<?xml version=“1.0” encoding=“UTF-8”?> <?xml-stylesheet type=“text/xsl” href=“tei-to-html.xsl”?>

Transcription of MS Bikaner Anup 4389: 01 Sūtrasthānam 6

Published in by in .

  • Siglum: C1.6

A paper manuscript in Devanāgarī script.

More ▾
Title Nyāyacandrikā
Author Gayadāsa

  • C1.6

Sūtrasthānam

Adhyāya 6

L G.1.6.1 athopaharaṇīyānaṃtaraṃ ṛtu- - - - yato hemaṃtādiṣu vraṇasya tryahāt parimokṣaḥ | itareṣu dvyahāt | tatra na jñāyenne hemaṃṃtādayo varṣādayoścanyokartṛm āha | athāta rutucaryānāmetyādi | ṛtuṣu ṛtūnāṃ vā caryā ṛtucaryā śāstraniyamita ācāraga ṛtucaryārthodhyāyaḥ dhātuvaryābhuvati hitādarthyātāchabdyaṃ | pratipārthā mallikā pradīpaḥ | iṃdrārthā sthūṇa iṃdraḥ ṛtucaryā śāstraniyamita ācāraḥ ṛtuṣu ṛtunā vā caryā sā srutighutiḥ tanyācāraḥ ṛtu caryārthodhyāyaḥ ṛtucaryā | tavati hitādarvyātāchadhyāṃ tadyathā | pratipārthā mallikā pradīpaḥ iṃdro vā sthūṇoiṃdra ṛtacaryāsutta suvṛttepi vakṣati | anye tu caryaṃniti paṭhati | tatra carater gatibhakṣaṇārthāt | gadanadavaretyādinā kyap āhāro vihāraś caraṇīyaḥ tāhaddānupūrvavat |
G.1.6.3 tatra yad aṃgabhūtā - - vasūm eva prathamaṃsvaguṇa karmmaniruktir varṣayannāha | kāl̤o hi nāmetyādi | hi śabda upadarśane | nāma prasiddhau kāl̤amatiprati - ṇaiupadarśyanesvayaṃbhūriti | bhavanaṃ bhūriti | bhavate saṃpadāditvād bhāve kvip | svayamātmanā bhūḥ sattā yasya sa svayaṃbhūḥ |Lsvayalaccasattāka ity arthaḥ | na punarabhraṇaprādubhāve yotpannaḥ | ata eva dityatvamasya mahīpate | tadeva nityatvaṃ darśanaṃnnāha | anādimadhyetyādi | nityaḥ pravāha nityatayā ādirūtpattiḥ | ādyaṃtayos tu lābhaya tayo eva vvibhūto - - ne madhyaḥ | nidhanaṃ vināśaḥ | tāny avidyamānāni yasya sa tathoktaḥ | sarvadharmeṇa bhūdyakāl̤aṃ karmmaṇā cikitsopayogitā nirdiṣṭānnāha | atra ye sachāpatsaṃetajīvitamaraṇā ca manuṣyāṇām i |tyādi | atra kāl̤e rasasya madhurāne vyapihipannatā saṃpattiḥ saṃpannatā | adhīnaḥ atra vyāachabdasyālpācata- - - - - nipātaḥ | saṃpattigrahaṇam eva |praśastatvātra | prā+prayogam arhatīti | athavā saṃkal̤analakṣaṇatvātra | kāl̤asya | vyāpadgrahaṇam eva pūrvaṃ kṛte jīti- - - ṇāraticakaśetrany apakarṣati | jīvitasyoptatpattiradhītatvāt | sāmarthyād utpattir api kāl̤ādhīnaiva | tasyedānīṃ kāl̤asya niruktiṃ u - - - sa sūkṣma thāpītyāiha | sa kāl̤aḥ sūkṣmāstokāṃn api kal̤ābhāga kal̤īyate saṃkhyāyanma iti kāl̤aḥ | kal̤a śabda saṃkhyānayorityasmāc caurādikoṇi - | karmmaṇi lakṣmāraḥ | vyavasthita vibhāṣāgrahaṇānuvṛtteḥ | neranīṭiti nico lopo na bhavati | akṛtasārvadhātukayoriti | dīrghatvaṃ | sa sūkṣmām api kal̤i na līl̤ayattattatre paṭhati | gatimatvāt | śliṣṭo na bhavatīti tadārthaḥ | eṣodarāditvād varṇalopādisādhananiruktiḥ | pakṣāṃtaraṃ darśayannāha | saṃkal̤ayati kal̤ayati veti saṃharaṇāḥ - - lakṣati | ekarāśiṃ ka Lroti | utpādanāt kal̤ayaṃti saṃkṣāti sati vastuni saṃkhyāsaṃbhavānna | kāl̤asya karmmanirukti niruktasya nikaṇāparihāśca ṇaṃ - - venyatastamanūdya bāhvopādhibhiraupādhikaṃ saṃvatsara - - tvaṃ cikitram apayoginaḥ maṃgīkṛtya da tadaṃgātṛn nnimeṣādyavinā bhāvino vyācikhyāsurāha |
G.1.6.4 tasya saṃvatsarasya ity ādi | tasya kāl̤asya nimeṣādīnāṃ vaktamaśa lakṣaṇānāṃ pravibhāgaṃ prakṛṣṭabhāgaṃ bhagavānādityaḥ | karoti kiṃbhūtasya saṃvatsarātmakasya - - - bhāvasya | bhavati vā 3 | kāl̤ameke vibhūtitvaṃ dravyam āhuḥ | svāpare yatra saṃparivartate sarve sthāvarajaṃgamāḥ nirūpādhiḥ svabhāvena kāl̤eno yāti hetuhu tasmādaupādhikā grāhyās tadviśeṣāḥ kṣaṇādayaḥ kriyevātiprasiddhā hi kānnadādasya kāraṇe ṛte sūryagaticānyāt prasiddhatamā kriyā | nanu saṃda - - - - na iti kimuktaṃ yena cāvṛttirdivamāvṛttirvā kāl̤aḥ | na tatvātmano hi mātmano veti vaktavyaṃ | naitadasti | na hyekaviṃdre tau dine vā ṛtvaṃtarāṇāṃ divā - - ṇaṇādā sarveṣāṃ karmmāvarodhaḥ | śītoṣṇaterdenaṃdena teṣāṃ pratyannabhinnatvāt | saṃvatsareṣu narekasminneva sarveṣāṃ bhūtabhavyadbhaviṣyatāṃ saṃvatsarāṃtarāṇādhapūrṇavaruvyata iti yathābhyāsaneva sādhīyaḥ | ativiśeṣeṇa materviśeṣo parasparaṃ bhidyate | tanodayāL dinā tatra la - kṣaroccāraṇamātro niṣedhaḥ | chayukta - - - sayā yadi tasyoccāraṇaṃ hāṃ - hādi vyāpāre nodīraṇaṃ tatpramāṇo nimeṣaḥ | tat pramāṇe mātṛṭ pratyayaḥ | nanu kadamādityau | nimeṣādīnāṃ vibhāgaṃ | karoti |
G.1.6.5 - - - laghvakṣaroccāraṇadina ca vittaṣvaṃte | naiṣa doṣaḥ | arkagatyāpiti meṣādayo vibhajyate | sātunoti sataṃjana prasiddheti nimeṣādīnām ahorātrāhānāṃ pravibhā - tu mevopādhim upāhitavān nanukavamagatyāpi nimeṣādayo vibhajyate | jyotiṣikāhīti | sapādi pravibhāge śakutchāvāmāvamo ktaṃ - - - - - sā tu sarvajanaprasiddhe ācāryeṇa na nirdiṣṭāḥ | nirdiṣṭamanirdiśana nirdiṣṭānerdiśannetadācaṣṭe - rvevajanaprasiddhā kriyā sātabhedo - - -ti | nāyaṃ kāl̤abhedopādhiḥ siddho bhavati madhyayo sarve kāl̤e ca neyeyātra pramāṃnnaraḥ yo segre cārddharātre ca tathā madhyaṃdinepi ca pahā jago - - nāma ka ścit kāl̤abhedopādhi rannikisarhisavāṃ nisargeṇa laktita saharmukhaṃ parigṛhāt iti | viṃśati kal̤āmuhūrttaḥ kal̤āyā daśabhāgaś ca - lāyā daśamo bhāgas tisraḥ kāthyā nanu kal̤ānādiṣu triṃśatkal̤omuhūrtaḥ paṭhitaḥ kṛṣṭapūtaḥ kāṣṭhā trayādhika triṃśati kal̤aḥ utyate triṃśat kal̤ādimuhūrttes tīktrī- - ṇaā | aṣṭāLdaśasahasrāṇi saṃkhyāhāsmin samuccaye | kal̤ānāṃ navatiśceva svataṃtraparataṃtraḥ | ata śloke saṃkhyā nirdiṣṭā saṃkhyātiricyate | - raṃ ṣṭvavaśāpetāmṛtaśatasahasrāṇi - - nyadhitmākā - gī karttavyā | - - - - -bhūtaṃ pramathataṃtragrahaṇaṃ | tataḥ kāṣṭā tatrayādhikaviṃśati kal̤ā eva muhūrtobhpādhya iti | - - - - - - - śceti | pakṣe dharmmadvayaṃvyavahartu pratimābhāti | janmakṛṣṇeṣṭamītyādiko vyavahāraḥ siddhyati | etābhir yuktā paurṇamāsīyasminsabhoghaḥeva phālgunādiṣu rudita na tu ca nimeṣādis tatra krameṇa kramūyanayoḥ pravistadhīno yujyate | ta - - tsarasyaucyate | yadi hi nimeṣādīn sūtrakrameṇa - - - - - - - tsaraḥ pravibhajyate | tadā sarveṣām eva nigamā dināṃ tulyaṃ | saṃvatsarāṃ ca tvaprasajyeta | punadrātvayanayos tayo eva hi puna edhika - - - - - - -rmaṇāriṣyate | tadanena sūtrārthakrame bhaṃgena pratipādayati | - - sikamṛtuṃ kṛtvā | dvābhyāṃ māsābhyāṃ nirvṛttaḥ hi māsikaḥ |
G.1.6.6 - - - - itivak tapo māghaḥ tapasya phālgunaḥ madhu caitraḥ mādhavo vaiśāṣaḥ śucir jyeṣṭhaḥ | śukra āṣāḍhaḥ nabha śrāvaṇaḥ nabhasyaśucibhādrapadaḥ iṣu āśvinaḥ ūrja kārtikaḥ saha mārgaśīrṣaḥ sahasya pauṣaḥ dhanu ca tribhireva ṛtubhir bhavītavyaḥ |
G.1.6.7 śītoṣṇavarṣāṇāṃ tritvādityāha | trimāsikanūnaṃ kṛtvā ṛtavaḥṣaṛtavaḥ | śītādi tritaya rakṣaṇānām api sādhāraṇaviśiṣṭaśītādibhedāt ṣaḍtvaṃ tatra śītavātakṛtaṃ | uṣṇamādityena | varṣamiṃdutaḥ nṛyateddeL - - - - - - -nayo - - aparisaṃkhyāya - - tihyagatīnām ityāha | caṃdrādityayo kāl̤apratibhāgakaratvāt ekabhavanaṃ ca kāl̤apravibhāgayati - - - dakṣiṇayayata - - - - pyādhyāyate sona iti anye suta - - kāl̤a pratibhāgayati | uttarāyaṇaṃ teṣu bhagavānāpyāyyatararkakṛti | tena viśiṣṭa - - - - -yevā sahacaryā- chedo dodhitā hi dvayāśraya - - - tayaṃ bhavati | tatra varṣā svościdadhīśvastorasonuyujyate pāṃ vidāhāt śaradi layaṇāt - - - - - - te madhuro rasaoṣadhīṣvanu yujyate pātre ḍhātra ido - - syādhisatvāt kāl̤asya śetyā ca | nanu kathaṃ varṣā śaradoramla la 6vaṇād anu - - - ā - - - idoravyādhitatvāt | kāl̤asya śaityācca | - - - visargarasosya āgneyaṃ punarādānaṃ naitadasti | yosāvarkasya krameṇa ca hrabhūta - - - tinvastāvakṣati sāgneviṣutataṃ yavatra | ādānakuro varddhamāne nāṃpīduśaityena ca jīyate ato visargepyaṃmlalavaṇā vā peyāvatuṣaṣvete - - viruddhe guṇopi | na trasmehosti tiṣṭhavṛttinuhattaradakṣiṇāsya bhāvātaṣṭhavino sūryāḥ caṃdramasaulavata ita eva sasamahorātraṃ sādhāraṇaṃ śītoṣṇī - - -- - himāsamekaṃ yārādgati durnātyadhika - - - yūtiṃ tayattal̤amativyapahātaghanapaṭal̤ā ca niravikiraṇāLnyastena kārtikepi lavaṇoṣonuṣajyate || - - - - -myasya kaṣāyasyānuṣaṃgesya dviśiṣṭāḥ praṣṭavyāḥ hetaṃ tenuvisargakāl̤astrastāvenaṃ durdalatadhāddurkkādval̤avaṃtamo himāṃśuriti hemaṃte śītasnigdho guru - madhunotatonuṣajyate | śiśiravasaṃta stayonupūrvanyāyena satyāmapi sūryaval̤avṛddhirikta kaṣāyo krītāveva niṣajyate | ādānaprabhādātuḥ tayo raukṣaṃ | grīṣme tu ādāvakāl̤atvabhāvena mānādidotaṃlavatamaḥ svarāṃṣuriti | uṣṇo sūkṣmākṣolaghuśca kaṭukoraso na ṣajyate | ṣaṇāṃ tu rasānāṃ snehalāghavādiguṇoru hetuḥ esa vijñānīyedyutpādayiṣyāmaḥ | uttarottaraṃ val̤asuparitathā uttarottaram eva | somamyāpyājyamānasya snehena sthāvarajaṃgamānāmāpyādhyayātatvāt | tena prāṇināṃ varṣāsu val̤amadhikaṃ darśābhyodhikataraśaradi | śarado hemaṃtedhikatama bhavati | śiśiratiktaurasaḥ | raukṣāchautyā chiśirasyā vasaṃte kaṣāyaḥ | kāl̤asya śaityād raukṣātva grīṣme kaṭukāl̤asya raukṣād āgneyatvācca | uttarottaraṃ bal̤amapacīyata iti || - - - -mevārkkasyāpyāyanānatvāt tena ca yāvadāpyāyanaṃ jagat snehasyāṃtatvāt | śiśire tāvadval̤am apacīyate tasmād adhikaṃ hīnaval̤atvaṃvasaṃte | tatopya - - ta val̤atva grīṣmo tad uktaṃ carake ādāvaṃte ca daurbalyaṃ visargādānayornṛṇāṃ madhye madhyevalaṃ tvante | śreṣm agre vinirdiśet | tatra śaranmadhye tu sattamādhyepi - - gahorātraṃ viṣṭhavariti | tavottarāyaṇeL viṃśati kāṣṭhā ekaṃ ca nimiṣārddhaṃ vijayaparivṛddhiḥ dakṣaṇāyane rātriparivṛddhirapy evaṃ || tanu ca śiśiravasaṃtaḥ - - - sa ṇadramattā iti uttarāyaṇaṃ prāk sūtritaṃ | bhāṣye tu dakṣiṇāyanaṃ prathamaṃ vyākhyātam iti kramahāniḥ. naiṣa doṣaḥ | dakṣiṇāyane kramabhedena vyācakṣāṇo vihiṣu uttarāyaṇā dakṣiṇāyanasya pratipādayati | viśiṣṭaṃ vidakṣaṇāyanaṃ visaṃrgratvā yana karatvā tu prāṇinām iti |
G.1.6.8 amum evārtham upasaṃharaṃnnāha | sāmaḥ - - -bhūtim ityādi | tāvubhau saṃgritya vāyuḥ prajā rakṣati | somam āśrityāpyāyanaṃ jagataḥ karoti | sūryam āśritya śoṣanaṃṇaṃ tayo yathākāl̤aṃ | - - - - vṛttis tena prajāṃ varttayatīti |
G.1.6.9 pariśiṣṭaṃ pūrvasūtrādvyāsthātuṣāha | aavasvalpayane dheyuyapadity ādi | yugapadhekadhālamayanadvayaṃ saṃtahā - - pṛthakdakṣaṇāyanam uttarāyaṇaṃ vā nanu ca māghādaeyo dvādaśamāsā vatsara ityuktaṃ | tat kiṃ punarabhidhānena ucyate | pūrvodito hi māghādayo dvādaśa vyastāścā kamaparipaṭhitāś ca saṃvatsara ityāśakyā syāt | asmin nirdeśe kriyamāṇo yena krameṇa vadatuvibhāge yana dvayaṃ pratipāditaṃ tenaiva ved ayanadvayaṃ yugas tadā mavatsara iti vāstānāmakramapaṭhitānāṃ ca māghādīnāṃ saṃvatsaratvaṃbhavati | idānīṃ yugapravibhāgaṃ darśayannāha | teṣu paṃcetyādi | saṃjñāgrahaṇaṃ tretu kalayati | saṃvatsarapaṃcakaṃLyugamiti || pramārthatastu kṛtvā yugaviśeṣā iti yugaprayojanaṃ tu ādya evādhyāyetidarśitaṃ | kāl̤a ca kramityucyate | ityavan parivarttanāmṛdupamāvaśāchabdapravṛttirivarśāyati | pātaḥśāṣeteyekaśabdoyam anya paryāyaḥ | ata eva bahuvacanaviṣayatā
G.1.6.10 asya | saṃśodhanāśrayaṃ darśayannāha | iha tv ity ādi tuśabdaḥ punararthaḥ kimarthaṃ punarvarṣādava ṛtava pratyāhādau doṣavadyādyarthaṃ | nanu veda seva darśanaṃ prāgabhidhātavyaṃ ||idaṃ darśanaṃ vyādhihetudātānisaṃcayādyathatvād ātmīyaṃ | tataścedam eva prākkarttavyaḥ | naitadasti | tatra vātādikāraṇānāṃ rasānāṃ nivṛtteḥ tadeva prathamaṃ kṛtaṃ nirdoṣoṇedyotādapi | hemaṃte śiśire caiva vasaṃte cāpi mokṣayet | tryahādyahaccharadgrīṣma varṣāsvapi ca buddhimān api | etā chākopaopaghātād api vini- didarśanaṃ || prāgnirdiṣṭaṃ tatra prāvṛṣayor bhedaḥ prāvṛḍiti prathama pravṛṣṭaḥ praśabdoyamādikarmmaṇi | tasyavarṣasya bhūyasānubaṃdho varṣānvayāt prakopo balīyān | tasya cikitsā saṃśodhanam iti saṃśodhanam adhikṛtya varṣādayanuktā śiśirādayastu rasabal̤aṃ cādhikṛtyeti | anye tu gaṃgāyā dakṣiṇe jane varṣādaya uttāranuśiśirādaya pratibhāṣaṃte paṭhati ca bhūyo varṣaṃ uparyatyogaṃgāyā dakṣiṇe jana ity ādiprayojanāṃdhatadotoreva darśanaṃta cā | - - ṇasya prayojanāṃ tatraṃ tu prāguktam asmābhiḥ | tathā carāL kepi tasyā śarīdorasadal̤a nirvatyartha śiśirādidarśanaṃ darpitaṃ - - - - - ṣajītiyatimāne saṃśodhanama dhikṛtya varṣādayaḥ | tad uktaṃ || hemaṃtagrīṣmavarṣāśceti | śītoṣṇalakṣaṇāstraya tavo bhavaṃti | teṣāmaṃtariṣvi tā tasya - - - trayatprāvṛdraśaradvasaṃtā iti | tatra prāvṛḍiti prathamaḥ pravṛṣṭaḥ kāl̤aya tasyānubaṃdhovarṣāḥ eva sete śedhenam adhikṛtya ṣaḍbhiḥ labdhata iti | tathaitarabhi - - ṇagraśiṣṭāśatatrakāro dṛḍhabal̤aḥsiddhiṣu | atyuṣṇavarṣaśītād hi grīṣmavarṣā himāgamāḥ | tadaṃtare prāvṛḍādyā jñeyāḥ sādhāraṇāstrayaḥ prāvṛṭ śukranabhau jñeyo saradūrjasahau punaḥ | tapasyaśca madhuścaiṣa vavasaṃtaḥ śodhanaṃ prati | tadevaṃ prāmāṇikā tu smṛteḥ svataṃtrepi tāvadayam artho la - - - dhanam adhikṛtya varṣādayaḥ | hemaṃtal̤am adhikṛtya ca śiśirādaya iti | itaraṃ tu darśanam āgamamātraṃ paśyatā svataṃtravirudvṛsvenya vicāraya tā - - - vadarśitaṃ nanuca doṣasaṃvayotra prakopamiti tathā varṣādidarśanasya kathaṃ śodhanārthaṃ varṣādayavatyabhidhīyate ||ucyate | tasya vidheyatvena prādhānyā - - - - dayorikā tadva lakṣamo naiva ni - ṣṭāte prāmanuyāyepi vidhyatarādhaṃjagaṃnnāthaṃ nanu ca machavṛttoditam anyad apyāhāravihārāpyaṃvidhyetara maLramaṃti tat kimartha varṇādayo nābhidhīyaṃte | naitadasti || sarvoṣvateṣu svāsyavṛttikeṣu vidhiṣu saṃśodhanasyāmūl̤ato doṣaharaṇena prādhānyāt | nānyasya viparyayāt | atapatopariṣṭadvekṣati | tatra varṣāhemaṃtagrīṣmeṣu saṃcitānāṃdoṣāṇāṃ śaradvasataprāvṛkṣu ca kupitānāṃ nirharaṇaṃ kartavyaṃ | nānya svāsthyavṛttikaṃ vidhiṃ nirdiśya prādhānyāt |
G.1.6.11 tatra pittādīnāṃ saṃcayaprakopau varṣādiṣu yathā sahetukau bhavatas tathā nirdaśannāha | tatra varṣāsvoṣadhyastaruṇa ity ādi | taruṇyābhinadāḥ śrutyavīryā asaṃpūrṇarasatvāt | atra vīryaśabdaḥ śītoṣṇalakṣaṇavīryaśabdaḥ śītoṣṇalakṣaṇavīryavacanaḥśaktivacano vā | abhiṣyaṇaśarīrāṇāṃ śītavātaviṣṭaṃbhitāgnīnāṃ | śītena kopito vātaḥ śākapārthivādi darśanān madhyapadalopīsamāsaḥ śītena hi vātakṣobho bhavati | tad uktaṃ || śītaśītena kupyatīti | tena viṣṭaṃbhito maṃdavegīkṛtoniruddhavegogniryeṣāṃ te tathoktāḥ | na punar bāhyena śītavāyunā tena hi vahnes tīkṣṇataiva bhavati | bahirlomakūparodhenoṣmaṇo nirgamāt | aṃtaropavālabhavati | tad uktaṃ carake | śīte śītonilasparśosaṃvurdhvobal̤ināṃ bal̤ī | ya hatā bhavati hemaṃte mātrādravyaguṇāśramaḥ | videhyamaṃtemlapākam upayāti | āpaścāpraśāṃtāḥ | apariṇatāḥ navatvāt | kṣiti mal̤aprāyāt tpṛthivyā | tṛṇapastho - ca śavakovvāṇilakul̤āḥ savidāhomlapākaḥ paittikān vyādhīn | aṃtikā pipāsā paridāhādīn tad uktaṃ vraṇapraśne teśāṃ tu prakopāt | konva todasaṃcaraṇā clikṣā Lpipāsāparidāhānna dveṣahṛhṛdayo kledā iti liṃgāni bhavaṃti | atra paitikā avlakodayo grāhyāḥ sa tuṣāropastaṃbhitadehānām iti | saha tuṣāreṇa pvartaṃte satuṣāraścaṃdramāḥ | visageṃti hibhṛṣamāpyāitacaṃdramāḥ | tena satuṣāreṇa staṃbhitānyāāpyā dhitāni śarīrāṇi yeṣāṃ te tathoktāḥ avidagdhā madhurapākam upāgatāḥ | upalepitvāt paichihapācata picchiyama lopayati | arkakiraṇapravilopitaḥ sūtana ghṛtādhānam iva vil̤āpitaḥ | tāni kharatvād arkasya vasaṃtekaḥ pāvil̤ayamātraṃ sādhayati | na tūpaśoṣaṇākhyaṃ praśamam iti | śleṣmikān śleṣmanimittānvyādhīn vraṇapraśleprakopaliṃgaṃ paṭhitān annadveṣahṛdayotkledādīn | tā evauṣadhetatimārā nirgatasārāḥ sāro gauravaṃ sneho vātanirgataṃ yā - - - paktāḥ | oṣadhīnāṃ punaravayavapariṇāmān kāl̤asvabhāvasomārkānil̤akāl̤aritādguṇānām utkarṣāpakarṣaḥ | vātikān vyādhikān koṣṭhatorasaṃcaraṇādīn vraṇapraśne vāta prakopaliṃgagaṇapaṭhitān kathaṃ punaḥ śītasya vāyoruṣṇe grīṣme saṃcayaḥ | śītatvaṃ punarasya vyādhiniīdāne sādhayiṣyāmaḥ | vātaguṇeṣu raukṣasya prādhānyād iha hi ye kecid vātamus teṣu rau kṣam eva pradhānaṃ | tad grīṣme oṣadhīnām atimātreṇa raukṣeṇa rūkṣasya vāyo grīṣmasaṃcayaḥ kathaṃ punar eta tayate | kaṭurasenaLvātakopāt | praśamāc ca madhureṇa yadi hi vātaguṇeṣu saityasya prādhānyaṃ syāt tadā kaṭukenoplena vāyo praśamaḥ syāt nanu prakopaḥ - - - - - ṣu raukṣaśaityatulyasyātāṃ tadā kaṭurasenoṣṇarūkṣeṇa vāyo na praśaga mo nātikopaḥsyāt | kopas tu dṛśyate || tathā madhureṇa snigdhaṃśaḥ - - - - rūkṣaśītasya praśamādavaśīyate vātaguṇeṣu raukṣapradhānam ityevaṃ pittakaphayoḥ - ṣṇyaṃ sneho prādhānyena nidarśanīyāviti | evabhidhā - doṣopacayādinimittam iti pratijñātam arthaṃ sādhitaṃ nigamāyan āha evam eṣa ity ādi | evam anena prakāreṇa saṃcayaprakopaheturuṣṇa | - - - kāl̤asvabhāvāhita oṣadhītāruṇyādi | yāvachītavātavarṣai - raukṣatikān vyādhīn janayati | nanu ca doṣa saṃcayaprakopapraśamananimittam iti | trayāṇāṃ cayaprakopapraśamānāṃ pratijñā ukta tvāt | karṣasaṃcayaprakopo vyākhyāyopasaṃhāraḥ | naiya doṣaḥ | prakopo hi saṃśodhanaṃ vidheyaṃtatayā - - pratijñaṃ trīta praśamasahitān vyākhyāyate tadā praśamāṃtaritaḥ prakopaprakramavidhi syāt | tasmāt saṃcayaprakopāvet |tāvat pṛthag ākhyāyati prakṣopeya - - - śodhayati na vidheṣasaṃjanārthaṃ tathetavidhiṃ vaktum āha |
G.1.6.12 tatra varṣāhemaṃtagrīṣmeṣu saṃcitānāṃdo ṣāṇāṃ śaratvasaṃtaprāvṛṭyuvaprakupitānāṃ nirharaṇaṃ karttavyaṃ || - -L- - ṇadhā karṣaṇaṃ | prakupitānām iti | praśabdo bahudoṣāṇām eva saṃśodhanam iti darśayaṃti | prabhūta śleṣmavittāsrānil̤āḥ śodhanīyā iti carakavacanāt | - - - -tvaṃ tu vipākarudhiṣṭyolpādi liṃgajñeyam eva madhyadoṣeṣu mupācamādi | alvalpa 3doṣeṣu punarlaṃghanapipāsānigrahādi evaṃ tu vidhiḥ | kuśa ca - ti cakāro darśayati. nanu ca prakupitānāṃ nirharaṇaṃ karttavyam ityevavaktavyaṃ na punas tatra varṣāhemaṃtagrīṣmeṣu saṃcitānāṃ doṣāṇāṃ śarat - - prāvṛṭyuvaprakupitānām iti | patteṣvevātraṃrataṃ doṣasaṃcaya prakopāyāruṣṭatvāt | naitadasti | śaradādi | ṣveva prakupitānāṃ nirharaṇaṃ pradāsyād anyatra mā bhūd iti niyamārthaṃ punaḥ śaradādigrahaṇaṃ | anyathā hi yadāpyete hetudhābāhulyād grīṣmādiṣu doṣāḥ prakuṣṭoyuḥ tadā catrāpreṇa vamanādadhaḥ | prasaṃṣṭeran | tatrau neśyate | doṣāṇām atipravṛtyām anarthaṃ karatvāt | kathaṃ punareṣu vamanādibhirapravṛttipravṛttī | grīṣme vātatyuṣṇavātā - japādibhiriti śithilībhūtaśrotosukhaśarīraṃ | oṣadhaṃ saṃśodhanīyam uṣṇavīryaṃ vikāśi ca | tat pul̤akolasyauṣṇenānugatam ativikāLśivāmāpakamatiyotāya kalpate | mavaśvavamanavirecannanā triyogopamṛtāmaraṇaṃ śalaati.varṣāsupunarviyati | śabdāvaśatajal̤aklinnāyāṃ bhūmau klinnaṃ śarīraṃ prāṇināṃ | gurūprakopā doṣāḥ vihṛta svabhāvonyoṣadhāni jal̤aplutarasavīryāṇā yonāya bhaveyuḥ hemaṃtepyatiśītasparśasaṃvṛttāyanaṃ śarīraṃstyāni bhūtāni caṃdradoṣasaṃcayanyoṣadhamuṣṇasvabhāvakāl̤aśaityopahataṃ maṃdavīryatām āpannaḥ yogāya kalpate | canitāyu doṣā agnihriyamāṇā vyādhiparivṛddhimasādhyatāṃ vā kuryuriti | prāvṛṭsu ca kupitānām iti cakāraḥ punarvarṣādiṣv api śodhanasādhyeṣu nivṛttaṃ śodhanam eva samuccijoti | atipātiṣu - - - - - -na sādhyeṣu varṣādiṣv api śarīrabheṣajayoḥ kṛtrimaguṇopadhānena bhaiṣajyasaṃskāramātrāvikalpena prāṇavīryasamaṃ kṛtvā doṣāṇi harttavyā | haritakaḥ | - samuccinoti | tatra varṣāhemaṃtagrīṣmeṣu saṃcitānām iti | eteṣv evasaṃcayokte varṣādi punarvacanam eteṣv api vidhiṃ sūcayati | - - - | saṃcayepadūtā doṣā labhaṃte notarā ca prītisthiranatu śaradādi punarvacananimamenāny atra saṃśodhanasya nivṛttatvāt | kaṃ vidhiṃ sūcayati | ucyate | - - -tvādi tacadhāśva mṛtuvihita - kuṇacārāsyam iti | anyathā hi svasthavṛṛttoditam ṛtuvidhānam utsūtraṃ syāt ||Lnanu ca śaradādīnāṃ dvimāsikam ṛtuṃ kṛ tvā kasmin punarmāse saṃśodhanaṃ ce - - kāl̤āpekṣitvācca | - - kāl̤avibhāśeṣa prakṣopakāl̤āpekṣaṇā dvitīyamāsa ityeāke tatra pittaṃ mārgaśīrṣāraṃbhe sādhāraṇavarṣāṇāṃ - - tvātratabdākapā - ha - ṇa caitreyo tasya śrāvaṇe | evaṃ hi sādhāraṇa kāl̤aḥ | trimāsāṃtaritāśca doṣā bhavaṃti | doṣasyakopakāṣṭhā ca bhavati | tad uktaṃ || carakeāmādhava prathame māsina sya prathame punaḥ | sahasya prathame caiva vāhayed doṣasaṃcayam iti | atra sahasyaḥ pauṣaḥ | tasya prathamo mārgaśīrṣaḥ | tad uktaṃ || kapiladattena maghau sahe nabhasi ca māsi doṣān | pravāhayet | vamanaiśca virekaiśca niruhaiḥ sānivāsavaiḥ | bhaṭṭārakahari caṃdrastu sahasya prathama ityatra ca hasaca sahaha śabde nākārāṃtena mārgaśīrṣamācaṣṭe | tasya prathamaḥ kārtikaḥ iti vyākhyānayaṃti | tad uktaṃ || śrāvaṇe kārtike caitremāsi dhāraṇe kramāt | grīṣmādisvaddhitān doṣās triṣāmāsāṃtaritān haret iti | nanu ca yadā vāyo prāvṛṣi kupiṃ tasyādi haraṇaṃ na kriyetāvarākṣitasya varṣāsu kopapavāpraśamo vā snuhetvanubaṃdhāt prakopa iti drumapraśamohi pratyanīkena bhavati | na ca varṣānu kiṃcid vā yo pratyanīkamaśvi | - - - na tītaraukṣādirasti | tenāṣvavarṣāśvapi kopa eva | pratijñātam upaśamaṃ vyācikhyāsurāha |
G.1.6.13 tatra paittikānām ity ādi | svabhāvataḥ svalakṣaṇataḥLlakṣaṇetvevāṃ śītoṣṇavarṣāṇi | yaduktaṃ | śītoṣṇavarṣalakṣaṇa-tyudvṛtavo bhavaṃti | uktam arthaṃmupasaṃharan āha | etaity ādi |
G.1.6.14 sāṃvatsarikaṃ vidhiṃ divasepyati | daṣṭum āha | tatra pūrvāhne vasaṃtaliṃgam ity ādi | ahorātram ityavarṣam i ty avarṣamiva | teṣāṃ dhāpikatuṣṭivāharavayaveṣu taddoṣakopaneṣu tat tat śodhanaśamanavidhānaṃ | ta - - - saṃjñevasaṃta iva vamanaṃ | tathāṃ svasthavṛttaśamanaṃ vidhivamanāgatāvādhavidhividhāḥ | evaṃ recanena pittaharaṇaṃ | madhyāhne tathānāgatāvādharitavidhānam api eva prāvṛṭ vāyuvidhānaṃ | sāyāhne tu vāsanaṃ tathā | anāgatātātra vidhānaṃ ca | atra madhyāhnātve nirūhadāne tu asmatviti - - praṣṭavyā ityeke | anyeṣu mevanāvṛttamārgasya vāyoḥ praśamanatvādi ni rūhasya tadāhi sphuṭaśroto mukhaṃ śarīramato nirūhadānam ityādihuḥ | praśamahe- - - - - -vṛttavad anāgatāṃ | bādhavidhividhāḥ | śāradam arddharātre | arddharātre hi āhārasya vidāhe ma pittakopaḥ tatra ca svacchavṛttavadanā - tā vā | - - - -vidāho hi pittakopavidhi tad uktaḥ tad uktaṃ vraṇa praśne pittakopanahetugaṇanāyāṃ krodhaśokopavāsabhuyāyā siddhitanyahūti | etauṣadhato - śādhividāṅkāya pittakopānīti | bhavati cātra | āhnikenāgatābādhā ca svasthavṛttāt kriyārttave | doṣakopetayosvāsthyaL- - - - - - - - nanu caivaṃ pratyaham eva doṣāṇāṃ saṃcayaprakopapraśameṣu kathamārttavāḥ saṃcayādayo bhaveyuḥ divasair evārabdhatvāt | dhātūnām āhnikacayakopayoś ca pratyahapravapracānvatvāt | naiṣṭadoṣaḥ ścāhniko hi cayādirahorātramātrāśrita sūryasomānil̤ātāmuṣṇādiguṇamātra sāpekṣo jāyate | tathāha | rāmatāvidāhajīrṇatāpakṣa-tyalpahetvapekṣolpaśceti | bhavati cātra | āhnikaścakravannityaṃ cayādiḥ parivartate | ahorātrā śca yārkkā dviguṇamātrālpakāl̤aṇaḥ ṛtubhavaḥ punarmagniviraṭāvasūryasomāni kakṛte dravyarasaguṇavīryavipākaprabhāvairatiaikāl̤āṃtareṇa niraṃtaropacitatvād vipul̤ena horātrāśritārkādi guṇā hatyaṃta bhinevatabhyamāṇaścayādirgarīyānabhipralakṣaṇaśceti | bhavati cātra | mārgāṃtaraḥ tārkādikṛtadravyarasādijaḥ yāhikā d bahuranyaṣvavahnaśrotyana ārtavaḥ māyaṃ yathokta |
G.1.6.15 doṣacaryādiṣṭavyāpatteṣu ṛtuṣu bhavatīti darśayannāha | avyāpatteṣṭatuṣv ity ādi - - ta utsāhalakṣaṇaṃ | vīryaśaktiḥ sadhātusnehaüjaḥ
G.1.6.16 kutaḥ punarauṣadhīnām evavyāpada ityāha | tāsā punarvyāpa ity ādi | adṛṣṭena sarvajanasāmānyenādharmmeṇa kāritāḥ | kartuṃ prayojitā itiṇijaṃtaḥ | adharmastāvad vyāpadāṃ saṃbhave prayojakakarttā | kaḥ punastāsāṃ svataṃtraḥ karttetyāha | śītoṣṇavarṣāṇāni iLtyādi | śītoṣṇavarṣāṇām eva - satvalāvatvā pa - vaiparītyamṛduvyāpat | ādye tu śītoṣṇavarṣāṇītipaṭhaṃti viparītāniti hīnam tyādi yuktāni |
G.1.6.19 mṛduvyāpā - - - - pi hetubhiḥ - - - -vadarśayannāha kadācid avyāpatteṣvapītyādi | kadācid iti na sarvakāl̤aṃ kṛtyā rākṣasīviśeṣaḥ | abhiśāpo gurusiddhādīnāṃ kujña - - oṣadhī puṣpagaṃdhena vāyunopanītenocikṛtenaiva vāyunā voṣadhī puṣpagaṃdhavāhiya | oṣadhyo muciliṃdavṛkṣādayaḥ tatra nāsā raṃdhrānugatena dāṃpāṃḍurākāraśvāśapratiśyāyamaṃdhājñānabhramaśirorujaḥ tvamiṃdrayagatena jñacamamūkatraḥkādayaḥ | grahanakṣatracaritair veti | grahāśaainaiścarādayaḥ rāśyaiyaṃtaracāriṇa - - - ḍayatti | nakṣatrāśvinyādini teṣāṃ caritaṃ yuddhādi śayanadīnamārhitalakṣaṇaprādurbhāvaiḥ śayanādiṣvapi hi gārhatādhiniditāni lakṣaṇāni āvarttachāyādibhiḥ kākasukhādīni tat prabhāvenāpi pīḍāśārīmānasītva bhavati |
G.1.6.20 idāniṃ mṛtutyāpadādikṛto - śeyāṇāṃ sāprātyena cikisā darśayan āha | tatra parityāga ity ādi | ṛtukopasyādharmā kāritvāt tatraaidaivavyapāśrayam eva bheṣajaṃparityāga itubhayatādīnāṃ garhitalakṣaṇānām auṣadhyādi - salilānāṃ ca | anyāsāṃ prākjanapadoccaitsādupakṛtānām auṣadhīnāyuyā copayogaḥ śāṃtiriṃdriyavijayaḥ prāyaścittaṃ prāktanakarṣopaśamāL- - - - - - - - - -dita - - do devādiṣu gavāśvaprabhṛtīnāṃ dhupānayanaṃ ajanīrbhaktyākārasaṃpuṭavidhānaṃ | tapastāpanālakṣaṇa - - vāsavidi | - - - svādito dvitrirṣānādi | - - - - parvapūrvakaṃ na trādigrahaṇaṃ | akāpagamo gurūvākyādīnāmaṃgīkāraḥ
G.1.6.37 idānīmṛtuvyāpadevaśītoṣṇavarṣe viśeṣāpūraproṣṇeṃtriprakāra-datīti darśayitum āha | śvaguṇair atiyukteṣv ity ādi prakārāṃtareṇa ṛtuvyāpat darśanamapi | śītoṣṇavarṣātiyogānatiyogavaiṣamyatayo rhi.ṣesaṃcayaprakopārayor hetvaṃsurupeṇa śvasvasthavṛtti tridhānāthīśodhanārtham apīti yathoditasya ślokasyāraṃbhaḥ | svaguṇairatiyukteṣu viparīteṣviti pra - -iti yogāt dvipadīsthātiyogaḥ hīnayogaḥ na keval̤am eteṣu viṣu teṣv api doṣāḥ kupyaṃti vaiṣamyaṃ puna ṛtūnām anyatrānyaliṃga - - - - gha - varṣāliṃgaṃ śaradi | śītaliṃgaṃ hemaṃte evam anulomādhilomābhyām ṛ tuvaiṣamyaṃ | śeṣam udāhāryaṃ etena prakāreṇa ṛtavo vyāpadyaṃte | - - detvanurūpaṃ doṣā saṃcīyate kupyati vā | doṣasaṃcaye yathā| hetudoṣapratyanīkaṃ svasthavṛttavidhānaṃ prakope ca yathādoṣaṃ saṃśodhanam iti |bhavati cātra | viparyasāti | hīnasya yathāyogam ṛto nṛṇāṃ viparyastātihīnā syurapi | doṣavayādayaḥ ||L
sauśrute nyāyacaṃdrikāyāṃ paṃjikāyām ṛtucaryādhyāyaḥ ||6||