<?xml version=“1.0” encoding=“UTF-8”?> <?xml-stylesheet type=“text/xsl” href=“tei-to-html.xsl”?>

Transcription of MS Bikaner Anup 4389: 01 Sūtrasthānam 6

Published in by in .

  • Siglum: C1.6

A paper manuscript in Devanāgarī script.

More ▾
Title Nyāyacandrikā
Author Gayadāsa

  • C1.6

Sūtrasthānam

Adhyāya 6

L G.1.6.1 athopaharaṇīyānaṃtaraṃ ṛtu- - - -⸤ yato hemaṃtādiṣu vraṇasya tryahāt parimokṣaḥ | itareṣu dvyahāt | tatra na jñāyenne hemaṃṃtādayo varṣādayoścatā ⸤nyokartṛm āha | athāta ṛrutucaryānāmetyādi | ṛtuṣu ṛtūnāṃ vā caryā ṛtucaryā śāstraniyamita ācā⸤raga ṛtucaryārthodhyāyaḥ dhātuvaryābhuvati hitādarthyātāchabdyaṃ | pratipārthā mallikā pradīpaḥ | iṃdrārthā sthū⸤ṇa iṃdraḥ ṛtucaryā śāstraniyamita ācāraḥ ṛtuṣu ṛtunā vā caryā sā srutighutiḥ tanyācāraḥ ṛtu⸤ caryārthodhyāyaḥ ṛtucaryā | tavati hitādarvyātāchadhyāṃ tadyathā | pratipārthā mallikā pradīpaḥ iṃdro vā sthūṇo⸤iṃdra ṛtacaryāsutta suvṛttepi vakṣati | anye tu caryaṃniti paṭhati | tatra carater gatibhakṣaṇārthāt | gadanadava⸤retyādinā kyap āhāro vihāraś caraṇīyaḥ tāhaddānupūrvavat |
G.1.6.3 tatra yad aṃgabhūtā - - vasūm eva prathamaṃ⸤svaguṇa karmmaniruktir varṣayannāha | kāl̤o hi nāmetyādi | hi śabda upadarśane | nāma prasiddhau kāl̤amatiprati - ṇai⸤upadarśyanesvayaṃbhūriti | bhavanaṃ bhūriti | bhavate saṃpadāditvād bhāve kvip | svayamātmanā bhūḥ sattā yasya sa svayaṃbhūḥ |Lsvayalaccasattāka ity arthaḥ | na punarabhraṇaprādubhāve yotpannaḥ | ata eva dityatvamasya mahīpate | tadeva nityatvaṃ darśanaṃ⸤nnāha | anādimadhyetyādi | nityaḥ pravāha nityatayā ādirūtpattiḥ | ādyaṃtayos tu lābhaya tayo eva vvibhūto - - ne ma⸤dhyaḥ | nidhanaṃ vināśaḥ | tāny avidyamānāni yasya sa tathoktaḥ | sarvadharmeṇa bhūdyakāl̤aṃ karmmaṇā cikitsopayogitā ni⸤rdiṣṭānnāha | atra ye sachāpatsaṃetajīvitamaraṇā ca manuṣyāṇām i |tyādi | atra kāl̤e rasasya madhurāne vyapihi⸤pannatā saṃpattiḥ saṃpannatā | adhīnaḥ atra vyāachabdasyālpācata- - - - - nipātaḥ | saṃpattigrahaṇam eva |⸤praśastatvātra | prā+prayogam arhatīti | athavā saṃkal̤analakṣaṇatvātra | kāl̤asya | vyāpadgrahaṇam eva pūrvaṃ kṛte jīti⸤- - - ṇāraticakaśetrany apakarṣati | jīvitasyoptatpattiradhītatvāt | sāmarthyād utpattir api kāl̤ādhīnaiva | tasye⸤dānīṃ kāl̤asya niruktiṃ u - - - sa sūkṣma thāpītyāiha | sa kāl̤aḥ sūkṣmāstokāṃn api kal̤ābhāga kal̤īyate saṃ⸤khyāyanma iti kāl̤aḥ | kal̤a śabda saṃkhyānayorityasmāc caurādikoṇi - | karmmaṇi lakṣmāraḥ | vyavasthita vi⸤bhāṣāgrahaṇānuvṛtteḥ | neranīṭiti nico lopo na bhavati | akṛtasārvadhātukayoriti | dīrghatvaṃ | sa sūkṣmā⸤m api kal̤i na līl̤ayattattatre paṭhati | gatimatvāt | śliṣṭo na bhavatīti tadārthaḥ | eṣodarāditvād varṇalopādi⸤sādhananiruktiḥ | pakṣāṃtaraṃ darśayannāha | saṃkal̤ayati kal̤ayati veti saṃharaṇāḥ - - lakṣati | ekarāśiṃ ka Lroti | utpādanāt kal̤ayaṃti saṃkṣāti sati vastuni saṃkhyāsaṃbhavānna | kāl̤asya karmmanirukti niruktasya nika⸤ṇāparihāśca yūṇaṃ - - venyatastamanūdya bāhvopādhibhiraupādhikaṃ saṃvatsara - - tvaṃ cikitram apayoginaḥ⸤ maṃgīkṛtya da tadaṃgātṛn nnimeṣādyavinā bhāvino vyācikhyāsurāha |
G.1.6.4 tasya saṃvatsarasya ity ādi | tasya kāl̤a⸤sya nimeṣādīnāṃ vaktamaśa lakṣaṇānāṃ pravibhāgaṃ prakṛṣṭabhāgaṃ bhagavānādityaḥ | karoti kiṃbhūtasya saṃva⸤tsarātmakasya - - - bhāvasya | bhavati vā 3 | kāl̤ameke vibhūtitvaṃ dravyam āhuḥ | svāpare yatra saṃparivartate sa⸤rve sthāvarajaṃgamāḥ nirūpādhiḥ svabhāvena kāl̤eno yāti hetuhu tasmādaupādhikā grāhyās tadviśeṣāḥ ⸤ kṣaṇādayaḥ kriyevātiprasiddhā hi kānnadādasya kāraṇe ṛte sūryagaticānyāt prasiddhatamā kriyā | na⸤nu saṃda - - - - na iti kimuktaṃ yena cāvṛttirdivamāvṛttirvā kāl̤aḥ | na tatvātmano hi mātmano veti vakta⸤vyaṃ | naitadasti | na hyekaviṃdre tau dine vā ṛtvaṃtarāṇāṃ divā - - ṇaṇādā sarveṣāṃ karmmāvarodhaḥ | śītoṣṇa⸤terdenaṃdena teṣāṃ pratyannabhinnatvāt | saṃvatsareṣu narekasminneva sarveṣāṃ bhūtabhavyadbhaviṣyatāṃ saṃvatsarāṃtarāṇā⸤dhapūrṇavaruvyata iti yathābhyāsaneva sādhīyaḥ | ativiśeṣeṇa materviśeṣo parasparaṃ bhidyate | tanodayāL dinā tatra la - kṣaroccāraṇamātro niṣedhaḥ | chayukta - - - sayā yadi tasyoccāraṇaṃ hāṃ - hādi vyāpāre no⸤dīraṇaṃ tatpramāṇo nimeṣaḥ | tat pramāṇe mātṛṭ pratyayaḥ | nanu vākadamādityau | nimeṣādīnāṃ vibhāgaṃ | karo⸤ti |
G.1.6.5 - - - laghvakṣaroccāraṇadina ca vittaṣvaṃte | naiṣa doṣaḥ | arkagatyāpiti meṣādayo vibhajyate | sā⸤tunoti sataṃjana prasiddheti nimeṣādīnām ahorātrāhānāṃ pravibhā - tu mevopādhim upāhitavān nanu⸤kavamaṃgatyāpi nimeṣādayo vibhajyate | jyotiṣikāhīti | sapādi pravibhāge śakutchāvāmāvamo⸤ ktaṃ - - - - - sā tu sarvajanaprasiddhe ācāryeṇa na nirdiṣṭāḥ | nirdiṣṭamanirdiśana nirdiṣṭānerdiśanne⸤tadācaṣṭe - rvevajanaprasiddhā kriyā sātabhedo - - -ti | nāyaṃ kāl̤abhedopādhiḥ siddho bhavati madhya⸤yo sarve kāl̤e ca neyeyātra pramāṃnnaraḥ yo segre cārddharātre ca tathā madhyaṃdinepi ca pahā jago - - nāma ka ⸤ścit kāl̤abhedopādhi rannikisarhisavāṃ nisargeṇa laktita saharmukhaṃ parigṛhāt iti | viṃśati kal̤āmuhū⸤rttaḥ kal̤āyā daśabhāgaś ca - lāyā daśamo bhāgas tisraḥ kāthyā nanu kal̤ānādiṣu triṃśatkal̤omuhūrtaḥ pa⸤ṭhitaḥ kṛṣṭapūtaḥ kāṣṭhā trayādhika triṃśati kal̤aḥ utyate triṃśat kal̤ādimuhūrttes tīktrī- - ṇaā | aṣṭāLdaśasahasrāṇi saṃkhyāhāsmin samuccaye | kal̤ānāṃ navatiśceva svataṃtraparataṃtraḥ | ata śloke saṃkhyā nirdiṣṭā⸤ saṃkhyātiricyate | - raṃ ṣṭvavaśāpetāmṛtaśatasahasrāṇi - - nyadhitmākā - gī karttavyā | - - - - -bhūtaṃ pramathataṃ⸤tragrahaṇaṃ | tataḥ kāṣṭā tatrayādhikaviṃśati kal̤ā eva muhūrtobhpādhya iti | - - - - - - - śceti | pakṣe dharmmadvayaṃ⸤vyavahartu pratimābhāti | janmakṛṣṇeṣṭamītyādiko vyavahāraḥ siddhyati | etābhir yuktā paurṇamāsīyasminsabhoghaḥ⸤eva phālgunādiṣu rudita na tu ca nimeṣādis tatra krameṇa kramūyanayoḥ pravistadhīno yujyate | ta - - tsarasya⸤ucyate | yadi hi nimeṣādīn sūtrakrameṇa - - - - - - - tsaraḥ pravibhajyate | tadā sarveṣām eva nigamā⸤ dināṃ tulyaṃ | saṃvatsarāṃ ca tvaprasajyeta | punadrātvayanayos tayo eva hi puna edhika - - - - - - -rmaṇāri⸤ṣyate | tadanena sūtrārthakrame bhaṃgena pratipādayati | - - sikamṛtuṃ kṛtvā | dvābhyāṃ māsābhyāṃ nirvṛttaḥ hi mā⸤sikaḥ |
G.1.6.6 - - - - itivak tapo māghaḥ tapasya phālgunaḥ madhu caitraḥ mādhavo vaiśāṣaḥ śucir jyeṣṭhaḥ | śukra āṣāḍhaḥ⸤ nabha śrāvaṇaḥ nabhasyaśucibhādrapadaḥ iṣu āśvinaḥ ūrja kārtikaḥ saha mārgaśīrṣaḥ sahasya pauṣaḥ dhanu ca tribhireva ṛtubhir bha⸤vītavyaḥ |
G.1.6.7 śītoṣṇavarṣāṇāṃ tritvādityāha | trimāsikanūnaṃ kṛtvā ṛtavaḥṣaṛtavaḥ | śītādi tritaya rakṣa⸤ṇānām api sādhāraṇaviśiṣṭaśītādibhedāt ṣaḍtvaṃ tatra śītavātakṛtaṃ | uṣṇamādityena | varṣamiṃdutaḥ nṛyateddeL - - - - - - -nayo - - aparisaṃkhyāya - - tihyagatīnām ityāha | caṃdrādityayo kāl̤apratibhāga⸤karatvāt ekabhavanaṃ ca kāl̤apravibhāgayati - - - dakṣiṇayayata - - - - pyādhyāyate sona iti anye ⸤ suta - - kāl̤a pratibhāgayati | uttarāyaṇaṃ teṣu bhagavānāpyāyyatararkakṛti | tena viśiṣṭa - - - - -⸤yevā sahacaryā- chedo dodhitā hi dvayāśraya - - - tayaṃ bhavati | tatra varṣā svościdadhīśvastorasonuyujyate ⸤pāṃ vidāhāt śaradi layaṇāt - - - - - - te madhuro rasaoṣadhīṣvanu yujyate pātre ḍhātra ido - -⸤ syādhisatvāt kāl̤asya śetyā ca | nanu kathaṃ varṣā śaradoramla la 6vaṇād anu - - - ā - - - idoravyā⸤dhitatvāt | kāl̤asya śaityācca | - - - visargarasosya āgneyaṃ punarādānaṃ naitadasti | yosāvarkasya krame⸤ṇa ca hrabhūta - - - tinvastāvakṣati sāgneviṣutataṃ yavatra | ādānakuro varddhamāne nāṃpīduśaityena ca jīya⸤te ato visargepyaṃmlalavaṇā vā peyāvatuṣaṣvete - - viruddhe guṇopi | na trasmehosti tiṣṭhavṛttinuhattara⸤dakṣiṇāsya bhāvātaṣṭhavino sūryāḥ caṃdramasaulavata ita eva sasamahorātraṃ sādhāraṇaṃ śītoṣṇī - - -⸤- - himāsamekaṃ yārādgati durnātyadhika - - - yūtiṃ tayattal̤amativyapahātaghanapaṭal̤ā ca niravikiraṇāLnyastena kārtikepi lavaṇoṣonuṣajyate || - - - - -myasya kaṣāyasyānuṣaṃgesya dviśiṣṭāḥ praṣṭavyāḥ hetaṃ⸤ tenuvisargakāl̤astrastāvenaṃ durdalatadhāddurkkādval̤avaṃtamo himāṃśuriti hemaṃte śītasnigdho guru - madhuno⸤tatonuṣajyate | śiśiravasaṃta stayonupūrvanyāyena satyāmapi sūryaval̤avṛddhirikta kaṣāyo krītāveva niṣajyate | ā⸤dānaprabhādātuḥ tayo raukṣaṃ | grīṣme tu ādāvakāl̤atvabhāvena mānādidotaṃlavatamaḥ svarāṃṣuriti | uṣṇo sūkṣmākṣo⸤laghuśca kaṭukoḥraso na ṣajyate | ṣaṇāṃ tu rasānāṃ snehalāghavādiguṇoru hetuḥ esa vijñānīyedyutpāda⸤yiṣyāmaḥ | uttarottaraṃ val̤asuparitathā uttarottaram eva | somamyāpyājyamānasya snehena sthāvarajaṃgamānā⸤māpyādhyayātatvāt | tena prāṇināṃ varṣāsu val̤amadhikaṃ darśābhyodhikataraśaradi | śarado hemaṃtedhikatama bha⸤vati | śiśiratiktaurasaḥ | raukṣāchautyā chiśirasyā vasaṃte kaṣāyaḥ | kāl̤asya śaityād raukṣātva grīṣme kaṭukā⸤l̤asya raukṣād āgneyatvācca | uttarottaraṃ bal̤amapacīyata iti || - - - -mevārkkasyāpyāyanānatvāt ⸤tena ca yāvadāpyāyanaṃ jagat snehasyāṃtatvāt | śiśire tāvadval̤am apacīyate tasmād adhikaṃ hīnaval̤atvaṃ⸤vasaṃte | tatopya - - ta val̤atva grīṣmo tad uktaṃ carake ādāvaṃte ca daurbalyaṃ visargādānayornṛṇāṃ madhye madhye⸤valaṃ tvante | śreṣm agre vinirdiśet | tatra śaranmadhye tu sattamādhyepi - - gahorātraṃ viṣṭhavariti | tavottarāyaṇeL viṃśati kāṣṭhā ekaṃ ca nimiṣārddhaṃ vijayaparivṛddhiḥ dakṣaṇāyane rātriparivṛddhirapy evaṃ || tanu ca śiśiravasaṃtaḥ - - ⸤- sa ṇadramattā iti uttarāyaṇaṃ prāk sūtritaṃ | bhāṣye tu dakṣiṇāyanaṃ prathamaṃ vyākhyātam iti kramahāniḥ. naiṣa do⸤ṣaḥ | dakṣiṇāyane kramabhedena vyācakṣāṇo vihiṣu uttarāyaṇā dakṣiṇāyanasya pratipādayati | viśiṣṭaṃ vida⸤kṣaṇāyanaṃ visaṃrgratvā yana karatvā tu prāṇinām iti |
G.1.6.8 amum evārtham upasaṃharaṃnnāha | sāmaḥ - - -bhūtim ityā⸤di | tāvubhau saṃgritya vāyuḥ prajā rakṣati | somam āśrityāpyāyanaṃ jagataḥ karoti | sūryam āśritya śoṣanaṃṇaṃ ta⸤yo yathākāl̤aṃ | - - - - vṛttis tena prajāṃ varttayatīti |
G.1.6.9 pariśiṣṭaṃ pūrvasūtrādvyāsthātuṣāha | aavasvalpayane⸤ dheyuyapadity ādi | yugapadhekadhālamayanadvayaṃ saṃtahā - - pṛthakdakṣaṇāyanam uttarāyaṇaṃ vā nanu ca māghā⸤daeyo dvādaśamāsā vatsara ityuktaṃ | tat kiṃ punarabhidhānena ucyate | pūrvodito hi māghādayo dvādaśa vyastāścā ka⸤maparipaṭhitāś ca saṃvatsara ityāśakyā syāt | asmin nirdeśe kriyamāṇo yena krameṇa vadatuvibhāge yana dvayaṃ pra⸤tipāditaṃ tenaiva ved ayanadvayaṃ yugas tadā mavatsara iti vāstānāmakramapaṭhitānāṃ ca māghādīnāṃ saṃvatsaratvaṃ⸤bhavati | idānīṃ yugapravibhāgaṃ darśayannāha | teṣu paṃcetyādi | saṃjñāgrahaṇaṃ tretu kalayati | saṃvatsarapaṃcakaṃLyugamiti || pramārthatastu kṛtvā yugaviśeṣā iti yugaprayojanaṃ tu ādya evādhyāyetidarśitaṃ | kā⸤kāl̤a ca kramityucyate | ityavan parivarttanāmṛdupamāvaśāchabdapravṛttirivarśāyati | pātaḥśāṣeteyekaśa⸤bdoyam anya paryāyaḥ | ata eva bahuvacanaviṣayatā
G.1.6.10 asya | saṃśodhanāśrayaṃ darśayannāha | iha tv ity ādi tuśa⸤bdaḥ punararthaḥ kimarthaṃ punarvarṣādava ṛtava pratyāhādau doṣavadyādyarthaṃ | nanu veda seva darśanaṃ prāgabhidhātavyaṃ ||⸤idaṃ darśanaṃ vyādhihetudātānisaṃcayādyathatvād ātmīyaṃ | tataścedam eva prākkarttavyaḥ | naitadasti | tatra vā⸤tādikāraṇānāṃ rasānāṃ nivṛtteḥ tadeva prathamaṃ kṛtaṃ nirdoṣoṇedyotādapi | hemaṃte śiśire caiva vasaṃte ⸤cāpi mokṣayet | tryahādyahaccharadgrīṣma varṣāsvapi ca buddhimān api | etā chākopaopaghātād api vini⸤- didarśanaṃ || prāgnirdiṣṭaṃ tatra prāvṛṣayor bhedaḥ prāvṛḍiti prathama pravṛṣṭaḥ praśabdoyamādikarmmaṇi | tasya⸤varṣasya bhūyasānubaṃdho varṣānvayāt prakopo balīyān | tasya cikitsā saṃśodhanam iti saṃśodhanam a⸤dhikṛtya varṣādayanuktā ḥ śiśirādayaḥstu rasabal̤aṃ cādhikṛtyeti | anye tu gaṃgāyā dakṣiṇe jane va⸤rṣādaya uttāranuśiśirādaya pratibhāṣaṃte paṭhati ca bhūyo varṣaṃ uparyatyogaṃgāyā dakṣiṇe jana ity ādi⸤prayojanāṃdhatadotoreva darśanaṃta cā | - - ṇasya prayojanāṃ tatraṃ tu prāguktam asmābhiḥ | tathā carāL kepi tasyā śarīdorasadal̤a nirvatyartha śiśirādidarśanaṃ darpitaṃ - - - - - ṣajītiyatimāne saṃśodhana⸤ma dhikṛtya varṣādayaḥ | tad uktaṃ || hemaṃtagrīṣmavarṣāśceti | śītoṣṇalakṣaṇāstraya ṛtavo bhavaṃti | teṣāmaṃtariṣvi tā tasya - - - trayatprāvṛdraśaradvasaṃtā iti | tatra prāvṛḍiti prathamaḥ pravṛṣṭaḥ kāl̤aya tasyānubaṃdho⸤varṣāḥ eva sete śedhenam adhikṛtya ṣaḍbhiḥ labdhata iti | tathaitarabhi - - ṇagraśiṣṭāśatatrakāro dṛḍhabal̤aḥ⸤siddhiṣu | atyuṣṇavarṣaśītād hi grīṣmavarṣā himāgamāḥ | tadaṃtare prāvṛḍādyā jñeyāḥ sādhāraṇāstrayaḥ prā⸤vṛṭ śukranabhau jñeyo saradūrjasahau punaḥ | tapasyaśca madhuścaiṣa vavasaṃtaḥ śodhanaṃ prati | tadevaṃ prāmāṇikā tu ⸤smṛteḥ svataṃtrepi tāvadayam artho la - - - dhanam adhikṛtya varṣādayaḥ | hemaṃtal̤am adhikṛtya ca śiśirā⸤daya iti | itaraṃ tu darśanam āgamamātraṃ paśyatā svataṃtravirudvṛsvenya vicāraya tā - - - vadarśitaṃ nanu⸤ca doṣasaṃvayotra prakopamiti tathā varṣādidarśanasya kathaṃ śodhanārthaṃ varṣādayavatyabhidhīyate ||⸤ucyate | tasya vidheyatvena prādhānyā - - - - dayorikā tadva lakṣamo naiva ni - ṣṭāte prāma⸤nuyāyepi vidhyatarādhaṃjagaṃnnāthaṃ nanu ca machavṛttoditam anyad apyāhāravihārāpyaṃvidhyetara maLramaṃti tat kimartha varṇādayo nābhidhīyaṃte | naitadasti || sarvoṣvateṣu svāsyavṛttikeṣu vidhiṣu saṃśodhanasyāmūl̤a⸤to doṣaharaṇena prādhānyāt | nānyasya viparyayāt | atapatopariṣṭadvekṣati | tatra varṣāhemaṃtagrīṣmeṣu saṃcitānāṃ⸤doṣāṇāṃ śaradvasataprāvṛkṣu ca kupitānāṃ nirharaṇaṃ kartavyaṃ | nānya svāsthyavṛttikaṃ vidhiṃ nirdiśya prādhānyāt |
G.1.6.11 ta⸤tra pittādīnāṃ saṃcayaprakopau varṣādiṣu yathā sahetukau bhavatas tathā nirdaśannāha | tatra varṣāsvoṣadhyastaruṇa ity ādi | taru⸤ṇyābhinadāḥ śrutyavīryā asaṃpūrṇarasatvāt | atra vīryaśabdaḥ śītoṣṇalakṣaṇavīryaśabdaḥ śītoṣṇalakṣaṇavīryavacanaḥ⸤śaktivacano vā | abhiṣyaṇaśarīrāṇāṃ śītavātaviṣṭaṃbhitāgnīnāṃ | śītena kopito vātaḥ śākapārthivādi darśanā⸤n madhyapadalopīsamāsaḥ śītena hi vātakṣobho bhavati | tad uktaṃ || śītaśītena kupyatīti | tena viṣṭaṃbhito maṃdavegīkṛto⸤niruddhavegogniryeṣāṃ te tathoktāḥ | na punar bāhyena śītavāyunā tena hi vahnes tīkṣṇataiva bhavati | bahirlomakūparodheno⸤ṣmaṇo nirgamāt | aṃtaropavālabhavati | tad uktaṃ carake | śīte śītonilasparśosaṃvurdhvobal̤ināṃ bal̤ī | ya hatā bhavati ⸤hemaṃte mātrādravyaguṇāśramaḥ | videhyamaṃtemlapākam upayāti | āpaścāpraśāṃtāḥ | apariṇatāḥ navatvāt | kṣi⸤ti mal̤aprāyāt tpṛthivyā | tṛṇapastho - ca śavakovvāṇilakul̤āḥ savidāhomlapākaḥ paittikān vyādhī⸤n | aṃtikā pipāsā paridāhādīn tad uktaṃ vraṇapraśne teśāṃ tu prakopāt | konva todasaṃcaraṇā clikṣā Lpipāsāparidāhānna dveṣahṛhṛdayo kledā iti liṃgāni bhavaṃti | atra paitikā avlakodayo grāhyāḥ sa tuṣāro⸤pastaṃbhitadehānām iti | saha tuṣāreṇa pvartaṃte satuṣāraścaṃdramāḥ | visageṃti hibhṛṣamāpyāitacaṃdramāḥ | tena satuṣā⸤reṇa staṃbhitānyāāpyā dhitāni śarīrāṇi yeṣāṃ te tathoktāḥ avidagdhā madhurapākam upāgatāḥ | upalepitvāt pai⸤chihapācata picchiyama lopayati | arkakiraṇapravilopitaḥ sūtana ghṛtādhānam iva vil̤āpitaḥ | tāni khara⸤tvād arkasya vasaṃtekaḥ pāvil̤ayamātraṃ sādhayati | na tūpaśoṣaṇākhyaṃ praśamam iti | śleṣmikān śleṣmanimittān⸤vyādhīn vraṇapraśleprakopaliṃgaṃ paṭhitān annadveṣahṛdayotkledādīn | tā evauṣadhetatimārā nirgatasārāḥ sā⸤ro gauravaṃ sneho vātanirgataṃ yā - - - paktāḥ | oṣadhīnāṃ punaravayavapariṇāmān kāl̤asvabhāvasomārkā⸤nil̤akāl̤aritādguṇānām utkarṣāpakarṣaḥ | vātikān vyādhikān koṣṭhatorasaṃcaraṇādīn vraṇapraśne vāta ⸤prakopaliṃgagaṇapaṭhitān kathaṃ punaḥ śītasya vāyoruṣṇe grīṣme saṃcayaḥ | śītatvaṃ punarasya vyādhiniī⸤dāne sādhayiṣyāmaḥ | vātaguṇeṣu raukṣasya prādhānyād iha hi ye kecid vātamupās teṣu rau kṣam eva pradhānaṃ | tad grī⸤ṣme oṣadhīnām atimātreṇa raukṣeṇa rūkṣasya vāyo grīṣmasaṃcayaḥ kathaṃ punar eta tasīcīyate | kaṭurasenaLvātakopāt | praśamāc ca madhureṇa yadi hi vātaguṇeṣu saityasya prādhānyaṃ syāt tadā kaṭukenoplena vāyo praśamaḥ syā⸤t nanu prakopaḥ - - - - - ṣu raukṣaśaityatulyasyātāṃ tadā kaṭurasenoṣṇarūkṣeṇa vāyo na praśaga mo nātikopaḥ⸤syāt | kopas tu dṛśyate || tathā madhureṇa snigdhaṃśaḥ - - - - rūkṣaśītasya praśamādavaśīyate vātaguṇeṣu raukṣa⸤pradhānam ityevaṃ pittakaphayoḥ - ṣṇyaṃ sneho prādhānyena nidarśanīyāviti | evabhidhā - doṣopacayādi⸤nimittam iti pratijñātam arthaṃ sādhitaṃ nigamāyan āha evam eṣa ity ādi | evam anena prakāreṇa saṃcayaprakopahe⸤turuṣṇa | - - - kāl̤asvabhāvāhita oṣadhītāruṇyādi | yāvachītavātavarṣai - raukṣatikān vyādhīn jana⸤yati | nanu ca doṣa saṃcayaprakopapraśamananimittam iti | trayāṇāṃ cayaprakopapraśamānāṃ pratijñā ukta tvāt | ka⸤rṣasaṃcayaprakopo vyākhyāyopasaṃhāraḥ | naiya doṣaḥ | prakopo hi saṃśodhanaṃ vidheyaṃtatayā - - pratijñaṃ trīta pra⸤śamasahitān vyākhyāyate tadā praśamāṃtaritaḥ prakopaprakramavidhi syāt | tasmāt saṃcayaprakopāvet |⸤tāvat pṛthag ākhyāyati prakṣopeya - - - śodhayati na vidheṣasaṃjanārthaṃ tathetavidhiṃ vaktum āha |
G.1.6.12 ta⸤tra varṣāhemaṃtagrīṣmeṣu saṃcitānāṃdo ṣāṇāṃ śaratvasaṃtaprāvṛṭyuvaprakupitānāṃ nirharaṇaṃ karttavyaṃ || - -L- - ṇadhā karṣaṇaṃ | prakupitānām iti | praśabdo bahudoṣāṇām eva saṃśodhanam iti darśayaṃti | prabhūta śle⸤ṣmavittāsrānil̤āḥ śodhanīyā iti carakavacanāt | - - - -tvaṃ tu vipākarudhiṣṭyolpādi liṃgajñeya⸤m eva madhyadoṣeṣu mupācamādi | alvalpa 3doṣeṣu punarlaṃghanapipāsānigrahādi evaṃ tu vidhiḥ | kuśa ca - ⸤ti cakāro darśayati. nanu ca prakupitānāṃ nirharaṇaṃ karttavyam ityevavaktavyaṃ na punas tatra varṣāhemaṃtagrī⸤ṣmeṣu saṃcitānāṃ doṣāṇāṃ śarat - - prāvṛṭyuvaprakupitānām iti | patteṣvevātraṃrataṃ doṣasaṃcaya prako⸤pāyāruṣṭatvāt | naitadasti | śaradādi | ṣveva prakupitānāṃ nirharaṇaṃ pradāsyād anyatra mā bhūd iti niya⸤mārthaṃ punaḥ śaradādigrahaṇaṃ | anyathā hi yadāpyete hetudhābāhulyād grīṣmādiṣu doṣāḥ prakuṣṭoyuḥ ta⸤dā catrāpreṇa vamanādadhaḥ | prasaṃṣṭeran | tatrau neśyate | doṣāṇām atipravṛtyām anarthaṃ karatvāt | kathaṃ pu⸤nareṣu vamanādibhirapravṛttipravṛttī | grīṣme vātatyuṣṇavātā - japādibhiriti śithilībhūtaśroto⸤sukhaśarīraṃ | oṣadhaṃ saṃśodhanīyam uṣṇavīryaṃ vikāśi ca | tat pul̤akolasyauṣṇenānugatam ativikāLśivāmāpakamatiyotāya kalpate | mavaśvavamanavirecannanā triyogopamṛtāmaraṇaṃ śalaati.varṣāsu⸤punarviyati | śabdāvaśatajal̤aklinnāyāṃ bhūmau klinnaṃ śarīraṃ prāṇināṃ | gurūprakopā doṣāḥ vihṛta svabhā⸤vonyoṣadhāni jal̤aplutarasavīryāṇā yonāya bhaveyuḥ hemaṃtepyatiśītasparśasaṃvṛttāyanaṃ śarīraṃstyāni⸤ bhūtāni caṃdradoṣasaṃcayanyoṣadhamuṣṇasvabhāvakāl̤aśaityopahataṃ maṃdavīryatām āpannaḥ yogāya kalpate | ca⸤nitāyu doṣā agnihriyamāṇā vyādhiparivṛddhimasādhyatāṃ vā kuryuriti | prāvṛṭsu ca kupitānām iti cakā⸤raḥ punarvarṣādiṣv api śodhanasādhyeṣu nivṛttaṃ śodhanam eva samuccijoti | atipātiṣu - - - - - -⸤na sādhyeṣu varṣādiṣv api śarīrabheṣajayoḥ kṛtrimaguṇopadhānena bhaiṣajyasaṃskāramātrāvikalpena prāṇavīrya⸤samaṃ kṛtvā doṣāṇi harttavyā | haritakaḥ | - samuccinoti | tatra varṣāhemaṃtagrīṣmeṣu saṃcitānām iti | eteṣv eva⸤saṃcayokte varṣādi punarvacanam eteṣv api vidhiṃ sūcayati | - - - | saṃcayepadūtā doṣā labhaṃte notarā ca prī⸤tisthiranatu śaradādi punarvacananimamenāny atra saṃśodhanasya nivṛttatvāt | kaṃ vidhiṃ sūcayati | ucyate | - - -⸤tvādi tacadhāśva mṛtuvihita - kuṇacārāsyam iti | anyathā hi svasthavṛṛttoditam ṛtuvidhānam utsūtraṃ syāt ||Lnanu ca śaradādīnāṃ dvimāsikam ṛtuṃ kṛ tvā kasmin punarmāse saṃśodhanaṃ ce - - kāl̤āpekṣitvācca | - - kāl̤avibhā⸤gāśeṣa prakṣopakāl̤āpekṣaṇā dvitīyamāsa ityeāke tatra pittaṃ mārgaśīrṣāraṃbhe sādhāraṇavarṣāṇāṃ - - tvātra⸤tabdākapā - ha - ṇa caitreyo tasya śrāvaṇe | evaṃ hi sādhāraṇa kāl̤aḥ | trimāsāṃtaritāśca doṣā bhavaṃti | doṣasya⸤kopakāṣṭhā ca bhavati | tad uktaṃ || carakeāmādhava prathame māsina vāsya prathame punaḥ | sahasya prathame caiva vāhayed doṣasaṃ⸤cayam iti | atra sahasyaḥ pauṣaḥ | tasya prathamo mārgaśīrṣaḥ | tad uktaṃ || kapiladattena maghau sahe nabhasi ca māsi doṣā⸤n | pravāhayet | vamanaiśca virekaiśca niruhaiḥ sānivāsavaiḥ | bhaṭṭārakahari caṃdrastu sahasya prathama ityatra ca hasaca sahaha śabde⸤ nākārāṃtena mārgaśīrṣamācaṣṭe | tasya prathamaḥ kārtikaḥ iti vyākhyānayaṃti | tad uktaṃ || śrāvaṇe kārtike caitre⸤māsi sādhāraṇe kramāt | grīṣmādisvaddhitān doṣās triṣāmāsāṃtaritān haret iti | nanu ca yadā vāyo prāvṛṣi kupiṃ⸤ tasyādi haraṇaṃ na kriyetāvarākṣitasya varṣāsu kopapavāpraśamo vā snuhetvanubaṃdhāt prakopa iti drumapraśamo⸤hi pratyanīkena bhavati | na ca varṣānu kiṃcid vā yo pratyanīkamaśvi | - - - na tītaraukṣādirasti | tenāṣvava⸤rṣāśvapi kopa eva | pratijñātam upaśamaṃ vyācikhyāsurāha |
G.1.6.13 tatra paittikānām ity ādi | svabhāvataḥ svalakṣaṇataḥLlakṣaṇetvevāṃ śītoṣṇavarṣāṇi | yaduktaṃ | śītoṣṇavarṣalakṣaṇa-tyudvṛtavo bhavaṃti | uktam arthaṃmupasaṃharan āha | eta⸤ity ādi |
G.1.6.14 sāṃvatsarikaṃ vidhiṃ divasepyati | daṣṭum āha | tatra pūrvāhne vasaṃtaliṃgam ity ādi | ahorātram ityavarṣam i⸤ ty avarṣamiva | teṣāṃ dhāpikatuṣṭivāharavayaveṣu taddoṣakopaneṣu tat tat śodhanaśamanavidhānaṃ | ta - - - saṃjñe⸤vasaṃta iva vamanaṃ | tathāṃ svasthavṛttaśamanaṃ vidhivamanāgatāvādhavidhividhāḥ | evaṃ recanena pittaharaṇaṃ | madhyā⸤hne tathānāgatāvādharitavidhānam api eva prāvṛṭ vāyuvidhānaṃ | sāyāhne tu vāsanaṃ tathā | anāgatātā⸤tra vidhānaṃ ca | atra madhyāhnātve nirūhadāne tu asmatviti - - praṣṭavyā ityeke | anyeṣu mevanāvṛttamārga⸤sya vāyoḥ praśamanatvādi ni rūhasya tadāhi sphuṭaśroto mukhaṃ śarīramato nirūhadānam ityādihuḥ | praśamahe⸤- - - - - -vṛttavad anāgatāṃ | bādhavidhividhāḥ | śāradam arddharātre | arddharātre hi āhārasya vidāhe ma pi⸤ttakopaḥ tatra ca svacchavṛttavadanā - tā vā | - - - -vidāho hi pittakopavidhi tad uktaḥ tad uktaṃ vraṇa ⸤praśne pittakopanahetugaṇanāyāṃ krodhaśokopavāsabhuyāyā siddhitanyahūti | etauṣadhato - śādhividāṅkā⸤ya pittakopānīti | bhavati cātra | āhnikenāgatābādhā ca svasthavṛttāt kriyārttave | doṣakopetayosvāsthyaL- - - - - - - - nanu caivaṃ pratyaham eva doṣāṇāṃ saṃcayaprakopapraśameṣu kathamārttavāḥ saṃcayādayo bhaveyuḥ ⸤ divasair evārabdhatvāt | dhātūnām āhnikacayakopayoś ca pratyahapravapracānvatvāt | naiṣṭadoṣaḥ ścāhniko hi cayādi⸤rahorātramātrāśrita sūryasomānil̤ātāmuṣṇādiguṇamātra sāpekṣo jāyate | tathāha | rāmatāvidāhajī⸤rṇatāpakṣa-tyalpahetvapekṣolpaśceti | bhavati cātra | āhnikaścakravannityaṃ cayādiḥ parivartate | ahorātrā⸤ śca yārkkā dviguṇamātrālpakāl̤aṇaḥ ṛtubhavaḥ punarmagniviraṭāvasūryasomāni kakṛte dravyarasaguṇavīryavi⸤pākaprabhāvairatiaikāl̤āṃtareṇa niraṃtaropacitatvād vipul̤ena homārātrāśritārkādi guṇā hatyaṃta bhinevata⸤bhyamāṇaścayādirgarīyānabhipralakṣaṇaśceti | bhavati cātra | mārgāṃtaraḥ tārkādikṛtadravyarasādijaḥ yāhikā⸤ d bahuranyaṣvavahnaśrotyana ārtavaḥ māyaṃ yathokta |
G.1.6.15 doṣacaryādiṣṭavyāpatteṣu ṛtuṣu bhavatīti darśayannāha | a⸤vyāpatteṣṭatuṣv ity ādi - - ta utsāhalakṣaṇaṃ | vīryaśaktiḥ sadhātusnehaüjaḥ
G.1.6.16 kutaḥ punarauṣadhīnām eva⸤vyāpada ityāha | tāsā punarvyāpa ity ādi | adṛṣṭena sarvajanasāmānyenādharmmeṇa kāritāḥ | kartuṃ prayojitā iti⸤ṇijaṃtaḥ | adharmastāvad vyāpadāṃ saṃbhave prayojakakarttā | kaḥ punastāsāṃ svataṃtraḥ karttetyāha | śītoṣṇavarṣāṇāni iLtyādi |sī śītoṣṇavarṣāṇām eva - satvalāvatvā pa - vaiparītyamṛduvyāpat | ādye tu śītoṣṇavarṣāṇīti⸤paṭhaṃti viparītāniti hīnam tyādi yuktāni |
G.1.6.19 mṛduvyāpā - - - - pi hetubhiḥ - - - -vadarśayannāha ka⸤dācid avyāpatteṣvapītyādi | kadācid iti na sarvakāl̤aṃ kṛtyā rākṣasīviśeṣaḥ | abhiśāpo gurusiddhādī⸤nāṃ kujña - - oṣadhī puṣpagaṃdhena vāyunopanītenocikṛtenaiva vāyunā voṣadhī puṣpagaṃdhavāhiya | oṣa⸤dhyo muciliṃdavṛkṣādayaḥ tatra nāsā raṃdhrānugatena dāṃpāṃḍurākāraśvāśapratiśyāyamaṃdhājñānabhramaśi⸤rorujaḥ tvamiṃdrayagatena jñacamamūyūrīkatraḥkādayaḥ | grahanakṣatracaritair veti | grahāśaainaiścarādayaḥ rā⸤śyaiyaṃtaracāriṇa - - - ḍayatti | nakṣatrāśvinyādini teṣāṃ caritaṃ yuddhādi śayanadīnamārhitalakṣaṇaprā⸤durbhāvaiḥ śayanādiṣvapi hi gārhatādhiniditāni lakṣaṇāni āvarttachāyādibhiḥ kākasukhādīni ta⸤t prabhāvenāpi pīḍāśārīrīmānasītva bhavati |
G.1.6.20 idāniṃ mṛtutyāpadādikṛto - śeyāṇāṃ sāprātyena ciki⸤sā darśayan āha | tatra parityāga ity ādi | ṛtukopasyādharmā kāritvāt tatraaidaivavyapāśrayam eva bheṣajaṃ⸤parityāga itubhayatādīnāṃ garhitalakṣaṇānām auṣadhyādi - salilānāṃ ca | anyāsāṃ prākjanapado⸤ccaitsādupakṛtānām auṣadhīnāyuyā copayogaḥ śāṃtiriṃdriyavijayaḥ prāyaścittaṃ prāktanakarṣopaśamāL- - - - - - - - - -dita - - do devādiṣu gavāśvaprabhṛtīnāṃ dhupānayanaṃ ajanīrbhaktyākāra⸤saṃpuṭavidhānaṃ | tapastāpanālakṣaṇa - - vāsavidi | - - - svādito dvitrirṣānādi | - - - - parvapūrva⸤kaṃ na trādigrahaṇaṃ | akāpagamo gurūvākyādīnāmaṃgīkāraḥ
G.1.6.37 idānīmṛtuvyāpadevaśītoṣṇavarṣe viśeṣā⸤pūraproṣṇeṃtriprakāra-datīti darśayitum āha | śvaguṇair atiyukteṣv ity ādi prakārāṃtareṇa ṛtuvyāpat darśanama⸤pi | śītoṣṇavarṣātiyogānatiyogavaiṣamyatātayo rhi.ṣesaṃcayaprakopārayor hetvaṃsurupeṇa śvasvasthavṛ⸤tti tridhānāthīśodhanārtham apīti yathoditasya ślokasyāraṃbhaḥ | svaguṇairatiyukteṣu viparīteṣviti pra - -⸤iti yogāt dvipadīsthātiyogaḥ hīnayogaḥ na keval̤am eteṣu viṣu teṣv api doṣāḥ kupyaṃti vaiṣamyaṃ puna ṛ⸤tūnām anyatrānyaliṃga - - - - gha - varṣāliṃgaṃ śaradi | śītaliṃgaṃ hemaṃte evam anulomādhilomābhyām ṛ ⸤tuvaiṣamyaṃ | śeṣam udāhāryaṃ etena prakāreṇa ṛtavo vyāpadyaṃte | - - detvanurūpaṃ doṣā saṃcīyate kupya⸤ti vā | doṣasaṃcaye yathā| hetudoṣapratyanīkaṃ svasthavṛttavidhānaṃ prakope ca yathādoṣaṃ saṃśodhanam iti |⸤bhavati cātra | viparyasāti | hīnasya yathāyogam ṛto nṛṇāṃ viparyastātihīnā syurapi | doṣavayādayaḥ ||L
sauśrute nyāyacaṃdrikāyāṃ paṃjikāyām ṛtucaryādhyāyaḥ ||6||