cvartmopascedya nirkudyokṣidya ca yatnataḥ |
maṇḍalāgreṇa tīkṣṇeṇa mūlec chidyād bhiṣak varaiḥ
⸤tataḥ pippalikāsisasaindhavaiḥ pratisārayet |
sthite ca rudhire vartmadahet samyackalākayā |
kṣāreṇa vālikhec cāpi vyādhiśeṣam bhaved yādi |
tīkṣṇair ubhayato bhāgais tato doṣam upakṣiyet |
yathācdoṣañ ca virared abhiṣyandakriyāvidhiḥ |
śastrakarmaṇyapagate māsañ ca syāt suyantritaḥ ||
śālākya | lādhū || ||
athātaḥ pakṣmagatarogapratiṣedhaṃ vyā vyākhyāsyāmaḥ ||
yāpyas tu c yo vartmabhavo vi...ḥ pakṣmaprakopobhihitaḥ purastāt |
tatropadiṣtasya narasya carma vartmopariṣṭādanutiryacgeva |
udbhṛtyaśastreṇa yavapramāṇam vālena sīvyedbhiṣagapramattaḥ |
datvā tu sarpi...L⸤dhucāpiśeṣaṃ kuryāt kramaṃ yobhihito vraṇeṣu |
bhruvor adhastāt parimucya bhāgau pakṣmāśritaṃ caikacmatas tu cchindyāt |
lalāṭadeśe ca nivadhya paṭṭāṃ prāksīvitan tatra parañ ca vandhet |
sthairyaṃ gate cāpyatha śastramārge vālām vimuñcet kucśalābhikṣya |
evan na cecchāmyati tasya vartma nirbhujya doṣopacitāṃ valīntu |
tatogninā vā prati⸤sārayītakṣāraṇavātadvimīkṣyadhīraḥ |
chittvā samaṃ cāpy upapakṣmamālāṃ samyag gṛhītvā vaḍicśais tribhis tu |
pathyāphalena pratisārayīta ghṛṣṭena vā tauruvake na samyak |
catvāra ete vidhiyo nihanti pakṣmoparodham pṛcthag eva yuktāḥ |
virecanāś cyotananasya dhūmalepāṃjanasneharasākriyāś ceti ||
śālākye ⸤ 3 || 0 ||
L
⸤ athāto dṛṣṭigatarogapratiṣedhaṃ vyā |
trayaḥ sādhyās trayo sādhyāḥc ṣaṭ ca yāpyā bhavanti ha |
rogadṛṣṭigatā nṝṇāṃ teṣu sādhyās trayas traye |
tatraikasya pratīkāraḥ kīrtito dhūmadarśinaḥ |
dṛṣṭyāc pittavidagdhāyāṃ vidagdhāyāṃ kaphena ca |
pittaśleṣmaharaṃ kuryād vidhiṃ śastrakṣatād vinā |
nasya⸤sekāñjanālepapuṭapākaiḥ satarpaṇaiḥ ||
ādye tu traiphalaṃ peyaṃ sarpis traivṛtam uttacre |
tailvakañ cobhayoḥ pathyaṃ kevalaṃ jīrṇṇam eva vā
gairikaḥ saindhavaḥ kṛṣṇā godantasya masīn tathā ||
gomāṃsaṃ maricaṃ vīcjaṃ sirīṣasya manaḥśilāḥ |
vṛntaṃ kapitthāt madhunā svayaṃguptāphalāni vā |
ete ñjane tu⸤ catvāro yogā syur ubhayor hitāḥ |
kupyakāśokaśālāmrapriyaṅgunalinotpalaiḥ |c
piṣṭair hareṇvāmalakapathyāpippalisaṃyutaiḥ |
kārayed añjanaṃ vaidyaḥ sarpiḥkṣaudrasamāyutaṃ ||
añjayed vāv apic bhiṣak pittasmeṣmavibhāvitau |
hareṇavo mrajambūbhyāṃ puṣpasvarasam eva ca |
ghṛtakṣaudravi⸤pakvan tu tat prayojyam athāñjanaṃ |
nalinotpalakiñjalkagairikā gosakṛdrasaḥ |c
guḍikāñjanam etad vā dinarātryandhayor hitaṃ |
rasāñjanaghṛtakṣaudratālīsaṃ svarṇṇagairikaiḥ ||
gośakṛdrasasaṃyuktaṃ pittopahatadṛṣṭaye |
sītasauvīrakam vāpi piṣṭvātha rasabhāvitaṃ ||
kūrmmapittena matimāṃ L⸤bhāvayed rauhitena vā |
cūrṇāñjanena tu sadā prayojyaḥ pittaśāntaye ||
kārsmarī puṣpacmadhukadārvīlodhrarasāñjanaiḥ |
sakṣaudram añjana taṃdvā hitam atrāñjane sadā ||
nadīja sāṃkha trikaṭūn tathāñjanaṃ manaḥśilā dve racjane cayadrasaḥ |
sacandaneyaṃ guḍikāthavāñjane prasasyate vai divaseṣv apasyatāṃ ||
sroto⸤jaṃ saindhavaṃ kṛṣṇāṃ hareṇuñ cāpi peṣayet |
ajāmūtreṇa tā vartyaḥ kṣaṇadāndhāñjane hitā ||c
kālānusārivāṃ kṛṣṇāṃ nāgaraṃ madhukan tathā |
tālīsapatraṃ rajane saṃkhañ caiva yakṛdrase ||
piṣṭvā vartyo thavā tatra chāyāsucṣkā rujāpahā |
manaḥśilābhayāvyoṣaṃ tathā kālānuśārivāṃ ||
samudraphenas ca hitā vartyas chā⸤gapayonvitāḥ |
gomūtrapittamadirāyakṛddhātrīrasaiḥ pacet ||
kṣaudrāñjanaṃ rasec vānyadyakṛtas traiphalena vā |
gomūtrājyārṇavamalaṃ pippalīkṣaudrakaṭphalaiḥ ||
saindhavopahitaṃ yuñjyān nihitaṃ veṇugahvare |
mecṣād yakṛd ghṛtañ cājaṃ pippalīsaidhavaṃ madhuḥ ||
rasam āmalakānāñ ca pakvā samyaṅ nidhāpayet |⸤
kosake khādire yadvā hitaṃ kṣaudrāñjanaṃ bhavet ||
māgadhyajāsthimajjailāyakṛdyuktā hacreṇavaḥ ||
yakṛdrasenāñjanam vā śleṣmopahatadṛṣṭaye ||
paceta godhāyakṛd antrakalpitaṃ supūritaṃ māgadhikābhir agninā |c
niṣevitaṃ yad yakṛd aṃjanena vā nihanti naktāndhyam asaṃsayaṃ khalu ||
plīhā yakṛc cāpy uvabhakṣa⸤yed ve prakalpya śūlyaṅ ghṛtatailasaṃyute |
bhavanti yāpyāḥ khalu ye ṣaḍāmayāc hared dhi tatra kṣatajaṃ sirāvyadhaiḥ ||
virecayec cāpi purāṇasarpiṣā virecanāṅgopahitena bhūtaye ||
payovimicsraṃ pavanodbhave hitaṃ vadanti pañcāṅgulatailam eva tu |
pibed ghṛtaṃ traiphalam eva sodhanaṃ vise⸤ṣataḥ soṇitapittarogayoḥ ||
trivṛdvirekaḥ kaphaje prasasyate tridoṣacje tailasugandhi yatkṛtaṃ |
purāṇasarpir timireṣu sasyate hitaṃ bhaved āyasabhājane sthitaṃ ||
hitañ ca vidyāt triphalācghṛtaṃ sadā kṛtañ ca tan meṣaviṣāṇasañjñayā |
lihet sapāṇaṃ triphalāṃ sucūrṇitāṃ ghṛta⸤pragāḍhān timirāturo naraḥ ||
kaphābhibhūtaḥ khalu tailasaṃyutāṃ madhupragāḍhām athavāpi yojayet |
gavāṃ śakṛtkvāthavipakvam uttamaṃ hitan tu tailan timireṣu nasyataḥ ||
ghṛtaṃ hitaṃ kevalam evac paittike L⸤tathā tu tailaṃ pavanāsṛgutthite |
tathāsvagandhātivalāvalāśritaṃ nasye tu vāte trivṛtaṃ prayocjayet ||
jalodbha...ūpajamāṃsa saṃskṛtāṃ ghṛtam vidheyaṃ payaso yad utthitaṃ ||
sasaindhava kravyabhujenamāsajā
yutaḥ puṭcākhyo madhunā ghṛtena ca |
vasāsvagṛdhroragatāmracūḍajā
madhūkayuktā ca hitā sadāñjane ||⸤
tathāñjanaṃ srotasijan niṣevitaṃ
kramād rasakṣīraghṛteṣu yujyate |
sthitaṃ daśāhatrayacm etad añjanaṃ
kṛṣṇoragāsye kuśasaṃpraveṣṭite ||
samāgadhīkṣārakasaindhavānvitaṃ
tadāñjanaṃ syāt timire tha rāgiṇi |
subhācvitañ cāpi payas tu yad bhavet
sarpasya kṛṣṇasya mukhena bhūriṇā ||
ghṛtaṃ hitan tatprabhavan tu paittike
⸤vadanti nasyaṃ madhurauṣadhaṃ sritaṃ |
hitaṃ ca tat tarpaṇam atra samyutaḥ
puṭāhvayo jāṅgalacmāṃsajaś ca yaḥ ||
rasāñjanakṣaudrayutā manaḥśilā dravāñjanañ cātra madhūkasaṃyutam |
samāñjanaṃ vā kanakākarodbhavaṃ supecsitaṃ tuttham usanti tadvidaḥ ||
sameṣasṛṅgāñjanabhāgasammitaḥ saṅkho ñjanāt kācamalaṃ vyapo⸤hati ||
palāsarohītamadhūkajā rasāḥ prayojitā vā madirāgrapesimā |
usīraclodhratriphalāpriyaṅgubhiḥ paceta nasyaṃ kapharogaśāntaye ||
viḍaṅgapāṭhākiṇihīṅgudītvacaḥ prayojayed dhūmam uśīracm eva ca |
vanaspatikvāthavibhāvitaṃ ghṛtaṃ hitaṃ haridrānalade ca tarpaṇe ||
samāgadhāsaindha⸤vamākṣikāḍhya vā
sajāṅgala syāt puṭapākam eva ca |
manaḥśilātryūṣaṇaśaṅkhamākṣickaiḥ
sasindhukāsīsarasāñjanaiḥ kriyā ||
hite ca kāsīsarasāñjanāñjanaṃ vadanti pathyāguḍanāgarair yutaṃ |
yacd añjanam vā vahuśo niṣevitaṃ samūtravarge triphalodake sritaṃ ||
nisācarāsye praṇidhāya cā⸤ñjanaṃ nyased vimāsaṃ salilotthite punaḥ |
madhūkasigroḥ kusumaiḥ samāyutaṃc tad añjanaṃ sarvakṛte prayojayet
kriyās tu sarvās tv athavāpi raktaje hita kramo mlāyini vāpi pittahā |
doṣānvitacsyāpi mukhapralepanaṃ kuryāc ca sarveṣu vidhiṃ samīkṣya tu ||
kramo hitaḥ syandahitaḥ suyo⸤jitaḥ sarvveṣv athaiteṣu yathāsvam eva ||✗
✗ doṣocchraye naiva ca viplute gade dravyāṇi nasyādiṣu yojayed bhiṣak |✗
punaś ca kalpe ñjanavistaraḥ śubhaḥ pracvakṣyate tac ca samīkṣya yojayet ||
ghṛtam purāṇaṃ triphalāṃ satāvarīn tathaiva mudgāmalakaṃ yavān api |
niṣevamāṇasyac hi yatnato bhayaṃ na vidyate vai timirātsu ghorataḥ ||
satāvarīpāyasa eva kevalam tathā kṛto L⸤vāmalakeṣu pāyasaḥ |
prabhūtasarpistriphalodakottaro yavaudano vā timiram vyapohati ||c
timire rāgiṇi sirā na vyadhyā syur vijānatā |
yantreṇotpīḍito doṣas tathā hanty āsu darsanaṃ ||
arāgaṃ timiraṃ sādhyam ādyaṃ paṭāclam āsritaṃ |
rāgi dvitīye kṛcchreṇa tṛtīye yāpyam ucyate ||
ślaiṣmike liṅganāse tu ka⸤rma vakṣyāmi siddhaye |
bhaved vṛddhendvātapatramuktāvarttākṛtiḥ sitaḥ
viṣamo vā tanur macdhye rājimān vā vahupradaḥ |
dṛṣṭistho lakṣyate doṣaḥ sarujo vā salohitaḥ ||
snigdhasvinnasya tasyātha kāle nātyuṣṇaśītale |
yacntritasyopaviṣṭasya svān nāsāṃ paśyataḥ samaṃ ||
matimāñ chuklabhāgau dvau kṛṣṇān muktvā hy apāṅgataḥ |⸤
nipīḍya nayane samyak chidre daivakṛte tataḥ ||
śalākayā tāmramayyā lauhyā vā yavavatkrayā |c
madhyapradeśinyaṅguṣṭhasthirahastagṛhītayā |
adakṣiṇaṃ dakṣiṇena hastenetaram anyathā ||
vārivindvāgamaḥ samyak chabdas ca vyacdhane bhavet |
saṃsicya viddhamātran tu yoṣitstanyena kovidaḥ ||
śalākāgreṇa tu tato nirli⸤khed dṛṣṭimaṇḍalaṃ |
abādhamānaḥ sanakair nāsām prati nudaṃs tataḥ
ucchiṅghanāc cāpachared dṛṣṭimaṇḍalagaṃ kaphaṃ |
styāne doṣe cale cāpi svedayed akṣi vāhyataḥ ||
samyak sūcīm avasthāpya bhaṅgair anilanāśanaiḥ ||c
evaṃ tv asakye nirhantuṃ doṣe pratyāgate pi vā |
snehādyair upapannasya vidadhīta punar vyadhaṃ ||
a⸤thāgramukte ca hari yadā dṛṣṭiḥ prakāsate |
tato dṛṣṭeṣu rūpeṣu salākām āharec chacnaiḥ ||
sarpiṣābhyajya nayane tataḥ paṭṭena veṣṭayet |
tato gṛhe nirābādhe sayītottānam eva tu ||
udgārakāsakṣacyathuṣṭhīvanotkampanāni ca |
tatkālan nācared ūrdhvaṃ yantraṇa snehapītavat ||
tryahāt tryahāc ca dhā⸤veta kaṣāyair anilāpahaiḥ |
vāyor bhayāt tryahād ūrdhvaṃ svedayed akṣi vāhyataḥ ||
dacśāham evaṃ saṃyamya hitaṃ dṛṣṭiprasādanaṃ |
paścāt karma ca seveta laghvannañ caiva mātrayā ||
pūryate śoṇitasyākṣi sirāmockṣād virocane |
śalākāt karkaśāc chūlaṃ kṛśād doṣapariplavaṃ ||
vraṇaṃ viśālaṃ sthūlāgrān tīkṣṇaṃ⸤ hiṃsyād anekadhā ||
jalāsrāvaṃ suviṣamāt kriyāsaṅgakarī sthirā |
karoti varjictāṃ doṣais tasmād ebhir hitā bhavet ||
aṣṭāṅgulāyatā madhye sūtreṇa pariveṣṭitāḥ |
aṅguṣṭhaparvatulyā tu vaktrayor mukulāckṛtiḥ ||
tārārī sātakumbhī ca śalākā syād akutsitā |
rāgaśophārvudaṃ coṣo budbudaṃ sūkarāL⸤kṣitā ||
adhimanthādayaś cānye rogā syur vyadhadoṣataḥ |
ahitācārato vāpi yathāsvaṃ tān upācaret ||
rujāsv akṣi tu rāgeṣu bhūyo yogāṃ nibodhac me |
gairikaḥ śārivā dūrvvā yavapiṣṭaṃ ghṛtan tathā ||
mukhālepaḥ prayojyo yaṃ vedanārāga⸤śāntaye |
mṛdubhṛṣṭais tilair vāpi siddhārthakasamāyuctaiḥ ||
mātuluṅgarasopetaḥ sadyaḥ śarmārthine hitaḥ ||
payasyāsārivāpatramañjiṣṭhāmadhukair api ||
ajākṣīrāddhictair lepiḥ sukhoṣṇaḥ pathya ucyate |
dārupadmakasuṇṭhībhir evam eva kṛto thavā ||
drākṣāma⸤dhukalodhrair vā syād evaṃ saindhavāyutaiḥ |
lodhraṃ saindhavamṛdvīkāmadhukair vāpy ajāpayaḥ ||
sritaṃ seke prayoktavyaṃ rujārāgavināsanaṃ |
madhukotpalakuṣṭhair vā drākṣālākṣāsitāyutaiḥ |
satāvarīpṛthakparṇṇīmucstāmadhukapadmakaiḥ |
sasaindhavaiḥ sritaṃ cāpi sukhoṣṇam avacārayet ||
vātaghnasiddhe pa⸤yasi siddhaṃ sarpiś caturguṇeḥ |
kākolyādipratīvāpaṃ sarvakarmasu cādiśet ||
sācmyaty evaṃ na cec chūlaṃ snigdhasvinnasya mokṣayet |
tataḥ sirāṃ dahec cāpi matimāṃ kīrttitaṃ yathā ||
dṛṣṭeḥ prasāde janec śṛṇu me śubhe |
meṣaśṛṅgyās tu puṣpāṇi śirīṣadhavayor api
jātyās caiva hi tulyāṇi muktā⸤ vaiḍūryam eva ca |
ajākṣīreṇa sampiṣya tāmre saptāham āvapet ||
varttīs tās tu tataḥ kṛtvā yojacyed añjane bhiṣak |
srotojaṃ vidrumaṃ phenaḥ sāgarasya manaḥśilā ||
maricāni ca tā vartīḥ kārayed vāpi pūrvavat |
dṛṣṭaiḥ sthairyārtham etās tu vidadhyād añjane hitāḥ ||
bhūyo vakṣyāmi mukhyāni vistareṇāñja⸤nāni tu |
kalpe nānāprakārāṇi tāny apīha prayojayet || d iti || sālākye || 10 6 ||
athātaḥ kriyākalpaṃ vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
sarvaśāstrārthatatvajñas tapodṛṣṭir udāradhīḥ |
vaiśvāmitriṃ śaśāsātha śiṣyaṃ kācṣipatir muniḥ |
tarpaṇam puṭapākaś ca sekā āścyotanāñjane |
tatra tatropadiṣṭāni teL⸤ṣāṃ vyāsaṃ nibodha me |
saṃśuddhadehaśiraso jīrṇṇānnasyecchataḥ śubhaṃ |
pūrvāhṇe cāparāhṇe vā ckāryam akṣṇos tu tarpanaṃ |
vātātaparajohīne veśmany uttānaśāyinaḥ |
ādhārau māṣacūrṇṇena klinnena parimaṇḍalau |
netrakocśasya saṃveśya tv asambādhau dṛḍhau samau |
pūrayed ghṛtamaṇḍasya niṣarṇṇasya sukhodake |
āpa⸤kṣmāgrāntataḥ sthāpya pañca ṣaḍvākchatāni tu |
svasthe kaphe ṣaṭ pitte ṣṭau daśa vāte taduttamaṃ |
crogasthānaviśeṣeṇa kecit kālaṃ pravakṣate |
yathākramopadiṣṭeṣu trīṇy ekaṃ pañca sapta vā |
daśādṛṣṭyām athāṣṭau vā vākchactāni viśāradāḥ |
pūrṇṇe cāpāṃgataḥ snehaṃ saṃsrāvyākṣiviśodhayet |
svinnena yavapiṣṭe⸤na snehavīryeritaṃ tataḥ |
yathāsvaṃ dhūmapānena kapham asya viśodhayet |
ekāhaṃ vā ctryaham vāpi yathādoṣaṃ viśeṣataḥ |
tarpaṇe tṛptiliṅgāni netrasyemāni lakṣayet |
sukhasvapnāvabodhatvaṃ vaiśadyaṃ varṇṇacpāṭavaṃ |
nirvṛttir vyādhisaṃśāntiḥ kriyālāghavam eva ca |
gurvāvilam atisnigdham aśru⸤kaṇḍūpadehavat |
jñeyan doṣasamutkliṣṭaṃ netram atyarthatarpitaṃ |
rūkṣam āvilam asrācvam asahaṃ rūpadarśane |
vyādhivṛddhiś ca tajñeyaṃ hīnatarpaṇam akṣitaḥ |
dhūmanasyāñjanaiḥ sekair avapīḍaiś ca tañ jayet |
ctāmyate pariśuṣkaṃ yad rūkṣaṃ yac cāpi dāruṇaṃ |
śīrṇṇapakṣmāvilaṃ jihmaṃ rogakliṣṭañ ca yad bhṛśaṃ |
⸤tad akṣi tarpaṇād eva rogair etair vimucyate |
durdinātyuṣṇaśīteṣu cintāyāsaśrameṣu cca |
aśāntopadrave cākṣitarpanaṃ nopadiśyate |
puṭapākaś ca nasye ca pratiṣiddhās tu ye gadāḥ |
tasmāt praśāntadocṣeṣu puṭapākakṣameṣu ca |
puṭapākaḥ prayoktavyo netreṣu bhiṣajā bhavet |
snehanolekhana⸤ś cāpi tathā ropaṇa eva ca |
trividhaḥ sahicto rūkṣo snigdhaḥ snigdhe ca lekhanaḥ |
dṛṣṭer balārtham itaraḥ pittāsṛgvraṇavātahā |
snehamāṃsavasāmajjāmedaḥsvācdvauṣadhīkṛtaḥ ||
L⸤snehārthaḥ puṭapākaḥ syād dhāryo dve vākchate tu saḥ ||
jāṃgalānāṃ yakṛtmānsai lekhanaiś cāpi csambhṛtaḥ
lehano vākchataṃ tasya hitaṃ dhāraṇam iṣyate |
stanyajāṅgalamadhvājyajīvanadravyavipācitaḥ |
lekhanāt triguṇaṃ dhārya puṭacpākas tu ropanaḥ |
svedadhūmau ca vitared dvayor hitvā tu ropaṇaṃ |
ekāhaṃ vā dvyaham vāpi tryaha ⸤vāpy avacāraṇaṃ |
yantraṇā tu kriyākālā dviguṇaṃ kālam iṣyate |
tejāṃsy anilam āckāśam ādarśam bhāsvarāṇi ca |
na paśyet tarpitākṣaś ca puṭapākakṛto pi vā |
mithyopacārād anayor yo doṣaḥ samudīryacte |
añjanāścyotanāsvedair yathāsvaṃ tam upācaret |
atīsāreṣu vakṣyāmi puṭapākapra⸤sādhanaṃ |
vanaspatyuruvūkānāṃ pāṭalyāḥ kakubhasya vā |
kāṣṭhaiḥ syur gomayair vāpi cpaktir veṣṭanakarmasu |
kāśmarīkumudairaṇḍapadminīkadalacchadaiḥ |
yathādoṣopayuktan tu nātiprabalam ojasā |
rogam āścyotanaṃ hanti seko pi balavattaraṃ |
tau tu tridhā prayuñjyeta rogeṣu puṭapākavat |
le⸤khane sapta vāṣṭau vā bindavaḥ snaihike daśa |
āścyotane prayoktavyā dvādaśaiva tu rocpaṇe |
sekasya kālo dviguṇaḥ puṭapākāt paro mataḥ |
atha vā kāryanirvṛtter apayogo yathākramaṃ |
pūrvāparāhṇacmadhyāhnarujākāleṣu cobhayoḥ |
yogāyogāṃ snehaseke tarpaṇoktām pravakṣyate |
rogāṃ śi⸤rasi saṃbhūtāṃ hitvātiprabalāṃ guṇāṃ |
karoti śiraso bastir ya ukto mūrdhni tailikāḥ |
cśuddhadehasyāparāhṇe yathāvyādhiśirasya tu |
dṛḍhaṃ keśāntam āvadhya bastiṃ datvā vicakṣaṇaḥ |
yathāvyādhiḥ śritaḥ snehaḥ cpūrṇṇaṃ saṃ yasya dhārayet |
tarpaṇoktaṃ daśaguṇaṃ yathādoṣaṃ vidhāṇavit |
vyaktarūpeśu ro⸤geṣu śuddhadehasya kevale |
netra eva sthite doṣe prāptam añjanam ācaret |
lekhanaṃ cropanam vāpi prasādanam athāpi vā |
tatra pañca rasā varjyāḥ madhuraikavivarjitāṃ |
pañcadhā lekhanaṃ yuñjyad yathādoṣacm atandritaḥ |
netravartmasirākośasrotaḥśṛṅgāṭakāśritaṃ |
mukhanāsākṣibhir doṣam ojasā ⸤srāvayet tu taṃ |
kaṣāyan tiktakaṃ vāpi sasnehaṃ ropaṇaṃ hitaṃ |
tatsnehaśaityād vacrṇṇaṃ syād dṛṣṭeś ca balavardhanaṃ |
madhuraṃ snehasampanam añjanan tu prasādanaṃ |
dṛṣṭer doṣaprasādārthaṃ snehanārthaṃ tu yad dhitaṃ |
yathādoṣaṃ prayojyāni tāni rogaviśāradaiḥ |
pūrvāparāhṇakṣaṇadā vāñjane L⸤kāla iṣyate |
tridhaivāñjanasaṃyogo guḍikārasacūrṇṇataḥ |
yathāpūrvaṃ balaṃ teṣu śrecṣṭham āhur manīṣiṇi aḥ |
hareṇumātrā varttiḥ syāl lekhanasya pramāṇataḥ |
prasādanasya cārdha tu dviguṇā ropaṇasya tu |
crasāñjanasya mātrā tu piṣṭvā varttimitā matā |
dvis triś catuḥ śalā⸤kāś ca cūrṇṇasyāpy anupūrvaśaḥ |
teṣān tulyaguṇāny eva vidadhyād bhājanān api |
sauvacrṇṇaṃ rajataṃ śārṅgaṃ vaiḍūryaṅ kāṃsam eva ca |
āyasañ ca vidheyāni śalākāś ca yathākramāt |
vaktrayor mukulākārā kalāyacparimaṇḍalā |
aṣṭāṃgulā madhye kṛśā sukṛtā sādhunigrahā |
audumbary aśmajā vāpi tāra⸤rītihitā bhavet |
sukhāsīnasya nirbhujya netraṃ cātatapāṇinā |
adakṣiṇaṃ dakṣiṇecna kṣipet kānīnam añjanaṃ |
apāṅgam vā yathādoṣam athavāpi gatāgatāṃ |
vartmāvale pi vāsāṃ vāpy aṅgulyaiva prayojayet |
cantyāntyayor vārnāñjyād dhi bādhamāno kṣi vā bhiṣak |
na cānirgatadoṣe kṣṇidhāvanaṃ saṃprayo⸤jayet |
doṣapratinivṛttas tu hanyād dṛṣṭer balan tathā |
adhāvanād bahis tiṣṭhaṃ bhūyaḥ csañjanayed bhayaṃ |
śramodāvarttaruditamadyakrodhabhayajvaraiḥ |
malavegavighātoṣṇaiś cārttānāṃ nāñjanaṃ hitaṃ |
rāgocpadehau timiraṃ śūlaṃ saṃrambham eva ca |
nidrākṣaye kriyāśaktiṃ kāleṣv eṣu karoti tat |
śi⸤rorugdhūpanaṃ tapte rāgādhīmanthasambhavaḥ ||
saṃrambhaśūlaunasyānte pratiśyāyaṃ karocti ca |
śirasnāte tiśīte ca ravāv anudite pi ca |
doṣasthairyād apārtha syād doṣotkleśaṃ karoti vā |
ajīrṇṇe py evam ectat syāt srotomārganirodhanāt |
doṣavegodaye dantaṃ kuryāt tāṃs tān upadravān |
tasmāt pa⸤riharan doṣān añjanaṃ sādhu yojayet |
vyāpadaś ca jayed etāḥ sekāś cyotanaleckhanaiḥ |
yathāsvan dhūmakavaḍair nasyaiś cyāpi samucchritāḥ |
viṣadaṃ laghv anāsrāvi kriyāpaṭu sunirmalaṃ |
praśāntadoṣan nacyanaṃ viriktaṃ samyag ādiśet |
jihmaṃ dāruṇadurvarṇaṃ srastarūkṣam atīva ca |
netre vire⸤kātiyogotsyandane cātimātraśaḥ |
tatra santarpaṇaṃ kāryaṃ vidhāṇaṃ vātanāśanaṃ |
cviriktaṃ hīnam akṣi syād udagrataradoṣavat |
kaṇḍūpadehau paicchilyaṃ saṃrambhaś cārtim eva ca |
dhūmanasyāñjanais tatra hitan doṣācvasecanaṃ |
snehavarṇṇabalopetaṃ prasannan doṣavarjitaṃ |
jñeyaṃ prasādanaṃ samyag upaL⸤yukte kṣi nirvṛtaṃ |
kiñcid dhīnavikāraḥ syāt tarpaṇād vikṛtād api |
tatra doṣaāharaṃ rūkṣaṃ cvidhānaṃ śasyate mṛduḥ |
sādhāraṇam api jñeyam evaṃ ropaṇalakṣaṇaṃ |
snehanaṃ ropaṇaṃ vāpi hīnayoge tv apārthakaṃ |
tasmācn mātrāvidā kāryam añjanaṃ siddhim icchatā |
dhūmaiḥ sanasyair atha vā jayec chleṣmāṇam īritaṃ |
⸤puṭapākakriyādyāsu kriyāsv eṣaiva kalpanā |
sahasraśo pi kurvīta bījenānena pūjictaḥ ||
añjanan nasyakavaladhūmapānam anukramāt |
yuñjyād yathārtham etāni pṛthak pṛthag athāpi vā |
dṛṣṭer balavivṛdhyarthaṃ pācpmarogakṣayāya ca |
nṛpārhāṇy añjanāgrāṇi nibodhemānyataḥ paraṃ |
bhāgān aṣṭāv añjana-⸤sya nīlotpalasugandhinaḥ |
tāmraṃ suvarṇṇañ ca bhaved rajatañ ca samāṃśataḥ |
ekādaśaitān acṅgāṃs tu yojayet kuśalo bhiṣak |
mūṣo ākṣiptan tu taddhāntam āvṛtaṃ jātavedasi |
khadiraṃ syandanāṅgāraiḥ gośakṛdbhir athāpi cvā |
gavāṃ śakṛdrase mūtre ghṛte dadhny atha mākṣike
tailam madyavasāmajjāsarvagandhodakeṣv api |
drā⸤kṣāsitekṣutriphalāraseṣu suhimeṣu ca |
sārivādikaṣāyeṣu utpalādau tathaiva ca |
cniṣecayet pṛthak vainaṃ dhāntaṃ dhāntaṃ punaḥ punaḥ |
tato ntarikṣe saptāhaṃ plotābaddhaṃ sthitaṃ jale |
viśoṣya cūrṇṇayen muktāṃ csphāṭikaṃ vidruman tathā |
kālānuśārivāñ cāpi śucir āvāpya yogataḥ |
etac cūrṇṇāñjanaṃ śre⸤ṣṭhaṃ nihitaṃ bhājane śubhe |
vaiḍūryadantasphaṭikaśaṅkhaśailāyase nave |
śātakombhe tha śācrṅgo vā rājate vā susaṃvṛte |
sahasrapākavat pūjyabhūmipāya prayojayet |
tenāñjitākṣo nṛpatir bhavet sarvajanacpriyaḥ |
adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ dṛṣṭirogavivarjitaḥ |
kuṣṭhaś candanamelā ca patraṃ madhuka⸤𑑎𑑎𑑎m añjanaṃ |
meṣaśṛṃgyāś ca puṣpāṇi vakraṃ ratnāni sapta ca |
utpalasya bṛhatyocś ca padmasyāpi ca kesaraṃ |
nāgapuṣpam uśīrāṇi pippalyas tuttham eva ca |
kukkuṭāṇḍakapālāni pathyān dārvīṃ saroccanaṃ |
maricānyakṣamajjā ca tulyā caḥ gṛhagodhikā |
kṛtvā sūkṣmaṃ tataś cūrṇṇaṃ nyased abhyarcya pū⸤rvavat |
etad bhadrodayaṃ nāma sadā vārhati bhūpatiḥ |
vakrañ ca maricañ caiva māṃsī śailecyam eva ca |
tulyāṃśāni samagrais taiḥ samā cātra manaḥśilā |
patrasya bhāgāś catvāro dviguṇaṃ sarvato ñjanaṃ |
tāvac ca yaṣṭīmadhukaṃ pūrvavat tv etad añjanaṃ ||
manaḥśilā devakāṣṭhaṃ rajane triphaloṣaṇaṃ |
drākṣāmaL⸤dhukamañjiṣṭhāḥ saindhavelāḥ sagairikāḥ |
lodhraṃ śāvarakaṃ cūrṇṇam āyasaṃ tāmrajan tathā |
kāclānuśārivāñ cāpi kukkuṭāṇḍadalāni ca |
piṣṭvā cchāgena payasā guḍikāṅ kārayed bhiṣak |
kaṇḍūtimiraśukrārmaraktarājyupacśāntaye |
kāṃsāpamārjanamaṣī madhukaṃ saindhavan tathā |
eraṇḍamūlañ ca samaṃ bṛhatyoś ca dviraṃśa⸤taḥ |
ājena payasā piṣṭvā tāmrapātram pralepayet |
saptakṛtvas tu tā varttyaḥ cchāyāśuṣkā crujāpahā |
rasakriyāvidhānena yathoktavidhikovidaḥ |
piṇḍāṃjanāni matimāṃ vidadhyāt tu yathāgadam iti ||
|| śālākye 17 || ❈ ||
L
athāto nayanābhighātapratiṣedham adhyāyam vyākhyāsyāmaḥ ||
abhyāhate tu nayane bahudhā ṇarāṇāṃ saṃra⸤mbharāgatumulāsu rujāsu dhīmāṃ |
dṛṣṭiprasādajananais tam upakrameta nasyāsyalepaparicṣevanatarpaṇādyaṃ ||
uktaṃ purā kṣatajapittajaśūlapathyaṃ dṛṣṭiprasādajananaṃ vidhim āśu kuryāt |
snigdhair himaiś ca madhuraicś ca tathā prayogaiḥ svedāgnidhūmabhayaśokarujābhitāpaiḥ |
abhyāhatām api tathā ca bhiṣa⸤k cikitse|d vaiśeṣikaś ca pariṣecanalepavasti |
mastiṣkam ūrdhapariṣecanatarpanādyaiḥ |
cṣaṭsaptatir nayanajā ya ime pradiṣṭāḥ | rogā bhavanty amahatām mahatāñ ca netre |
stanyapradoṣajanitaḥ kapharaktadoṣād | cbālākṣivartmabhaya eva kukūṇako nyas
tenākṣikaṇḍūr atha mardati cākṣikūṭo | nāsālalāṭa⸤m api cātha śiśuḥ sa nityaṃ
sūryaprabhān na sahate muhur āśravec ca | tasyāhate rudhiram ācśu vinirlikhed vā
kṣaudrāyutaiś ca kaṭakaiḥ pratisārayītaḥ | mātuḥ śiśor abhihatañ ca vidhim vidadhyāt |
taṃ vāmayen madhuckamākṣikasaṃyutaiś ca pītam payaḥ saha phalaiḥ kharamañjarotthaiḥ ||
syāt pippalīlavaṇamā⸤kṣikasaṃyutair vā toyair vameta madhumāgadhikāyutair vā | naivaṃ vamantam atha vāmayituṃ yacteta |
datvā vacāmadanadugdhabhuji prayojya pūrvan tataḥ phalayutaṃ vamanaṃ vidhijñaiḥ |
jambvāmradhātrīvaruṇeṣu ca dhāvanārthaṃ kācryaṃ kaṣāyam atha sevanam eva cāpi |
āścyotane pi ca ghṛtaṃ hy amṛtaṃ vipakvam iṣṭaṃ tathāhur api ⸤vā triphalāvipakvaṃ |
nepāliśaṃkhamaricāni rasāñjanañ ca sindhuprasūtaguḍamākṣickasaṃyutāni |
syād añjanaṃ madhurasāmadhutāmrakair vā kṛṣṇāyasaṃ madhurase tv atha vāpi ghṛṣṭaṃ |
vyoṣam palāṇḍu madhukaṃ lavacṇottamañ ca lākṣāñ ca gairikayutāṃ guḍikāñjanam vā |
nimbacchadaṃ madhukadārvy atha tāmralodhraL⸤m icchanti cātra bhiṣajo ñjanam aṅśatulyaṃ |
srotojaśaṃkhadadhisaindhavamardhapakṣam ābhāvitaṃ tu śicśuśukratadañjanan tu |
syande kaphād abhihitaṃ kramam ācarec ca bālasya yogakuśalaḥ kukuṇaṃ jighāṃsuḥ ||
samudram iva gambhīraṃ naicva śakyaṃ cikitsituṃ |
vaktun niravaśeṣeṇa ślokānāṃm ayutair api |
sahasrair api vā py uktam artha⸤m alpamatir naraḥ |
tarkagranthārtharahito naiva gṛhṇāty apaṇḍitaḥ |
yad idaṃ bahugūḍhārthaṃ cickitsābījam īritaṃ |
kuśalenābhipannan tad bahudhābhiprarohati |
tasmān matimatā nityaṃ nānāśāstrārthadarśinā |
sarvam ūchyam agūḍhārthaṃ śāstram āgamabuddhineti ||
śālākye || 18 || ❈ ||
L
athātaḥ karṇṇagataro⸤gavijñānīyaṃ vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
karṇṇaśūlaḥ praṇādaś ca bādhiryaṃ kṣveḍa eva ca |
karṇṇāśrāvaḥ kacrṇṇakaṇḍū karṇṇavarcas tathaiva ca |
krimikarṇṇaḥ pratīnāhe vidradhir vividhas tathā |
karṇṇapākaḥ pūtikarṇṇas tathaivārśaś catucrvidhaṃ |
tathārbudaṃ saptavidhaṃ śophaś cāpi caturvidhaḥ |
ete karṇṇagatā rogā viṃśad aṣṭau ca kī⸤rttitāḥ |
samīraṇaḥ srotagato nyathācaran samantataḥ śūlam atīva karṇṇayoḥ |
karoti cdoṣaiś ca yathāsvam āvṛtaḥ sa karṇṇaśūlaḥ kathito durāsadaḥ |
yadā ca tiṣṭhet tu vimārgam āgataḥ sametya nāḍīṃ sahaśabdavāhicnīṃ |
śṛṇoti śabdān vividhān tathā naraḥ praṇādam enaṃ kathayanti cāmayaṃ |
sa eva śabdābhi⸤vahāḥ sirā yadā kaphānuyāto vyanusṛtya tiṣṭhati |
tadā narasyāpratikārasevino bhacved dhi bādhiryam asaṃśayaṃ khaluḥ |
śramāt klamād vāpi hi rūkṣabhojinaḥ samīraṇaḥ śabdapathe vyavasthitaḥ |
viriktamūrdhasya narasya cdāruṇaṃ karoti hi kṣvelam atīva karṇṇayoḥ |
śirobhighātād athavā nimajjato jale prapākād atha⸤vāpi vidradheḥ |
sraved dhi pūyaṃ khalu yatra karṇṇataḥ sa karṇṇasaṃsrāva iti prakīrttitaḥ
kaphecna kaṇḍūpacitena karṇṇayor bhṛśam bhavet srotasi kaṇḍusaṃjñitaḥ |
viśeṣite śleṣmaṇi pittatejasā dhruvaṃ bhavet srotasi karṇṇagūthackaḥ |
sa karṇṇagūtho dravatāṃ yadā gato vilāpito ghrāṇasukhaṃ prapadyate |
tadā sa karṇṇapratināha⸤saṃjñito bhaved vikāraḥ śiraso nuvedakṛt |
yadā tu mūrcchanty athavāpi jantavaḥ sṛjanty acpatyāny athavāpi makṣikā |
tadañjanatvāc chravaṇo nirudhyate bhiṣagbhir ādyaiḥ krimikarṇṇa ity atha |
kṣatābhighātaprathitas tu cvidradhi bhavet tathā doṣakṛto paraḥ punaḥ |
saraktapītāruṇam asram āsravet pratodadhūmāyanadāL⸤hacoṣavān |
bhavet prapākaḥ khalu pittakopato vikothavikledakaras tu karṇṇayoḥ |
srotasthite cśleṣmaṇi pittatejasā vilīyamāne bhṛśasaṃpratāpite |
avedano vāpy athavā rujānvito ghaṇaṃ sravet pūtikapūtikarṇṇataḥ |
pradicṣṭaliṅgāny arśāṃsi yatnatas tathaiva śophārbudaliṅgam īritam iti ||
śālākye 19 || ❈ ||
L
⸤athātaḥ karṇagatarogapratiṣedhaṃ adhyāyaṃ vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
karṇaśūle praṇāde ca bādhiryakṣveḍayor api |
caturṇṇācm api rogāṇāṃ sāmānyaṃ bheṣajam viduḥ |
snigdhaṃ vātaharaiḥ svedair upasninnaṃ virecitaṃ |
nāḍīsvedair upacaret piṇḍasvedais tathaiva ca |
mīcnakukkuṭalāvānām māṃsajaiḥ payasātha vā |
aśvatthapatravallīm vā vidhāya bahuputrikāṃ |
abhyajyā⸤ṅgārasaṃpūrṇṇaṃ vidadhyāc chravaṇe sukhaṃ |
kṣaumaguggulvagarubhiḥ saghṛtair dhūpayīta ca |
bhuktopacri hitaṃ sarpir bastikarma ca pūjitaṃ |
uṣṇam payonupānam vā trirātram pāyayed ghṛtaṃ |
mūrdhabastiṣu nasye ca mastiṣke pariṣecane |
śatacpākaṃ balātailaṃ praśaṃsaṃti ca bhojane |
kaṇṭhakārīmajākṣīre paktvā kṣīreṇa tena tu |
vipacet ku⸤kkuṭavasāṃ karṇṇayos tatra pūraṇaṃ |
taṇḍulīyakamūlāni phalamaṅkoṭhajaṃ tathā |
ahiṃsāpeccukāmūlāṃ saralan devadāru ca |
laśunaṃ śṛṅgaverañ ca tathā vaṃśāvalekhanaṃ |
kalkair eṣān tathaivāmblaiḥ pacet snehacaturguṇaṃ |
vedanācnigrahārthan taddhitaṃ syāt karṇṇapūraṇaṃ |
laśunārdrakaśigrūṇāṃ muruṃgyā mūlakasya ca |
kadalyāś ca crasaḥ śreṣṭhaḥ sukhoṣṇaḥ karṇṇapūraṇe |
kṣaudrañ ca śṛṅgaverarañ ca saindhavaṃ tailam eva ca |
kaṭucṣṇaḥ karṇṇayor deyam etad vā vedanāpahaṃ |
vaṃśāvalekhasaṃyukteṃ mūtre vājāvike bhiṣak |
sarppiḥ pacet tena karṇṇaṃ pūrayet karṇṇaśūclinaḥ |
mahataḥ pañcamūlasya kāṇḍāny aṣṭāṅgulāni vā |
kṣaumeṇāveṣṭya saṃsicya tailenādīpa⸤yet tataḥ |
yat tailaṃ cyavate tebhyo dīptebhyo bhājanopari |
etat tu dīpikātailaṃ sadyo cgṛhṇāti vedanāṃ |
kuryād evaṃ bhadrakāṣṭhe kuṣṭhe vāsaralepi vā |
mūtreṣv ambleṣu vātaghne gaṇe ca kathite bhiṣak |
pacec caturvicdhaṃ snehaṃ pūraṇārthaṃ tu karṇṇayoḥ |
ghṛtasnehakriyāś coktāḥ śūle syuḥ pittasaṃyute |
sarṣa⸤peṃgudajāḥ snehaḥ sakaphe pūraṇaṃ hitaṃ |
gavāṃ mūtreṇa bilvāni piṣṭvā tailaṃ vipācacyet |
sakṣāraṃ tac ca vitared bādhirye karṇṇapūraṇaṃ |
sitāmadhukanimbaiś ca siddham vāje payasy atha |
uṣṇaṃ mathitvā niḥkvāthe cbelvaśītaṃ samuddhritaṃ |
punaḥ paced daśakṣīraṃ datvā madhukacandane |
bilvāmblagāḍhaṃ tat tailaṃ bādhirye L⸤ karṇṇapūraṇaṃ |
vakṣyate nyat_ pratiśyāye vidhiḥ so py atra pūjitaḥ |
vātavyādhiṣu yaś cokto vicstareṇa sukhāvahaḥ ||
karṇṇāsrāve pūtikarṇṇe tathaiva krimikarṇṇake |
samānaṃ karma kurvīta yogāṃ vaiśeṣikān api |
śirovirecanaṃ caiva dhūcpaṇaṃ pūraṇaṃ tathā |
pramārjanan dhāvanañ ca vīkṣya vīkṣyāvacārayet |
rājavṛkṣāditoyena surasā⸤dijaleṇa vā |
karṇṇaprakṣālanaṃ kāryaṃ cūrṇṇair etairś ca pūrayet |
cūrṇṇapañjcakaṣāyañ ca kapitthacrasam eva ca |
karṇṇasrāve praśaṃsanti pūraṇaṃ madhunā saha |
sarjatvakcūrṇṇasaṃyuktaṃḥ karppāsīphalajo rasaḥ |
madhunā saṃśritaḥ sādhuḥ ckarṇṇāsrāve praśasyate |
lākṣāsarjarasau vāpi cūrṇṇitau karṇṇapūraṇaṃ |
saśaivalamahāvṛkṣajambvā⸤mraprasavāyutaiḥ |
kuliṃgakṣaudramāṇḍūkaiḥ siddhaṃ tailañ ca pūjitaṃ |
tindukānyatabhayā locdhraṃ samaṅgāmalakaṃ tathā |
pūraṇañ cātra pathyāṃ syāt kapittharasam eva ca |
kapitthāmrarasañ cāpi madhūkasya dhavasya ca |
pūraṇārthaṃ pracśaṃsanti tailaṃ vārttivināśanaṃ |
priyaṃgumadhukāmbaṣṭhādhātakyutpalaparṇṇinī |
mañjiṣṭhālodhralākṣā⸤bhiḥ kapitthasya rasena ca |
pacet tailan tadāsrāvam abhigṛhṇāti pūraṇāt |
krimikarṇṇavidhācnārthaṃ krimighnaṃ yojayed vidhiṃ |
vārtākidhūmañ ca hitaḥ sarṣapasneha eva ca |
pūraṇaṃ haritālena gavām mūtrayutena tu |
dhūpanaṃ kacrṇṇadaurgandhye gugguluḥ śreṣṭha ucyate |
prarcchadanaṃ dhūmapānaṃ kavaḍasya ca dhāraṇaṃ |
karṇṇakṣveḍahitaṃ tai⸤laṃ sārṣapam vāpi pūjitaṃ |
vidradhau vāpi kurvīta vidradhyuktaṃ vidhiṃ bhiṣak |
kledayitvā tu ctailena svedena pravilāyya ca |
viśodhayet karṇṇagūthaṃ bhiṣak samyak chalākayā |
snehaḥ svedo tha vamanaṃ dhūmo mūrdhni virecanaṃ |
vicdhiś ca kaphahā sarvaṃ karṇṇakaṇḍūm apohati ||
atha karṇṇapratīnāhe snehasvedau prayojayet |
tato ⸤viriktaśirasaḥ kriyāṃ prāptāṃ samācaret |
karṇṇapākasya bhaiṣajyaṃ kuryāt kṣatavisarpacvat |
karṇṇacchidre vattamānaṃ kiṭūkledakaphādikaṃ |
śṛṅgeṇāpahared dvīpān athavāpi śalākayā |
śeṣāṇān tu vikārāṇā prāck cikitsitam ītitaṃ ||
śālākye || 20 ||
kaphasyandaṃ raktasyandaṃ lekhyaṃ cchvedyaṃ ca pakṣmagaṃ |
dṛṣṭikri⸤yāvidhāṇañ ca netrāghatas tacthaiva ca |
karṇṇarogaṃ pratīkāraṃ proktaṃ vai dvitīyo daśa || ❈ || 0 ||
L⸤athāto ghrāṇagatarogavijñānīyaṃ vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
apīnasaḥ pūtināsaṃ nāsāpākas tathaiva ca |
tathā śocṇitapittaṃ ca pūyaśoṇitam eva ca |
kṣavathur bhraṃśathur dīptir nāsānāhaḥ parisravaḥ |
bhavec choṣeṇa sahitā daśaikaś ceritā gadāḥ |
catvāry acrśāṃsi catvāraḥ śophāḥ saptārbudāni ca |
pratiśyāyāś ca ye pañca vakṣyante ⸤sacikitsitāḥ |
ekatriṃśat sahaitais tu nāsārogāḥ prakīrttitāḥ ||
ānāhyate śuṣyati yasya nāsāḥ cprakledam āyāty atha dhūmyate ca |
na vetti yo gandharasāṃś ca jantur juṣṭaṃ vyavasyet tam apīnasena |
tañ cānilaṃ śleṣmabhavaṃ vikāraṃ brūyāt pratiśyācyasamāni aliṅgaṃ |
doṣair vidagdhair galatālumūle saṃdūṣito yasya samīraṇas tu |
nireti pūtir mukha⸤nāsikābhyāṃ taṃ pūtināsaṃ pravadanti rogaṃ |
ghrāṇāśritaṃ pittam arūṃṣi kuryād yasmin vipāke balavāṃcś ca pākaḥ |
tan nāsikāpāka iti vyavasyed vikledakothāv atha vāpi yatra v api yatra dṛṣṭauḥ |
caturvidhaṃ dviprabhavaṃ dvimārgaṃ vakṣye punaś copari raktapittaṃ |
docṣair vidagdhair atha vāpi jantor lalāṭadeśe bhihatasya tais tāaiḥ |
nāsā sravet pūyam asṛgvimiśraṃ taṃ pūyaraktaṃ ⸤pravadanti rogaṃ |
ghrāṇāśrito marmaṇi sampraduṣṭo yasyānilo nāsikayā nireti |
kaphānuyācto bahuśo tiśabdas taṃ rogam āhuḥ kṣavathuṃ vidhijñaḥ |
tīkṣṇopayogād atijighrato vā bhāvāt kaṭūn arkanirīkṣaṇād vā |
sūtrādibhir vā tarucṇāsthimarmaṇy udgharṣite nyat | kṣavathur nireti |
prabhraśyate nastukayor hi yasya sāndro vidagdho lava⸤ṇaḥ kaphas tu |
prāk sañcito mūrdhani samprataptas taṃ bhraṃśathuṃ rogam udāharanti |
ghrāṇaṃ bhṛśaṃ dāhi ctu yasya jantvor vātaś ca dīpyann iva niścarec ca |
nāsā pradīpte nayanasya cāpi vyādhiṃ tu dīptiṃ tam udāharanti |
kaphāvṛto vāyur udāracsaṃjño yadā svamārge viguṇas tu tiṣṭhet |
nāsāṃ vṛṇoty āsyagataḥ sarogo nāsāpratīnāha iti ⸤pradiṣṭaḥ |
ajasram acchaṃ salilaprakāśaṃ yasyāvivarṇṇaṃ śravatīha nāsā |
rātrau viśeṣecṇa ca tat tu rogaṃ nāsāpratisrāva iti vyavasyet |
ghrāṇāśrite srotasi mārutena gāḍhaṃ pradīpte pariśoṣite ca |
kṛcchrāc chvased ūrdhvacm adhaś ca jantur yasmiṃ sa nāsāpariśoṣa uktaḥ |
dośaiḥ samastaiḥ pṛthag ekaśaś ca brūyād yathārśāṃL⸤si tathaiva śophāṃ |
svaśāstrasiddhāntam avekṣya cāpi sarvātmakaṃ saptavidhārbudaṃ syāt |
rogapratiśyācya itīha yat tu taṃ vakṣyate pañcavidhaṃ purastāt |
nāsāsrotogatā rogā ekatriṃśat prakīrttitāḥ |
srotaḥpathe tu vipulaṃ śophava tv acrbudaṃ hitaṃ |
śophās tu śophavijñānā nāsāsrotovyavasthitā iti ||
śālākye 21 || ❈ ||
L
⸤athāto ghrāṇagatapratiṣedhaṃ vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
apīnase pūtināse ca jantoḥ snehāsvedau ccharddanaṃ sraṃsacnañ ca |
hitaṃ bhavel laghu tīkṣṇañ ca bhaktam uṣṇā an toyaṃ dhūmapānañ ca kāryaṃ ||
kaliṃgakaṃ maricaṃ hiṃgu lākṣā śephālikā surasā kaṭphalañ ca |
cvacā kuṣṭhaṃ tikṣṇagandhā viḍaṃgahitaṃ nityaṃ cāvapīḍe kaṇā ca |
ebhir dravyaiḥ sārṣapaṃ cāpi tailaṃ pace⸤d dhīmānn asya hetoḥ samūtraṃ |
nāsāpāke pittaharaṃ vidhāṇaṃ kāryaṃ sarvam bāhyam abhyantarañ ca |
chared raktaṃ kṣīravṛkṣatvacañ ca yojyāḥ seke saghṛtāś ca pradehāḥ |
vakṣyāmy ūrdhvaṃ raktapittopaśāntiṃ nāḍīvatsyāt pūyaraktacikitsyaṃ |
cvānte samyak cāvapīḍāś ca yojyās tīkṣṇā dhūmāḥ sodhanaṃ cātra nasyaṃ |
vairecanaṃ prathame nastatas tu nāḍyā ⸤cūrṇṇaṃ kṣavathau bhraṃśathau ca |
kuryāt svedāñ chirasaś cānilaghnāṃ dadyā dhūmān anyad anyad dhitañ ca |
cdīpte roge paittikañ ca vidhiṃ kuryān madhuraṃ śītalañ ca |
nāsānāhe snehapānaṃ pradhāṇaṃ snigdhāṃ dhūmāṃ mūrdhni bastiś ca nityaṃ |
baclātailaṃ sarvathā copayojyam vātavyādhāv uktam anyac ca ya syāt |
nāsāsrāve ghrāṇataś cūrṇṇam uktan nāḍyā ⸤deyaṃ ye vapīḍāś ca pathyā |
tīkṣṇān dhūmān devadārvyārdrakāṇāṃ māṃsañ cājaṃ hitamātrādiśacnti |
nāsāśoṣe kṣīrasarpiḥ pradhānaṃ siddhaṃ tailaṃ cānukalpena nasyaṃ |
sarpiḥpānaṃ bhojanaṃ jāṅgalaiś ca snehe svedau snehikaś cāctra dhūmaḥ |
śeṣāṃ rogāṃ ghrāṇajāṃ sanniyacched yathā teṣāṃ kīrttitaṃ saṃvidhāṇam iti || ||
śālākye 22 || 0 |
L
athātaḥ śirogatarogavijñānīyaṃ adhyāyaṃ vyā vyākhyāsyāmaḥ ||
śiro rujāni martyānām vātapittakaphaistricbhiḥ |
sannipātena raktena kṣayeṇa krimibhis tathā |
sūryāvartāvebhedābhyāṃ śaṃkhakena tathaiva ca |
daśaprakārāvasthāsya lakṣaṇaṃ c sampravakṣyate |
yasyānimittaṃ śiraso rujās tu bhavanti tīvrā nivitātimātraṃ |
vandhopatāpaiś ca bha⸤vedbhiśeṣaḥ śirobhighātaḥ sa samīraṇena |
yasyoṣṇamaṅgāranibhaṃ yathaiva dahyecc chiro dhūpyati mātraṃ |
śītena rātrau ca bhavedviśeṣaḥ śirobhitāpaḥ sa tu pittakopāt |
śiro bhavet yasya kaphopacdigdhaṃ guru pratistavamatho himañ ca |
śūnākṣikūṭāṃ vadanañ ca yasya śirābhighātaḥ saka...L⸤kopāt |
śirobhighāte tritayapravṛtta rvāṇi liṅgāni muhurbhavanti |
raktātmakaṃ pittasamācnaliṅgaṃ sparśāsahatvaṃ śiraso bhavec ca |
asṛgvasāśleṣmasamīraṇānāṃ śirogatānāṃmihasaṃkṣayeṇa |
kṣatapravṛttiḥ śirasobhictāpaḥ kaṣṭo bhaved ugrajātimātraṃ |
saṃsvedanaś cchardanadhūmanasyai rasṛ...ś ca vivṛddhime...
⸤nistudyate yasya śirotimātraṃ sabhakṣamāṇaṃ sphuratīva cāpi |
grāṇāc ca gacchet salilaṃ saraktaṃ c śirobhighātaḥ krimibhiḥ sa ghoraḥ |
sūryodaye yā mandam akṣibhruvaṃ vedanayātigāḍhaṃ |
vivardhate cāṃśumatā sahaiva sūryāpacvṛttau vinivartate ca |
śītena śāntiṃ labhate kadācid uṣṇena jantuḥ sukham āpnuyād vā |
āvarta⸤saṃjñāḥ sa tu sūryapūrvā vyādhirsmṛtaḥ pittasamīraṇābhyāṃ |
yasyokta sārthāgaṃmatīva jantāḥ c saṃbhedatodabhrumamohaśūlaiḥ |
pakṣād daśāhād athavā kadācit tasyāvabhedaṃ tritayāhyavasyet |
śaṃkhāśrito vāyur udīrṇṇavegaḥ kṛtācnuyātraḥ kapharaktapittaiḥ |
rujā sutīvrāṃ pratanātiśīrṣa viśeṣatañ cāpi hi saṃkhayās tu |
su⸤kaṣṭametaṃ khaluśaṃkhasaṃjñāṃ maharṣayo vedavidaḥ purāṇāḥ |
vyādhiṃ vadanty udgatamṛtyukalpaṃ
bhicṣak sahasrair api durnivāram iti ||
śālākye || 3|| ❈ ||
L
athātaḥ śirogatarogapratiṣedham adhyāyaṃ vyā vyākhyāsyāmaḥ ||
vātavyādhividhiṃ kucryātc chiroroge nilātmake |
payonupānaṃ seveta ghṛtan tailam athāpi vā |
mudgān māṣāṃ kulaṃtthāmś ca khā⸤dedvāniśi kevalāṃ |
kaṭvāṣṇāṃ samasarpiṣkān uṣṇaṃ cānupivet payaḥ |
pived vā payasā tailaṃ tatkālacś cāpi mānavaḥ |
vātaghnasiddhaiḥ kṣīraiś ca sukhoṣṇairllepayec chiraḥ |
svinnair vā matsyāpiśitaiḥ kṛśarair vā sasaindhavaiḥ |
candanotpalakucṣṭhair vā snigdhairmmārgadhivāyutaiḥ ||
svinnasya nasya tailasyāt kulīrarasasādhitaṃ |
varuṇādau gaṇekṣu⸤ṇṇe kṣīramevodakaṃ pacet |
kṣīrāvasiṣṭan tacchītaṃmathitvāsāramudvaret |
tad vā madhurakaiḥ siddhaṃ nasyactaḥ pūjitaṃ haviḥ |
asmiṃ vipakvaṃ kṣīre ca peyaṃ sarpiḥ saśarkaraṃ |
dhūmaṃ cāsya yathākālaṃ snehikaṃ yojayed bhiṣak |
pānābhyañjanacnasyeṣu vastikarmaṇi secane |
trivṛtaś cātra deyaṃ syād valātailam athāpi vā |
bhojayec ca rasaiḥ snigdhaiḥ ⸤ payobhir vā susaṃskṛtaiḥ |
pittaraktasamutthānaṃ śirorogaṃ nivācayet |
śiraḥ pralayaiḥ saghṛctaiḥ pariṣekaiś ca śītalaiḥ |
kṣīrekṣurasadhānyāmlamastukṣaudrasitāyutaiḥ |
nalavaśjāmevāla candano śīrapadmakaiḥ
śaṃkhagairickakalhāra mustāṃbhoruhasaṃyutaiḥ |
śiraḥ pralepaiḥ saghṛtaiḥ sarvvair vā payasāyutaiḥ
mukhālepaiś ca L⸤madhurair nasya karmmādibheṣajaṃ |
āsthāpanairvirekaiś ca patthaiś ca snehavastibhiḥ |
kṣīrasarpirhitannasyaṃ vacsā vā jāṅgalāḥ śubhāḥ |
utpalādivipakvena kṣīreṇāsthāpanaṃ tathā |
bhojanaṃ jāṅgalarasaiḥ sarpiṣā cānuvāsanaṃ |
madhuraṃ kṣīrasarpiś ca sackṣaudraṃ śarkarāyutaṃ |
pittaraktasamuddiṣṭaṃ yaccānyad api tad vidhaṃ ||
kaphotthitaṃ śirorogañjayet kaphavināśanaḥ ||
⸤śirovirekair vamanais tīkṣṇair gaṇḍuṣadhāraṇaiḥ |
madhukasāreṇā śiraḥ snigdhaṃ cāsya virecayet |
iṅgudacsya dhavatvagni meṣaśṛṅgasya vāyunaḥ |
ebheneva kṛtāvarttidhūmapāne prayojayet |
kaphaghnāṃ vamanāñjātra jighrac cūrṇṇañ ca kaṭphalaṃ |
saralākācṣṭhaśārṅgaṣṭhādevakāṣṭhaiḥ sarohiṣaiḥ |
kṣārapiṣṭaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇairllepayec chiraḥ |
yavaṣaṣṭhi⸤kayoś cānnaṃ vyoṣakṣārasamāyutaṃ |
paṭolanimvakaulatthīmātrāvad bhojayed rasaiḥ ||
śirorogatricdoṣotthe tridoṣaghno vidhirhitaḥ |
sarpiḥ pānaviśeṣeṇa purāṇam vā diśanti hi ||
kṣayaje kṣayamāsādhya kartavyo vṛṃhaṇo vidhiḥ |
pācne nasye ca sarpiḥ syad vātaghnamadhuraiḥ śritaṃ |
kṣayakāsāpahaṃ cātra sarpiḥ pathyatamaṃ sadā ||
krimibhir bha⸤kṣamānasya vakṣate śirasaḥ kriyā |
śoṇitaṃ nasyato dadyāt tena mūrcchanti jantavaḥ |
mattāḥ śoṇictagandhena samayānti tatastutaḥ |
teṣāṃ nirharaṇāṃ kāryaṃ tataḥ śīrṣavirecanaiḥ |
hrasvaśigrukavījaiś ca kāṃsanīlasamāyutaiḥ |
kṛmighnairavapīcḍaiś ca mūtrapiṣṭair upācaret |
pūtimatsyakṛtāṃ dhūmāṃ krimighnāñś ca prayojayet |
bhojanāni krimighnāni ⸤ pānāni vividhāṇi ca ||
sūryāvartevidhātavyaṃ nasyakarmādibheṣajaṃ |
tathā bhaved deha vyādhau prāptacmanyac ca yad bhavet |
śirīṣamūlakaphalair avapīḍanayor hitaḥ ||
avabhedahito vāsyādva cā pippalisaṃyutaṃ |
śārivotpalakuṣṭhāni cmadhukaṃ cāmlapeṣitaṃ |
sarpiḥ kṣaudrayuto lepo dvayor api sukhāvahaḥ |
āhāraś ca vidhātavyo vātapitta⸤praṇāśanaḥ |
madhuśīrdoṣasaṃyāva haviḥ pūraiś ca yaḥ kramaḥ ||
kṣīrasarpiḥ praśaṃsanti nasyaḥ c pānañ ca śaṃkhake |
udakānāṃ rasaiḥ snigdhairāhāraś cātra śasyate |
śatāvarīṃ kṛṣṇatilāṃ madhukaṃ utpalaṃ |
dūrvāpunarnnavām vāpi lepaṃ scādhvavacārayet |
mahāsugandham athavā pālindīñ cāmlapeṣitāṃ |
śītāṃ śvā pi parīṣekāṃ pradehāṃś cā⸤trāvatārayet |
sūryāvartāpahaś cāsmin navapīḍaṃ prayojayet |
kṣayakrimikṛtau hitvā śirocrogeṣu vuddhimān |
madhutailasamāyuktaiḥ śirāṃsyabhivirecayet |
paścāt sarṣapatailena tato nasyaḥ praśasyate |
na cecchāntim vrajanty evaṃ snicgdhasvinnan tato bhiṣak |
etān upakramet samyak śirāṇāṃ mṛdudāraṇaiḥ ||
ṣaṭsaptatir nnetrarogā viṃśadaṣṭauL⸤rakarṇṇajāḥ |
ekatriṃśad ghrāṇagatāḥ śirorgā daśaiva tu ||
iti ha vistaraṇaḥ proktāḥ salakṣaṇā cikitsitāḥ c|
saṃhitāyām abhihitāḥ pañcaṣaṣṭimukhāmayāḥ |
etāvanto yathāsthūlam uttam āṅgagatā gadāḥ ||
asmiṃ chāstras tu nipatitāḥ saṃkhyārūpacickitsitair iti ||
śālākye || 26 || ❈ ||