The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā: Uttaratantra, the final Daśaka (adhyāyas 58-38-66)

Published in 2020 by The Suśruta Project (https://sushrutaproject.org) in The University of Alberta.

  • Siglum: NE
Physical description
Language/Script

  • NE

[Uttaratantra 58-38-66, Daśaka]

[Adhyāya 58: draft edition based on MS K]

1938 ed. 6.58.1
athāto mūtradoṣapratiṣedham vyākhyāsyāmaḥ ||
1938 ed. 6.58.2.i
āmādhyaśanaśīlasya kaphapittapradūṣitaṃ |
srotobhir bastim āgamya mūtraṃ vyāpādayed atha |
1938 ed. 6.58.2.ii
vivarṇṇam āvilaṃ sāṃdraṃ kṛcchrād api ca tad bhavet |
tato vegapratīghātād udāvarttena vāyunā |
1938 ed. 6.58.3
prapīḍyaśoṣyamāne tu mūtrarogās tadudbhavāḥ |
vātakuṇḍalikāṣṭhīlā vātabastis tathaiva ca |
mūtrātītaḥ sajaṭharo mūtrotsaṅgaḥ | || kṣayas tathā |
1938 ed. 6.58.4
mūtragranthir mūtraśukro mūtravātas tathaiva ca |
mūtraukasādau dvau cāpi rogā dvādaśa kīrttitāḥ ||
1938 ed. 6.58.5
raukṣyād vegavighātād vā vāyur vastau savedanaḥ |
mūtram āvadhyaviguṇo bhramaty ākuṇḍalīkṛtaḥ |
1938 ed. 6.58.6
mūtram alpālpam atha vā sarujaṃ saṃpravarttate ||
vātakuṇḍalikāṃ taṃ tu vyādhim vidyāt sudāruṇaṃ ||
1938 ed. 6.58.7
śakṛnmārgasya basteś ca vāyur antaram āśritaḥ |
aṣṭhīlāvadghanaṃ granthiṃ karoty acalam unnataṃ |
1938 ed. 6.58.8
vinmūtranilasaṃgaś ca tatrādhmānañ ca jāyate |
vātāṣṭhīleti tām āhur vyādhiṃ vyādhiviśāradāḥ ||
1938 ed. 6.58.9
vegaṃ vidhārayed yas tu mūtrasya kuśalo naraḥ |
niruṇaddhi mukhaṃ tasya baster bastigato nilaḥ |
1938 ed. 6.58.10
mūtrasaṅgo bhavet tena bastikukṣinipīḍanaḥ |
vātabastiḥ sa vijñeyo vyādhiḥ kṛcchraprasādhanaḥ ||
1938 ed. 6.58.11
sandhārya vegaṃ mūtrasya bhūyo yaḥ sraṣṭum icchati |
tasya nābhyeti yadi vā kathaṃ cit saṃpravarttate |
1938 ed. 6.58.12
pravāhato mandarujam alpam alpaṃ punaḥ punaḥ |
mūtrātītaṃ tu taṃ vidyān mūtravegavighātajaṃ |
1938 ed. 6.58.13
mūtrasya vege vihate tad udāvarttasaṃjñitaṃ ||
apānaḥ kupito vāyur udaraṃ pūrayed bhṛṣaṃ |
1938 ed. 6.58.14
nābher adhastād ādhmānaṃ janayet tīvravedanaṃ |
taṃ mūtrajaṭharam vidyād adho bastinirodhaṇaṃ ||
1938 ed. 6.58.15
bastau vāpy atha nāle maṇau vā yasya dehinaḥ |
mūtraṃ pravṛttaṃ sajjota saraktaṃ vā pravāhataḥ |
1938 ed. 6.58.16
sravec chanair alpam alpaṃ sarujaṃ vātha vārujam |
viguṇānilajo vyādhir mūtrotsaṃgaḥ sa saṃjñitaḥ ||
1938 ed. 6.58.17
rūkṣasya klāntadehasya kukṣau tiṣṭhaṃ sadāgatiḥ |
sadāhavedane kuryāt sukṛcchramūtrasaṃkṣayaṃ ||
1938 ed. 6.58.22
vyāyāmādhvātapaiḥ pittaṃ bastiṃ prāpyānilāvṛtaṃ |
bastiṃ meḍhraṃ gudaṃ caiva pradahaṃ srāvayed adhaḥ |
1938 ed. 6.58.23
mūtraṃ hāridram athavā saraktaṃ raktam eva vā |
kṛcchrāt punaḥ punar jantor uṣṇavātaṃ vadanti taṃ ||
1938 ed. 6.58.18
abhyantare bastimukhe vṛtto lpasthiram eva ca |
vedanāvānati sadā mūtramārganirodhakaḥ |
1938 ed. 6.58.19
jāyate yasya sahasā graṃthir asmarilakṣaṇaḥ |
sa mūtragranthir ity evam ucyate vedanādibhiḥ ||
1938 ed. 6.58.20
pratyupasthitamūtras tu maithunaṃ yo bhinandati |
tasya mūtrayuto retaḥ sahasā saṃpravarttate |
1938 ed. 6.58.21
purastād vāpi mūtrasya paścād vāpi kadā canaḥ ||
bhasmodakapratīkāśaṃ mūtraśukraṃ tad ucyate ||
1938 ed. 6.58.24
viśadaṃ pītakaṃ mūtraṃ sadāha bahalaṃ tathā |
śuṣkaṃ bhavati yac cāpi rocanācūrṇṇasannibhaṃ |
1938 ed. 6.58.25
mūtrokasādaṃ tam vidyād rogam pittakṛtam bhiṣak ||
picchilaṃ saṃhataṃ śvetaṃ tathā kṛcchraṃ pravarttate |
1938 ed. 6.58.26
śuṣkam bhavati yac cāpi śaṃkhacūrṇṇaprapāṇḍuraṃ |
mūtraukasādaṃ taṃ vidyād rogaṃ dvādaśakaṃ kaphāt ||
1938 ed. 6.58.27
kaṣāyacūrṇṇasarpīṃṣi kalkāṃ lehāṃ payāṃsi ca |
kṣāramadyāsavasvedaṃ bastiṃ cottarasaṃjñitāṃ |
1938 ed. 6.58.28
vidadhyān matimān tatra samīkṣyāśmarisādhanaṃ |
mūtrodāvarttakayogāṃś ca kārtsnyenehopayojayet |
1938 ed. 6.58.29
kalkam ervārubījānām akṣamātraṃ sasaindhavaṃ |
dhānyāmblayuktaṃ pītvaiva mūtrakṛcchrāt pramucyate |
1938 ed. 6.58.30
surāṃ sauvarcalavatīṃ mūtrakṛcchrī pibet naraḥ |
madhuṃ māṃsopadaṃśam vā pibed vāpy atha gauḍikaṃ |
1938 ed. 6.58.31
pibet kuṃkumakarṣam vā madhūdakasamāyutaṃ |
rātriparyuṣitaṃ prātas tathā sukham avāpnuyāt |
1938 ed. 6.58.32
dāḍimāṃmblatāṃ mukhyām elājīrakanāgaraiḥ |
pītvā surāṃ salavaṇāṃ mūtrakṛcchrāt pramucyate |
1938 ed. 6.58.33
pṛthakparṇyādivargañ ca mūlaṃ gokṣurakasya ca |
ardhaprasthena toyasya pacet kṣīrañ caturguṇaṃ |
1938 ed. 6.58.34
kṣīrāvaśiṣṭaṃn tatpūtaṃ sarpiṣā saha yojitaṃ |
pibet kṣīran tatas tan tu mūtrakṛcchraharan naraḥ |
1938 ed. 6.58.35
śakṛt kharasya sampīḍya śakṛd vāpy atha vājinaḥ |
rasasya tasya kuḍavaṃ piben mūtrarujāpahaṃ |
1938 ed. 6.58.36
mustābhayādevadārumūrvāṇām madhukasya ca |
pibed akṣasamaṃ kalkaṃ mūtradoṣanivāraṇaṃ |
1938 ed. 6.58.37
abhayāmalakākṣāṇāṃ kalkaṃ badarasammitaṃ |
sahāmbhasā salavaṇaṃ piben mūtrarujāpahan |
1938 ed. 6.58.38
udumbarasamaṅ kalkaṃ drākṣāyā jalasaṃyutaṃ |
pibet paryuṣitaṃ rātrau śītaṃ mūtrarujāpahaṃ |
1938 ed. 6.58.39
nidigdhikāyāḥ svarasaṃ pibet kuḍavasaṃmitaṃ |
mūtradoṣaharaṃ kālyam atha vā kṣaudrasaṃyutaṃ |
1938 ed. 6.58.40
prapīḍyāmalakānāṃ tu rasaṃ kuḍavasaṃmmitaṃ |
pītvāgadībhavej jantur mūtradoṣarujāturuḥ |
1938 ed. 6.58.41
dhātrīphalarasenaiva sūkṣmelām vā piben naraḥ |
tasyālābhe suśītena svetataṇḍulavāriṇā |
1938 ed. 6.58.42
tālasya taruṇam mūlaṃ trapusasya rasaṃ tathā |
svetakarkaṭakaś caiva prātas tu payasā pibet |
1938 ed. 6.58.43
sritam vā madhuraiḥ kṣīraṃ sarpirmiśram piben naraḥ |
mūtradoṣaviśudhyarthaṃ śukradoṣaharaṃ śivaṃ |
1938 ed. 6.58.44
balāśvadaṃṣṭrāṃ krauñcāsthikokilākṣakataṇḍulāṃ |
śataparvakamūlañ ca devadāru sacitraṃkaṃ |
1938 ed. 6.58.45
akṣabījañ ca surayā kalkīkṛtya piben naraḥ |
mūtradoṣaviśuddhyarthaṃ tathaivāśmaribhedanaṃ |
1938 ed. 6.58.46
pāṭalākṣaram āhṛtya saptakṛtvaḥ parisrutaṃ |
pibet mūtravikāraghnaṃ saṃsṛṣṭan tailamātrayeti || ❈ ||
kāyaci || 21 || ❈ ||

[Adhyāya 59: draft edition based on MS K]

1938 ed. 6.59.1
athāto mūtrāghātapratiṣedhaṃ vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
1938 ed. 6.59.1.1
yadā mūtrayato jantoḥ mūtravego vihanyate |
mūtrāghātaṃ vadanty etam aṣṭadhā sa tu vakṣyate |
1938 ed. 6.59.3
vātena pittena kaphena sarvais tathābhighātaiḥ śakṛdaśmaribhyāṃ |
tathāparaḥ śarkarayā sukaṣṭo mūtropaghātaḥ paṭhito 'ṣṭamas tu |
1938 ed. 6.59.4
alpam alpaṃ bhṛśaṃpīḍya muṣkamehanabastibhiḥ
saṃtudyamānaḥ kṛcchreṇa vātāghātena mehate ||
1938 ed. 6.59.5
pītam vāpy atha vā raktaṃ muṣkamehanabastibhir
agnineva ca dahṛmbhiḥ pittāghātena mehate ||
1938 ed. 6.59.6
samunnaddhodaraḥ kṛcchrān muṣkamehanabastibhiḥ |
saṃhṛṣṭaromā gurubhiḥ śleṣmāghātena mehate ||
1938 ed. 6.59.7
dāhaśītarujāviṣṭo nānāvarṇṇam muhur muhus
tāmyamānaḥ sa kṛcchreṇa sannipātena mehate ||
1938 ed. 6.59.8
mūtravāhiṣu śalyena kṣateṣv abhihateṣu vā |
srotaḥsu mūtrāghātas tu jāyate bhṛṣadāruṇaḥ |
1938 ed. 6.59.9
vātāghātena liṅgāni tasya tulyāni nirddiśet ||
śakṛtas tu pratīghātād vāyur viguṇatāṃ gataḥ |
1938 ed. 6.59.10
sādhmānañ ca samūlañ ca mūtrasaṅgaṃ karoti ca ||
aśmarīsambhavasyoktaṃ mūtraghātasya lakṣaṇaṃ ||
1938 ed. 6.59.11
aśmarī śarkarā caiva śṛṇu kīrttayato mamaḥ |
śarkarāyā viśeṣan tu śṛṇu kīrttayato mama |
1938 ed. 6.59.12
pacyamānaṃ tu pittena śoṣyamānan tu vāyunā |
śleṣmaṇā veṣṭitaṃ cūrṇṇaṃ śarkarety abhisañjñitaṃ ||
1938 ed. 6.59.13
hṛtpīḍā vepathuḥ śūlaḥ kukṣāv agniś ca durbalaḥ |
tābhir bhavati mūrcchā ca mūtrāghātaś ca dāruṇaḥ |
1938 ed. 6.59.13i
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi mūtrāghātacikitsitaṃ |
kāryaṃ bhaved yathā yac ca śṛṇu kīrttayato mama ||
1938 ed. 6.59.13ii
kaṣāyāny tha kalkāś ca lehāḥ svedās tathaiva ca |
hitā syur mūtraghāteṣu tathaivottarabastayaḥ |
1938 ed. 6.59.13iii
ervvārubījakalkaḥ syāc chlakṣṇapiṣṭaukṣasammitaḥ |
dhānyāmlbapeyo lavaṇo mūtrāghātena pīḍitaḥ |
1938 ed. 6.59.13iv
surāṃ sauvarcalavatīm pradhānāṃ prapiben naraḥ |
jīrṇṇabhuktaḥ sadā bhuñjaṃ saguḍaṃ śāntim arcchati |
1938 ed. 6.59.13v
madhūdakena saṃloḍya karṣaṃ kuṃkumakasya vā |
rātrau paryuṣitam pūtaṃ piben mūtrarujāpahaṃ |
1938 ed. 6.59.13vi
dāḍimāṃmblayutaṃ madyaṃ śuṇṭhījīrakasaṃyutaṃ |
pītvā surāṃ salavaṇāṃ mūtrakṛcchrāt pramucyate |
1938 ed. 6.59.13vii
pṛthakparṇyādivargañ ca svadaṃṣṭrāñ caiva tatsamaṃ |
ardhaprasthena dugdhasya paced ardhāḍhakodake |
1938 ed. 6.59.13viii
kṣīrāvaśiṣṭam āhṛtya pūtaṃ sarpir vidhūpitaṃ |
śītīkṛtaṃ pibed enaṃ mūtrakṛcchraharan naraḥ |
1938 ed. 6.59.13ix
gardasya śakṛd vāpi vājināṃ vā gavāṃ tathā |
rasasya tasya kuḍavaṃ piben mūtrarujāpahaṃ |
1938 ed. 6.59.13x
haridrāṃ madhukaṃ mūrvāṃ mustakaṃ devadāru ca |
pibed akṣasamāṃ kalkāṃ payasā mūtrapīḍitaḥ |
1938 ed. 6.59.13xi
triphalāṃ śūkṣmapiṣṭaṃ vā kalkaṃ badarasammitaṃ |
vāriṇā lavaṇīkṛtya piben mūtrarujāpahaṃ |
1938 ed. 6.59.13xii
drākṣārasasya kuḍavaṃ piben mūtrarujāharaṃ |
nidigdhikāyāḥ svarasaṃ pūtaṃ kuḍavasammitaṃ ||
1938 ed. 6.59.13xiii
mūtradoṣaharam pītvā naraḥ sampadyate sukhī ||
1938 ed. 6.59.13xiv
prapīḍyāmalakānām vā rasaṃ kuḍavasammitaṃ |
pītvāgadībhavej jantur mūtradoṣeṇa pīḍitaḥ |
1938 ed. 6.59.13xv
mūtradoṣe pibed vāpi hiṃgvelāpānasaṃyutā |
pānālābhe hitam vāpi svetataṇḍudhāvanaṃ |
1938 ed. 6.59.13xvi
elāhiṃguyutaṃ kṣīraṃ sarpirmiśram piben naraḥ |
mūtradoṣo viśudhyarthaṃ śukradoṣaharañ ca tat |
1938 ed. 6.59.13xvii
palāśakṣāram āhṛtya saptakṛtvāpariśrutaṃ |
pāyayet tailasaṃsṛṣṭaṃ mūtradoṣeṇa pīḍitaṃ ||
1938 ed. 6.59.13xviii
adhyardhaprasṛtaṃ vāpi tathā sa labhate sukhaṃ |
pāṭalīkṣāram āhṛtya palāśakṣāravac ca taṃ |
1938 ed. 6.59.13xix
vilvasiṃhīyavanāḍaṃ palāśaḥ pāribhadrakaḥ |
eṣāṃ kṣāram parisrāvya surayā saha saṃsṛjet ||
1938 ed. 6.59.13xx
tatra kalkān imāṃ dadyād badarāsthisamanvitāṃ ||
varāṃgamūṣakāṇy elā ślakṣṇaṃ dṛśadi pīṣayet |
1938 ed. 6.59.13xxi
ekatraitat samāloḍya pibec charkarayā saha |
eteṣv eva pacet sarpis taṃ lihen madhunā saha |
1938 ed. 6.59.13xxii
saguḍakṣārasaṃyuktaṃ mūtrakṛcchrāt pramucyate ||
etat sarvaṃ prayoktavyaṃ mūtrāghāte vijānatā ||
1938 ed. 6.59.14
mūtradoṣeṣu kṛcchreṣu tena sampadyate gadaḥ |
1938 ed. 6.59.16
aśmarīśarkarāhetoḥ pūrvam uktaṃ cikitsitaṃ |
prasamīkṣya yathānyāyaṃ bhiṣak tān api yojayet |
1938 ed. 6.59.17
śvadaṃṣṭrāditaṭekuñci hapuṣāṃ kaṇṭakārikāṃ |
kālāṃ śatāvarīṃ rāsnāṃ varuṇaṃ sirivālikāṃ |
1938 ed. 6.59.18
vidārigandhādi saṃhṛtya tābhiḥ sa tṛvṛtāṃ pibet ||
tailaṃ ghṛtaṃ vā tat peyaṃ tena vāpy anuvāsanaṃ |
1938 ed. 6.59.19
dadyād uttarabastiñ ca vātakṛcchropaśāntaye ||
svadaṃṣṭrāsvarase tailaṃ saguḍakṣīranāgaraṃ |
1938 ed. 6.59.20
paktvā samyak pibet tac ca dadyād anilaruggharaṃ |
utpalaṃ tṛṇakākolīnyagrodhādīgaṇe kṛtaṃ |
1938 ed. 6.59.21
pītaṃ ghṛtaṃ pittakṛcchraṃ nāśayet kṣīram eva vā |
1938 ed. 6.59.22
ebhir eva kṛtaṃ snehaṃ trividheṣv eva bastiṣu |
hitaṃ virecanaṃ cekṣukṣīradrākṣārasair yutaṃ |
1938 ed. 6.59.23
rasaṃ mauṣakamustādi varuṇādau ca saṃbhṛtaṃ |
tailaṃ tathā yavāgvādi kaphāghāte praśasyate |
1938 ed. 6.59.24
yathādoṣocchrayaṃ kuryād etām eva ca sarvaje |
phalguvṛścikadarbhāśmasāracūrṇṇaṃ ca vāriṇā |
1938 ed. 6.59.25
surekṣurasadarbhāmbupītaṃ kṛcchrarujāpahaṃ |
tathābhighātaje kuryāt sadyo vraṇacikitsitaṃ |
1938 ed. 6.59.26
mūtrakṛcchre sadā cāsya kāryā vā vātikī kriyā ||
svedāvagāhāvabhyaṃgaḥ basticūrṇṇakriyās tathā |
1938 ed. 6.59.27
sakṛjje vā tathānyau tu muddhiṣṭau kriyāvidhīti ||
kāyaci || 22 || 0 ||

[Adhyāya 58 (Kāyacikitsā 23), Adhyāya 38 in the vulgate: draft edition based on MS K]

From here down to the end of 6.38.4 is mostly the text of KL 699, with critical editing ongoing
1938 ed. 6.38.1
athāto yonivyāpatpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1938 ed. 6.38.3.add
paraḥ sukhārthaḥ pramadā supuṃsāṃ
yasmād ato yonigatān vikārān |
yatnena vaidyaḥ samupakrameta
yasmāt sukhārthan tadadhīna eva ||
1938 ed. 6.38.4.add
yoniḥ praduṣṭā grasate na śukraṃ
garbhan na gṛhṇāti tataś ca nārī |
arśāṃsi gulmaṃ pravaraṃ prabhūtāṃ
prāpnoti rogān vividhāṃs tathānyān ||[*]
    • The following are testimonia to the vulgate verses below missing in the Nepalese transmission.
    • Carakasaṃhitā 6.30.7ab--8cd: viṃśatir vyāpado yoner nirdiṣṭā rogasaṃgrahe || mithyācāreṇa tāḥ strīṇāṃ praduṣṭenārtavena ca | jāyante bījadoṣāc ca daivāc ca śṛṇu tāḥ pṛthak ||
    • Mādhavanidāna 62.1-2ab: viṃśatir vyāpado yonau nirdiṣṭā rogasaṃgrahe | mithyācāreṇa tāḥ strīṇāṃ praduṣṭenārtavena ca || jāyante bījadoṣāc ca daivāc ca śṛṇu tāḥ pṛthak |
1938 ed. 6.38.5.add
mithyopacārāt suratakriyāyā
daivāt tathā cārttavabījadoṣāt |
doṣāḥ praduṣṭāḥ pavanādayas tu
yonyāṃ vicitrān janayanti rogān |
1938 ed. 6.38.6.add
te viṃśatir bheṣajahetucihnair
ihopadiṣṭāḥ pṛthag ekaśaś ca ||*
udāvarttā vandhyasañjñā plutā ca
pariplutā vātalā ceti vātāt |
    • The preceding three hemistichs in upajāti (mithyopacārāt ... ekaśaś ca) correspond to four hemistichs in anuṣṭubh of the vulgate (4cd--6ab).
    • Three of the four hemistichs found in the vulgate (5ab--6ab) are repeated verbatim in Mādhavanidāna 62.1ab-2ab.
1938 ed. 6.38.7.add
raktakṣayā vāminī sraṃsanī ca
putraghny atho pittalā caiva pittāt ||*
atyānandā karṇṇinī* dve caraṇyau
bhaved anyā śleṣmalā śleṣmaṇā ca |
    • The preceding two hemistichs in triṣṭubh correspond to three hemistichs in anuṣṭubh of the vulgate (6cd--7cd).
    • The reading karṇṇinī is not supported by our MSS here. However, it is found in both the parallel verse of the vulgate (6.38.8ab) and at a later instance in the Nepalese MSS (see, e.g., verse 12 below). It is likely that the superscipt "r" in the reading of KL 699 (karṇṇirna) reflects upon an earlier corruption of an "i".
1938 ed. 6.38.8.add
śaṇḍhy aṇḍinī mahatī sūcīvaktrā
sarvātmikā sarvadoṣās tathānyā ||*
    • The preceding two hemistichs in triṣṭubh correspond to three hemistichs in anuṣṭubh of the vulgate (8ab-9ab).
1938 ed. 6.38.9
saphenilam udāvarttā rajaḥ kṛcchreṇa muñcati |
1938 ed. 6.38.10
vandhyām anārttavāṃ vidyād utplutāṃ nityavedanām |
pariplutāyāṃ bhavati grāmyadharmarucir* bhṛśaṃ ||*
    • Madhukośa to Mādhavanidāna 62.4: ‘grāmyadharmeṇa rug bhṛśām’ ity atra ‘grāmyadharme rucir’ iti pāṭhāntaraṃ, tatra rucir abhilāṣaḥ, grāmyadharme maithune
    • pariplutāyāṃ bhavati is a correct na-Vipulā.
1938 ed. 6.38.11
vātalā karkaśā stabdhā śūlanistodapīḍitā |
catasṛṣv api cādyāsu bhavanty anilavedanāḥ |
1938 ed. 6.38.12
sadāhaṃ kṣīyate raktaṃ yasyāḥ sā lohitakṣayā |*
srutāv apy udgired bījaṃ vāminī rajasā plutā |
    • Mādhavanidāna 62.5ab: sadāhaṃ kṣīyate raktaṃ yasyāṃ sā lohitākṣayā
    • Dalhaṇa to Ut.38.12: `sadāhaṃ kṣīyate raktaṃ yasyāṃ sā lohitākṣayā' iti kecit paṭhanti |
1938 ed. 6.38.13
prasraṃsanī saṃsraṃsate kṣobhitā duḥprajāyinī* |
sthitaṃ sthitaṃ hanti garbhaṃ putraghnī raktavisravaiḥ |
    • Ḍalhaṇa at SS.6.38.13: ‘duḥprasūś ca’ ity atrānye ‘duḥprajāyanā’ iti paṭhanti, duṣṭībhūtāpatyamārgeti vyākhyānayanti|
    • Mādhavanidāna 64.6ab: prasraṃsinī sraṃsate ca kṣobhitā duṣprajāyinī
1938 ed. 6.38.14
atyarthaṃ pittalā yonir dāhapākasamanvitā |
catasṛṣv api cādyāsu pittaliṅgāni yojayet |
1938 ed. 6.38.15
atyānandād asantoṣād grāmyadharme 'dhigacchati |
karṇṇinyāṃ karṇṇikā yonau śleṣmāsṛgbhyāṃ tu jāyate |
1938 ed. 6.38.16
maithune caraṇī pūrvā puruṣāt sātiricyate |*
bahuśaś cāticaraṇāt tato bījaṃ na tiṣṭhati |*
    • Ḍalhaṇa at SS.6.38.15-17: anye ‘maithune 'caraṇā pūrvaṃ’ iti paṭhanti, śeṣaṃ samam |
    • Ḍalhaṇa at SS.6.38.15-17: bahuśaś cāticaraṇī tayor bījaṃ na tiṣṭḥati’ iti kecit paṭhanti |
1938 ed. 6.38.17
śleṣmalā picchilā yoniḥ kaṇḍūgrastātiśītalā |
catasṛṣv api cādyāsu kaphaliṅgāni yojayet |
1938 ed. 6.38.18
naṣṭārttavastanaḥ ṣaṇḍhyāṃ kharasparśā ca maithune ||
atikāyagṛhītāyās taruṇyā aṇḍanī bhavet |*
    • Mādhavanidāna 62.11cd: atikāyagṛhītāyās taruṇyās tv aṇḍalī bhavet | Here, the edition reports a reading of the MS ‘ka’: aṇḍinī
1938 ed. 6.38.19
vivṛtā tu mahāyoniḥ sūcīvaktrātisaṃvṛtā |
sarvaliṅgasamutthānāṃ sarvadoṣasamanvitā |
1938 ed. 6.38.20
catasṛṣv api cādyāsu sarvaliṅganidarśanam |*
pañcāsādhyā bhavantīmā vyādhayaḥ sarvadoṣajāḥ |
    • Bhāvaprakāśa Ma Ci 70.16cd: catasṛṣv api cādyāsu sarvaliṅganidarśanam ||
1938 ed. 6.38.21
pratidoṣaṃ tu sādhyāsu snehādikrama iṣyate |
dadyād uttarabastīś ca viśeṣeṇa yatheritaṃ |
1938 ed. 6.38.22
karkaśāṃ śītalāṃ stabdhām alpasparśān tathaiva ca |
kumbhīsvedair yojayīta sānūpodakasaṃyutaiḥ |
1938 ed. 6.38.23
madhurauṣadhasaṃyuktān veśavārāṃś ca yoniṣu |
nikṣiped dhārayeyuś ca balātailam alaṃ śanaiḥ |
1938 ed. 6.38.24
dhāvanāni ca pathyāni kurvīta vamanāni ca |
ūṣā*coṣānviteṣūktaṃ kuryāc chītavidhiṃ bhiṣak |
    • SS.Ci.2.22 in NAK 5-333 ūṣāsrāvānvitan tan tu ghṛṣṭam ity abhidhīyate ||
1938 ed. 6.38.25
durgandhāṃ picchilām vāpi cūrṇṇaiḥ pañcakaṣāyajaiḥ |
pūrayed rājavṛkṣādikaṣāyañ cātra śodhanaṃ ||
1938 ed. 6.38.26
yonikrimiprabandhāṃ tu śodhanadravyasaṃyutaiḥ |
sagomūtraiḥ salavaṇaiḥ kalkair āpūrayec chanaiḥ ||
1938 ed. 6.38.27
bṛhatīphalakalkair vā tadambupariśodhitā |
sakaṇḍūrāṃ tu nisparśāṃ pūrayed dhūpayec ca tām |
1938 ed. 6.38.28
karṇṇinyāṃ varttayo deyāḥ śodhanadravyasaṃyutāḥ |
prasraṃsinīṃ ghṛtābhyaktāṃ kṣīraṃ svinnā praveśayet |
1938 ed. 6.38.29
pidhāya veśavāraiś ca tato bandhaṃ samācaret |
pratidoṣaṃ nidadhyāc ca †surāriṣṭasamāṃ† bhiṣak |
1938 ed. 6.38.30cd
kṣīramāṃsarasaprāyam āhāraṃ vidadhīta ca |
1938 ed. 6.38.31
śukrārttavastanyadoṣā rasadoṣāś ca kīrttitāḥ |
klaibyasthānāni mūḍhasya garbhasya vidhir eva ca ||
1938 ed. 6.38.32
garbhiṇīṃ prati rogeṣu cikitsā cāpy udīritā |
anuprajāta rogāṃś ca cikitsed uttarān bhiṣak ||
iti ||
The Nepalese MSS do not follow the sequence of the vulgate here. The Nepalese edition should follow the Nepalese MSS, i.e., vulgate 6.38 is followed by 6.60

[Adhyāya 60: draft edition based on MS K]

1938 ed. 6.60.1
athāto mānuṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1938 ed. 6.60.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ śṛṇu vatsa suśruta || *
    • One of the only two places in the Nepalese version where this yathovāca phrase appears. The other is Suśrutasaṃhitā 5.1.2. At that location, a scribe of witness H added the marginal phrase atha khalu vatsasuśrutaḥ.
1938 ed. 6.60.3
niśācarebhyo rakṣyas tu nityam eva kṣatāturaḥ |
iti yat prāgabhihitaṃ vistaran tasya vakṣyate ||
1938 ed. 6.60.4
grahāṇyaṃ gativijñānam anavasthāsahiṣṇutā |
kriyāś cāmānuṣī yasmiṃ sagrahaḥ parikīrttitā ||
1938 ed. 6.60.5
aśucibhinnamayādakṣata taṃ |
hiṃsyur hiṃsāvihārārthaṃ satkārārtham athāpi vā |
1938 ed. 6.60.6
asaṃkhyeyāṃ grahāṇyas ttu grahādhipatayas tu ye ||
vyañjānte vividhākārā bhidyante te tathāṣṭadhā |
1938 ed. 6.60.7
devās ca devārigaṇyas tathaiva gandharvayakṣāḥ pitaro bhujaṅgāḥ |
rakṣāṃsi yā cāpi piśācahātireṣoṣṭako devagaṇyai grahaukhyaḥ |
1938 ed. 6.60.8
saṃtuṣṭaḥ sucira vina ṣṭagandhamālyau nistandrīr avitathasaṃskṛtābhilāpī |
tejasvī sthitanayano varapradātā brahmaṇyau bhavati ca rudradevajuṣṭaḥ ||
1938 ed. 6.60.9
saṃsvedīṃ dvijagurudevadoṣavaktā jihmākṣo vigatabhayo vimārgadṛṣṭiḥ |
saṃtuṣṭo bhavati na cānnapānahātairdraṣṭātmā bhavati ca devaśatrujuṣṭaḥ ||
1938 ed. 6.60.10
hṛṣṭātmā pulinavanāntaropasevī svācāraḥ parigatagandhamālyapaḥ |
nṛttādyaiḥ prahasati cāru cālpaśabdaṃ gandharvagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||
1938 ed. 6.60.11
tāmrākṣaḥ priyatanuraktavastradhārī gambhīro drutagatiralpavāk sahiṣṇuḥ ||
tejasvī vadati ca kim dadāmi kasmai yo yakṣagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||
1938 ed. 6.60.12
pretānāṃ nipatati saṃstareṣu piṇḍāṃ śāntātmā jalam api cāpasavyahastaḥ |
māṃsepsustilakṛtapāyasābhikāmastadbhakṣo bhavati pitṛgrahābhijuṣṭaḥ ||
1938 ed. 6.60.13
yastūrvyā prasarati sarpavat kadācit sṛkvaṇyau vilihati jihvayā tathaiva ||
krordhārttoguḍaṃmadhudugdhapāyasepsurvijñeyo bhavati bhujaṅgamagra hārttaḥ ||
1938 ed. 6.60.14
māṃsāsṛgvividhasurāvikāralipsurnirlajjo bhṛśamatiniṣṭhuro tiśūraḥ |
krodhārtto vipulabalo niśāvihārī | śaucadviḍ bhavati sa rakṣasā gṛhītaḥ |
1938 ed. 6.60.15
udhdhastaḥ kṛśaparuṣaś cirapralāpī durgandho bhṛśamaśucistathātilolaḥ |
bahvāśī vijanahimāṃburātrisevī vyācaṣṭaṃ bhramati rudan piśācajuṣṭaḥ ||
1938 ed. 6.60.16
sthūlākṣo drutagamanaḥ saphenalehī niṣceṣṭaḥ patati ca vepatethayāti |
yaś cādridviradanagādivicyutaḥ saṃ saṃhṛṣṭo bhavati sahagrahābhijuṣṭaḥ ||
1938 ed. 6.60.17
devagrahāḥ paurṇṇāmāsyāmāsurāḥ sandhyayor api |
gandhayāḥ prāyaśoṣṭamyāṃ yakṣāś ca pratipatha |
1938 ed. 6.60.18
kṛṣṇakṣaye ca pitaraḥ paṇcamyām api coragāḥ |
rakṣāṃsi rātrau paiśācāś carturdaśyāṃ viśaṃti hi ||
1938 ed. 6.60.19
darpaṇyadīn yathā cchāyā śītoṣṇaṃ prāṇino yathā |
mayo bhāskarārcīṃṣi tathā dehaṃ ca dehadhṛk |
viśanti na ca dṛśyante grahāstadvaccharīriṇam ||
1938 ed. 6.60.20
tapāṃsi tīvrāṇi tathaiva dānaṃ vratāni dharmo niyataś ca satyaṃ |
grahāstathāṣṭāvapi teṣu nityaṃ vyastāḥ samastāś ca yathāprabhāvaṃ |
1938 ed. 6.60.21
na te manuṣyaiḥ saha saṃviśanti na vā manuṣyāṃ kvacidāviśanti |
ye tvāviśantīti vadanti mmūhās te bhūtasargād viṣayādvyapoḍhā |
1938 ed. 6.60.22
teṣāṃ grahāṇāṃ paricārakā ye koṭīsahasrāyutapadmasaṃkhyāḥ |
asṛgvasāmāṃsabhujaḥ subhīmā niśācarāś cāpi tam āviśanti |
1938 ed. 6.60.23
niśācarāṇān teṣāṃ hi ye devagaṇasaṃrśritāḥ |
te tu tat satvasaṃsargāsmaddhruttās tu tad añjanāḥ |
1938 ed. 6.60.24
devagrahā iti khyātāḥ procyante śucayas tu te |
devavac ca namasyante pravarttante ca devavat |
1938 ed. 6.60.25
svāmiśīlapriyācārāḥ krama eṣa surādiṣu |
nirṛteryā duhitarastāṃsāṃ sa prabhavaḥ smṛtaḥ ||
1938 ed. 6.60.26
sanyāso satpravṛtteṣu vṛttiteṣāṃ gaṇaiḥ kṛtāḥ |
hiṃsāvihārā ye kecid divyam bhāvānapāśritāḥ |
1938 ed. 6.60.27
bhūtānīti kṛtā saṃjña teṣāṃ bhūtapravaktṛbhiḥ |
grahasañjñāni bhūtāni tasmād budhyaitayo bhiṣak ||
1938 ed. 6.60.28
vidyayā bhūtavaidyatvamatan tv evaṃ nirucyate |
teṣāṃ śānty atham anvicchan vaidyas tu susamāhitaḥ |
1938 ed. 6.60.29
japyaiḥ saniyamaidhīmān ārabheta kicitsituṃ |
raktāni gandhamālyāni bījāni madhusarpiṣī |
1938 ed. 6.60.30
bhakṣyāś ca sarve sarveṣāṃ sāmānyo vidhirucyate ||
vastrāṇi madyamāṃsāni kṣīrāṇi rudhirāṇi ca |
1938 ed. 6.60.31
yāni yeṣāṃ yatheṣṭāni tāni teṣāṃ pradāpayet |
hiṃsanti manujāṃ yeṣu prāyaśo divaseṣu tu |
1938 ed. 6.60.32
devagrahe devagṛhe hutvāgniṃ prāpayed baliṃ ||
1938 ed. 6.60.33
kuśasvastikapūpājyacchatrapāyasasaṃyutaṃ |
āsure tu yathākālaṃ vidadhyāc catvarādiṣu |
1938 ed. 6.60.34
gandharvasya gavāṃ mārge maṃdyamāṃsāṃ bujākulaṃ |
hṛdye veśmani yakṣasya kulmāṣāsṛksurādibhiḥ |
1938 ed. 6.60.35ab
atimuktakacampādyaiḥ puṣpaiś ca vitared baliṃ |
1938 ed. 6.60.36
catuṣpathai rākṣasasya bhīmeṣu gahaneṣu vā |
1938 ed. 6.60.37ab
śūnyālaye piśācasya cītraṃ balimupāharet |
1938 ed. 6.60.38
na śakyā balinā yetu yogaistāṃ samupācaret |
janvṛkṣacarmaromāṇi śalyakālasunan tathā |
1938 ed. 6.60.39
hiṃgu mūtrañ ca bastasya dhūpamasmai pradāpayet |
etena śāmyati kṣipraṃ balavānapi yo grahaḥ |
1938 ed. 6.60.40
gajāhvāpippalīmūlaṃ vyoṣāmalakasarṣapān |
godhānakulamārjāraruṣapittaprapeṣimān|
1938 ed. 6.60.41ab
nasyābhyañjanasekeṣu vidadhyād yogatatvavit ||
1938 ed. 6.60.35cd
nadyāṃ pitṛgrahāyaṣṭaṃ kuśāsuraṇa bhūṣitaṃ |
1938 ed. 6.60.36ab
tatraivopaharec cāpi nāgāya vividhād baliṃ |||
1938 ed. 6.60.41cd
svarāśvāśvatarolūkakarabhaśvaśṛgālajaṃ |
1938 ed. 6.60.42
purīśaṃ kaṃkagṛdhrābhyāṃ varāhasya ca pīṣayet |
bastamūtreṇa tatsiddhaṃ tailaṃ syāt pūrvavad dhitaṃ |
1938 ed. 6.60.43
śirīṣapuṣpa laśuna śuṇṭhī siddhārthakaṃ vacāṃ |
mañjiṣṭhāṃ rajanī kṛṣṇāṃ bastamūtreṇa pīṣayet |
1938 ed. 6.60.44
vartyaś chāyāviśuṣkāstāḥ sapittāt nayanāṃjanaṃ |
naktamālaphalaṃ vyoṣaṃ mūlaṃ śyonākabilvayoḥ
1938 ed. 6.60.45
haridre ca kṛtā vartyaḥ pūrvavannayanañjane |
vacām api |
bastamūtreṇa piṣṭanna matsyapittena pūrvavat |
1938 ed. 6.60.46cd
pūrāṇasarpirlaśunaṃ hiṃgu siddhāthakaṃ vacā |
1938 ed. 6.60.47
golomī cājalomī ca bhūtakeśī jaṭī tathā |
kukkuṭī sarpagandhā ca tiktālāvū viāṣāṇike|
1938 ed. 6.60.48
vajraproktā vayasthā ca śṛṅgī mohanavalyapi ||
arkamūlaṃ trikaṭu |kaṃ tāla sroto jamañjanaṃ |
1938 ed. 6.60.49
naipālī haritālañ ca ra |
mārjāradvīpavājigajāṃs tathā |
1938 ed. 6.60.50
śvāvidchālyakagodhānāṃ tathaiva nakuloṣṭrayauḥ |
vidadhītavasāmūtraṃ rattapittanakhatvacaḥ |
1938 ed. 6.60.51
asmin varge bhiṣak kuyāt tailāni ca ghṛtāni ca |
pānābhyañjananasyeṣu tāni yojyāni jānatā |
1938 ed. 6.60.52
avapīḍeñjane caiva vidadhyād guḍikākṛtāṃ |
vidadhīta parīṣeke kvathitaṃ cūrṇitaṃ tathā |
1938 ed. 6.60.53
uddhūpane ślaṣṭaṃ pradehe cāvacārayet |
eṣa sarvavikārāṃs tu mānasānavicāritaḥ |
1938 ed. 6.60.54
hanyādalpaina kālena snehādirapi ca kramaḥ |
na cācaukṣaṃ prayuñjīta prayogaṃ devatāgrahe |
1938 ed. 6.60.55
ṛte paiṣācamanyeṣāmanukūlaṃ samācaret |
vaidyāturau nihanyuste dhruvaṃ kruddhā mahaujasaḥ |
1938 ed. 6.60.56ab
hitāhitavidhānañ ca nityam eva samācared iti ||
kāyaci || ||

[Adhyāya 61: draft edition based on MS K]

1938 ed. 6.61.1
athāto pasmārapratiṣedhaṃ vyāṃ ||
1938 ed. 6.61.3ab
smaraṇan na bhavaty asminn āpac ca parivarjayet |
1938 ed. 6.61.3cd
apasmāra iti proktas tato yaṃ vyādhir antakṛt |
1938 ed. 6.61.7
hṛtkampaḥ śūnyatā svedo dhyānaṃ mūrcchā pramūḍhatā |
nidrānāśaś ca tasmiṃs ca bhaviṣyati bhavanty atha |
1938 ed. 6.61.8ab
saṃjñāvaheṣu srotaḥsu doṣavyāpteṣu mānavaḥ |
1938 ed. 6.61.9cd
dantāṃ khādaṃ vaman phenaṃ vivṛtākṣaḥ patat kṣitau |
1938 ed. 6.61.10cd
so pasmāra iti khyātaḥ sa ca dṛṣṭaś caturvidhaḥ |
1938 ed. 6.61.12
yo brūyād vikṛtaṃ satvaṃ kṛṣṇaṃ māmanudhāvati |
tato me cittanāśaḥ syāt sopasmāro nilātmakaḥ |
1938 ed. 6.61.13cd
yo brūyād vikṛtaṃ satvaṃ pītaṃ māmanudhāvati |
1938 ed. 6.61.14ab
tato me cittanāśaḥ syāt sa pittabhava ucyate |
1938 ed. 6.61.15
yo brūyād vikṛtaṃ satvaṃ śuklaṃ māmanudhāvati |
tato me cittanāśaḥ syāt sopasmāraḥ kaphātmakaḥ ||
1938 ed. 6.61.16
hṛdi todastṛkledastriṣvapyeteṣu saṃkhyayā |
pralāpaḥ kūjanaṃ krodhaḥ pratyekañ ca bhavanti hi |
1938 ed. 6.61.17
sarvaliṃgasamavāpaḥ sarvadoṣaprakopaje |
animittāgamād vyādher gamanād asṛhād api |
1938 ed. 6.61.18
āgamāccāpy apasmāraṃ vadantyanyo nya dūṣaṇaṃ |
kramopayogād doṣāṇyaṃ kṣaṇikatvāt tathaiva ca |
1938 ed. 6.61.19
āgamād vaiśvarūpyāc ca sa tu nirvalyate budhaiḥ |
deve varṣaty api yathā bhūmau bījāni kānicit |
1938 ed. 6.61.20
śaradi pratirohanti tathā vyādhisamucchrayaḥ |
sthāyinaḥ kecidalpena kālenābhivivadhitāḥ |
1938 ed. 6.61.21
darśayanti vikārāṃstu viśvāṃ kramanisargataḥ |
apasmāro mahāvyādhistasmād doṣaja eva tu |
1938 ed. 6.61.22
tasya kāyo vidhiḥ sarvā unmādeṣu pravakṣyate |
purāṇasarpiṣa pānamabhyaṅge caiva pūjitaṃ |
1938 ed. 6.61.23ab
upayogo grahoktānāṃ yogānāṃ vāpy aśeṣataḥ |
1938 ed. 6.61.23ef
bhis rukaṭvaṅgakiṇihīnimbatvagrasasādhitaṃ |
1938 ed. 6.61.24
caturguṇe gavāṃ mūtre tailamabhyañjane hitaṃ |
godhāṇakulanāgānāṃ vṛṣabharkṣagavān api |
1938 ed. 6.61.25
pitteṣu tailaṃ siddhāñ ca nasyebhyaṅge ca pūjitaṃ |
tīkṣṇair ubhayatobhāgaiḥ śirasaś ca virecanaiḥ |
1938 ed. 6.61.27cd
kulatthayavakolāni śarabījaṃ palaṃkaśā |
1938 ed. 6.61.28
jaṭilāṃ pañcamūle dve pathyāni kvāthyayogataḥ |
bastamūtrayutaṃ sarpiḥ pacet tat paittike hitaṃ ||
1938 ed. 6.61.26cd
vātikaṃ bastibhiś cāpi paittikañ ca virecanaiḥ |
1938 ed. 6.61.27ab
kaphajam vamanaidhīmānapasmāramupācaret |
1938 ed. 6.61.38
bhārgīsiddhe pacet kṣīre śālitaṇḍulapāyasaṃ |
tryahaṃ kṣaudrayutaṃ bhoktuṃ varāhāyopakalpayet |
1938 ed. 6.61.39
jñātvā ca madhurībhrūtaṃ taṃ viśasyānnamuddharet |
trīn bhāgāṃ tasya hiṇvasya cūrbhāgena saṃsṛjet
1938 ed. 6.61.40
maṇḍodakāthe deyaś ca bhārgīkvātha suśītalaḥ
śuddhe kumbhe nidadhyāc ca saṃbhāra taṃ surāt tataḥ |
1938 ed. 6.61.41
jātagandhāṃ jātarasāṃ pāyayed āsavaṃ bhiṣak |
sirāñ ca vyadhayet prāptāṃ maṃgalyaṃ cāpi dhārayed iti ||
kāyacikitsā || ||

[Adhyāya 62: draft edition based on MS K]

1938 ed. 6.62.1
athātonmādapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1938 ed. 6.62.3
madayanty uddhatā doṣā yasmād unmārgam āśritāḥ |
mānaso yamato vyādhirunmāda iti kīrtyate |
1938 ed. 6.62.4
ekaikaśaḥ sarvaśaś ca dośairatyathamucchritaiḥ |
mānasena ca duḥkhena pañcamaś ca sa ucyate |
1938 ed. 6.62.5
viṣādbhavati ṣaṣṭhaś ca yathāsvaṃ tasya bheṣajaṃ |
sa tu pravṛddhastaruṇo madasaṃjñāṃ bibhartti ha |
1938 ed. 6.62.6
mohodvegaḥ svanaḥ śrotre gātrāṇyamapakarṣaṇaṃ |
atyutsāho ruciś cānne svapne kaluṣamajjanaṃ |
1938 ed. 6.62.7
vāyunonmathanaṃ cāpi bhramaś cakragatasya vā |
yasya syur acireṇaivā unmādaṃ so dhigacchati ||
1938 ed. 6.62.8cd
āsphoṭāyatyaṭati gāyati nṛttaśīlo vikrośati bhramati cāpy anilaprakopāt |
1938 ed. 6.62.9cd
tīkṣṇā himāmbuni caye pi sa vahniśaṃkī pittārdito nabhasi paśyati tārakāṃś ca |
1938 ed. 6.62.10cd
nidrāparo lpakathato lpabhuguṣṇasevī rātrau bhṛśaṃ bhavati cāpi kaphaprakopāt |
6.62.11.add
sarvātmake tribhir api vyatimiśritāni rūpāṇi vātakaphapittakṛtāni vidyāt |
1938 ed. 6.62.12
cauraiḥ sarājaḥ puruṣair aribhi yathā vā vitrāsitasya dhanabāndhavasaṃkṣayād vā ||
gāḍhaṃ kṣate manasi ca priyayā riraṃsor jāyeta cotkaṭātaro manaso vikāraḥ |
1938 ed. 6.62.13
citraṃ bravīti ca manonugataṃ visaṃjño gāyatyatho hasati rodati cāpi mūḍhaḥ |
raktekṣaṇai hatabalendriyavāk sudīnaḥ śyāmānano viṣakṛte na saṃjñaḥ ||
1938 ed. 6.62.14
manujamunmādārtaṃ viśodhayet |
tīkṣṇair ubhayatobhāgaiḥ śirasaś ca virecanaiḥ |
1938 ed. 6.62.15ab
vividhairavapīḍaiś ca sarṣapasnehasaṃyutaiḥ|
1938 ed. 6.62.15a
cūrṇṇaṃ śukyātha nāḍyā vā pradhame vvāsyatastavyoḥ |
1938 ed. 6.62.16
satataṃ dhūpayec cainaṃ śvagomāṃsaistupūtibhiḥ |
sarṣapānyañ ca tailena nasyābhyaṅgai hitaḥ sadāḥ |
1938 ed. 6.62.17a
ayaḥ pāśāvabaddhaś ca rajjuvyāḍāyudhādibhiḥ |
1938 ed. 6.62.18cd
trāsayed rakṣañ ca taṃ prasupta tṛ ||
1938 ed. 6.62.18a
jalodanāśinañ caiva śuddhe veśmani vāsayet |
1938 ed. 6.62.18b
surakṣitaṃ balavatā jale taṃ pariṣecayet |
1938 ed. 6.62.18c
gajairvinītair uragairaviṣaiś cāpi bhīṣayet |
1938 ed. 6.62.18ab
stambhāvabaddhaṃ yaṣṭībhiḥ kaśābhir vāpi tāḍayet |
1938 ed. 6.62.19ef
pratudedārayā cainaṃ marmāghātaṃ vivarjayet |
1938 ed. 6.62.20
cakrāpidhāne kūpe ca satataṃ tan nivāsayet |
tryahāt tryahād cāsmai dadyād yavāṃgūm atha tarpaṇaṃ |
1938 ed. 6.62.21ab
kevalenāmbunā vāpi kulmāsām vā bahuśrutaḥ |
1938 ed. 6.62.30
brāhmīmendrīṃ viḍaṃgāni vyoṣa hiṃgu jaṭīsurāṃ |
rāsnāṃ viṣaghnāṃ laśunaṃ viśalyāṃ surasāṃ vacāṃ |
1938 ed. 6.62.31
jyotiṣmatīn nāgavinnām anantāmabhayāt tathā |
saurāṣṭrīñ ca samāṃśāni nāgamūtreṇa pīṣayet |
1938 ed. 6.62.32
cchāyāviśuṣkāstāvartyo yojayed vidhikovidaḥ |
avapīḍe ñjane bhyaṅgo nasye dhūpe tathaiva ca |
1938 ed. 6.62.33
uropāṃgalalāṭoṣu sirāṃś cāsya vimokṣayet |
apasmārakriyāñ cāpi grahoddiṣṭāñ ca kārayet |
1938 ed. 6.62.34ab
śāntadoṣaṃ viśuddhaś ca snehabastibhir ācaret |
1938 ed. 6.62.34ef
mṛdupūrvaṃ made py evaṃ kriyāṃ mṛdvīṃ prayojayet|
1938 ed. 6.62.35ab
śokaśalyaṃ vyapanayed unmāde pañcame bhiṣagiti ||
kāyacikitsā || ||

[Adhyāya 63: draft edition based on MS K]

1938 ed. 6.63.1
athāto rasabhedamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1938 ed. 6.63.3
doṣāṇyaṃ pañcadaśadhā prasaro bhihitas tu yaḥ |
triṣaṣṭi rasabhedānāṃ tatprayojanamucyate ||
1938 ed. 6.63.4
avidagdhā vidagdhā vā bhidyante te triṣaṣṭidhā |
triṣaṣṭirasabhedāṃs tu vīkṣya tatra prayojayet |
1938 ed. 6.63.5
ekaikasyānugamanaṃ bhāgaśo yadudīritaḥ |
doṣāṇyaṃ tatra matimāṃ triṣaṣṭīnāṃ prayojayet |
1938 ed. 6.63.6
yathākramapravṛttānāṃ dvikeṣu madhuro rasaḥ |
pañcānukramate yogān amvlaś catura eva ca |
1938 ed. 6.63.7
trīṇyaitā gacchati raso lavaṇaḥ kaṭuko dvayaṃ |
tiktaḥ kaṣāyamanveti te dvikā daśa pañca ca ||
1938 ed. 6.63.8
tadyathā | madhurāmvlau | madhuralavaṇau | madhurakaṭukau | madhuratiktau | madhurakaṣāyau | ete pañcānukrāntā madhureṇa || amvlalavaṇaḥ | amvlakaṭukaḥ | amvlatiktaḥ | amvlakaṣāyaḥ | te catvāro nukrāntā amvlena | lavaṇakaṭuḥ | lavaṇatiktaḥ | lavaṇakaṣāyaḥ | ete nukrāntās trayo lavaṇaina || kaṭutiktaḥ | kaṭukaṣāyaḥ | dvāv anukrāntau kaṭukena || tiktakaṣāyaḥ | eka evānukrāntas tiktaina || ete pañcadaśa dvikasaṃyogāḥ vyākhyātāḥ ||
1938 ed. 6.63.9
trikāna ta ūdhvaṃ vakṣyāmaḥ | ādau prayujyamānas tu madhuro daśa gacchati |
ṣaḍamvlo lavaṇas tasmād adham ekaṃ rasaḥ kaṭuḥ ||
1938 ed. 6.63.10
madhurāmvlakaṭuḥ | madhurāmvlatiktaḥ | madhurāmvlalavaṇakaṭuḥ | madhurāmvlalavaṇatiktaḥ | madhurāmvlalavaṇakaṣāyaḥ | madhurakaṭutiktaḥ | madhurakaṭutiktaḥ | madhurakaṭukaṣāyaḥ || madhuratiktakaṣāyaḥ | evam eteṣān daśānāṃ trikaśaṃyogānāṃ mādau madhuraḥ prayujyate || amvlalavaṇakaṭuḥ | amvlalavaṇatiktaḥ | amvlalavaṇakaṣāyaḥ | amvlakaṭutiktaḥ | amvlakaṭukaṣāyaḥ | amvlatiktakaṣāyaḥ |evam eṣāṃ ṣaṇṇyamādāv amvlaḥ prayujyate || lavaṇakaṭutiktaḥ | lavaṇakaṭukaṣāyaḥ | lavaṇatiktakaṣāyaḥ | evam eteṣāṃ trayāṇāmādau lavaṇaḥ prayujyate || kaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣa eka evādau kaṭukaḥ | evam ete trikasaṃyogā viṃśatir vyākhyātāḥ ||
1938 ed. 6.63.11
catuṣkānata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ |
catuṣkarasasaṃyoge madhuro daśa gacchati |
amvlacaturo yāti lavaṇastveka eva tu ||
1938 ed. 6.63.12
madhurāmvlalavaṇakaṭukaḥ | madhurāmlalavaṇatiktaḥ | madhurāmvlalavaṇakaṣāyaḥ | madhurāmvlakaṭutiktaḥ | madhurāmvlakaṭukaṣāyaḥ | madhurāmvlatiktakaṣāyaḥ | madhuralavaṇakaṭutiktaḥ | madhuralavaṇakaṭukaṣāyaḥ | madhuralavaṇatiktakaṣāyaḥ | madhuralavaṇatiktakaṣāyaḥ | madhurakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣāṃ daśānāṃ catuṣkasaṃyogānāmādau madhuraḥ prayujyate || amvlalavaṇakaṭutiktaḥ | amvlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ | amvlalavaṇatiktakaṣāyaḥ | amvlakaṭutiktakaṣāyaḥ | m eṣāṃ cartuṇṇāmādāvamvlaḥ | lavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣa eka evādau lavaṇaḥ | evam ete pañcadaśa catuṣkasaṃyogāḥ | pañcadaśa vyākhyātāḥ |
1938 ed. 6.63.13
pañcakānata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ ||
pañcakāṃ pañca madhuraḥ ṣaṭkamamvlas tu gacchati |
1938 ed. 6.63.14
madhurāmvlalavaṇakaṭutiktaḥ | madhurāmvlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ | madhurāmvlalavaṇatiktakaṣāyaḥ | madhurāmlakaṭutiktakaṣāyaḥ | madhuralavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣāṃ madhurāmvlakaṭutiktakaṣāyaḥ || madhuralavaṅakaṭutiktakaṣāya iti || evam eṣāṃ pañcānāṃ pañcakasaṃyogānāmādau madhuraḥ prayujyate || amvlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam ekasyādāv amvlaḥ | evam ete ṣaṭ pañcakāḥ vyākhyātāḥ ||
1938 ed. 6.63.15
ṣaṭkam ekam ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ || madhurāmvlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | ekas tu evam ekaḥ ṣaṭkasaṃyogāḥ |
1938 ed. 6.63.16
ekaikaśaś ca ṣad rasā bhavanti | prākāśyena | madhuraḥ | amvlaḥ | lavaṇaḥ | kaṭukaḥ | tiktaḥ | kaṣāyaḥ |
1938 ed. 6.63.17
evam ete triṣaṣṭirasayogāḥ vyākhyātāḥ |
doṣabhedāt | dviṣaṣṭyās te prayoktavyā vicakṣaṇair iti ||
kāyacikitsā || ||

[Adhyāya 64: draft edition based on MS K]

1938 ed. 6.64.1
athātaḥ svastharakṣaṇīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1938 ed. 6.64.2a
samadoṣaḥ samāgniś ca samadhātumalakriyaḥ |
1938 ed. 6.64.2b
prasannātmendriyamanā svastha ity atidhīyate |
1938 ed. 6.64.3cd
tasya tad drakṣaṇaṃ vatśa cikitsāyāḥ paraṃ hitaṃ |
1938 ed. 6.64.4
tasya yad vṛttam uktaṃ hi rakṣaṇañ ca mayāditaḥ ||
tasminn arthāṃ samāsoktaṃ vistareṇaiha vakṣyate |
1938 ed. 6.64.5
yasmin yasminṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti dehināṃ |
teṣu teṣu pradātavyā rasāste te vijānatā ||
1938 ed. 6.64.6
praklinnatvāc charīrāṇyaṃ varṣāsu khalu dehināṃ |
mandegnau kopam āyānti saṃharṣāt mārutādayaḥ |
1938 ed. 6.64.7
tasmāt kledaviśuddhyathaṃ doṣasaṃdhāraṇaya ca |
kaṣāyatiktakaṭukai rasaiḥ saṃyuktamadravaṃ ||
1938 ed. 6.64.8
nātisnigdhaṃ nātirūkṣamuṣṇaṃ dīpanam eva ca |
deyamannaṃ nṛpataye yajjalañ cauktamāditaḥ |
1938 ed. 6.64.9
taptāyasa kṛtāmbho vā pibet kṣaudrānvitañ ca yat |
ahni varṣānilāviṣṭe tyarthaśītāmbusaṃkule |
1938 ed. 6.64.10
taruṇatvād vidāhañ ca gacchanty auṣadhayas tathā |
tannimittañ ca matimān nātivyāyāmam ācaret ||
1938 ed. 6.64.11a
nātiśīte purāṇyas tu yavagodhūmaśālayaḥ |
1938 ed. 6.64.11b
yūṣaiḥ mūpaiś ca kaṭubhir bhojyair hṛdyaiś ca jāṅgalaiḥ |
1938 ed. 6.64.11c
mādhvīkaṃśīdhumalpam vā māhendram atha sārasaṃ |
1938 ed. 6.64.11d
taptaśītaṃ kṣaudrayutaṃ kaupajam vā pibejjalaṃ |
1938 ed. 6.64.11e
pūrvānilaṃ gharmasevāmudamanthaṃ sarijjalaṃ |
1938 ed. 6.64.13ab
divāśvapnamavaśyāyaṃ varjayec cātra maithunaṃ |
1938 ed. 6.64.13a
praghairṣādvarttanasnānagandhasragdhṛmasevinā |
1938 ed. 6.64.13b
bhūmyuṣmaparihārārthaṃ svapet madhyamaveśmani |
1938 ed. 6.64.12ab
śīte sāgnau nivāte ca guruprāvaraṇyanvitaḥ |
1938 ed. 6.64.12a
kṣate kledādidoṣāṃś ca varjayec chasamvṛtaḥ ||
1938 ed. 6.64.12cd
yāyānnāgavadhūbhiś ca praśastāgurubhūṣita iti ||
1938 ed. 6.64.16a
vyāpanītadharābhogaghananīlāvaguṇṭhite |
1938 ed. 6.64.16b
vyomniprasannadiṅgarggaladdha prasarabhāskare |
1938 ed. 6.64.16c
śkrāśtraladdhasandarśa jāyamānoddhate tataḥ |
1938 ed. 6.64.16d
ākrāmati raverlakṣmīs tiraskṛtya ghanaṃ ghanaṃ |
1938 ed. 6.64.16e
varṣāsu sañcitam pittamauṣṇyāc charadi kupyati |
1938 ed. 6.64.16f
tasmāt pittaghnaṃ seveta sarva eva ghanātyaye ||
1938 ed. 6.64.16g
śītaṃ kaṣāya madhuramīṣallaghu satiktakam ||
1938 ed. 6.64.16h
sasarpirjāṅgala yutaṃ śaradyadyāt prakāṃkṣataḥ |
1938 ed. 6.64.16i
hariṇyaṃ pṛṣatāṃ lāvāñc chaśāneṇyan kapiñjalāṃ ||
1938 ed. 6.64.16j
mudgāñc chālīnyavāñ jīrṇṇāṃ seven nātivyavāyavān |
1938 ed. 6.64.16k
vidā hi kṣāratīkṣṇoṣṇadivāśvapnagurūṇyatha |
1938 ed. 6.64.16l
śākaṃ guru ca yat māṃsamavaśyāyañ ca varjayet |
1938 ed. 6.64.16m
sevyaḥ śaradi yat tanavidhireṣa vijānatā | drākṣakvukṣīrasevī ca bhavet tatra narādhipa |
1938 ed. 6.64.17ab
varṣāsu sañcitam pittaṃ nirharec ca virecanaiḥ |
1938 ed. 6.64.17a
tiktaḥ sarpiḥ prayogair vā sirāṇyañ cāpi mokṣaṇaiḥ |
1938 ed. 6.64.18cd
svāduśītañ jalaṃ medhyaṃ śucisphaṭikanirmmalaṃ |
1938 ed. 6.64.19
śarac candrāṃsunirdhūtamagastyodayanirviṣaṃ |
prasannatvāc ca salilaṃ sarvam eva tadā hitaṃ |
1938 ed. 6.64.19a
śaratsupavanañ caivakamālautpalaśāliṣu |
1938 ed. 6.64.20
candanaṃ vāsakarpūraṃ vāsaś cāmalinaṃ laghuḥ |
bhajec ca śāradaṃ mālyaṃ sīḥ pānañ ca yuktitaḥ |
1938 ed. 6.64.20a
candrapādāḥ sahṛdvargaḥ sukhāni madhurāgiraḥ |
1938 ed. 6.64.21
pittapraśamanaṃ yac ca tac ca sarvaṃ samācarediti ||
hemantaḥ śītalo rūkṣo mandasūyo nilākulaḥ |
1938 ed. 6.64.28
annapānāṃ tilān māṣāṃ śākāni ca dadhīni ca |
tathekṣuvikṛtīñ cchālīṃ sugandhāṃś ca navānapi |
1938 ed. 6.64.29
prasahānūpāmāṃsāni kravyādabilaśāyināṃ |
audakānāṃ plavānāñ ca pādināñ caupayojayet |
1938 ed. 6.64.30
madyāni ca prasannāni yac ca kiñcid balapradaṃ |
kāmatas tan niṣeveta puṣṭim icchan himāgame |
1938 ed. 6.64.25ab
tailai koṣṇe sukheṣṇe vā praśastamavagāhanaṃ |
1938 ed. 6.64.25a
saśiraskaṃ tathābhyaṃgaṃ vyāyāmañ cācared bhṛśaṃ |
1938 ed. 6.64.25b
sukhodakāvagāhaṃ vā saucamuṣṇāmbum eva ca |
1938 ed. 6.64.25cd
sāṃgārayāne mahati dhūpāmodamadotkaṭo |
1938 ed. 6.64.27a
aurṇṇākauseyasamvītaśayane kuthakāstṛte |
1938 ed. 6.64.27b
kuṃkumāgurudigdhāṃge nivāte gṛhagahvare |
1938 ed. 6.64.27c
śayītaśayane cāpi suvistīrṇṇe manorame |
1938 ed. 6.64.27d
sevyamāno mṛduśparśair nirdayair upagūhanaiḥ |
1938 ed. 6.64.27e
tatrāpanītahārāṃś tu priyānāyaḥ śvalaṃkṛtāṃ |
1938 ed. 6.64.27f
rāmayeyuyathākālaṃ balād api madotkaṭyaḥ |
1938 ed. 6.64.31cd
eṣa eva vidhiḥ kāyaḥ śiśire samudāhṛtaḥ |
1938 ed. 6.64.31a
hemanta śeṣaḥ śiśiraḥ kecidicchanti vaidyakāḥ |
1938 ed. 6.64.31b
meghamārutajaṃ śītaṃ raukṣyaṃ cādānajaṃ yataḥ |
1938 ed. 6.64.31c
bhajejjijīviṣus tatra soṣṇasnigdhataranvidhiṃ |
1938 ed. 6.64.31d
tatra manthamavaśyāyaṃ pravātaṃ rūkṣabhojanaṃ |
1938 ed. 6.64.31e
malināni ca vāsāṃsi tathā śnānañ ca varjayed iti ||
1938 ed. 6.64.31f
tuṣārapaṭanirhāradīptabhāskararaśmiṣu |
1938 ed. 6.64.31g
dineṣu jyambhamāṇaiṣu hīymānāsu rātriṣu |
1938 ed. 6.64.31h
puṣpāṣṭahāsaśavalaiś ca latkisalayojjvalaiḥ |
1938 ed. 6.64.31i
bhramaroṅgītaniḥśvanaiḥ |
1938 ed. 6.64.31j
darśayan suvicitrāsu vanopavanarājiṣū |
1938 ed. 6.64.31k
prakupyanti yathoddiṣṭaṃ sisṛkṣati gadātkaphaḥ |
1938 ed. 6.64.32
hemante nicitaḥ śleṣmā śaityāc chītaḥ śarīriṇyaṃ |
auṣṇyādvasante viṣyaṇṇa kurute vividhān gadān |
1938 ed. 6.64.33
ato mbūmadhurasnigdhadivāsvapna gurūṇi ca |
varjjayed vamanādīni kaṇy api ca kārayet |
1938 ed. 6.64.34
ṣaṣṭikānanavāñ chālīn nīvārān mudga kodravān |
lāvādiviṣkirarasaiś cādyādyūṣañ ca yuktibhiḥ |
1938 ed. 6.64.35
paṭolanimbavetrāgratiktaiś cānyair himātyaye |
sevenmadhvāsavāriṣṭāṃ sīdhuṃ mādhvīkam eva ca |
1938 ed. 6.64.36
vyāyāmam añjanan dhūmaṃ tīkṣṇañ ca kavaḍagrahaṃ | uṣṇāmbunā ca sarvārthān seveta kusumāgame |
1938 ed. 6.64.37cd
yavamudgamadhuprāyaṃ vasante bhojanaṃ hitaṃ |
1938 ed. 6.64.38a
vyāyāmo vyadhikaś cātra sarva eva prasasyate |
1938 ed. 6.64.39cd
śirovirekair vamanaiḥ kaṣāyaiḥ kavaḍagrahaiḥ |
1938 ed. 6.64.39ab
nirharedapramattaś ca hemantopacitakaphaṃ |
1938 ed. 6.64.39a
śuciḥ śuklāmbaradharaś candanāgurubhūṣitaḥ |
1938 ed. 6.64.39b
pīnastanorujaṃ ghānāṃ rūpayauvaśālinīṃ |
1938 ed. 6.64.39c
kānaneṣu vicitreṣu sarvālaṅkārabhūṣitāṃ |
1938 ed. 6.64.39d
romayed yāvad utsāhaṃ sumanāḥ kusumāgame |
1938 ed. 6.64.39e
tataś candrakarālokāṃ pradoṣaṃ sat suhṛjjanaḥ |
1938 ed. 6.64.39f
saṃseved athavā liṅgya śvapet kāntāṅgṛhodare ||
1938 ed. 6.64.39g
ādadānaḥ karair grīṣme jagatsnehan divākaraḥ
1938 ed. 6.64.39h
yauvanotsavanibhargnavanitāyām iva kṣitau |
1938 ed. 6.64.39i
bibhratyāṃ durbhagaṃ rūkṣaṃ reñcaṅgārāruṇaṃ vapuḥ |
1938 ed. 6.64.39j
vātacakrasamuddhūtaśuṣkaparṇṇaśvanānvitaḥ |
1938 ed. 6.64.39k
raukṣyaṃ sañjanayatyāśus tataḥ śuṣyanti dehinaḥ |
1938 ed. 6.64.39l
tasmān nidāghasamaye śoṣaṇaṃ rūkṣaṇañ ca yat |
1938 ed. 6.64.40cd
vyāyāmamuṣṇamāyāsaṃ maithunaṃ paridāhi ca |
1938 ed. 6.64.41ab
rasāṃś cāgniguṇyaidrikṣāṃ viśeṣeṇa vivarjayet ||
1938 ed. 6.64.41a
sarpiḥ khaṇḍa guḍāktāṃs tu sahākārarasānvitāṃ |
1938 ed. 6.64.41b
sakkūn pibet prātas takraiḥ śītatoyottaraṃ naraḥ |
1938 ed. 6.64.41c
yavagodhūmavikṛtīḥ śālīṃś ca vividhān api |
1938 ed. 6.64.41d
prasahānūpamāṃ sāni vṛṣyāṇyanyāni yāni ca |
1938 ed. 6.64.41e
prakārair vividhair adyānnidāghe svalkaṭumbinā |
1938 ed. 6.64.41f
ṣāḍavair vividhairāgair gauḍikaiśvasu suṃkṛḥtaiḥ |
1938 ed. 6.64.41g
suśītai snigdhamadhurais tarpayecchoṣitāṃs tanūn |
1938 ed. 6.64.44cd
hitañ ca bhojanaṃ grīṣme śītalaṃ madhuraṃ dravaṃ |
1938 ed. 6.64.41h
saśarkareṇa payasā rātrāv api tu pūjitaṃ |
1938 ed. 6.64.41cd
sarāṃsi vāpyaḥ sarito vanāni rucirāṇi ca |
1938 ed. 6.64.42
candanāni parārdhyāni tathā sakamalotpalāḥ |
tālavṛttānilānhārā |
1938 ed. 6.64.43ab
gharmakālaṃ niṣeveta vāsāṃsi sulaghūni ca ||
1938 ed. 6.64.45a
divā śītagṛhe cāpi padmotpaladalo yute |
1938 ed. 6.64.46ab
śamīta ca yathākāmaṃ spṛśyamāno nilaiḥ sukhaṃ |
1938 ed. 6.64.46a
rātrau harmyatale hṛdye puṣpaprakarabhūṣite |
1938 ed. 6.64.46b
jalajaih kusumaiś citraiś candrapādāvaguṇṭhite |
1938 ed. 6.64.46c
vyajanair vījñamānaś ca spṛśyamānaś ca komalaiḥ |
1938 ed. 6.64.46d
strīṇāṃ stanaiḥ karaiś cāpi muktāhāraiś ca śītalaiḥ |
1938 ed. 6.64.46e
saṃsedyāmāna āsīta suhṛdbhir abhisamvṛtaḥ |
1938 ed. 6.64.46f
śayītaśayane śubhre candanārdrapaṭo naraḥ |
1938 ed. 6.64.46g
rūkṣoc chuṣkeṣu deheṣu grīṣme vā puṣpitovalī ||
1938 ed. 6.64.46h
pravṛddhagambhīraravair meghair ativinādite |
1938 ed. 6.64.46i
prodbhinnakandale syāmakadambakuṭajārjyane |
1938 ed. 6.64.46j
mālatīkusumāmodadaśāśāpūritembare |
1938 ed. 6.64.46k
surendragopamaṇḍūkaiḥ prakīrṇṇavasudhātale |
1938 ed. 6.64.46l
dvirephakṛtasaṅgītanalinīvanabhūṣite ||
1938 ed. 6.64.46m
śikhaṇḍināyakavarairnārambhakṛtotsave |
1938 ed. 6.64.46n
daurbalyakāṣṭhāṃ paramāṃ yadā gacchati bhāskare |
1938 ed. 6.64.46o
śītavātābhravarṣais tu vāyuḥ prāvṛṣi kupyati |
1938 ed. 6.64.48
nidāghopacitaṃ caiva prakupyantaṃ samīraṇaṃ |
nihanyādavilambena vidhinā vyādhikovidaḥ |
1938 ed. 6.64.48a
caryāḥ sukhoṣṇāś caratās tailāni vividhāni ca ||
1938 ed. 6.64.47cd
bṛṃhaṇañ cāpi yatkiñcidabhiṣyandi tathaiva ca |
1938 ed. 6.64.50
navāmburūkṣaśītānnaṃ saktūṃś cāpi vivarjayet |
yavaṣaṣṭikaśālīṃś ca godhumānanavāṃs tathā |
1938 ed. 6.64.51
harmyamadhye nivāte ca bhajec chayyāṃ mṛdūttarāṃ |
saviṣaprāṇivinmūtralālāniṣṭhīvanādibhiḥ |
1938 ed. 6.64.52
samāplutan tadā toyamāntarīkṣaṃ viṣopamaṃ |
vāyunā viṣajuṣṭena prāvṛṣeṇyaina dūṣitam |
1938 ed. 6.64.53
tad dhi sarvopayogeṣu tasmin kāle vivarjayet |
ariṣṭāsavamaireyāṃ sopadaṃśāṃś ca yuktitaḥ |
1938 ed. 6.64.54
pibet prāvṛṣi jīrṇṇāṃs tu rātrau prāvṛṣi varjayet |
nirūhaibastibhiś cāpi tathānyair mārutāpahaiḥ |
1938 ed. 6.64.55ab
kupitaṃ śamayed vātaṃ vārṣikañ ca caredvidhiṃ |
1938 ed. 6.64.55a
bhūyo varṣāt tu parjanyo gaṃgāyādakṣiṇe jane |
1938 ed. 6.64.55b
tatra ca prāvṛt vaṣākhyo ṛtū teṣāṃ prakīrttitau |
1938 ed. 6.64.55c
tasya evottare deśe himavaddravyasaṃkule |
1938 ed. 6.64.55d
bhūyaḥ śītatamas tatra hemantaśiśire ṛtū ||
1938 ed. 6.64.55cd
ṛtāvṛtauya etena vidhinā varttate naraḥ |
1938 ed. 6.64.56
ghorānṛtukṛtānrogānāpnuyāt na kadācanaḥ |
ata ūrdhvaṃ dvādaśāsanapravicārām vakṣyāmaḥ |
tad yathā śītoṣṇasnigdharūkṣadravaśuṣkekakālikadvikālikauṣadhayuktahīnamātradoṣapraśamanapravṛdhyathāṃ ||
1938 ed. 6.64.57
tṛṣṇāmadavidārhārttāt raktapittaviṣāt turān |
saṃmūrcchā strīṣu ca kṣīṇyaṃ śītairannair upācaret |
1938 ed. 6.64.58
kaphavātāmayāviṣṭāṃ viriktaṃ snehapāyinaḥ |
aklinnakāyāṃś ca narānuṣṇairannair upācaret |
1938 ed. 6.64.59
vātikān rūkṣadehāṃś ca vyavāyopahatāṃs tathā |
vyāyāminaś cāpi narāṃ snigdhairannair upācaret |
1938 ed. 6.64.60
medasābhiparītāṃs tu sthūlāṃ mehāturānapi |
kaphābhipannadehāś ca rūkṣairnnair upācaret |
1938 ed. 6.64.61
śuṣkadehāṃ pipāsārttāṃ durbalānapi ca dravaiḥ |
praklinnadehaṃ vraṇinaḥ śuṣkairmehinam eva ca |
1938 ed. 6.64.62
ekakālaṃ bhaveddeyo durbalāgnivivṛddhaye |
śamāgnaye tathāhāro dviḥ kālam atha pūjitaḥ |
1938 ed. 6.64.63
auṣadhadveṣinai deyaṃs tathoṣadhasamāyutaṃ |
mandāgnaye rogiṇe ca mātrāhīnaḥ prasasyate ||
1938 ed. 6.64.64
yathartudan usnvāhāro doṣapraśamanaḥ smṛtaḥ |
ataḥ paraṃtū svasthānāṃ sarva eva prasasyate ||
1938 ed. 6.64.65
ata ūdhvaṃ daśauṣadhakālān vakṣyāmaḥ |
tatrābhaktaṃ | prāgbhaktaṃ | adhobhaktaṃ | madhyabhaktaṃ | antarābhaktaṃ | subhaktaṃ | sāmudbhaaṃ | muhurmuhur grāsaṃ | grāsāntarañ ceti ||
1938 ed. 6.64.66
tatrābhaktannāmayaḥ | kevalam auṣadham upayujyate ||
1938 ed. 6.64.67
vīryādhikaṃ bhavati bheṣajam annahīnaṃ hanyāt tathāmayam asamayam āśu caiva |
tad bālavṛddhavanitāmṛdavas tu pītvā glāniṃ parāṃ samupayānti balakṣayañ ca ||
1938 ed. 6.64.68
prāgbhaktan nāma | yat prāgbhaktaṃ pīyate | paścād bhujyate |
1938 ed. 6.64.69
tac chīghraṃ vipākam upayāti balaṃ na hiṃsyād annāvṛtatvān na ca murhur muhurvadanān nireti |
prāgbhaktasevinam adhobalam ādadhāti | daddhāc ca vṛddhaśisubhīrukṛśāṅganānyaḥ ||
1938 ed. 6.64.70
adhobhaktan nāma | yad bhuktvā pīyate |
1938 ed. 6.64.72ab
pītaṃ yad annam upayujya tad ūrvakāye hatvā gadāṃ bahuvidhāṃś ca balan dādāti ||
1938 ed. 6.64.71
madhya bhaktan nāma | yan madhye bhaktasya pīyate |
1938 ed. 6.64.72cd
madhye tu pītam apahanty avisāribhāvā ye dehamadhyem atibhūya bhavanti rogāḥ ||
1938 ed. 6.64.73
antarābhaktan nāma | yad antare pāyate | pūrvāparayor bhaktayoḥ
1938 ed. 6.64.75cd
hṛdyam manobalakaraṃ tv api dīpanañ ca pathyaṃ sadā bhavati cāntarabhaktakan tat ||
1938 ed. 6.64.74
sabhaktan nāma |
1938 ed. 6.64.74a
auṣadhaiṣu yat sādhyate ||
1938 ed. 6.64.75ab
pathyaṃ sabhaktam abalābalayor hi nityaṃ tad dveṣiṇām api tathā śiśuvṛddhayoś ca |
1938 ed. 6.64.76
sāmudgan nāma | yad bhaktasyādāvante ca pīyate ||
1938 ed. 6.64.77
doṣe dvidhā prasārite tu samudgasaṃjñāḥ | ādyaantayor yad aśanasya niṣevyate tu ||
1938 ed. 6.64.78
muhur muhur nāma | sabhaktam abhakta ||
1938 ed. 6.64.79
śvāsai muhur muhur atiprasṛte ca kāse hikkāvamīṣu ca bhavaty upayojyam etat ||
1938 ed. 6.64.80
grāsan nāma | yatpiṇḍaṃ vyāmiśram upayujyate |
1938 ed. 6.64.82ab
grāseṣu cūrṇṇamabalāgniṣu dīpanīyaṃ | vājīkarāṇy api ca yojayituṃ yateta ||
1938 ed. 6.64.81
grāsāntaran nāma |
1938 ed. 6.64.81a
piṇḍāntaraṃ yadupayujyate ||
1938 ed. 6.64.82cd
grāsāntareṣu visṛjed vamatīyadhūmāṃ cchvāsādiṣu prathitadṛṣṭaguṇāṃś ca lehān ||
1938 ed. 6.64.83
daśauṣadhakālā bhavanti || bhavati cātra |
1938 ed. 6.64.84
visṛṣṭe viṇmūtre viśadakaraṇair dehe ca sulaghau |
śuddhe rodgare hṛdi ca vimale vāte ca sarati |
tathānnaśuddhāyāṃ klamaparigame kukṣau ca śithile |
prayadeyastv āhāro bhavati
1938 ed. 6.64.84a
bhiṣajasātmyaprakriyeti |
1938 ed. 6.64.84b
bhagavān āha dhanvantariḥ ||
kāyacikitsā || ||

[Adhyāya 65: draft edition based on MS K]

[Adhyāya 65]

1938 ed. 6.65.1
athātas tantrayuktyuddeśaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1938 ed. 6.65.3
tatra dvātriṃśat tantrayuktayo bhavanti |
tad yathā | adhikaraṇam | yogaḥ | padārthaḥ | hetvarthaḥ | uddeśaḥ | nirdeśaḥ | upadeśaḥ | apadeśaḥ | pradeśaḥ | atideśaḥ | apavargaḥ | vākyaśeṣaḥ | arthāpattiḥ | viparyayaḥ | prasaṅgaḥ | ekāntaḥ | anekāntaḥ | pūrvapakṣaḥ | nirṇṇayaḥ | anumatam | vidhānam | anāgatāpekṣaṇam | atikrāntāpekṣaṇaṃ | saṃśayaḥ | vyākhyānam | svasaṃjñā | nirvacanam | nidarśanam | niyogaḥ | vikalpaḥ | samuccayaḥ | ūhyam iti ||
1938 ed. 6.65.4
atrāha | āsāṃ yuktīnāṃ kiṃ prayojanam | ucyate | vākyayojanam arthayojanañ ca ||
1938 ed. 6.65.5
ślokau cātra bhavataḥ ||
asadvādiprayuktānāṃ* śabdānāṃ pratiṣedhanam |
svavākyasiddhir api ca kriyate tantrayuktibhiḥ ||
    • We have adopted the vulgate reading here, although it is highly unlikely to be original. In MS H, this pāda appears to read asadaprayuktānāñ ca. This is unmetrical, the compound is unusual, and there is an unexplained ca. There have been interventions in MS K by a second hand, and also there is a hole in the manuscript just at this point. The ante correctionem reading of K is unclear but appears to be closer to the reading of H than to the vulgate reading. These factors make it hard to reconstruct what a plausible and correct older reading might have been. For the impact on the meaning of this text, see notes to the translation.
1938 ed. 6.65.6
vyatyāsoktās tu ye hy arthā līnā ye cāpy anirmalāḥ |
leśoktā ye ca kecit syus teṣāñ cāpi prasādhanam ||
1938 ed. 6.65.8
tatra yam artham adhikṛtyocyate tad adhikaraṇam | yathā rasaṃ doṣaṃ vā ||
1938 ed. 6.65.9
yena vākyaṃ yujyate sa yogaḥ | yathā vyatyāsenoktānāṃ sannikṛṣṭaviprakṛṣṭānāṃ padārthānām ekīkaraṇam ||*
tailaṃ pibec cāmṛtavalli nimba Jalpakalpataru: vilva haṃsāhvayā Jalpakalpataru: hiṃsrābhayā vṛkṣakapippalībhiḥ |
siddhaṃ balābhyāñ ca sadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge ||*
siddhaṃ pibed iti prathamaṃ vaktavye dvitīye pāde Jalpakalpataru: tṛtīyapāde siddhaṃ Jalpakalpataru: siddham iti prayuktam |
evan dūrasthānām api padārthānām ekīkaraṇaṃ yogaḥ ||
nimba vilvaJalpakalpataru
haṃsāhvayā hiṃsrābhayāJalpakalpataru
dvitīye pāde tṛtīyapādeJalpakalpataru
siddhaṃ siddham itiJalpakalpataru
    • The sentence, yathā... ekīkaraṇam , does not appear in the vulgate but an almost identical reading appears in Ḍalhana's commentary on this section.
    • Suśrutasaṃhitā 4.18.47. For this section in the Cikitsāsthāna there is only one witness viz., H, in the Nepalese version. It has a minor variant reading in the second line. Instead of siddhaṃ balābhyāṃ ca sadevadāru, it reads siddhaṃ balābhyāṃ sahadevadāru. The variant reading in the vulgate as °hiṃsrābhayā° instead of haṃsāhvayā is not found in the actual occurrence of the verse in the Cikitsāsthāna, where it is identical with its reading of the tantrayukti section in the Nepalese version. The following quote from Vṛnda's Siddhayoga also supports the reading of the Nepalese recension and the reading in the Citkitsāsthāna of the vulgate. Siddhayoga 41.10: tailaṃ pibec cāmṛtavallinimbahaṃsāhvayāvṛkṣakapippalībhiḥ | siddhaṃ balābhyāṃ ca sadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge ||
1938 ed. 6.65.10
yo 'rtho 'bhihitaḥ sūtre pade* vā sa padārthaḥ | padasya padayoḥ padānāṃ vā yo 'rthaḥ sa padārthaḥ | Jalpakalpataru aparimitāś ca padārthāḥ |
yatra tu sneha svedābhyañjaneṣu Jalpakalpataru: svedāñjaneṣu nirddiṣṭeṣu dvayos trayāṇāṃ vārthānām upapattir dṛśyate tatra yo 'rthaḥ pūrvāparayoga siddho bhavati | Jalpakalpataru: sa grahītavyaḥ | yathā vedotpattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāma ity ukte sandihyate buddhiḥ katamasya vedasyotpattiṃ vakṣyati Jalpakalpataru: vivakṣur iti | sāmavedādayaś ca Jalpakalpataru: ṛgvedādayas tu vedāḥ | pūrvāparam upalakṣya Jalpakalpataru: pūrvāpara yogam upalabhya vinda vida Jalpakalpataru: vid vicāraṇe vid vindati ity etayoś ca dhātvor ekārthaḥ Jalpakalpataru: anekārthayoḥ prayogaḥ | paścāt padam Jalpakalpataru: pratipattir bhavati āyurvedotpattim ayaṃ vivakṣur iti eṣa Jalpakalpataru: evaṃ padārthaḥ |
padasya padayoḥ padānāṃ vā yo 'rthaḥ sa padārthaḥ | Jalpakalpataru
svedābhyañjaneṣu svedāñjaneṣu nirddiṣṭeṣuJalpakalpataru
| sa grahītavyaḥ |Jalpakalpataru
vakṣyati vivakṣur itiJalpakalpataru
sāmavedādayaś ca ṛgvedādayas tuJalpakalpataru
pūrvāparam upalakṣya pūrvāpara yogam upalabhyaJalpakalpataru
vinda vida vid vicāraṇe vid vindatiJalpakalpataru
ekārthaḥ anekārthayoḥ prayogaḥJalpakalpataru
padam pratipattirJalpakalpataru
eṣa evaṃJalpakalpataru
    • Jadavji notes a variant reading sūtrapade in the vulgate.
1938 ed. 6.65.11
yad uktaṃ sādhanaṃ Jalpakalpataru: yad anyad uktam anyārthasādhakaṃ bhavati sa hetvarthaḥ |
yathā mṛtpiṇḍo 'dbhiḥ praklidyate tathā māṣa dugdha Jalpakalpataru: mudga prabhṛtibhir vraṇaḥ klidyate ||
yad uktaṃ sādhanaṃ yad anyad uktam anyārthasādhakaṃJalpakalpataru
dugdha mudgaJalpakalpataru
1938 ed. 6.65.12
samāsa vacanaṃ Jalpakalpataru: kathanam samuddeśaḥ Jalpakalpataru: uddeśaḥ |
yathā śalyam iti ||
vacanaṃ kathanamJalpakalpataru
samuddeśaḥ uddeśaḥJalpakalpataru
1938 ed. 6.65.13
vistaravacanaṃ nirdeśaḥ |
yathā śārīram āgantu ceti ||
1938 ed. 6.65.14
evam ity upadeśaḥ |
yathā rātrau na jāgṛyād divā na supyād Jalpakalpataru: tathā na jāgṛyād rātrau divāsvapnañ ca varjayet iti ||*
rātrau na jāgṛyād divā na supyād tathā na jāgṛyād rātrau divāsvapnañ ca varjayetJalpakalpataru
    • We read against witness K because the text never uses the second person in medical injunctions.
1938 ed. 6.65.15
anena kāraṇenety apadeśaḥ |
yathāpadiśyate madhureṇa śleṣmābhivardhata iti ||
1938 ed. 6.65.16
prakṛtasyātikrāntena sādhanaṃ pradeśaḥ |
yathā devadattasyānena śalyam uddhṛtaṃ yajñadattasyāyam Jalpakalpataru: tasmād yajñadattasyāpy ayam eva uddhariṣyatīti ||
yajñadattasyāyam tasmād yajñadattasyāpy ayam evaJalpakalpataru
1938 ed. 6.65.17
prakṛtasyānāgatena sādhanam atideśaḥ |
yathā yady asya vāyur ūrdhvam uttiṣṭhati | tenodāvarttī syād iti ||
1938 ed. 6.65.18
abhipramṛjyāpakarṣaṇam apavargaḥ |
yathā asvedyā viṣopasṛṣṭā anyatra mūtrakīṭaviṣād iti ||
1938 ed. 6.65.19
yena padenānuktena vākyaṃ samāpyate sa vākyaśeṣaḥ |
yathā śiraḥpāṇipādapṛṣṭhapārśvodaravān ity ukte puruṣagrahaṇaṃ vināpi gamyate puruṣa evokta iti ||
1938 ed. 6.65.20
yad akīrttitam arthād āpadyate sārthāpattiḥ |
yathā odanaṃ bhokṣyāmahety ukte arthād āpannaṃ bhavati nāyaṃ pipāsur yavāgūm iti ||
1938 ed. 6.65.21
yady asya prātilomyaṃ tad viparyayaḥ |
yathā kṛśolpaprāṇabhīravo duścikitsyā ity ukte viparītaṃ gṛhyate dṛḍhādayaḥ sucikitsyā iti ||
1938 ed. 6.65.22
prakaraṇāntareṇa samānaḥ prasaṅgaḥ |
yathādhikaraṇāntarito yo 'rtho 'sakṛd asakṛd uktaḥ samāpyate sarvatra ||
1938 ed. 6.65.23
yad avadhāraṇenocyate sa ekāntaḥ |
yathā trivṛtā virecayati madanaphalaṃ vāmayati ||
1938 ed. 6.65.24
kvacit tathā kvacid anyathā so 'nekāntaḥ |
yathā kecid ācāryā bruvate dravyam pradhānaṃ kecid rasāḥ kecid vīryaṃ kecid vipāka iti ||
1938 ed. 6.65.25
yas tu niḥsaṃśayam abhidhīyate sa pūrvapakṣaḥ |
yathā kathaṃ vātanimittāś catvāraḥ pramehā asādhyā bhavanti ||
1938 ed. 6.65.26
tasyottaraṃ nirṇṇayaḥ |
yathā śarīraṃ prapīḍya praścyotayitvādho gatvā vasāmedomajjānuviddhaṃ mūtraṃ sṛjati evam asādhyā vātajāḥ ||
1938 ed. 6.65.28
paramatam apratiṣiddham anumatam |
yathā yo brūyāt ṣaḍ rasā iti vādī tac ca prati pratipādyānumanyate kathaṃcit tad anumatan nāma ||
1938 ed. 6.65.29
prakaraṇānupūrvyād abhihitaṃ vidhānam |
yathā sakthimarmāṇy ekādaśa prakaraṇānupūrvyābhihitāni ||
1938 ed. 6.65.30
evaṃ vakṣyatīty anāgatāpekṣaṇam |
yathā ślokasthāne brūyāc cikitsyeṣu vakṣyāmīti ||
1938 ed. 6.65.31
ity uktam ity atikrāntāpekṣaṇam |
yathā cikitsiteṣu brūyāt, ślokasthāne yad abhihitam iti ||
1938 ed. 6.65.32
ubhayahetunidarśanaṃ saṃśayaḥ |
yathā talahṛdayaghātaḥ prāṇaharaḥ pāṇipādacchedanam aprāṇaharam ||
1938 ed. 6.65.33
tatrātiśayopavarṇanaṃ vyākhyānam |
yatheha pañcaviṃśakaḥ puruṣo vyākhyāyate | tathā nānyeṣv āyurvedatantreṣu bhūtādiṃ pratyārabdhaṃś cintā iti ||
1938 ed. 6.65.34
anyaśāstrāsāmānyā svasaṃjñā | sveṣu tantreṣu saṃjñā yā sā svasañjñā |
yatheha śāstre mithunam iti madhusarpiṣor grahaṇaṃ trivṛtam iti sarpistailavasām ||
1938 ed. 6.65.35
lokaprathitam udāharaṇaṃ nirvacanam | yathoṣṇabhayāc chāyām anusarati ||
1938 ed. 6.65.36
dṛṣṭāntavyaktir nidarśanam | yathā agnir vāyusahitaḥ kakṣe 'bhivṛddhiṃ gacchati tathā vātapittakaphaduṣṭo vraṇo 'bhivṛddhiṃ gacchatīti ||
1938 ed. 6.65.37
idam eveti niyogaḥ | yathā pathyam eva bhoktavyam iti ||
1938 ed. 6.65.39
idaṃ cedañ ceti vikalpaḥ | yathā māṃsavarge eṇahariṇalāvatittirāḥ pradhānā iti ||
1938 ed. 6.65.38
saṃkṣepavacanaṃ samuccayaḥ | yathā rasodanaḥ kṣīrodaṇaḥ saghṛtā vā yavāgūr bhavatv iti ||
1938 ed. 6.65.40
yad anirdiṣṭaṃ buddhigamyan tad ūhyam |
yathā abhihitam annapānavidhau caturvidham annapānaṃ bhakṣyaṃ bhojyaṃ lehyaṃ peyam iti | evaṃ caturvidhe vaktavye dvividham abhihitaṃ || atrohyaṃ bhavati annapāne viśiṣṭe dvayor grahaṇe caturṇṇām api grahaṇaṃ bhavati ||
kiñ cānyat anne bhakṣyam aviruddhaṃ ghanasādharmyāt | peye lehyaṃ dravasādharmyāt | caturvidhas tv āhāraḥ praviralaḥ | prāyeṇa dvividha eva | ato dvitvam prasiddham ity āha bhagavān dhanvantariḥ |
iti kāyacikitsā 29

[Adhyāya 66: draft edition based on MS K]

[Adhyāya 66]

athāto doṣabhedavikalpam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1938 ed. 6.66.3
aṣṭāṅgāyurvedavidaṃ kāśirājam mahīpatiṃ |c
cchinnaśāstrārthasandehaṃ sūkṣmāgādhamivodadhiṃ |
1938 ed. 6.66.4
viśvāmitrasutaḥ śrīmāṃ suśrutaḥ paripṛcchati ||
dviṣaṣṭirdoṣabhedā ye purastātparikīrttitāḥ |
1938 ed. 6.66.5
kati tatraikaśo jñeyā viṃśo vāpy athavā triśaḥ |
tasyac tad vacanaṃ śrutvā saṃśayacchinmahātapāḥ |
1938 ed. 6.66.6
prītātmā nṛpaśārdūla suśrutāyāha tattvataḥ |
trayo doṣā dhātavaś ca pūrīśaṃ mūtram eva ca |
1938 ed. 6.66.7
dehaṃ sandhārayanty ete hy avyāpannā rasair hitaiḥ |
puruṣaḥ ṣoḍaṣakalaḥ prāṇāś caikādaśaiva ye |
1938 ed. 6.66.8ab
rogāṇāñ ca sahasraṃ yac chata viṃśatir eva ca |
1938 ed. 6.66.9
vyāsataḥ kīrttitan tadvibhinnā doṣāsu yo guṇāḥ |
dviṣaṣṭidhā bhavanty ete bhūyiṣṭham iti niścayaḥ |
1938 ed. 6.66.10
traya eva pṛthag doṣāḥ dviśo nava samādhikāḥ |
trayodaśādhikaikadvihīnamadhyordhvalakṣaṇaiḥ |
1938 ed. 6.66.11
tribhir pañcāśad etan tu sahaivaṃ kṣayam āgataiḥ |
hīnamadhyādhikādvekakṣīṇavṛddhās tathāpare
1938 ed. 6.66.12
dvādaśaiva samākhyātā rogayonir dviṣaṣṭidhā |
miśrā dhātumalairaiva yānty asaṃkhyeyatām api |
1938 ed. 6.66.13
tasmāt prasaṃgaṃ saṃyamya doṣabhedavikalpanaiḥ |
rogaṃ viditvopacared rasabhedair yathe ritaiḥ |
1938 ed. 6.66.14
bhiṣak karttātha karaṇaṃ rasā doṣāś ca kāraṇaṃ ||
kāryam ārogyam evaikam anārogyam athāpi vā |
6.66.14a
taśmāt sādhu viditvetāṃ rasadoṣavikalpaṇāṃ |
1938 ed. 6.66.14b
bhiṣajabheṣajaṃ kāryaṃ prāṇyaṃ hanyan yathā kṛtāṃ ||
1938 ed. 6.66.15
adhyāyānāñ ca tuḥ ṣaṣṭyā grathitārthapadakramaṃ |
etad eva viśeṣeṇa tantram uttaram ṛddhimat |
1938 ed. 6.66.16
spagūḍhārthagambhīram agādhaṃ mandacetasāṃ |
yathākramaṃ yathāpraśnaṃ yathā tatvaṃ yathā vidhiṃ |
6.66.16a
yathā pratijñañ ca mayā bhavatāṃ parikīrttitaṃ ||
sahottaran tv etad adhītya
tantraṃ svāyaṃbhuvaṃ taṃ vidhi kīrttitena |
na hīyate 'rthāṃ manaso 'bhyupetād
evaṃ vaco brāhmyam atīva satyam iti || ❈ ||*
    • This is the end of the vulgate text.
6.66.17.add1
mūtradoṣo mūtrāghāto yonyamānuṣam eva ca ||
apasmāronmādakañ caiva rasabhedas tathaiva ca |
6.66.17.add2
svastharakṣāvidhāṇañ ca tantrayuktiś ca doṣabhit |
ity ebhir daśakaṃ proktaṃ punaḥ kāyacikitsite || ❈ ||
6.66.colophon1
samāptañ cedaṃ sahottaratantram ity ato nighaṇṭur bhaviṣyati || ❈ ||

[Colophon]

6.66.colophon2
rājye śrīmānadeve pṛthusitayaśasi prodyadinduprakāśe
kāle puṇyārjjanasya sakalajanamanohlādiramye vasante
varṣe caikottare 'smiṃs tritayaśatagate mādhave māsi śukle
saptamyāṃ puṣya ṛkṣe daśaśatakiraṇe vāsare siddhayoge |
6.66.colophon3
utpattyādyambuvelākulavividharujagrāhajuṣṭātiraudre
saṃsāre sāgare 'smiñ jagad idam akhilaṃ glāninam sampravīkṣya
tasmāc chrīharṣacandro niratiśayaghṛṇābhāvito moktukāmaḥ
prītyā caigaṃ prākhilat suśrutākhyam |*
    • It is hard to understand how a word ending in -gaṃ, or any accusative, could precede prākhilat or even pra akhilan. Some readers have emended prākhilat to prālikhat, a rare verb, but one that at least governs the accusative. We do not see metathesis elsewhere in the work of K's scribe, which is generally very accurate, so we consider the emendation unlikely. With so many words missing from this passage, we consider that emendation is not useful.
    • We read -harṣacandro which could be the name of the scribe. But the following nnirati- is hard to construe. If we read the ablative -harṣacandrān, it solve the problem of -nn- but is also hard to construe.
6.66.colophon4
śrīgaṇadevadevakuladūnī gvalakanivāsino vaidyavasuvarmaṇaḥ pustakam idaṃ paṭhitvārtham avagamya sarvasattvānām upadeśaṃ vidhātuṃ pratipāditam | atas tad ādhikrayābhyāṃ tad gotrajena kenacin na kañcid dātavyam | yadā nopakriyate tadāsmān eva pratyarpaṇīyam iti ||