<?xml version=“1.0” encoding=“UTF-8”?>
<?xml-stylesheet type=“text/xsl” href=“tei-to-html.xsl”?>
Transcription of MS Bikaner Anup 4389: 01 Sūtrasthānam 6
Published in by in .
A paper manuscript in Devanāgarī script.
More ▾
| Title |
Nyāyacandrikā |
| Author |
Gayadāsa |
Sūtrasthānam
Adhyāya 6
L
G.1.6.1
athopaharaṇīyānaṃtaraṃ ṛtu- - - -⸤ yato hemaṃtādiṣu vraṇasya
tryahāt parimokṣaḥ | itareṣu dvyahāt | tatra na jñāyenne
hemaṃṃtādayo varṣādayoścatā ⸤nyokartṛm āha |
athāta ṛrutucaryānāmetyādi | ṛtuṣu
ṛtūnāṃ vā caryā ṛtucaryā śāstraniyamita ācā⸤raga
ṛtucaryārthodhyāyaḥ dhātuvaryābhuvati
hitādarthyātāchabdyaṃ | pratipārthā mallikā pradīpaḥ | iṃdrārthā sthū⸤ṇa iṃdraḥ ṛtucaryā śāstraniyamita ācāraḥ ṛtuṣu ṛtunā vā caryā sā
srutighutiḥ tanyācāraḥ ṛtu⸤
caryārthodhyāyaḥ ṛtucaryā | tavati hitādarvyātāchadhyāṃ
tadyathā | pratipārthā mallikā pradīpaḥ iṃdro vā sthūṇo⸤iṃdra
ṛtacaryāsutta suvṛttepi vakṣati | anye tu caryaṃniti
paṭhati | tatra carater gatibhakṣaṇārthāt | gadanadava⸤retyādinā
kyap āhāro vihāraś caraṇīyaḥ tāhaddānupūrvavat |
G.1.6.3
tatra yad aṃgabhūtā - - vasūm eva prathamaṃ⸤svaguṇa karmmaniruktir varṣayannāha | kāl̤o
hi nāmetyādi | hi śabda upadarśane | nāma prasiddhau kāl̤amatiprati - ṇai⸤upadarśyanesvayaṃbhūriti | bhavanaṃ bhūriti |
bhavate saṃpadāditvād bhāve kvip | svayamātmanā bhūḥ sattā yasya sa
svayaṃbhūḥ |Lsvayalaccasattāka ity
arthaḥ | na punarabhraṇaprādubhāve yotpannaḥ | ata eva dityatvamasya
mahīpate | tadeva nityatvaṃ darśanaṃ⸤nnāha |
anādimadhyetyādi | nityaḥ pravāha nityatayā ādirūtpattiḥ | ādyaṃtayos tu
lābhaya tayo eva vvibhūto - - ne ma⸤dhyaḥ |
nidhanaṃ vināśaḥ | tāny avidyamānāni yasya sa tathoktaḥ |
sarvadharmeṇa bhūdyakāl̤aṃ karmmaṇā cikitsopayogitā ni⸤rdiṣṭānnāha
| atra ye sachāpatsaṃetajīvitamaraṇā ca manuṣyāṇām i |tyādi | atra kāl̤e rasasya
madhurāne vyapihi⸤pannatā saṃpattiḥ saṃpannatā | adhīnaḥ atra
vyāachabdasyālpācata- - - - - nipātaḥ | saṃpattigrahaṇam eva |⸤praśastatvātra | prā+prayogam arhatīti | athavā
saṃkal̤analakṣaṇatvātra | kāl̤asya | vyāpadgrahaṇam eva pūrvaṃ kṛte jīti⸤- - - ṇāraticakaśetrany apakarṣati |
jīvitasyoptatpattiradhītatvāt | sāmarthyād utpattir api
kāl̤ādhīnaiva | tasye⸤dānīṃ kāl̤asya niruktiṃ u - - - sa sūkṣma
thāpītyāiha | sa kāl̤aḥ sūkṣmāstokāṃn api kal̤ābhāga
kal̤īyate saṃ⸤khyāyanma iti kāl̤aḥ | kal̤a
śabda saṃkhyānayorityasmāc caurādikoṇi - | karmmaṇi lakṣmāraḥ | vyavasthita
vi⸤bhāṣāgrahaṇānuvṛtteḥ | neranīṭiti nico lopo na bhavati |
akṛtasārvadhātukayoriti | dīrghatvaṃ | sa sūkṣmā⸤m api kal̤i na
līl̤ayattattatre paṭhati | gatimatvāt | śliṣṭo na bhavatīti tadārthaḥ |
eṣodarāditvād varṇalopādi⸤sādhananiruktiḥ | pakṣāṃtaraṃ
darśayannāha | saṃkal̤ayati kal̤ayati veti saṃharaṇāḥ - - lakṣati | ekarāśiṃ
ka Lroti | utpādanāt kal̤ayaṃti saṃkṣāti sati vastuni
saṃkhyāsaṃbhavānna | kāl̤asya karmmanirukti
niruktasya nika⸤ṇāparihāśca
yūṇaṃ - - venyatastamanūdya
bāhvopādhibhiraupādhikaṃ saṃvatsara - - tvaṃ
cikitram apayoginaḥ⸤ maṃgīkṛtya da
tadaṃgātṛn nnimeṣādyavinā bhāvino vyācikhyāsurāha |
G.1.6.4
tasya saṃvatsarasya ity ādi | tasya kāl̤a⸤sya nimeṣādīnāṃ
vaktamaśa lakṣaṇānāṃ pravibhāgaṃ prakṛṣṭabhāgaṃ
bhagavānādityaḥ | karoti kiṃbhūtasya saṃva⸤tsarātmakasya - - -
bhāvasya | bhavati vā 3 | kāl̤ameke vibhūtitvaṃ dravyam
āhuḥ | svāpare yatra saṃparivartate sa⸤rve sthāvarajaṃgamāḥ
nirūpādhiḥ svabhāvena kāl̤eno yāti hetuhu tasmādaupādhikā
grāhyās tadviśeṣāḥ ⸤ kṣaṇādayaḥ kriyevātiprasiddhā hi kānnadādasya
kāraṇe ṛte sūryagaticānyāt prasiddhatamā kriyā | na⸤nu saṃda - - -
- na iti kimuktaṃ yena cāvṛttirdivamāvṛttirvā kāl̤aḥ | na tatvātmano hi
mātmano veti vakta⸤vyaṃ | naitadasti | na hyekaviṃdre tau dine vā
ṛtvaṃtarāṇāṃ divā - - ṇaṇādā sarveṣāṃ karmmāvarodhaḥ | śītoṣṇa⸤terdenaṃdena teṣāṃ pratyannabhinnatvāt | saṃvatsareṣu narekasminneva
sarveṣāṃ bhūtabhavyadbhaviṣyatāṃ saṃvatsarāṃtarāṇā⸤dhapūrṇavaruvyata iti yathābhyāsaneva sādhīyaḥ | ativiśeṣeṇa materviśeṣo
parasparaṃ bhidyate | tanodayāL dinā tatra la -
kṣaroccāraṇamātro niṣedhaḥ | chayukta - - - sayā yadi
tasyoccāraṇaṃ hāṃ - hādi vyāpāre no⸤dīraṇaṃ tatpramāṇo nimeṣaḥ |
tat pramāṇe mātṛṭ pratyayaḥ | nanu vākadamādityau | nimeṣādīnāṃ vibhāgaṃ | karo⸤ti
|
G.1.6.5
- - - laghvakṣaroccāraṇadina ca vittaṣvaṃte | naiṣa doṣaḥ | arkagatyāpiti meṣādayo vibhajyate
| sā⸤tunoti sataṃjana prasiddheti nimeṣādīnām ahorātrāhānāṃ
pravibhā - tu mevopādhim upāhitavān nanu⸤kavamaṃgatyāpi
nimeṣādayo vibhajyate | jyotiṣikāhīti | sapādi pravibhāge
śakutchāvāmāvamo⸤ ktaṃ - - - - - sā tu sarvajanaprasiddhe
ācāryeṇa na nirdiṣṭāḥ | nirdiṣṭamanirdiśana nirdiṣṭānerdiśanne⸤tadācaṣṭe - rvevajanaprasiddhā kriyā sātabhedo - - -ti | nāyaṃ
kāl̤abhedopādhiḥ siddho bhavati madhya⸤yo sarve kāl̤e ca
neyeyātra pramāṃnnaraḥ yo segre
cārddharātre ca tathā madhyaṃdinepi ca pahā jago - - nāma ka ⸤ścit
kāl̤abhedopādhi rannikisarhisavāṃ nisargeṇa laktita saharmukhaṃ parigṛhāt
iti | viṃśati kal̤āmuhū⸤rttaḥ kal̤āyā daśabhāgaś ca - lāyā daśamo
bhāgas tisraḥ kāthyā nanu kal̤ānādiṣu
triṃśatkal̤omuhūrtaḥ pa⸤ṭhitaḥ kṛṣṭapūtaḥ kāṣṭhā trayādhika
triṃśati kal̤aḥ utyate triṃśat kal̤ādimuhūrttes tīktrī- -
ṇaā | aṣṭāLdaśasahasrāṇi saṃkhyāhāsmin samuccaye |
kal̤ānāṃ navatiśceva svataṃtraparataṃtraḥ | ata śloke saṃkhyā nirdiṣṭā⸤ saṃkhyātiricyate | - raṃ
ṣṭvavaśāpetāmṛtaśatasahasrāṇi - - nyadhitmākā
- gī karttavyā | - - - - -bhūtaṃ pramathataṃ⸤tragrahaṇaṃ | tataḥ
kāṣṭā tatrayādhikaviṃśati kal̤ā eva muhūrtobhpādhya iti |
- - - - - - - śceti | pakṣe dharmmadvayaṃ⸤vyavahartu pratimābhāti
| janmakṛṣṇeṣṭamītyādiko vyavahāraḥ siddhyati | etābhir yuktā
paurṇamāsīyasminsabhoghaḥ⸤eva phālgunādiṣu
rudita na tu ca nimeṣādis tatra krameṇa kramūyanayoḥ
pravistadhīno yujyate | ta - - tsarasya⸤ucyate | yadi
hi nimeṣādīn sūtrakrameṇa - - - - - - - tsaraḥ pravibhajyate | tadā sarveṣām
eva nigamā⸤ dināṃ tulyaṃ | saṃvatsarāṃ ca tvaprasajyeta |
punadrātvayanayos tayo eva hi puna edhika - - - - - - -rmaṇāri⸤ṣyate | tadanena sūtrārthakrame bhaṃgena pratipādayati | - - sikamṛtuṃ
kṛtvā | dvābhyāṃ māsābhyāṃ nirvṛttaḥ hi mā⸤sikaḥ |
G.1.6.6
- - - - itivak tapo māghaḥ tapasya phālgunaḥ madhu caitraḥ mādhavo vaiśāṣaḥ
śucir jyeṣṭhaḥ | śukra āṣāḍhaḥ⸤ nabha śrāvaṇaḥ nabhasyaśucibhādrapadaḥ iṣu āśvinaḥ
ūrja kārtikaḥ saha mārgaśīrṣaḥ sahasya pauṣaḥ dhanu ca tribhireva ṛtubhir
bha⸤vītavyaḥ |
G.1.6.7
śītoṣṇavarṣāṇāṃ tritvādityāha | trimāsikanūnaṃ kṛtvā ṛtavaḥṣaṛtavaḥ | śītādi tritaya rakṣa⸤ṇānām api
sādhāraṇaviśiṣṭaśītādibhedāt ṣaḍtvaṃ tatra śītavātakṛtaṃ | uṣṇamādityena |
varṣamiṃdutaḥ nṛyateddeL - - - - - - -nayo - -
aparisaṃkhyāya - - tihyagatīnām ityāha | caṃdrādityayo kāl̤apratibhāga⸤karatvāt ekabhavanaṃ ca kāl̤apravibhāgayati - - - dakṣiṇayayata -
- - - pyādhyāyate sona iti anye ⸤ suta - - kāl̤a pratibhāgayati |
uttarāyaṇaṃ teṣu bhagavānāpyāyyatararkakṛti | tena viśiṣṭa - - - - -⸤yevā sahacaryā- chedo
dodhitā hi dvayāśraya - - - tayaṃ bhavati | tatra varṣā
svościdadhīśvastorasonuyujyate ⸤pāṃ vidāhāt
śaradi layaṇāt - - - - - - te madhuro
rasaoṣadhīṣvanu yujyate pātre ḍhātra ido - -⸤ syādhisatvāt kāl̤asya śetyā ca | nanu kathaṃ varṣā śaradoramla la 6vaṇād anu - - - ā - - - idoravyā⸤dhitatvāt | kāl̤asya śaityācca | - - - visargarasosya āgneyaṃ punarādānaṃ
naitadasti | yosāvarkasya krame⸤ṇa ca hrabhūta
- - - tinvastāvakṣati sāgneviṣutataṃ yavatra | ādānakuro varddhamāne
nāṃpīduśaityena ca jīya⸤te ato visargepyaṃmlalavaṇā vā peyāvatuṣaṣvete - - viruddhe guṇopi |
na trasmehosti tiṣṭhavṛttinuhattara⸤dakṣiṇāsya bhāvātaṣṭhavino
sūryāḥ caṃdramasaulavata ita eva sasamahorātraṃ sādhāraṇaṃ
śītoṣṇī - - -⸤- - himāsamekaṃ yārādgati
durnātyadhika - - - yūtiṃ tayattal̤amativyapahātaghanapaṭal̤ā ca
niravikiraṇāLnyastena kārtikepi lavaṇoṣonuṣajyate
|| - - - - -myasya kaṣāyasyānuṣaṃgesya dviśiṣṭāḥ praṣṭavyāḥ hetaṃ⸤
tenuvisargakāl̤astrastāvenaṃ durdalatadhāddurkkādval̤avaṃtamo himāṃśuriti
hemaṃte śītasnigdho guru - madhuno⸤tatonuṣajyate | śiśiravasaṃta stayonupūrvanyāyena satyāmapi
sūryaval̤avṛddhirikta kaṣāyo krītāveva niṣajyate | ā⸤dānaprabhādātuḥ tayo raukṣaṃ | grīṣme tu ādāvakāl̤atvabhāvena
mānādidotaṃlavatamaḥ svarāṃṣuriti | uṣṇo sūkṣmākṣo⸤laghuśca kaṭukoḥraso na ṣajyate
| ṣaṇāṃ tu rasānāṃ snehalāghavādiguṇoru hetuḥ esa
vijñānīyedyutpāda⸤yiṣyāmaḥ | uttarottaraṃ val̤asuparitathā
uttarottaram eva | somamyāpyājyamānasya snehena sthāvarajaṃgamānā⸤māpyādhyayātatvāt | tena prāṇināṃ varṣāsu val̤amadhikaṃ
darśābhyodhikataraśaradi | śarado hemaṃtedhikatama bha⸤vati |
śiśiratiktaurasaḥ | raukṣāchautyā chiśirasyā vasaṃte kaṣāyaḥ | kāl̤asya
śaityād raukṣātva grīṣme kaṭukā⸤l̤asya raukṣād āgneyatvācca |
uttarottaraṃ bal̤amapacīyata iti || - - - -mevārkkasyāpyāyanānatvāt ⸤tena ca yāvadāpyāyanaṃ jagat snehasyāṃtatvāt | śiśire
tāvadval̤am apacīyate tasmād adhikaṃ hīnaval̤atvaṃ⸤vasaṃte |
tatopya - - ta val̤atva grīṣmo tad uktaṃ carake ādāvaṃte ca daurbalyaṃ
visargādānayornṛṇāṃ madhye madhye⸤valaṃ tvante | śreṣm agre
vinirdiśet | tatra śaranmadhye tu sattamādhyepi - - gahorātraṃ
viṣṭhavariti | tavottarāyaṇeL
viṃśati kāṣṭhā ekaṃ ca nimiṣārddhaṃ vijayaparivṛddhiḥ dakṣaṇāyane
rātriparivṛddhirapy evaṃ || tanu ca śiśiravasaṃtaḥ - - ⸤-
sa ṇadramattā iti uttarāyaṇaṃ prāk sūtritaṃ | bhāṣye
tu dakṣiṇāyanaṃ prathamaṃ vyākhyātam iti kramahāniḥ. naiṣa do⸤ṣaḥ | dakṣiṇāyane kramabhedena
vyācakṣāṇo vihiṣu uttarāyaṇā dakṣiṇāyanasya pratipādayati | viśiṣṭaṃ vida⸤kṣaṇāyanaṃ visaṃrgratvā yana karatvā tu
prāṇinām iti |
G.1.6.8
amum evārtham upasaṃharaṃnnāha | sāmaḥ - - -bhūtim ityā⸤di |
tāvubhau saṃgritya vāyuḥ prajā rakṣati | somam āśrityāpyāyanaṃ jagataḥ
karoti | sūryam āśritya śoṣanaṃṇaṃ ta⸤yo yathākāl̤aṃ | - - - - vṛttis tena
prajāṃ varttayatīti |
G.1.6.9
pariśiṣṭaṃ pūrvasūtrādvyāsthātuṣāha | aavasvalpayane⸤ dheyuyapadity ādi |
yugapadhekadhālamayanadvayaṃ saṃtahā - - pṛthakdakṣaṇāyanam uttarāyaṇaṃ vā nanu ca māghā⸤daeyo
dvādaśamāsā vatsara ityuktaṃ | tat kiṃ punarabhidhānena ucyate | pūrvodito
hi māghādayo dvādaśa vyastāścā ka⸤maparipaṭhitāś ca saṃvatsara
ityāśakyā syāt | asmin nirdeśe kriyamāṇo yena krameṇa
vadatuvibhāge yana dvayaṃ pra⸤tipāditaṃ
tenaiva ved ayanadvayaṃ yugas tadā mavatsara iti
vāstānāmakramapaṭhitānāṃ ca māghādīnāṃ saṃvatsaratvaṃ⸤bhavati |
idānīṃ yugapravibhāgaṃ darśayannāha | teṣu paṃcetyādi | saṃjñāgrahaṇaṃ tretu
kalayati | saṃvatsarapaṃcakaṃLyugamiti ||
pramārthatastu kṛtvā yugaviśeṣā iti yugaprayojanaṃ tu ādya
evādhyāyetidarśitaṃ | kā⸤kāl̤a ca kramityucyate |
ityavan parivarttanāmṛdupamāvaśāchabdapravṛttirivarśāyati | pātaḥśāṣeteyekaśa⸤bdoyam anya
paryāyaḥ | ata eva bahuvacanaviṣayatā
G.1.6.10
asya | saṃśodhanāśrayaṃ darśayannāha | iha tv ity ādi tuśa⸤bdaḥ
punararthaḥ kimarthaṃ punarvarṣādava ṛtava pratyāhādau doṣavadyādyarthaṃ | nanu veda seva darśanaṃ
prāgabhidhātavyaṃ ||⸤idaṃ darśanaṃ
vyādhihetudātānisaṃcayādyathatvād ātmīyaṃ | tataścedam eva prākkarttavyaḥ |
naitadasti | tatra vā⸤tādikāraṇānāṃ rasānāṃ nivṛtteḥ tadeva
prathamaṃ kṛtaṃ nirdoṣoṇedyotādapi | hemaṃte śiśire caiva vasaṃte ⸤cāpi mokṣayet | tryahādyahaccharadgrīṣma varṣāsvapi ca buddhimān api | etā
chākopaopaghātād api vini⸤- didarśanaṃ ||
prāgnirdiṣṭaṃ tatra prāvṛṣayor bhedaḥ prāvṛḍiti prathama pravṛṣṭaḥ
praśabdoyamādikarmmaṇi | tasya⸤varṣasya bhūyasānubaṃdho
varṣānvayāt prakopo balīyān | tasya cikitsā saṃśodhanam iti saṃśodhanam a⸤dhikṛtya varṣādayanuktā ḥ śiśirādayaḥstu
rasabal̤aṃ cādhikṛtyeti | anye tu gaṃgāyā dakṣiṇe jane va⸤rṣādaya
uttāranuśiśirādaya pratibhāṣaṃte paṭhati ca bhūyo varṣaṃ
uparyatyogaṃgāyā dakṣiṇe jana ity ādi⸤prayojanāṃdhatadotoreva darśanaṃta cā | - - ṇasya prayojanāṃ tatraṃ tu
prāguktam asmābhiḥ | tathā carāL kepi tasyā
śarīdorasadal̤a nirvatyartha śiśirādidarśanaṃ
darpitaṃ - - - - - ṣajītiyatimāne saṃśodhana⸤ma dhikṛtya varṣādayaḥ | tad uktaṃ ||
hemaṃtagrīṣmavarṣāśceti | śītoṣṇalakṣaṇāstraya ṛtavo bhavaṃti | teṣāmaṃtariṣvi tā tasya - - - trayatprāvṛdraśaradvasaṃtā iti | tatra prāvṛḍiti prathamaḥ
pravṛṣṭaḥ kāl̤aya tasyānubaṃdho⸤varṣāḥ eva sete
śedhenam adhikṛtya ṣaḍbhiḥ labdhata iti | tathaitarabhi - -
ṇagraśiṣṭāśatatrakāro dṛḍhabal̤aḥ⸤siddhiṣu
| atyuṣṇavarṣaśītād hi grīṣmavarṣā himāgamāḥ | tadaṃtare prāvṛḍādyā jñeyāḥ
sādhāraṇāstrayaḥ prā⸤vṛṭ
śukranabhau jñeyo saradūrjasahau punaḥ | tapasyaśca madhuścaiṣa
vavasaṃtaḥ śodhanaṃ prati | tadevaṃ prāmāṇikā tu ⸤smṛteḥ svataṃtrepi tāvadayam artho la - - - dhanam adhikṛtya
varṣādayaḥ | hemaṃtal̤am
adhikṛtya ca śiśirā⸤daya iti | itaraṃ tu darśanam āgamamātraṃ
paśyatā svataṃtravirudvṛsvenya vicāraya tā - - -
vadarśitaṃ nanu⸤ca doṣasaṃvayotra prakopamiti tathā
varṣādidarśanasya kathaṃ śodhanārthaṃ varṣādayavatyabhidhīyate ||⸤ucyate | tasya vidheyatvena prādhānyā - - - - dayorikā tadva lakṣamo naiva
ni - ṣṭāte prāma⸤nuyāyepi vidhyatarādhaṃjagaṃnnāthaṃ
nanu ca machavṛttoditam anyad apyāhāravihārāpyaṃvidhyetara maLramaṃti tat kimartha varṇādayo nābhidhīyaṃte | naitadasti ||
sarvoṣvateṣu svāsyavṛttikeṣu vidhiṣu saṃśodhanasyāmūl̤a⸤to
doṣaharaṇena prādhānyāt | nānyasya viparyayāt | atapatopariṣṭadvekṣati |
tatra varṣāhemaṃtagrīṣmeṣu saṃcitānāṃ⸤doṣāṇāṃ śaradvasataprāvṛkṣu
ca kupitānāṃ nirharaṇaṃ kartavyaṃ | nānya svāsthyavṛttikaṃ vidhiṃ nirdiśya
prādhānyāt |
G.1.6.11
ta⸤tra pittādīnāṃ saṃcayaprakopau varṣādiṣu yathā sahetukau
bhavatas tathā nirdaśannāha | tatra varṣāsvoṣadhyastaruṇa ity ādi | taru⸤ṇyābhinadāḥ śrutyavīryā asaṃpūrṇarasatvāt | atra vīryaśabdaḥ
śītoṣṇalakṣaṇavīryaśabdaḥ śītoṣṇalakṣaṇavīryavacanaḥ⸤śaktivacano
vā | abhiṣyaṇaśarīrāṇāṃ śītavātaviṣṭaṃbhitāgnīnāṃ | śītena kopito vātaḥ
śākapārthivādi darśanā⸤n madhyapadalopīsamāsaḥ śītena hi
vātakṣobho bhavati | tad uktaṃ || śītaśītena kupyatīti | tena viṣṭaṃbhito
maṃdavegīkṛto⸤niruddhavegogniryeṣāṃ te tathoktāḥ | na punar
bāhyena śītavāyunā tena hi vahnes tīkṣṇataiva bhavati |
bahirlomakūparodheno⸤ṣmaṇo nirgamāt | aṃtaropavālabhavati |
tad uktaṃ carake | śīte śītonilasparśosaṃvurdhvobal̤ināṃ bal̤ī | ya
hatā bhavati
⸤hemaṃte mātrādravyaguṇāśramaḥ
| videhyamaṃtemlapākam upayāti | āpaścāpraśāṃtāḥ | apariṇatāḥ
navatvāt | kṣi⸤ti mal̤aprāyāt
tpṛthivyā | tṛṇapastho - ca śavakovvāṇilakul̤āḥ savidāhomlapākaḥ paittikān vyādhī⸤n
| aṃtikā pipāsā paridāhādīn tad uktaṃ vraṇapraśne teśāṃ tu prakopāt | konva
todasaṃcaraṇā clikṣā
Lpipāsāparidāhānna dveṣahṛhṛdayo kledā iti
liṃgāni bhavaṃti | atra paitikā avlakodayo grāhyāḥ sa tuṣāro⸤pastaṃbhitadehānām iti | saha tuṣāreṇa pvartaṃte satuṣāraścaṃdramāḥ | visageṃti
hibhṛṣamāpyāitacaṃdramāḥ | tena satuṣā⸤reṇa staṃbhitānyāāpyā
dhitāni śarīrāṇi yeṣāṃ te tathoktāḥ avidagdhā madhurapākam upāgatāḥ |
upalepitvāt pai⸤chihapācata
picchiyama lopayati | arkakiraṇapravilopitaḥ sūtana
ghṛtādhānam iva vil̤āpitaḥ | tāni khara⸤tvād arkasya vasaṃtekaḥ
pāvil̤ayamātraṃ sādhayati | na tūpaśoṣaṇākhyaṃ praśamam iti | śleṣmikān
śleṣmanimittān⸤vyādhīn vraṇapraśleprakopaliṃgaṃ paṭhitān
annadveṣahṛdayotkledādīn | tā evauṣadhetatimārā nirgatasārāḥ sā⸤ro
gauravaṃ sneho vātanirgataṃ yā - - - paktāḥ | oṣadhīnāṃ
punaravayavapariṇāmān kāl̤asvabhāvasomārkā⸤nil̤akāl̤aritādguṇānām
utkarṣāpakarṣaḥ | vātikān vyādhikān koṣṭhatorasaṃcaraṇādīn vraṇapraśne vāta
⸤prakopaliṃgagaṇapaṭhitān kathaṃ punaḥ śītasya vāyoruṣṇe
grīṣme saṃcayaḥ | śītatvaṃ punarasya vyādhiniī⸤dāne
sādhayiṣyāmaḥ | vātaguṇeṣu raukṣasya
prādhānyād iha hi ye kecid vātamupās teṣu
rau kṣam eva pradhānaṃ | tad grī⸤ṣme oṣadhīnām atimātreṇa raukṣeṇa rūkṣasya vāyo grīṣmasaṃcayaḥ kathaṃ
punar eta tasīcīyate |
kaṭurasenaLvātakopāt | praśamāc ca madhureṇa yadi
hi vātaguṇeṣu saityasya prādhānyaṃ syāt tadā kaṭukenoplena vāyo praśamaḥ
syā⸤t nanu prakopaḥ - - - - - ṣu raukṣaśaityatulyasyātāṃ tadā
kaṭurasenoṣṇarūkṣeṇa vāyo na praśaga mo nātikopaḥ⸤syāt | kopas tu dṛśyate || tathā madhureṇa
snigdhaṃśaḥ - - - - rūkṣaśītasya praśamādavaśīyate vātaguṇeṣu raukṣa⸤pradhānam ityevaṃ pittakaphayoḥ - ṣṇyaṃ sneho prādhānyena
nidarśanīyāviti | evabhidhā - doṣopacayādi⸤nimittam iti
pratijñātam arthaṃ sādhitaṃ nigamāyan āha evam eṣa ity ādi | evam anena
prakāreṇa saṃcayaprakopahe⸤turuṣṇa | - - - kāl̤asvabhāvāhita
oṣadhītāruṇyādi | yāvachītavātavarṣai - raukṣatikān vyādhīn jana⸤yati | nanu ca doṣa saṃcayaprakopapraśamananimittam iti | trayāṇāṃ
cayaprakopapraśamānāṃ pratijñā ukta tvāt | ka⸤rṣasaṃcayaprakopo vyākhyāyopasaṃhāraḥ | naiya doṣaḥ | prakopo hi
saṃśodhanaṃ vidheyaṃtatayā - - pratijñaṃ trīta pra⸤śamasahitān
vyākhyāyate tadā praśamāṃtaritaḥ prakopaprakramavidhi syāt | tasmāt
saṃcayaprakopāvet |⸤tāvat pṛthag ākhyāyati prakṣopeya - - -
śodhayati na vidheṣasaṃjanārthaṃ tathetavidhiṃ vaktum āha |
G.1.6.12
ta⸤tra varṣāhemaṃtagrīṣmeṣu saṃcitānāṃdo ṣāṇāṃ śaratvasaṃtaprāvṛṭyuvaprakupitānāṃ
nirharaṇaṃ karttavyaṃ || - -L- - ṇadhā karṣaṇaṃ |
prakupitānām iti | praśabdo bahudoṣāṇām eva saṃśodhanam iti darśayaṃti |
prabhūta śle⸤ṣmavittāsrānil̤āḥ śodhanīyā iti carakavacanāt | - - -
-tvaṃ tu vipākarudhiṣṭyolpādi liṃgajñeya⸤m eva madhyadoṣeṣu
mupācamādi | alvalpa 3doṣeṣu
punarlaṃghanapipāsānigrahādi evaṃ tu vidhiḥ | kuśa ca - ⸤ti cakāro
darśayati. nanu ca prakupitānāṃ nirharaṇaṃ karttavyam ityevavaktavyaṃ na
punas tatra varṣāhemaṃtagrī⸤ṣmeṣu saṃcitānāṃ doṣāṇāṃ śarat - -
prāvṛṭyuvaprakupitānām iti | patteṣvevātraṃrataṃ doṣasaṃcaya prako⸤pāyāruṣṭatvāt | naitadasti | śaradādi | ṣveva prakupitānāṃ nirharaṇaṃ
pradāsyād anyatra mā bhūd iti niya⸤mārthaṃ punaḥ śaradādigrahaṇaṃ
| anyathā hi yadāpyete hetudhābāhulyād grīṣmādiṣu doṣāḥ
prakuṣṭoyuḥ ta⸤dā catrāpreṇa vamanādadhaḥ | prasaṃṣṭeran |
tatrau neśyate | doṣāṇām atipravṛtyām anarthaṃ karatvāt |
kathaṃ pu⸤nareṣu vamanādibhirapravṛttipravṛttī | grīṣme
vātatyuṣṇavātā - japādibhiriti śithilībhūtaśroto⸤sukhaśarīraṃ |
oṣadhaṃ saṃśodhanīyam uṣṇavīryaṃ vikāśi ca | tat pul̤akolasyauṣṇenānugatam
ativikāLśivāmāpakamatiyotāya kalpate |
mavaśvavamanavirecannanā triyogopamṛtāmaraṇaṃ śalaati.varṣāsu⸤punarviyati |
śabdāvaśatajal̤aklinnāyāṃ bhūmau klinnaṃ śarīraṃ prāṇināṃ | gurūprakopā
doṣāḥ vihṛta svabhā⸤vonyoṣadhāni jal̤aplutarasavīryāṇā yonāya
bhaveyuḥ hemaṃtepyatiśītasparśasaṃvṛttāyanaṃ śarīraṃstyāni⸤
bhūtāni caṃdradoṣasaṃcayanyoṣadhamuṣṇasvabhāvakāl̤aśaityopahataṃ
maṃdavīryatām āpannaḥ yogāya kalpate | ca⸤nitāyu doṣā
agnihriyamāṇā vyādhiparivṛddhimasādhyatāṃ vā kuryuriti | prāvṛṭsu ca
kupitānām iti cakā⸤raḥ punarvarṣādiṣv api śodhanasādhyeṣu nivṛttaṃ
śodhanam eva samuccijoti | atipātiṣu - - - - - -⸤na sādhyeṣu
varṣādiṣv api śarīrabheṣajayoḥ kṛtrimaguṇopadhānena
bhaiṣajyasaṃskāramātrāvikalpena prāṇavīrya⸤samaṃ kṛtvā doṣāṇi
harttavyā | haritakaḥ | - samuccinoti | tatra varṣāhemaṃtagrīṣmeṣu
saṃcitānām iti | eteṣv eva⸤saṃcayokte varṣādi
punarvacanam eteṣv api vidhiṃ sūcayati | - - - | saṃcayepadūtā doṣā labhaṃte
notarā ca prī⸤tisthiranatu
śaradādi punarvacananimamenāny atra saṃśodhanasya nivṛttatvāt | kaṃ vidhiṃ
sūcayati | ucyate | - - -⸤tvādi tacadhāśva mṛtuvihita - kuṇacārāsyam iti | anyathā hi
svasthavṛṛttoditam ṛtuvidhānam utsūtraṃ syāt ||Lnanu
ca śaradādīnāṃ dvimāsikam ṛtuṃ kṛ tvā kasmin punarmāse saṃśodhanaṃ ce - - kāl̤āpekṣitvācca | - -
kāl̤avibhā⸤gāśeṣa
prakṣopakāl̤āpekṣaṇā dvitīyamāsa ityeāke tatra pittaṃ
mārgaśīrṣāraṃbhe sādhāraṇavarṣāṇāṃ - - tvātra⸤tabdākapā - ha - ṇa
caitreyo tasya śrāvaṇe | evaṃ hi sādhāraṇa kāl̤aḥ | trimāsāṃtaritāśca doṣā
bhavaṃti | doṣasya⸤kopakāṣṭhā ca bhavati | tad uktaṃ ||
carakeāmādhava prathame māsina
vāsya prathame punaḥ | sahasya prathame
caiva vāhayed doṣasaṃ⸤cayam iti | atra sahasyaḥ pauṣaḥ | tasya
prathamo mārgaśīrṣaḥ | tad uktaṃ || kapiladattena maghau sahe nabhasi ca
māsi doṣā⸤n | pravāhayet | vamanaiśca virekaiśca niruhaiḥ
sānivāsavaiḥ | bhaṭṭārakahari caṃdrastu sahasya
prathama ityatra ca hasaca sahaha śabde⸤ nākārāṃtena
mārgaśīrṣamācaṣṭe | tasya prathamaḥ kārtikaḥ iti vyākhyānayaṃti | tad uktaṃ
|| śrāvaṇe kārtike caitre⸤māsi sādhāraṇe
kramāt | grīṣmādisvaddhitān
doṣās triṣāmāsāṃtaritān haret iti | nanu ca yadā vāyo prāvṛṣi
kupiṃ⸤ tasyādi haraṇaṃ na kriyetāvarākṣitasya varṣāsu
kopapavāpraśamo vā snuhetvanubaṃdhāt prakopa iti
drumapraśamo⸤hi pratyanīkena bhavati | na ca
varṣānu kiṃcid vā yo pratyanīkamaśvi | - -
- na tītaraukṣādirasti | tenāṣvava⸤rṣāśvapi kopa eva |
pratijñātam upaśamaṃ vyācikhyāsurāha |
G.1.6.13
tatra paittikānām ity ādi | svabhāvataḥ svalakṣaṇataḥLlakṣaṇetvevāṃ śītoṣṇavarṣāṇi | yaduktaṃ |
śītoṣṇavarṣalakṣaṇa-tyudvṛtavo bhavaṃti | uktam
arthaṃmupasaṃharan āha | eta⸤ity ādi |
G.1.6.14
sāṃvatsarikaṃ vidhiṃ divasepyati | daṣṭum āha | tatra pūrvāhne
vasaṃtaliṃgam ity ādi | ahorātram ityavarṣam i⸤ ty avarṣamiva |
teṣāṃ dhāpikatuṣṭivāharavayaveṣu taddoṣakopaneṣu tat tat
śodhanaśamanavidhānaṃ | ta - - - saṃjñe⸤vasaṃta iva vamanaṃ |
tathāṃ svasthavṛttaśamanaṃ vidhivamanāgatāvādhavidhividhāḥ | evaṃ recanena
pittaharaṇaṃ | madhyā⸤hne tathānāgatāvādharitavidhānam api eva
prāvṛṭ vāyuvidhānaṃ | sāyāhne tu vāsanaṃ tathā | anāgatātā⸤tra
vidhānaṃ ca | atra madhyāhnātve nirūhadāne tu asmatviti - - praṣṭavyā ityeke
| anyeṣu mevanāvṛttamārga⸤sya vāyoḥ praśamanatvādi ni rūhasya tadāhi
sphuṭaśroto mukhaṃ śarīramato nirūhadānam ityādihuḥ | praśamahe⸤- - - - - -vṛttavad anāgatāṃ |
bādhavidhividhāḥ | śāradam arddharātre | arddharātre hi āhārasya vidāhe ma
pi⸤ttakopaḥ tatra ca svacchavṛttavadanā - tā vā | - - -
-vidāho hi pittakopavidhi tad uktaḥ tad uktaṃ vraṇa ⸤praśne pittakopanahetugaṇanāyāṃ krodhaśokopavāsabhuyāyā
siddhitanyahūti | etauṣadhato - śādhividāṅkā⸤ya pittakopānīti | bhavati cātra | āhnikenāgatābādhā ca svasthavṛttāt
kriyārttave | doṣakopetayosvāsthyaL- - - - - - - -
nanu caivaṃ pratyaham eva doṣāṇāṃ saṃcayaprakopapraśameṣu kathamārttavāḥ
saṃcayādayo bhaveyuḥ ⸤ divasair evārabdhatvāt | dhātūnām
āhnikacayakopayoś ca pratyahapravapracānvatvāt | naiṣṭadoṣaḥ ścāhniko hi cayādi⸤rahorātramātrāśrita sūryasomānil̤ātāmuṣṇādiguṇamātra sāpekṣo jāyate |
tathāha | rāmatāvidāhajī⸤rṇatāpakṣa-tyalpahetvapekṣolpaśceti |
bhavati cātra | āhnikaścakravannityaṃ cayādiḥ parivartate | ahorātrā⸤ śca yārkkā dviguṇamātrālpakāl̤aṇaḥ ṛtubhavaḥ
punarmagniviraṭāvasūryasomāni kakṛte dravyarasaguṇavīryavi⸤pākaprabhāvairatiaikāl̤āṃtareṇa
niraṃtaropacitatvād vipul̤ena homārātrāśritārkādi guṇā hatyaṃta
bhinevata⸤bhyamāṇaścayādirgarīyānabhipralakṣaṇaśceti | bhavati
cātra | mārgāṃtaraḥ tārkādikṛtadravyarasādijaḥ yāhikā⸤ d
bahuranyaṣvavahnaśrotyana ārtavaḥ māyaṃ yathokta |
G.1.6.15
doṣacaryādiṣṭavyāpatteṣu ṛtuṣu bhavatīti darśayannāha | a⸤vyāpatteṣṭatuṣv ity ādi - - ta utsāhalakṣaṇaṃ | vīryaśaktiḥ
sadhātusnehaüjaḥ
G.1.6.16
kutaḥ punarauṣadhīnām eva⸤vyāpada ityāha | tāsā punarvyāpa ity
ādi | adṛṣṭena sarvajanasāmānyenādharmmeṇa kāritāḥ | kartuṃ prayojitā iti⸤ṇijaṃtaḥ | adharmastāvad vyāpadāṃ saṃbhave prayojakakarttā | kaḥ
punastāsāṃ svataṃtraḥ karttetyāha | śītoṣṇavarṣāṇāni iLtyādi |sī śītoṣṇavarṣāṇām eva - satvalāvatvā pa - vaiparītyamṛduvyāpat | ādye tu
śītoṣṇavarṣāṇīti⸤paṭhaṃti viparītāniti hīnam tyādi yuktāni |
G.1.6.19
mṛduvyāpā - - - - pi hetubhiḥ - - - -vadarśayannāha ka⸤dācid
avyāpatteṣvapītyādi | kadācid iti na sarvakāl̤aṃ kṛtyā rākṣasīviśeṣaḥ |
abhiśāpo gurusiddhādī⸤nāṃ kujña - - oṣadhī puṣpagaṃdhena
vāyunopanītenocikṛtenaiva vāyunā voṣadhī puṣpagaṃdhavāhiya | oṣa⸤dhyo muciliṃdavṛkṣādayaḥ tatra nāsā raṃdhrānugatena
dāṃpāṃḍurākāraśvāśapratiśyāyamaṃdhājñānabhramaśi⸤rorujaḥ
tvamiṃdrayagatena jñacamamūyūrīkatraḥkādayaḥ | grahanakṣatracaritair veti |
grahāśaainaiścarādayaḥ rā⸤śyaiyaṃtaracāriṇa - - -
ḍayatti | nakṣatrāśvinyādini teṣāṃ caritaṃ yuddhādi
śayanadīnamārhitalakṣaṇaprā⸤durbhāvaiḥ śayanādiṣvapi hi
gārhatādhiniditāni lakṣaṇāni āvarttachāyādibhiḥ kākasukhādīni ta⸤t
prabhāvenāpi pīḍāśārīrīmānasītva bhavati |
G.1.6.20
idāniṃ mṛtutyāpadādikṛto - śeyāṇāṃ sāprātyena ciki⸤sā darśayan
āha | tatra parityāga ity ādi | ṛtukopasyādharmā kāritvāt
tatraaidaivavyapāśrayam eva bheṣajaṃ⸤parityāga
itubhayatādīnāṃ garhitalakṣaṇānām
auṣadhyādi - salilānāṃ ca | anyāsāṃ prākjanapado⸤ccaitsādupakṛtānām auṣadhīnāyuyā copayogaḥ śāṃtiriṃdriyavijayaḥ
prāyaścittaṃ prāktanakarṣopaśamāL- - - - - - - - -
-dita - - do devādiṣu gavāśvaprabhṛtīnāṃ dhupānayanaṃ ajanīrbhaktyākāra⸤saṃpuṭavidhānaṃ | tapastāpanālakṣaṇa - - vāsavidi | - - - svādito
dvitrirṣānādi | - - - - parvapūrva⸤kaṃ na trādigrahaṇaṃ | akāpagamo gurūvākyādīnāmaṃgīkāraḥ
G.1.6.37
idānīmṛtuvyāpadevaśītoṣṇavarṣe viśeṣā⸤pūraproṣṇeṃtriprakāra-datīti darśayitum āha | śvaguṇair atiyukteṣv ity ādi
prakārāṃtareṇa ṛtuvyāpat darśanama⸤pi |
śītoṣṇavarṣātiyogānatiyogavaiṣamyatātayo rhi.ṣesaṃcayaprakopārayor
hetvaṃsurupeṇa
śvasvasthavṛ⸤tti tridhānāthīśodhanārtham apīti
yathoditasya ślokasyāraṃbhaḥ | svaguṇairatiyukteṣu viparīteṣviti pra - -⸤iti yogāt dvipadīsthātiyogaḥ hīnayogaḥ na keval̤am eteṣu viṣu
teṣv api doṣāḥ kupyaṃti vaiṣamyaṃ puna ṛ⸤tūnām anyatrānyaliṃga - -
- - gha - varṣāliṃgaṃ śaradi | śītaliṃgaṃ hemaṃte evam anulomādhilomābhyām ṛ
⸤tuvaiṣamyaṃ | śeṣam udāhāryaṃ etena prakāreṇa ṛtavo
vyāpadyaṃte | - - detvanurūpaṃ doṣā saṃcīyate kupya⸤ti vā |
doṣasaṃcaye yathā| hetudoṣapratyanīkaṃ svasthavṛttavidhānaṃ
prakope ca yathādoṣaṃ saṃśodhanam iti |⸤bhavati cātra |
viparyasāti | hīnasya yathāyogam ṛto nṛṇāṃ viparyastātihīnā syurapi |
doṣavayādayaḥ ||L
sauśrute nyāyacaṃdrikāyāṃ paṃjikāyām
ṛtucaryādhyāyaḥ ||6||