Printed edition: Ācārya 1931: Śārīrasthāna

Published in 2013-2016 by in .

Suśrutasaṃhitā (without commentaries) transcribed by Tsutomu Yamashita and Yasutaka Muroya on the basis of Y. T. Ācārya's 1931 and 1938 Bombay editions The Suśrutasaṃhitā of Suśruta, with the Nibandhsangraha Commentary of Śrī Ḍalhaṇācārya| Yādavaśarman Trivikramātmaja Ācārya Pāndurang Jāvaji Bombay 1931 Revised second edition The sūtrasthāna (SS.1) and śārīrasthāna (SS.3) of this SARIT edition are mainly based on this 1931 edition| This SARIT edition omits the commentarial material from this edition| Suśrutasamhitā of Suśruta with the Nibandhasaṅgraha Commentary of Śrī Ḍalhanāchārya and the Nyāyacandrikā Pañjikā of Śrī Gayadāsāchārya on Nidānasthāna, edited from the begining to the 9th ādhyāya of Cikitsāsthāna by Vaidya Jādavji Trikamji Āchārya and the rest by Nārāyaṇ Rām Āchārya Nirṇaya Sāgar Press Bombay 1938 Reprint edition Varanasi/Delhi: Chaukhambha Orientalia, 1992| The nidānasthāna (SS.2), cikitsāsthāna (SS.4) , kalpasthāna (SS.5) and uttaratantra (SS.6) are based on this 1938 edition This SARIT edition omits the commentarial material from this edition|
  • Siglum: A1931

More ▾

  • A1931

śārīrasthānam

prathamo 'dhyāyaḥ |

1931 ed. SS.3.1.1
athātaḥ sarvabhūtacintāśārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. SS.3.1.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. SS.3.1.3
sarvabhūtānāṃ kāraṇam akāraṇaṃ sattvarajastamo lakṣaṇam aṣṭarūpam akhilasya jagataḥ saṃbhavahetur avyaktaṃ nāma | tad ekaṃ bahūnāṃ kṣetrajñānām adhiṣṭhānaṃ samudra ivaudakānāṃ bhāvānām ||
1931 ed. SS.3.1.4
tasmād avyaktān mahān utpadyate talliṅga eva; talliṅgāc ca mahatas tallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate, sa trividho vaikārikas taijaso bhūtādir iti; tatra vaikārikād ahaṅkārāt taijasasahāyāt tallakṣaṇāny enaikādaśendriyāṇy utpadyante, tad yathā --- śrotra tvakcakṣurjihvā ghrāṇa vāgghastopastha pāyu pāda manāṃsīti, tatra pūrvāṇi pañca buddhīndriyāṇi, itarāṇi pañca karmendriyāṇi, ubhayātmakaṃ manaḥ; bhūtāder api taijasasahāyāt tallakṣaṇāny eva pañcatanmātrāṇy utpadyante, tad yathā --- śabdatanmātraṃ, sparśatanmātraṃ, rūpatanmātraṃ, rasatanmātraṃ, gandhatanmātram iti; teṣāṃ viśeṣāṃ viśeṣāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ; tebhyo bhūtāni vyomānilānalajalorvyaḥ; evam eṣā tattvacaturviṃśatir vyākhyātā ||
1931 ed. SS.3.1.5
tatra, buddhīndriyāṇāṃ śabdādayo viṣayāḥ; karmendriyāṇāṃ yathāsaṅkhyaṃ vacanādānānandavisargaviharaṇāni ||
1931 ed. SS.3.1.6
avyaktaṃ mahān ahaṅkāraḥ pañca tanmātrāṇi cety aṣṭau prakṛtayaḥ; śeṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ ||
1931 ed. SS.3.1.7
svaḥ svaś caiṣāṃ viṣayo 'dhibhūtaṃ; svayam adhyātmaṃ; adhidaivataṃ tu --- buddher brahmā, ahaṅkārasyeśvaraḥ, manasaś candramāḥ, diśaḥ śrotrasya, tvaco vāyuḥ, sūryaś cakṣuṣaḥ, rasanasyāpaḥ, pṛthivī ghrāṇasya, vāco 'gniḥ, hastayor indraḥ, pādayor viṣṇuḥ, pāyor mitraḥ, prajāpatir upasthasyeti ||
1931 ed. SS.3.1.8
tatra sarva evācetana eṣa vargaḥ, puruṣaḥ pañcaviṃśatitamaḥ kāryakāraṇasaṃyuktaś cetayitā bhavati | saty apy acaitanye pradhānasya puruṣakaivalyārthaṃ pravṛttim upadiśanti kṣīrādīṃś cātra hetūn udāharanti ||
1931 ed. SS.3.1.9
ata ūrdhvaṃ prakṛtipuruṣayoḥ sādharmyavaidharmye vyākhyāsyāmaḥ | tad yathā --- ubhāv apy anādī, ubhāv apy anantau, ubhāv apy aliṅgau, ubhāv api nityau, ubhāv apy anaparau, ubhau ca sarvagatāv iti; ekā tu prakṛtir acetanā triguṇā bījadharmiṇī prasavadharmiṇy amadhyasthadharmiṇī ceti, bahavas tu puruṣāś cetanāvanto 'guṇā abījadharmāṇo 'prasavadharmāṇo madhyasthadharmāṇaś ceti ||
1931 ed. SS.3.1.10
tatra kāraṇānurūpaṃ kāryam iti kṛtvā sarva evaite viśeṣāḥ sattvarajastamomayā bhavanti; tadañjanatvāt tanmayatvāc ca tadguṇā eva puruṣā bhavantīty eke bhāṣante ||
1931 ed. SS.3.1.11
vaidyake tu ---
svabhāvam īśvaraṃ kālaṃ yadṛcchāṃ niyatiṃ tathā ||
pariṇāmaṃ ca manyante prakṛtiṃ pṛthudarśinaḥ ||
1931 ed. SS.3.1.12
tanmayāny eva bhūtāni tadguṇāny eva cādiśet ||
taiś ca tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmo vyajanyata ||
1931 ed. SS.3.1.13
tasyopayogo 'bhihitaś cikitsāṃ prati sarvadā ||
bhūtebhyo hi paraṃ yasmān nāsti cintā cikitsite ||
1931 ed. SS.3.1.14
yato 'bhihitaṃ --- tatsambhavadravyasamūho bhūtādir uktaḥ; bhautikāni cendriyāṇy āyurvede varṇyante, tathendriyārthāḥ ||
1931 ed. SS.3.1.15
bhavati cātra --- indriyeṇendiyārthaṃ tu svaṃ svaṃ gṛhṇāti mānavaḥ || niyataṃ tulyayonitvān nānyenānyam iti sthitiḥ ||
1931 ed. SS.3.1.16
na cāyurvedaśāstreṣūpadiśyante sarvagatāḥ kṣetrajñā nityāś ca; asarvagateṣu ca kṣetrajñeṣu nityapuruṣakhyāpakān hetūn udāharanti; āyurvedaśāstrasiddhānteṣv asarvagatāḥ kṣetrajñā nityāś ca, tiryagyonimānuṣadeveṣu saṃcaranti dharmādharmanimittaṃ; ta ete 'numānagrāhyāḥ paramasūkṣmāścetanāvantaḥ śāśvatā lohitaretasoḥ sannipāteṣv abhivyajyante, yato 'bhihitaṃ --- pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa iti; sa eṣa(eva?) karmapuruṣaś cikitsādhikṛtaḥ ||
1931 ed. SS.3.1.17
tasya sukhaduḥkhe icchādveṣau prayatnaḥ prāṇāpānāv unmeṣanimeṣau buddhir manaḥ saṅkalpo vicāraṇā smṛtir vijñānam adhyavasāyo viṣayopalabdhiś ca guṇāḥ ||
1931 ed. SS.3.1.18
sāttvikās tu --- ānṛśaṃsyaṃ saṃvibhāgarucitā titikṣā satyaṃ dharma āstikyaṃ jñānaṃ buddhir medhā smṛtir dhṛtir anabhiṣaṅgaś ca; rājasās tu --- duḥkha bahulatāṭana śīlatādhṛtir ahaṅkāra ānṛtikatvam akāruṇyaṃ dambho māno harṣaḥ kāmaḥ krodhaś ca; tāmasās tu --- viṣāditvaṃ nāstikyam adharmaśīlatā buddher nirodho 'jñānaṃ durmedhastvam akarmaśīlatā nidrālutvaṃ ceti ||
1931 ed. SS.3.1.19
āntarikṣās tu --- śabdaḥ śabdendriyaṃ sarvacchidrasamūho viviktatā ca; vāyavyās tu --- sparśaḥ sparśendriyaṃ sarvaceṣṭāsamūhaḥ sarvaśarīraspandanaṃ laghutā ca; taijasās tu --- rūpaṃ rūpendriyaṃ varṇaḥ santāpo bhrājiṣṇutā paktir amarṣas taikṣṇyaṃ śauryaṃ ca; āpyās tu --- raso rasanendriyaṃ sarvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho retaś ca; pārthivās tu --- gandho gandhendriyaṃ sarvamūrtasamūho gurutā ceti ||
1931 ed. SS.3.1.20
tatra sattvabahulam ākāśaṃ, rajobahulo vāyuḥ, sattvarajobahulo 'gniḥ, sattvatamobahulā āpaḥ, tamobahulā pṛthivīti ||
1931 ed. SS.3.1.21
ślokau cātra bhavataḥ |
anyonyānupraviṣṭāni sarvāṇy etāni nirdiśet |
sve sve dravye tu sarveṣāṃ vyaktaṃ lakṣaṇam iṣyate ||
1931 ed. SS.3.1.22
aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāḥ ṣoḍaśaiva tu || kṣetrajñaś ca samāsena svatantraparatantrayoḥ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne sarvabhūtacintāśārīraṃ nāma prathamo 'dhyāyaḥ ||1 ||

dvitīyo 'dhyāyaḥ |

1931 ed. SS.3.2.1
athātaḥ śukraśoṇitaśuddhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. SS.3.2.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. SS.3.2.3
vāta pitta śleṣma śoṇita kuṇapa granthi pūti pūya kṣīṇa mūtra purīṣa retasaḥ prajotpādane na samarthā bhavanti ||
1931 ed. SS.3.2.4
teṣu vātavarṇavedanaṃ vātena, pittavarṇavedanaṃ pittena, śleṣmavarṇavedanaṃ śleṣmaṇā, śoṇitavarṇavedanaṃ kuṇapagandhyanalpaṃ ca raktena, granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ, pūtipūyanibhaṃ pittaśleṣmabhyāṃ, kṣīṇaṃ prāg uktaṃ pittamārutābhyāṃ, mūtrapurīṣagandhi sannipāteneti | teṣu kuṇapa granthi pūti pūya kṣīṇa retasaḥ kṛcchrasādhyāh, mūtrapurīṣaretasas tv asādhyāḥ iti ||
1931 ed. SS.3.2.5
ārtavam api tribhir doṣaiḥ śoṇitacaturthaiḥ pṛthagdvandvaiḥ samastaiś copasṛṣṭam abījaṃ bhavati; tad api doṣavarṇavedanādibhir vijñeyam | teṣu kuṇapagranthi pūtipūya kṣīṇamūtrapurīṣa prakāśam asādhyaṃ sādhyam anyac ceti ||
1931 ed. SS.3.2.6
bhavanti cātra |
teṣv ādyān śukradoṣāṃs trīn snehasvedādibhir jayet ||
kriyāviśeṣair matimāṃs tathā cottarabastibhiḥ ||
1931 ed. SS.3.2.7
pāyayeta naraṃ sarpir bhiṣak kuṇapa retasi ||
dhātakīpuṣpakhadira dāḍimārjuna sādhitam ||
1931 ed. SS.3.2.8
pāyayed athavā sarpiḥ śālasārādisādhitam ||
granthibhūte śaṭīsiddhaṃ pālāśe vāpi bhasmani ||
1931 ed. SS.3.2.9
parūṣakavaṭādibhyāṃ pūyaprakhye ca sādhitam ||
prāguktaṃ vakṣyate yac ca tat kāryaṃ kṣīṇaretasi ||
1931 ed. SS.3.2.10ab
viṭprabhe pāyayet siddhaṃ citrakośīrahiṅgubhiḥ ||
1931 ed. SS.3.2.10cd
snigdhaṃ vāntaṃ viriktaṃ ca nirūḍham anuvāsitam ||
1931 ed. SS.3.2.11ab
yojayec chukradoṣārtaṃ samyag uttarabastinā ||
1931 ed. SS.3.2.11cd
sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuraṃ madhugandhi ca ||
1931 ed. SS.3.2.12ab
śukram icchanti kecit tu tailakṣaudranibhaṃ tathā ||
1931 ed. SS.3.2.12cd
vidhim uttarabastyantaṃ kuryād ārtavaśuddhaye ||
1931 ed. SS.3.2.13ab
strīṇāṃ snehādiyuktānāṃ catasṛṣv ārtavārtiṣu ||
1931 ed. SS.3.2.13cd
kuryāt kalkān picūṃś cāpi pathyāny ācamanāni ca ||
1931 ed. SS.3.2.14ab
granthibhūte pibet pāṭhāṃ tryūṣaṇaṃ vṛkṣakāṇi ca ||
1931 ed. SS.3.2.14cd
durgandhipūyasaṅkāśe majjatulye tathā 'rtave ||
1931 ed. SS.3.2.15ab
pibed bhadraśriyaḥ kvāthaṃ candanakvātham eva ca ||
1931 ed. SS.3.2.15cd
śukradoṣaharāṇāṃ ca yathāsvam avacāraṇam ||
1931 ed. SS.3.2.16
yogānāṃ śuddhikaraṇaṃ śeṣāsv apy ārtavārtiṣu ||
anne(nnaṃ) śāliyavaṃ madyaṃ hitaṃ māṃsaṃ ca pittalam ||
1931 ed. SS.3.2.17
śaśāsṛkpratimaṃ yat tu yad vā lākṣārasopamam ||
tad ārtavaṃ praśaṃsanti yad vāso na virañjayet ||
1931 ed. SS.3.2.18
tad evātiprasaṅgena pravṛttam anṛtāv api ||
asṛgdaraṃ vijānīyād ato 'nyad raktalakṣaṇāt ||
1931 ed. SS.3.2.19
asṛgdaro bhavet sarvaḥ sāṅgamardaḥ savedanaḥ ||
tasyātivṛttau daurbalyaṃ bhramo mūrcchā tamas tṛṣā ||
1931 ed. SS.3.2.20
dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvaṃ tandrā rogāś ca vātajāḥ ||
taruṇyā hitasevinyās tam alpopadravaṃ bhiṣak ||
1931 ed. SS.3.2.21ab
raktapittavidhānena yathāvat samupācaret ||
1931 ed. SS.3.2.21cd
doṣair āvṛtamārgatvād ārtavaṃ naśyati striyāḥ ||
1931 ed. SS.3.2.22
tatra matsya kulatthāmla tilamāṣasurā hitāḥ ||
pāne mūtram udaśvic ca dadhiśuktaṃ ca bhojane ||
1931 ed. SS.3.2.23
kṣīṇaṃ prāgīritaṃ raktaṃ salakṣaṇacikitsitam ||
tathāpy atra vidhātavyaṃ vidhānaṃ naṣṭaraktavat ||
1931 ed. SS.3.2.24
evam aduṣṭaśukraḥ śuddhārtavā ca ||
1931 ed. SS.3.2.25
ṛtau prathama divasāt prabhṛti brahmacāriṇī divāsvapnāñjanāśru pāta snānānulepanābhyaṅga nakha cchedana pradhāvana hasana kathanātiśabda śravaṇāvalekhanānilāyāsān pariharet | kiṃ kāraṇaṃ? divā svapantyāḥ svāpaśīlaḥ, añjanād andhaḥ, rodanād vikṛtadṛṣṭiḥ, snānānulepanād duḥkhaśīlaḥ, tailābhyaṅgāt kuṣṭhī, nakhāpakartanāt kunakhī pradhāvanāc cañcalaḥ, hasanāc chyāvadantauṣṭhatālujihvaḥ, pralāpī cātikathanāt, atiśabdaśravaṇād badhiraḥ, avalekhanāt khalatiḥ, mārutāyāsasevanād unmatto garbho bhavatīty evam etān pariharet | darbha saṃstara śāyinīṃ karatala śarāva parṇānyatama bhojinīṃ haviṣyaṃ, tryahaṃ ca bhartuḥ saṃrakṣet | tataḥ śuddhasnātāṃ caturthe 'hany ahata vāsāṃ samalaṅkṛtāṃ kṛtamaṅgalasvasti vācanāṃ bhartāraṃ darśayet | tat kasya hetoḥ? ||
1931 ed. SS.3.2.26
pūrvaṃ paśyed ṛtusnātā yādṛśaṃ naram aṅganā ||
tādṛśaṃ janayet putraṃ bhartāraṃ darśayed ataḥ ||
1931 ed. SS.3.2.27
tato vidhānaṃ putrīyam upādhyāyaḥ samācaret ||
karmānte ca kramaṃ hy enam ārabheta vicakṣaṇaḥ ||
1931 ed. SS.3.2.28
tato 'parāhṇe pumān māsaṃ brahmacārī sarpiḥsnigdhaḥ sarpiḥkṣīrābhyāṃ śālyodanaṃ bhuktvā māsaṃ brahmacāriṇīṃ tailasnigdhāṃ tailamāṣottarāhārāṃ nārīm upeyād rātrau sāmādibhir abhiviśvāsya; vikalpyaivaṃ caturthyāṃ ṣaṣṭhyām aṣṭamyāṃ daśamyāṃ dvādaśyāṃ copeyād iti putrakāmaḥ ||
1931 ed. SS.3.2.29
eṣūttarottaraṃ vidyād āyur ārogyam eva ca ||
prajāsaubhāgyam aiśvaryaṃ balaṃ ca divaseṣu vai ||
1931 ed. SS.3.2.30
ataḥ paraṃ pañcamyāṃ saptamyāṃ navamyām ekādaśyāṃ ca strīkāmaḥ; trayodaśīprabhṛtayo nindyāḥ ||
1931 ed. SS.3.2.31
tatra prathame divase ṛtumatyāṃ maithunagama(nama?)nāyuṣyaṃ puṃsāṃ bhavati, yaś ca tatrādhīyate garbhaḥ sa prasavamāno vimucyate; dvitīye 'py evaṃ sūtikāgṛhe vā; tṛtīye 'py evam asaṃpūrṇāṅgo 'lpāyur vā bhavati; caturthe tu saṃpūrṇāṅgo dīrghāyuś ca bhavati | na ca pravartamāne rakte bījaṃ praviṣṭaṃ guṇakaraṃ bhavati, yathā nadyāṃ pratisrotaḥ plāvidravyaṃ prakṣiptaṃ pratinivartate nordhvaṃ gacchati tadvad eva draṣṭavyam | tasmān niyamavatīṃ trirātraṃ pariharet |
1931 ed. SS.3.2.31.1
ataḥ paraṃ māsād upeyāt ||
1931 ed. SS.3.2.32
labdha garbhā yāś caiteṣv ahaḥsu lakṣmaṇā vaṭa śuṅgā sahadevā viśva devānām anyatamaṃ kṣīreṇābhiṣutya trīṃś caturo vā bindūn dadyād dakṣiṇe nāsāpuṭe putrakāmāyai na ca tān niṣṭhīvet ||
1931 ed. SS.3.2.33
dhruvaṃ caturṇāṃ sānnidhyād garbhaḥ syād vidhipūrvakaḥ ||
ṛtukṣetrāmbubījānāṃ sāmagryād aṅkuro yathā ||
1931 ed. SS.3.2.34
evaṃ jātā rūpavantaḥ sattvavantaś cirāyuṣaḥ ||
bhavanty ṛṇasya moktāraḥ satputrāḥ putriṇe(ṇo) hitāḥ ||
1931 ed. SS.3.2.35
tatra tejodhātuḥ sarvavarṇānāṃ prabhavaḥ, sa yadā garbhotpattāv abdhātuprāyo bhavati tadā garbhaṃ gauraṃ karoti, pṛthivīdhātuprāyaḥ kṛṣṇaṃ, pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ kṛṣṇaśyāmaṃ, toyākāśadhātuprāyo gauraśyāmam | yādṛgvarṇam āhāram upasevate garbhiṇī tādṛgvarṇaprasavā bhavatīty eke bhāṣante | tatra dṛṣṭibhāgam apratipannaṃ tejo jātyandhaṃ karoti, tad eva raktānugataṃ raktākṣaṃ, pittānugataṃ piṅgākṣaṃ, śleṣmānugataṃ śuklākṣaṃ, vātānugataṃ vikṛtākṣam iti ||
1931 ed. SS.3.2.36
bhavanti cātra |
ghṛtapiṇḍo yathaivāgnim āśritaḥ pravilīyate ||
visarpaty ārtavaṃ nāryās tathā puṃsāṃ samāgame ||
1931 ed. SS.3.2.37
bīje 'ntarvāyunā bhinne dvau jīvau kukṣim āgatau ||
yamāv ity abhidhīyete dharmetarapuraḥsarau ||
1931 ed. SS.3.2.38
pitror atyalpabījatvād āsekyaḥ puruṣo bhavet ||
sa śukraṃ prāśya labhate dhvajocchrāyam asaṃśayam ||
1931 ed. SS.3.2.39
yaḥ pūtiyonau jāyeta sa saugandhikasaṃjñitaḥ ||
sa yoniśephasor gandham āghrāya labhate balam ||
1931 ed. SS.3.2.40
sve gude 'brahmacaryād yaḥ strīṣu puṃvat pravartate ||
kumbhīkaḥ sa ca vijñeya, īrṣyakaṃ śṛṇu cāparam ||
1931 ed. SS.3.2.41
dṛṣṭvā vyavāyam anyeṣāṃ vyavāye yaḥ pravartate ||
īrṣyakaḥ sa ca vijñeyaḥ, ṣaṇḍakaṃ śṛṇu pañcamam ||
1931 ed. SS.3.2.42
yo bhāryāyām ṛtau mohād aṅganeva pravartate ||
tataḥ strīceṣṭitākāro jāyate ṣaṇḍasaṃjñitaḥ ||
1931 ed. SS.3.2.43
ṛtau puruṣavad vāpi pravartetāṅganā yadi ||
tatra kanyā yadi bhavet sā bhaven naraceṣṭitā ||
1931 ed. SS.3.2.44
āsekyaś ca sugandhī ca kumbhīkaś cerṣyakas tathā ||
saretasas tv amī jñeyā aśukraḥ ṣaṇḍa(ṇḍha)saṃjñitaḥ ||
1931 ed. SS.3.2.45
anayā viprakṛtyā tu teṣāṃ śukravahāḥ sirāḥ ||
harṣāt sphuṭatvam āyānti dhvajocchrāyas tato bhavet ||
1931 ed. SS.3.2.46
āhārācāraceṣṭābhir yādṛśībhiḥ samanvitau ||
strīpuṃsau samupeyātāṃ tayoḥ putro 'pi tādṛśaḥ ||
1931 ed. SS.3.2.47
yadā nāryāv upeyātāṃ vṛṣasyantyau kathaṃcana ||
muñcantyau śukram anyonyam anasthis tatra jāyate ||
1931 ed. SS.3.2.48
ṛtusnātā tu yā nārī svapne maithunam āvahet ||
ārtavaṃ vāyur ādāya kukṣau garbhaṃ karoti hi ||
1931 ed. SS.3.2.49
māsi māsi vivardheta garbhiṇyā garbhalakṣaṇam ||
kalalaṃ jāyate tasyā varjitaṃ paitṛkair guṇaiḥ ||
1931 ed. SS.3.2.50
sarpa vṛścika kūṣmāṇḍa vikṛtākṛtayaś ca ye ||
garbhās tv ete striyāś caiva jñeyāḥ pāpakṛtā bhṛśam ||
1931 ed. SS.3.2.51
garbho vātaprakopeṇa dauhṛde vāvamānite ||
bhavet kubjaḥ kuṇiḥ paṅgur mūko minmina eva vā ||
1931 ed. SS.3.2.52
mātāpitros tu nāstikyād aśubhaiś ca purākṛtaiḥ ||
vātādīnāṃ ca kopena garbho vikṛtim āpnuyāt ||
1931 ed. SS.3.2.53
malālpatvād ayogāc ca vāyoḥ pakvāśayasya ca ||
vātamūtrapurīṣāṇi na garbhasthaḥ karoti hi ||
1931 ed. SS.3.2.54
jarāyuṇā mukhe cchanne kaṇṭhe ca kaphaveṣṭite ||
vāyor mārganirodhāc ca na garbhasthaḥ praroditi ||
1931 ed. SS.3.2.55
niḥśvāsocchvāsa saṅkṣobha svapnān garbho 'dhigacchati ||
mātur niśvasitocchvāsasaṅkṣobhasvapnasaṃbhavān ||
1931 ed. SS.3.2.56
sanniveśaḥ śarīrāṇāṃ dantānāṃ patanodbhavau ||
taleṣv asaṃbhavo yaś ca romṇām etat svabhāvataḥ ||
1931 ed. SS.3.2.57
bhāvitāḥ pūrvadeheṣu satataṃ śāstrabuddhayaḥ ||
bhavanti sattva bhūyiṣṭhāḥ pūrvajātismarā narāḥ ||
1931 ed. SS.3.2.58
karmaṇā codito yena tad āpnoti punarbhave ||
abhyastāḥ pūrvadehe ye tān eva bhajate guṇān ||
1931 ed. SS.3.2.trailer
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne śukraśoṇitaśuddhiśārīraṃ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ ||2 ||

tṛtīyo 'dhyāyaḥ |

1931 ed. SS.3.3.1
athāto garbhāvakrānti śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. SS.3.3.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. SS.3.3.3
saumyaṃ śukram ārtavam āgneyam itareṣām apy atra bhūtānāṃ sānnidhyam asty aṇunā viśeṣeṇa, parasparopakārāt parasparānugrahāt parasparānupraveśāc ca ||
1931 ed. SS.3.3.4
tatra strīpuṃsayoḥ saṃyoge tejaḥ śarīrād vāyur udīrayati, tatas tejonila sannipātāc chukraṃ cyutaṃ yonim abhipratipadyate saṃsṛjyate cārtavena, tato 'gnīṣomasaṃyogāt saṃsṛjyamāno garbhāśayam anupratipadyate kṣetrajño vedayitā spraṣṭā ghrātā draṣṭā śrotā rasayitā puruṣaḥ sraṣṭā gantā sākṣī dhātā vaktā yaḥ ko 'sāv ity evam ādibhiḥ paryāyavācakair nāmabhir abhidhīyate daivasaṃgād akṣayo 'vyayo 'cintyo bhūtātmanā sahānvakṣaṃ sattvarajastamobhir daivāsurair aparaiś ca bhāvair vāyunābhipreryamāṇaḥ, garbhāśayam anupraviśyāvatiṣṭhate ||
1931 ed. SS.3.3.5
tatra śukrabāhulyāt pumān, ārtavabāhulyāt strī, sāmyād ubhayor napuṃsakam iti ||
1931 ed. SS.3.3.6ab
ṛtus tu dvādaśarātraṃ bhavati dṛṣṭārtavaḥ;
1931 ed. SS.3.3.6cd
adṛṣṭārtavāpy astīty eke bhāṣante ||
1931 ed. SS.3.3.7
bhavanti cātra |
pīnaprasannavadanāṃ praklinnātmamukhadvijām ||
narakāmāṃ priyakathāṃ srastakukṣyakṣimūrdhajām ||
1931 ed. SS.3.3.8
sphuradbhujakucaśroṇinābhyūru jaghana sphicam ||
harṣautsukyaparāṃ cāpi vidyād ṛtumatīm iti ||
1931 ed. SS.3.3.9
niyataṃ divase 'tīte saṅkucaty ambujaṃ yathā ||
ṛtau vyatīte nāryās tu yoniḥ saṃvriyate tathā ||
1931 ed. SS.3.3.10
māsenopacitaṃ kāle dhamanībhyāṃ tad ārtavam ||
īṣatkṛṣṇaṃ vigandhaṃ ca vāyur yonimukhaṃ nayet ||
1931 ed. SS.3.3.11
tad varṣād dvādaśāt kāle vartamānam asṛk punaḥ ||
jarāpakvaśarīrāṇāṃ yāti pañcāśataḥ kṣayam ||
1931 ed. SS.3.3.12
yugmeṣu tu pumān prokto divaseṣv anyathābalā ||
puṣpakāle śucis tasmād apatyārthī striyaṃ vrajet ||
1931 ed. SS.3.3.13
tatra sadyo gṛhītagarbhāyā liṅgāni --- śramo glāniḥ pipāsā sakthi sadanaṃ śukraśoṇitayor avabandhaḥ sphuraṇaṃ ca yoneḥ ||
1931 ed. SS.3.3.14ab
stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyudgamas tathā ||
1931 ed. SS.3.3.14cd
akṣipakṣmāṇi cāpy asyāḥ saṃmīlyante viśeṣataḥ ||
1931 ed. SS.3.3.15ab
akāmataś chardayati gandhād udvijate śubhāt ||
1931 ed. SS.3.3.15cd
prasekaḥ sadanaṃ cāpi garbhiṇyā liṅgam ucyate ||
1931 ed. SS.3.3.16
tadā prabhṛti vyavāyaṃ vyāyāmam atitarpaṇam atikarśanaṃ divāsvapnaṃ rātrijāgaraṇaṃ śokaṃ yānārohaṇaṃ bhayam utkaṭukāsanaṃ caikāntataḥ snehādikriyāṃ śoṇitamokṣaṇaṃ cākāle vegavidhāraṇaṃ ca na seveta ||
1931 ed. SS.3.3.17
doṣābhighātair garbhiṇyā yo yo bhāgaḥ prapīḍyate ||
sa sa bhāgaḥ śiśos tasya garbhasthasya prapīḍyate ||
1931 ed. SS.3.3.18
tatra prathame māsi kalalaṃ jāyate; dvitīye śītoṣmānilair abhiprapacyamānānāṃ mahābhūtānāṃ saṃghāto ghanaḥ saṃjāyate yadi piṇḍaḥ pumān, strī cet peśī, napuṃsakaṃ ced arbudam iti; tṛtīye hastapādaśirasāṃ pañca piṇḍakā nirvartante 'ṅgapratyaṅgavibhāgaś ca sūkṣmo bhavati; caturthe sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyakto bhavati, garbhahṛdayapravyaktibhāvāc cetanādhātur abhivyakto bhavati, kasmāt? tatsthānatvāt; tasmād garbhaś caturthe māsy abhiprāyam indriyārtheṣu karoti, dvihṛdayāṃ ca nārīṃ dauhṛdinīm ācakṣate, dauhṛdavimānanāt kubjaṃ kuṇiṃ khañjaṃ jaḍaṃ vāmanaṃ vikṛtākṣamanakṣaṃ vā nārī sutaṃ janayati, tasmāt sā yad yad icchet tat tat tasyai dāpayet, labdhadauhṛdā hi vīryavantaṃ cirāyuṣaṃ ca putraṃ janayati ||
1931 ed. SS.3.3.19
bhavanti cātra |
indriyārthāṃs tu yān yān sā bhoktum icchati garbhiṇī garbhābādhabhayāt tāṃs tān bhiṣag āhṛtya dāpayet ||
1931 ed. SS.3.3.20
sā prāptadauhṛdā putraṃ janayeta guṇānvitam ||
alabdhadauhṛdā garbhe labhetātmani vā bhayam ||
1931 ed. SS.3.3.21
yeṣu yeṣv indriyārtheṣu dauhṛde vai vimānanā ||
prajāyeta sutasyārtis tasmiṃs tasmiṃs tathendriye ||
1931 ed. SS.3.3.22
rājasandarśane yasyā daurhṛdaṃ jāyate striyāḥ ||
arthavantaṃ mahābhāgaṃ kumāraṃ sā prasūyate ||
1931 ed. SS.3.3.23
dukūlapaṭṭa kauśeya bhūṣaṇādiṣu dauhṛdāt ||
alaṅkāraiṣiṇaṃ putraṃ lalitaṃ sā prasūyate ||
1931 ed. SS.3.3.24
āśrame saṃyatātmānaṃ dharmaśīlaṃ prasūyate ||
devatāpratimāyāṃ tu prasūte pārṣadopamam ||
darśane vyālajātīnāṃ hiṃsāśīlaṃ prasūyate ||
1931 ed. SS.3.3.25
godhāmāṃsāśane putraṃ suṣupsuṃ dhāraṇātmakam |
gavāṃ māṃse tu balinaṃ sarvakleśasahaṃ tathā ||
1931 ed. SS.3.3.26ab
māhiṣe daurhṛdācchūraṃ raktākṣaṃ lomasaṃyutam ||
1931 ed. SS.3.3.26cd
varāhamāṃsāt svapnāluṃ śūraṃ saṃjanayet sutam ||
1931 ed. SS.3.3.27
mārgād vikrāntajaṅghālaṃ sadā vanacaraṃ sutam ||
sṛmarād vignamanasaṃ nityabhītaṃ ca taittirāt ||
1931 ed. SS.3.3.28
ato 'nukteṣu yā nārī samabhidhyāti daurhṛdam ||
śarīrācāraśīlaiḥ sā samānaṃ janayiṣyati ||
1931 ed. SS.3.3.29
karmaṇā coditaṃ jantor bhavitavyaṃ punar bhavet ||
yathā tathā daivayogād daurhṛdaṃ janayed dhṛdi ||
1931 ed. SS.3.3.30
pañcame manaḥ pratibuddhataraṃ bhavati, ṣaṣṭhe buddhiḥ, saptame sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyaktataraḥ, aṣṭame+asthirībhavaty ojaḥ, tatra jātaś cen na jīven nirojastvān - nairṛtabhāgatvāc ca , tato baliṃ māṃsaudanam asmai dāpayet? navamadaśamaikādaśadvādaśānām anyatamasmin jāyate, ato 'nyathā vikārī bhavati ||
1931 ed. SS.3.3.31
mātus tu khalu rasavahāyāṃ nāḍyāṃ garbhanābhināḍī pratibaddhā, sāsya mātur āhārarasavīryam abhivahati | tenopasnehenāsyābhivṛddhir bhavati | asaṃjātāṅgapratyaṅgapravibhāgam ā niṣekāt prabhṛti sarvaśarīrāvayavānusāriṇīnāṃ rasavahānāṃ tiryaggatānāṃ dhamanīnām upasneho jīvayati ||
1931 ed. SS.3.3.32
garbhasya khalu saṃbhavataḥ pūrvaṃ śiraḥ saṃbhavatīty āha śaunakaḥ, śiromūlatvāt - pradhānendriyāṇāṃ; hṛdayam iti kṛtavīryo, buddher manasaś ca sthānatvāt ; nābhir iti pārāśaryaḥ, tato hi vardhate deho dehinaḥ; pāṇipādam iti mārkaṇḍeyaḥ, tanmūlatvāc ceṣṭāyā garbhasya; madhyaśarīram iti subhūtir gautamaḥ, tannibaddhatvāt sarvagātrasaṃbhavasya | tat tu na samyak, sarvāṇy aṅgapratyaṅgāni yugapat saṃbhavantīty āha dhanvantariḥ, garbhasya sūkṣmatvān nopalabhyante vaṃśāṅkuravac cūtaphalavac ca; tad yathā --- cūtaphale paripakve keśara māṃsāsthi majjānaḥ pṛthak pṛthag dṛśyante, kālaprakarṣāt; tāny eva taruṇe nopalabhyante, sūkṣmatvāt ; teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ keśarādīnāṃ kālaḥ pravyaktatāṃ karoti; etenaiva vaṃśāṅkuro 'pi vyākhyātaḥ | evaṃ garbhasya tāruṇye sarveṣv aṅgapratyaṅgeṣu satsv api saukṣmyād anupalabdhiḥ, tāny eva kālaprakarṣāt pravyaktāni bhavanti ||
1931 ed. SS.3.3.33
tatra garbhasya pitṛjamātṛja rasajātmaja sattvajasātmyajāni śarīralakṣaṇāni vyākhyāsyāmaḥ | garbhasya, keśaśmaśru lomāsthi nakha danta sirāsnāyudhamanī retaḥ prabhṛtīni sthirāṇi pitṛjāni, māṃsaśoṇitamedomajja hṛnnābhi yakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni mṛdūni mātṛjāni, śarīropacayo balaṃ varṇaḥ sthitir hāniś ca rasajāni, indriyāṇi jñānaṃ vijñānam āyuḥ sukhaduḥkhādikaṃ cātmajāni, sattvajāny uttaratra vakṣyāmaḥ, vīryam ārogyaṃ balavarṇau medhā ca sātmyajāni ||
1931 ed. SS.3.3.34
tatra yasyā dakṣiṇe stane prāk payodarśanaṃ bhavati dakṣiṇākṣimahattvaṃ ca pūrvaṃ ca dakṣiṇaṃ sakthy utkarṣati bāhulyāc ca punnāmadheyeṣu dravyeṣu daurhṛdam abhidhyāyati svapneṣu copalabhate padmotpalakumudāmrātakādīni punnāmāny eva prasannamukhavarṇā ca bhavati tāṃ brūyāt putram iyaṃ janayiṣyatīti, tadviparyaye kanyāṃ, yasyāḥ pārśvadvayam unnataṃ purastān nirgatam udaraṃ prāg abhihitalakṣaṇaṃ ca tasyā napuṃsakam iti vidyāt, yasyā madhye nimnaṃ droṇībhūtam udaraṃ sā yugmaṃ prasūyata iti ||
1931 ed. SS.3.3.35
bhavanti cātra
devatābrāhmaṇaparāḥ śaucācārahite ratāḥ ||
mahāguṇān prasūyante viparītās tu nirguṇān ||
1931 ed. SS.3.3.36
aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvād eva jāyate ||
aṅgapratyaṅganirvṛttau ye bhavanti guṇāguṇāḥ ||
te te garbhasya vijñeyā dharmādharmanimittajāḥ ||
1931 ed. SS.3.3.trailer
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbhāvakrāntiśārīraṃ nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ ||3 ||

caturtho 'dhyāyaḥ |

1931 ed. SS.3.4.1
athāto garbhavyākaraṇaṃ (nāma) śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. SS.3.4.2
yathovāca bhagavān dhavantariḥ ||
1931 ed. SS.3.4.3
agniḥ somo vāyuḥ sattvaṃ rajastamaḥ pañcendriyāṇi bhūtātmeti prāṇāḥ ||
1931 ed. SS.3.4.4
tasya khalv evaṃ pravṛttasya śukraśoṇitasyābhipacyamānasya kṣīrasy eva santānikāḥ sapta tvaco bhavanti | tāsāṃ prathamā 'vabhāsinī nāma, yā sarvavarṇān avabhāsayati pañcavidhāṃ ca chāyāṃ prakāśayati, sā vrīher aṣṭādaśabhāgapramāṇā, siddhmapadmakaṃṭakādhiṣṭhānā; dvitīyā lohitā nāma, vrīhiṣoḍaśabhāgapramāṇā, tilakālakanyacchavyaṅgādhiṣṭhānā; tṛtīyā śvetā nāma,vrīhidvādaśabhāgapramāṇā, carmadalājagallīmaśakādhiṣṭhānā; caturthī tāmrā nāma vrīher aṣṭabhāgapramāṇā, vividhakilāsakuṣṭhādhiṣṭhānā; pañcamī vedinī nāma, vrīhipañcabhāgapramāṇā, kuṣṭhavisarpādhiṣṭhānā; ṣaṣṭhī rohiṇī nāma, vrīhipramāṇā, granthyapacyarbudaślīpadagalagaṇḍādhiṣṭhānā; saptamī māṃsadharā nāma, vrīhidvayapramāṇā, bhagandaravidradhyarśo 'dhiṣṭhānā | yad etat pramāṇaṃ nirdiṣṭaṃ tan māṃsaleṣv avakāśeṣu, na lalāṭe sūkṣmāṅgulyādiṣu; yato vakṣyaty udareṣu --- vrīhimukhenāṅguṣṭhodarapramāṇam avagāḍhaṃ vidhyed iti ||
1931 ed. SS.3.4.5
kalāḥ khalv api sapta saṃbhavanti dhātvāśayāntaramaryādāḥ ||
1931 ed. SS.3.4.6
bhavataś cātra | yathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu dṛśyate || tathā dhātur hi māṃseṣu chidyamāneṣu dṛśyate ||
1931 ed. SS.3.4.7
snāyubhiś ca praticchannān santatāṃś ca jarāyuṇā || śleṣmaṇā veṣṭitāṃś cāpi kalābhāgāṃs tu tān viduḥ ||
1931 ed. SS.3.4.8
tāsāṃ prathamā māṃsadharā nāma; yasyāṃ māṃse sirāsnāyudhamanīsrotasāṃ pratānā bhavanti ||
1931 ed. SS.3.4.9
bhavati cātra | yathā bisamṛṇālāni vivardhante samantataḥ || bhūmau paṅkodakasthāni tathā māṃse sirādayaḥ ||
1931 ed. SS.3.4.10
dvitīyā raktadharā nāma māṃsasyābhyantarataḥ, tasyāṃ śoṇitaṃ viśeṣataś ca sirāsu yakṛtplīhnoś ca bhavati ||
1931 ed. SS.3.4.11
bhavati cātra |
vṛkṣādyathābhiprahatāt kṣīriṇaḥ kṣīram āvahet || māṃsād evaṃ kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ saṃprasicyate ||
1931 ed. SS.3.4.12
tṛtīyā medodharā nāma; medo hi sarvabhūtānām udarastham aṇvasthiṣu ca, mahatsu ca majjā bhavati ||
1931 ed. SS.3.4.13
bhavati cātra |
sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tv abhyantarāśritaḥ
|| athetareṣu sarveṣu saraktaṃ meda ucyate ||
śuddhamāṃsasya yaḥ snehaḥ sā vasā parikīrtitā ||
1931 ed. SS.3.4.14
caturthī śleṣmadharā nāma; sarvasandhiṣu prāṇabhṛtāṃ bhavati ||
1931 ed. SS.3.4.15
bhavati cātra |
snehābhyakte yathā hy akṣe cakraṃ sādhu pravartate || sandhayaḥ sādhu vartante saṃśliṣṭāḥ śleṣmaṇā tathā ||
1931 ed. SS.3.4.16
pañcamī purīṣadharā nāma; yāntaḥkoṣṭhe malamabhivibhajate pakvāśayasthā ||
1931 ed. SS.3.4.17
bhavati cātra |
yakṛtsamantāt koṣṭhaṃ ca tathāntrāṇi samāśritā ||
uṇḍukasthaṃ vibhajate malaṃ maladharā kalā ||
1931 ed. SS.3.4.18
ṣaṣṭhī pittadharā nāma; yā caturvidham annapānam upabhu(yu)ktam āmāśayāt pracyutaṃ pakvāśayopasthitaṃ dhārayati ||
1931 ed. SS.3.4.19
bhavati cātra |
aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ koṣṭhagataṃ nṛṇām ||
taj jīryati yathākālaṃ śoṣitaṃ pittatejasā ||
1931 ed. SS.3.4.20
saptamī śukradharā nāma; yā sarvaprāṇināṃ sarvaśarīravyāpinī ||
1931 ed. SS.3.4.21
bhavanti cātra | yathā payasi sarpis tu gūḍhaścekṣau raso yathā || śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇāṃ vidyādbhiṣagvaraḥ ||
1931 ed. SS.3.4.22
dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasya cāpy adhaḥ || mūtrasrotaḥpathāc chukraṃ puruṣasya pravartate ||
1931 ed. SS.3.4.23
kṛtsnadehāśritaṃ śukraṃ prasannamanasas tathā ||
strīṣu vyāyacchataś cāpi harṣāt tat saṃpravartate ||
1931 ed. SS.3.4.24
gṛhītagarbhāṇāmārtavavahānāṃ srotasāṃ vartmāny avarudhyante garbheṇa, tasmād gṛhītagarbhāṇāmārtavaṃ na dṛśyate; tatastadadhaḥ pratihatamūrdhvamāgatamaparaṃ copacīyamānam aparety abhidhīyate; śeṣaṃ cordhvataramāgataṃ payodharāvabhipratipadyate, tasmād garbhiṇyaḥ pīnonnatapayodharā bhavanti ||
1931 ed. SS.3.4.25
garbhasya yakṛtplīhānau śoṇitajau, śoṇitaphenaprabhavaḥ phupphusaḥ, śoṇitakiṭṭaprabhava uṇḍukaḥ ||
1931 ed. SS.3.4.26
asṛjaḥ śleṣmaṇaś cāpi yaḥ prasādaḥ paro mataḥ || taṃ pacyamānaṃ pittena vāyuś cāpy anudhāvati ||
1931 ed. SS.3.4.27
tato 'syāntrāṇi jāyante gudaṃ bastiś ca dehinaḥ || udare pacyamānānām ādhmānād rukmasāravat ||
1931 ed. SS.3.4.28
kaphaśoṇitamāṃsānāṃ sāro jihvā prajāyate || yathārthamūṣmaṇā yukto vāyuḥ srotāṃsi dārayet ||
1931 ed. SS.3.4.29
anupraviśya piśitaṃ peśīrvibhajate tathā || medasaḥ snehamādāya sirāsnāyutvam āpnuyāt ||
1931 ed. SS.3.4.30
sirāṇāṃ tu mṛduḥ pākaḥ snāyūnāṃ ca tataḥ kharaḥ || āśayyābhyāsayogena karoty āśayasaṃbhavam ||
1931 ed. SS.3.4.31
raktamedaḥprasādādvṛkkau; māṃsāsṛkkaphamedaḥprasādād vṛṣaṇau; śoṇitakaphaprasādajaṃ hṛdayaṃ, yadāśrayā hi dhamanyaḥ prāṇavahāḥ; tasyādho vāmataḥ plīhā phupphusaś ca, dakṣiṇato yakṛt kloma ca; tad dhṛdayaṃ viśeṣeṇa cetanāsthānam, atas tasmiṃs tamasāvṛte sarvaprāṇinaḥ svapanti ||
1931 ed. SS.3.4.32
bhavati cātra | puṇḍarīkeṇa sadṛśaṃ hṛdayaṃ syādadhomukham || jāgratastadvikasati svapataś ca nimīlati ||
1931 ed. SS.3.4.33
nidrāṃ tu vaiṣṇavīṃ pāpmānam upadiśanti, sā svabhāvata eva sarvaprāṇino 'bhis pṛśati | tatra yadā saṃjñāvahāni srotāṃsi tamobhūyiṣṭhaḥ śleṣmā pratipadyate tadā tāmasī nāma nidrā bhavaty anavabodhinī, sā pralayakāle; tamobhūyiṣṭhānām ahaḥsu niśāsu ca bhavati, rajobhūyiṣṭhānāmanimittaṃ, sattvabhūyiṣṭhānāmardharātre; kṣīṇaśleṣmaṇām anilabahulānāṃ manaḥśarīrābhitāpavatāṃ ca naiva, sā vaikārikī bhavati ||
1931 ed. SS.3.4.34
bhavanti cātra |
hṛdayaṃ cetanāsthānam uktaṃ suśruta! dehinām ||
tamo 'bhibhūte tasmiṃs tu nidrā viśati dehinam ||
1931 ed. SS.3.4.35
nidrāhetustamaḥ, sattvaṃ bodhane hetur ucyate || svabhāva eva vā heturgarīyān parikīrtyate ||
1931 ed. SS.3.4.36
pūrvadehānubhūtāṃs tu bhūtātmā svapataḥ prabhuḥ || rajoyuktena manasā gṛhṇāty arthān śubhāśubhān ||
1931 ed. SS.3.4.37
karaṇānāṃ tu vaikalye tamasābhipravardhite || asvapann api bhūtātmā prasupta iva cocyate ||
1931 ed. SS.3.4.38
sarvartuṣu divāsvāpaḥ pratiṣiddho 'nyatra grīṣmāt, pratiṣiddheṣv api tu bālavṛddhastrīkarśitakṣatakṣīṇamadyanityayānavāhanādhvakarmapariśrāntānāmabhuktavatāṃ medaḥsvedakapharasaraktakṣīṇānāmajīrṇināṃ ca muhūrtaṃ divāsvapanamapratiṣiddham | rātrāv api jāgaritavatāṃ jāgaritakālādardhamiṣyate divāsvapanam | vikṛtirhi divāsvapno nāma; tatra svapatāmadharmaḥ sarvadoṣaprakopaś ca, tatprakopācca kāsaśvāsapratiśyāyaśirogauravāṅgamardārocakajvarāgnidaurbalyāni bhavanti; rātrāv api jāgaritavatāṃ vātapittanimittāsta evopadravā bhavanti ||
1931 ed. SS.3.4.39
bhavanti cātra | tasmān na jāgṛyād rātrau divāsvapnaṃ ca varjayet || jñātvā doṣakarāvetau budhaḥ svapnaṃ mitaṃ caret ||
1931 ed. SS.3.4.40
arogaḥ sumanā hyevaṃ balavarṇānvito vṛṣaḥ ||
nātisthūlakṛśaḥ śrīmān naro jīvet samāḥ śatam ||
1931 ed. SS.3.4.41
nidrā sātmyīkṛtā yais tu rātrau ca yadi vā divā ||
(divārātrau ca ye nityaṃ svapnajāgaraṇocitāḥ |)
na teṣāṃ svapatāṃ doṣo jāgratāṃ vāpi jāyate ||
1931 ed. SS.3.4.42
nidrānāśo 'nilāt pittānmanastāpāt kṣayād api || saṃbhavaty abhighātāc ca pratyanīkaiḥ praśāmyati ||
1931 ed. SS.3.4.43
nidrānāśe 'bhyaṅgayogo mūrdhni tailaniṣevaṇam || gātrasyodvartanaṃ caiva hitaṃ saṃvāhanāni ca ||
1931 ed. SS.3.4.44
śāligodhūmapiṣṭānnabhakṣyair aikṣavasaṃskṛtaiḥ || bhojanaṃ madhuraṃ snigdhaṃ kṣīramāṃsarasādibhiḥ ||
1931 ed. SS.3.4.45
rasair bileśayānāṃ ca viṣkirāṇāṃ tathaiva ca || drākṣāsitekṣudravyāṇām upayogo bhavenniśi ||
1931 ed. SS.3.4.46
śayanāsanayānāni manojñāni mṛdūni ca ||
nidrānāśe tu kurvīta tathānyāny api buddhimān ||
1931 ed. SS.3.4.47
nidrātiyoge vamanaṃ hitaṃ saṃśodhanāni ca || laṅghanaṃ raktamokṣaś ca manovyākulanāni ca ||
1931 ed. SS.3.4.48
kaphamedoviṣārtānāṃ rātrau jāgaraṇaṃ hitam || divāsvapnaś ca tṛṭśūlahikkājīrṇātisāriṇām ||
1931 ed. SS.3.4.49
indriyārtheṣv asaṃprāptir gauravaṃ jṛmbhaṇaṃ klamaḥ || nidrārtasyeva yasyehā tasya tandrāṃ vinirdiśet ||
1931 ed. SS.3.4.50
pītvaikamanilocchvāsamudveṣṭan vivṛtānanaḥ || yaṃ muñcati sanetrāsraṃ sa jṛmbha iti saṃjñitaḥ ||
1931 ed. SS.3.4.51
yo 'nāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ || klamaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ ||
1931 ed. SS.3.4.52
sukhasparśaprasaṅgitvaṃ duḥkhadveṣaṇalolatā || śaktasya cāpy anutsāhaḥ karmasv ālasyam ucyate ||
1931 ed. SS.3.4.53
utkliśyānnaṃ na nirgacchet prasekaṣṭhīvaneritam || hṛdayaṃ pīḍyate cāsya tamutkleśaṃ vinirdiśet ||
1931 ed. SS.3.4.54
vaktre madhuratā tandrā hṛdayodveṣṭanaṃ bhramaḥ || na cānnamabhikāṅkṣeta glāniṃ tasya vinirdiśet ||
1931 ed. SS.3.4.55
ārdracarmāvanaddhaṃ vā(hi)yo gātram abhimanyate || tathā guru śiro 'tyarthaṃ gauravaṃ tad vinirdiśet ||
1931 ed. SS.3.4.56
mūrcchā pittatamaḥprāyā, rajaḥpittānilādbhramaḥ || tamovātakaphāttandrā, nidrā śleṣmatamobhavā ||
1931 ed. SS.3.4.57
garbhasya khalu rasanimittā mārutādhmānanimittā ca parivṛddhir bhavati ||
1931 ed. SS.3.4.58
bhavanti cātra | tasyāntareṇa nābhes tu jyotiḥsthānaṃ dhruvaṃ smṛtam || tad ādhamati vātas tu dehas tenāsya vardhate ||
1931 ed. SS.3.4.59
ūṣmaṇā sahitaś cāpi dārayaty asya mārutaḥ || ūrdhvaṃ tiryagadhastāc ca srotāṃsy api yathā tathā ||
1931 ed. SS.3.4.60
dṛṣṭiś ca romakūpāś ca na vardhante kadācana || dhruvāṇy etāni martyānām iti dhanvantarer matam ||
1931 ed. SS.3.4.61
śarīre kṣīyamāṇe 'pi vardhete dvāvimau sadā || svabhāvaṃ prakṛtiṃ kṛtvā nakhakeśāv iti sthitiḥ ||
1931 ed. SS.3.4.62
sapta prakṛtayo bhavanti --- doṣaiḥ pṛthak, dviśaḥ, samastaiś ca ||
1931 ed. SS.3.4.63
śukraśoṇitasaṃyoge yo bhaved doṣa utkaṭaḥ || prakṛtir jāyate tena tasyā me lakṣaṇaṃ śṛṇu ||
1931 ed. SS.3.4.64
tatra yaḥ prajāgarūkaḥ śītadveṣī durbhagaḥ steno matsaryanāryo gāndharvacittaḥ sphuṭitakaracaraṇo 'lparūkṣaśmaśrunakhakeśaḥ krāthī dantanakhakhādī ca bhavati ||
1931 ed. SS.3.4.65
adhṛtiradṛḍhasauhṛdaḥ kṛtaghnaḥ kṛśaparuṣo dhamanītataḥ pralāpī || drutagatiraṭano 'navasthitātmā viyati ca gacchati saṃbhrameṇa suptaḥ ||
1931 ed. SS.3.4.66
avyavasthitamatiś caladṛṣṭir mandaratnadhanasaṃcayamitraḥ || kiṃcid eva vilapaty anibaddhaṃ mārutaprakṛtir eṣa manuṣyaḥ ||
1931 ed. SS.3.4.67
vātikāś cājagomāyuśaśākhūṣṭraśunāṃ tathā || gṛdhrakākakharādīnām anūkaiḥ kīrtitā narāḥ ||
1931 ed. SS.3.4.68
svedano durgandhaḥ pītaśithilāṅgastāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalo durbhago valipalitakhālity ajuṣṭo bahubhuguṣṇadveṣī kṣiprakopaprasādo madhyamabalo madhyamāyuś ca bhavati ||
1931 ed. SS.3.4.69
medhāvī nipuṇamatir vigṛhya
vaktā tejasvī samitiṣu durnivāravīryaḥ ||
suptaḥ san kanakapalāśakarṇikārān
saṃpaśyed api ca hutāśavidyudulkāḥ ||
1931 ed. SS.3.4.70
na bhayāt praṇamed anateṣv amṛduḥ praṇateṣv api sāntvanadānaruciḥ || bhavatīha sadā vyathitāsya gatiḥ sa bhaved iha pittakṛtaprakṛtiḥ ||
1931 ed. SS.3.4.71
bhujaṅgolūkagandharvayakṣamārjāravānaraiḥ || vyāghrarkṣanakulānūkaiḥ paittikās tu narāḥ smṛtāḥ ||
1931 ed. SS.3.4.72
dūrvendīvaranistriṃśārdrāriṣṭakaśarakāṇḍānām anyatamavarṇaḥ subhagaḥ priyadarśano madhurapriyaḥ kṛtajño dhṛtimān sahiṣṇur alolupo balavāṃś ciragrāhī dṛḍhavairaś ca bhavati ||
1931 ed. SS.3.4.73
śuklākṣaḥ sthirakuṭilāli(ti)nīlakeśo lakṣmīvān jaladamṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ ||
suptaḥ san sakamalahaṃsacakravākān saṃpaśyed api ca jalāśayān manojñān ||
1931 ed. SS.3.4.74
raktāntanetraḥ suvibhaktagātraḥ snigdhacchaviḥ sattvaguṇopapannaḥ || kleśakṣamo mānayitā gurūṇāṃ jñeyo balāsaprakṛtirmanuṣyaḥ ||
1931 ed. SS.3.4.75
dṛḍhaśāstramatiḥ sthiramitradhanaḥ parigaṇya cirāt pradadāti bahu || pariniścitavākyapadaḥ satataṃ gurumānakaraś ca bhavet sa sadā ||
1931 ed. SS.3.4.76
brahmarudrendravaruṇaiḥ siṃhāśvagajagovṛṣaiḥ || tārkṣyahaṃsasamānūkāḥ śleṣmaprakṛtayo narāḥ ||
1931 ed. SS.3.4.77
dvayor vā tisṛṇāṃ vāpi prakṛtīnāṃ tu lakṣaṇaiḥ || jñātvā saṃsargajā vaidyaḥ prakṛtīr abhinirdiśet ||
1931 ed. SS.3.4.78
prakopo vānyabhāvo vā kṣayo vā nopajāyate || prakṛtīnāṃ svabhāvena jāyate tu gatāyuṣaḥ ||
1931 ed. SS.3.4.79
viṣajāto yathā kīṭo na viṣeṇa vipadyate || tadvatprakṛtayo martyaṃ śaknuvanti na bādhitum ||
1931 ed. SS.3.4.80
prakṛtimiha narāṇāṃ bhautikīṃ kecid āhuḥ pavanadahanatoyaiḥ kīrtitās tās tu tisraḥ || sthiravipulaśarīraḥ pārthivaś ca kṣamāvān śucir atha cirajīvī nābhasaḥ khair mahadbhiḥ ||
1931 ed. SS.3.4.81
śaucam āstikyam abhyāso vedeṣu gurupūjanam || priyātithitvam ijyā ca brahmakāyasya lakṣaṇam ||
1931 ed. SS.3.4.82
māhātmyaṃ śauryam ājñā ca satataṃ śāstrabuddhitā || bhṛtyānāṃ bharaṇaṃ cāpi māhendraṃ kāyalakṣaṇam ||
1931 ed. SS.3.4.83
śītasevā sahiṣṇutvaṃ paiṅgalyaṃ harikeśatā || priyavāditvam ity etad vāruṇaṃ kāyalakṣaṇam ||
1931 ed. SS.3.4.84
madhyasthatā sahiṣṇutvam arthasyāgamasaṃcayau || mahāprasavaśaktitvaṃ kauberaṃ kāyalakṣaṇam ||
1931 ed. SS.3.4.85
gandhamālyapriyatvaṃ ca nṛtyavāditrakāmitā || vihāraśīlatā caiva gāndharvaṃ kāyalakṣaṇam ||
1931 ed. SS.3.4.86
prāptakārī dṛḍhotthāno nirbhayaḥ smṛtimān śuciḥ || rāgamohamadadveṣair varjito yāmyasattvavān ||
1931 ed. SS.3.4.87
|japavratabrahmacaryahomādhyayanasevinam || jñānavijñānasaṃpannam ṛṣisattvaṃ naraṃ viduḥ ||
1931 ed. SS.3.4.88
saptaite sāttvikāḥ kāyā rājasāṃs tu nibodha me || aiśvaryavantaṃ raudraṃ ca śūraṃ caṇḍamasūyakam ||
1931 ed. SS.3.4.89
ekāśinaṃ caudarikamāsuraṃ sattvam īdṛśam || tīkṣṇam āyāsinaṃ bhīruṃ caṇḍaṃ māyānvitaṃ tathā ||
1931 ed. SS.3.4.90
vihārācāracapalaṃ sarpasattvaṃ vidurnaram || pravṛddhakāmasevī cāpy ajasrāhāra eva ca ||
1931 ed. SS.3.4.91
amarṣaṇo 'navasthāyī śākunaṃ kāyalakṣaṇam || ekāntagrāhitā raudram asūyā dharmabāhyatā ||
1931 ed. SS.3.4.92
bhṛśam ātmastavaś cāpi rākṣasaṃ kāyalakṣaṇam || ucchiṣṭāhāratā taikṣṇyaṃ sāhasapriyatā tathā ||
1931 ed. SS.3.4.93
strīlolupatvaṃ nairlajjyaṃ paiśācaṃ kāyalakṣaṇam || asaṃvibhāgam alasaṃ duḥkhaśīlam asūyakam ||
1931 ed. SS.3.4.94
lolupaṃ cāpy adātāraṃ pretasattvaṃ vidurnaram || ṣaḍ ete rājasāḥ kāyāḥ, tāmasāṃs tu nibodha me ||
1931 ed. SS.3.4.95
durmedhastvaṃ mandatā ca svapne maithunanityatā || nirākariṣṇutā caiva vijñeyāḥ pāśavā guṇāḥ ||
1931 ed. SS.3.4.96
anavasthitatā maurkhyaṃ bhīrutvaṃ salilārthitā || parasparābhimardaś ca matsyasattvasya lakṣaṇam ||
1931 ed. SS.3.4.97
ekasthānaratir nityam āhāre kevale rataḥ || vānaspatyo naraḥ sattvadharmakāmārthavarjitaḥ ||
1931 ed. SS.3.4.98
ity ete trividhāḥ kāyāḥ proktā vai tāmasās tathā || kāyānāṃ prakṛtīrjñātvā tv anurūpāṃ kriyāṃ caret ||
1931 ed. SS.3.4.99
mahāprakṛtayastvetā rajaḥsattvatamaḥkṛtāḥ || proktā lakṣaṇataḥ samyag bhiṣak tāś ca vibhāvayet ||
1931 ed. SS.3.4.trailer
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ nāma caturtho 'dhyāyaḥ ||4 ||

pañcamo 'dhyāyaḥ |

1931 ed. SS.3.5.1
athātaḥ śarīrasaṃkhyāvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. SS.3.5.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. SS.3.5.3
śukraśoṇitaṃ garbhāśayastham ātmaprakṛtivikārasaṃmūrcchitaṃ 'garbha' ity ucyate | taṃ cetanāvasthitaṃ vāyur vibhajati, teja enaṃ pacati, āpaḥ kledayanti, pṛthivī saṃhanti, ākāśaṃ vivardhayati; evaṃ vivardhitaḥ sa yadā hastapādajihvāghrāṇakarṇanitambādibhir aṅgair upetas tadā 'śarīraṃ' iti saṃjñāṃ labhate | tac ca ṣaḍaṅgaṃ --- śākhāś catasro, madhyaṃ pañcamaṃ, ṣaṣṭhaṃ śira iti ||
1931 ed. SS.3.5.4
ataḥ paraṃ pratyaṅgāni vakṣyante --- mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭanāsācibukabastigrīvā ity etā ekaikāḥ, karṇanetrabhrūśaṅkhāṃsagaṇḍakakṣastanavṛṣaṇapārśvasphigjānubāhūruprabhṛtayo dve dve, viṃśatir aṅgulayaḥ, srotāṃsi vakṣyamāṇāni , eṣa pratyaṅgavibhāga uktaḥ ||
1931 ed. SS.3.5.5
tasya punaḥ saṃkhyānaṃ --- tvacaḥ kalā dhātavo malā doṣā yakṛtplīhānau phupphusa uṇḍuko hṛdayamāśayā antrāṇi vṛkkau srotāṃsi kaṇḍarā jālāni kūrcā rajjavaḥ sevanyaḥ saṅghātāḥ sīmantā asthīni sandhayaḥ snāyavaḥ peśyo marmāṇi sirā dhamanyo yogavahāni srotāṃsi ca ||
1931 ed. SS.3.5.6
tvacaḥ sapta, kalāḥ sapta, āśayāḥ sapta, dhātavaḥ sapta, sapta sirāśatāni, pañca peśīśatāni, nava snāyuśatāni, trīṇyasthiśatāni, dve daśottare saṃdhiśate, saptottaraṃ marmaśataṃ, caturviṃśatirdhamanyaḥ, trayo doṣāḥ, trayo malāḥ, nava srotāṃsi,(ṣoḍaśa kaṇḍarāḥ, ṣoḍaśa jālāni, ṣaṭ kūrcāḥ, catasro rajjavaḥ, sapta sevanyaḥ, caturdaśa saṅghātāḥ, caturdaśa sīmantāḥ, dvāviṃśatir yogavahāni srotāṃsi, dvikānyantrāṇi ) ceti samāsaḥ ||
1931 ed. SS.3.5.7
vistāro 'ta ūrdhvaṃ --- tvaco 'bhihitāḥ kalā dhātavo malā doṣā yakṛtplīhānau phupphusa uṇḍuko hṛdayaṃ vṛkkau ca ||
1931 ed. SS.3.5.8
āśayās tu vātāśayaḥ, pittāśayaḥ, śleṣmāśayo, raktāśaya, āmāśayaḥ, pakvāśayo, mūtrāśayaḥ, strīṇāṃ garbhāśayo 'ṣṭama iti ||
1931 ed. SS.3.5.9
sārdhatrivyāmānyantrāṇi puṃsāṃ, strīṇāmardhavyāmahīnāni ||
1931 ed. SS.3.5.10
śravaṇanayanavadanaghrāṇagudameḍhrāṇi nava srotāṃsi narāṇāṃ bahirmukhāni, etāny eva strīṇāmaparāṇi ca trīṇi dve stanayor adhastādraktavahaṃ ca ||
1931 ed. SS.3.5.11
ṣoḍaśa kaṇḍarāḥ --- tāsāṃ catasraḥ pādayoḥ, tāvatyo hastagrīvāpṛṣṭheṣu; tatra hastapādagatānāṃ kaṇḍarāṇāṃ nakhā (agra)prarohāḥ, grīvāhṛdayanibandhinīnām adhobhāgagatānāṃ meḍhraṃ, śroṇipṛṣṭhanibandhinīnām adhobhāgagatānāṃ bimbaṃ , mūrdhoruvakṣoṃ 'sapiṇḍādīnāṃ ca ||
1931 ed. SS.3.5.12
māṃsasirāsnāyvasthijālāni pratyekaṃ catvāri catvāri, tāni maṇibandhagulphasaṃśritāni parasparanibaddhāni parasparasaṃśliṣṭāni parasparagavākṣitāni ceti, yairgavākṣitamidaṃ śarīram ||
1931 ed. SS.3.5.13
ṣaṭ kūrcāḥ, te hastapādagrīvāmeḍhreṣu; hastayor dvau, pādayor dvau, grīvāmeḍhrayor ekaikaḥ ||
1931 ed. SS.3.5.14
mahatyo māṃsarajjavaś catasraḥ --- pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ peśīnibandhanārthaṃ dve bāhye, ābhyantare ca dve ||
1931 ed. SS.3.5.15
sapta sevanyaḥ; sirasi vibhaktāḥ pañca, jihvāśephasor ekaikā; tāḥ parihartavyāḥ śastreṇa ||
1931 ed. SS.3.5.16
caturdaśāsthnāṃ saṃghātāḥ; teṣāṃ trayo gulphajānuvaṅkṣaṇeṣu, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau, trikaśirasor ekaikaḥ ||
1931 ed. SS.3.5.17
caturdaśaiva sīmantāḥ; te cāsthisaṅghātavadgaṇanīyāḥ, yatas tair yuktā asthisaṃghātāḥ; ye hy uktāḥ saṃghātās te khalv aṣṭādaśaikeṣām ||
1931 ed. SS.3.5.18
trīṇi saṣaṣṭīny asthiśatāni vedavādino bhāṣante; śalyatantre tu trīṇy eva śatāni | teṣāṃ saviṃśam asthiśataṃ śākhāsu, saptadaśottaraṃ śataṃ śroṇipārśvapṛṣṭhoraḥsu, grīvāṃ praty ūrdhvaṃ triṣaṣṭiḥ, evam asthnāṃ trīṇi śatāni pūryante ||
1931 ed. SS.3.5.19
ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ trīṇi trīṇi tāni pañcadaśa, talakūrcagulphasaṃśritāni daśa, pārṣṇyām ekaṃ, jaṅghāyāṃ dve, jānuny ekaṃ, ekam ūrāv iti, triṃśadevam ekasmin sakthni bhavanti, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; śroṇyāṃ pañca, teṣāṃ gudabhaganitambeṣu catvāri, trikasaṃśritam ekaṃ, pārśve ṣaṭtriṃśad ekasmin , dvitīye 'pyevaṃ, pṛṣṭhe triṃśat, aṣṭāvurasi , dve aṃsaphalake , grīvāyāṃ nava, kaṇṭhanāḍyāṃ catvāri, dve hanvoḥ, dantā dvātriṃśat, nāsāyāṃ trīṇi, ekaṃ tāluni, gaṇḍakarṇaśaṅkheṣv ekaikaṃ, ṣaṭ śirasīti ||
1931 ed. SS.3.5.20
etāni pañcavidhāni bhavanti; tad yathā --- kapālarucakataruṇavalayanalakasaṃjñāni | teṣāṃ jānunitambāṃsagaṇḍatāluśaṅkhaśiraḥsu kapālāni, daśanās tu rucakāni, ghrāṇakarṇagrīvākṣikoṣeṣu taruṇāni, pārśvapṛṣṭhoraḥsu valayāni, śeṣāṇi nalakasaṃjñāni ||
1931 ed. SS.3.5.21
bhavanti cātra |
abhyantaragataiḥ sārairyathā tiṣṭhanti bhūruhāḥ ||
asthisārais tathā dehā dhriyante dehināṃ dhruvam ||
1931 ed. SS.3.5.22
tasmāc ciravinaṣṭeṣu tvaṅmāṃseṣu śarīriṇām ||
asthīni na vinaśyanti sārāṇy etāni dehinām ||
1931 ed. SS.3.5.23
māṃsāny atra nibaddhāni sirābhiḥ snāyubhis tathā ||
asthīny ālambanaṃ kṛtvā na śīryante patanti vā ||
1931 ed. SS.3.5.24
sandhayas tu dvividhāś ceṣṭāvantaḥ, sthirāś ca ||
1931 ed. SS.3.5.25
śākhāsu hanvoḥ kaṭyāṃ ca ceṣṭāvantas tu sandhayaḥ ||
śeṣās tu sandhayaḥ sarve vijñeyā hi sthirā budhaiḥ ||
1931 ed. SS.3.5.26
saṅkhyātas tu daśottare dve śate; teṣāṃ śākhāsvaṣṭaṣaṣṭiḥ, ekonaṣaṣṭiḥ koṣṭhe, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ tryaśītiḥ | ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ tryastrayaḥ, dvāvaṅguṣṭhe, te caturdaśa; jānugulphavaṅkṣaṇeṣv ekaikaḥ, evaṃ saptadaśaikasmin sakthni bhavanti; etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; trayaḥ kaṭīkapāleṣu, caturviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe, tāvanta eva pārśvayoḥ, urasyāṣṭau; tāvanta eva grīvāyāṃ, trayaḥ kaṇṭhe, nāḍīṣu hṛdayaklomanibaddhāsvaṣṭādaśa, dantaparimāṇā dantamūleṣu, ekaḥ kākalake nāsāyāṃ ca, dvau vartmamaṇḍalajau netrāśrayau, gaṇḍakarṇaśaṅkheṣv ekaikaḥ, dvau hanusandhī, dvāv upariṣṭād bhruvoḥ śaṅkhayoś ca, pañca śiraḥkapāleṣu, eko mūrdhni ||
1931 ed. SS.3.5.27
ta ete sandhayo 'ṣṭavidhāḥ --- korolūkhalasāmudgaprataratunnasevanīvāyasatuṇḍamaṇḍalaśaṅkhāvartāḥ | teṣām aṅgulimaṇibandhagulphajānukūrpareṣu korāḥ sandhayaḥ, kakṣāvaṅkṣaṇadaśaneṣūlūkhalāḥ, aṃsapīṭhagudabhaganitambeṣu sāmudgāḥ, grīvāpṛṣṭhavaṃśayoḥ pratarāḥ, śiraḥkaṭīkapāleṣu tunnasevanyaḥ, hanor ubhayatastu vāyasatuṇḍaḥ, kaṇṭhahṛdayanetraklomanāḍīṣu maṇḍalāḥ, śrotraśṛṅgāṭakeṣu śaṅkhāvartāḥ | teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ ||
1931 ed. SS.3.5.28
asthnāṃ tu sandhayo hyete kevalāḥ parikīrtitāḥ ||
peśīsnāyusirāṇāṃ tu sandhisaṅkhyā na vidyate ||
1931 ed. SS.3.5.29
nava snāyuśatāni | tāsāṃ śākhāsu ṣaṭśatāni, dve śate triṃśac ca koṣṭhe, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ saptatiḥ | ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ ṣaṭ nicitāḥ, tāstriṃśat, tāvatya eva talakūrcagulpheṣu, tāvatya eva jaṅghāyāṃ, daśa jānuni, catvāriṃśadūrau, daśa vaṅkṣaṇe, śatam adhyardham evam ekasmin sakthni bhavanti, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; ṣaṣṭiḥ kaṭyāṃ, pṛṣṭhe 'śītiḥ, pārśvayoḥ ṣaṣṭiḥ, urasi triṃśat; ṣaṭtriṃśadgrīvāyāṃ, mūrdhni catustriṃśat; evaṃ nava snāyuśatāni vyākhyātāni (bhavanti) ||
1931 ed. SS.3.5.30
bhavanti cātra |
snāyūś caturvidhā vidyāt tās tu sarvā nibodha me ||
pratānavatyo vṛttāś ca pṛthvyaś ca śuṣirās tathā ||
1931 ed. SS.3.5.31
pratānavatyaḥ śākhāsu sarvasandhiṣu cāpy atha || vṛttās tu kaṇḍarāḥ sarvā vijñeyāḥ kuśalairiha ||
1931 ed. SS.3.5.32
āmapakvāśayānteṣu bastau ca śuṣirāḥ khalu || pārśvorasi tathā pṛṣṭhe pṛthulāś ca śirasyatha ||
1931 ed. SS.3.5.33
nauryathā phalakāstīrṇā bandhanairbahubhir yutā || bhārakṣamā bhaved apsu nṛyuktā susamāhitā ||
1931 ed. SS.3.5.34
evam eva śarīre 'smin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ | snāyubhir bahubhir baddhāstena bhārasahā narāḥ ||
1931 ed. SS.3.5.35
na hy asthīni na vā peśyo na sirā na ca sandhayaḥ || vyāpāditās tathā hanyuryathā snāyuḥ śarīriṇam ||
1931 ed. SS.3.5.36
yaḥ snāyūḥ pravijānāti bāhyāś cābhyantarās tathā || sa gūḍhaṃ śalyamāhartuṃ dehācchaknoti dehinām ||
1931 ed. SS.3.5.37
pañca peśīśatāni bhavanti | tāsāṃ catvāri śatāni śākhāsu, koṣṭhe ṣaṭṣaṣṭiḥ, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ catustriṃśat | ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ tisrastisrastāḥ pañcadaśa, daśa prapade, pādopari kūrcasanniviṣṭāstāvatya eva, daśa gulphatalayoḥ, gulphajānvantare viṃśatiḥ, pañca jānuni, viṃśatir ūrau, daśa vaṅkṣaṇe, śatam evam ekasmin sakthni bhavanti, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; tisraḥ pāyau, ekā meḍhre, sevanyāṃ cāparā, dve vṛṣaṇayoḥ, sphicoḥ pañca pañca, dve bastiśirasi, pañcodare, nābhyāmekā, pṛṣṭhordhvasanniviṣṭāḥ pañca pañca dīrghāḥ, ṣaṭ pārśvayoḥ, daśa vakṣasi, akṣakāṃsau prati samantāt sapta, dve hṛdayāmāśayayoḥ, ṣaṭ yakṛtplīhoṇḍukeṣu; grīvāyāṃ catasraḥ, aṣṭau hanvoḥ, ekaikā kākalakagalayoḥ, dve tāluni, ekā jihvāyāṃ, oṣṭhayor dve, nāsāyāṃ dve, dve netrayoḥ, gaṇḍayoś catasraḥ, karṇayor dve, catasro lalāṭe, ekā śirasīti; evam etāni pañca peśīśatāni ||
1931 ed. SS.3.5.38
bhavati cātra | sirāsnāyvasthiparvāṇi sandhayaś ca śarīriṇām || peśībhiḥ saṃvṛtānyatra balavanti bhavantyataḥ ||
1931 ed. SS.3.5.39
strīṇāṃ tu viṃśatir adhikā | daśa tāsāṃ stanayor ekaikasmin pañca pañceti, yauvane tāsāṃ parivṛddhiḥ; apatyapathe catasraḥ --- tāsāṃ prasṛte 'bhyantarato dve, mukhāśrite bāhye ca vṛtte dve, garbhacchidrasaṃśritāstisraḥ, śukrārtavapraveśinyas tisra eva | pittapakvāśayayor madhye garbhaśayyā, yatra garbhas tiṣṭhati ||
1931 ed. SS.3.5.40
tāsāṃ bahalapelavasthūlāṇupṛthuvṛttahrasvadīrghāsthiramṛduślakṣṇakarkaśabhāvāḥ sandhyasthisirāsnāyupracchādakā yathāpradeśaṃ svabhāvata eva bhavanti ||
1931 ed. SS.3.5.41
bhavati cātra | puṃsāṃ peśyaḥ purastād yāḥ proktā lakṣaṇamuṣkajāḥ || strīṇām āvṛtya tiṣṭhanti phalam antargataṃ hi tāḥ ||
1931 ed. SS.3.5.42
marmasirādhamanīsrotasāmanyatra pravibhāgaḥ ||
1931 ed. SS.3.5.43
śaṅkhanābhyākṛtiryonistryāvartā sā prakīrtitā ||
tasyāstṛtīye tvāvarte garbhaśayyā pratiṣṭhitā ||
1931 ed. SS.3.5.44
yathā rohitamatsyasya mukhaṃ bhavati rūpataḥ ||
tatsaṃsthānāṃ tathārūpāṃ garbhaśayyāṃ vidurbudhāḥ ||
1931 ed. SS.3.5.45
ābhugno 'bhimukhaḥ śete garbho garbhāśaye striyāḥ ||
sa yoniṃ śirasā yāti svabhāvāt prasavaṃ prati ||
1931 ed. SS.3.5.46
tvakparyantasya dehasya yo 'yam aṅgaviniścayaḥ ||
śalyajñānād ṛte naiṣa varṇyate 'ṅgeṣu keṣucit ||
1931 ed. SS.3.5.47
tasmān niḥsaṃśayaṃ jñānaṃ hartrā śalyasya vāñchatā ||
śodhayitvā mṛtaṃ samyag draṣṭavyo 'ṅgaviniścayaḥ ||
1931 ed. SS.3.5.48
pratyakṣato hi yad dṛṣṭaṃ śāstradṛṣṭaṃ ca yad bhavet || samāsatas tad ubhayaṃ bhūyo jñānavivardhanam ||
1931 ed. SS.3.5.49
tasmāt samastagātram aviṣopahatam adīrghavyādhipīḍitam avarṣaśatikaṃ niḥsṛṣṭāntrapurīṣaṃ puruṣam avahanty āmāpagāyāṃ nibaddhaṃ pañjarasthaṃ muñja valkala kuśa śaṇādīnām anyatamenāveṣṭitāṅgapratyaṅgam aprakāśe deśe kothayet, samyak prakuthitaṃ coddhṛtya tato dehaṃ saptarātrād uśīra bāla veṇu valkala kūrcānām anyatamena śanaiḥ śanair avagharṣayaṃs tvagādīn sarvān eva bāhyābhyantarān aṅgapratyaṅgaviśeṣān yathoktān lakṣayec cakṣuṣā ||
1931 ed. SS.3.5.50
(ślokau cātra bhavataḥ |)
na śakyaś cakṣuṣā draṣṭuṃ dehe sūkṣmatamo vibhuḥ |
dṛśyate jñānacakṣurbhis tapaścakṣurbhir eva ca ||
1931 ed. SS.3.5.51
śarīre caiva śāstre ca dṛṣṭārthaḥ syād viśāradaḥ || dṛṣṭaśrutābhyāṃ sandeham avāpohyācaret kriyāḥ ||
1931 ed. SS.3.5.trailer
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne śarīrasaṃkhyāvyākaraṇaśārīraṃ nāma pañcamo 'dhyāyaḥ ||5 ||

ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ |

1931 ed. SS.3.6.1
athātaḥ pratyekam armanirdeśaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. SS.3.6.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. SS.3.6.3
saptottaraṃ marmaśatam | tāni marmāṇi pañcātmakāni bhavanti, tad yathā --- māṃsamarmāṇi, sirāmarmāṇi, snāyumarmāṇi, asthimarmāṇi; sandhimarmāṇi ceti; na khalu māṃsasirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni marmāṇi bhavanti, yasmān nopalabhyante ||
1931 ed. SS.3.6.4
tatraikādaśa māṃsamarmāṇi, ekacatvāriṃśat sirāmarmāṇi, saptaviṃśatiḥ snāyumarmāṇi, aṣṭāv asthimarmāṇi, viṃśatiḥ sandhimarmāṇi ceti | tad etat saptottaraṃ marmaśatam ||
1931 ed. SS.3.6.5
teṣām ekādaśaikasmin sakthni bhavanti, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau, udarorasor dvādaśa, caturdaśa pṛṣṭhe, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ saptatriṃśat ||
1931 ed. SS.3.6.6
tatra sakthimarmāṇi kṣipratalahṛdayakūrcakūrcaśirogulphendrabastijānvāṇyūrvīlohitākṣāṇi viṭapaṃ ceti, etenetaratsakthi vyākhyātam | udarorasos tu gudabastinābhihṛdayastanamūla-stanarohitāpalāpānyapastambhau ceti | pṛṣṭhamarmāṇi tu kaṭīkataruṇakukundaranitambapārśvasandhibṛhatyaṃsaphalakānyaṃsau ceti | bāhumarmāṇi tu kṣipratalahṛdayakūrcakūrcaśiromaṇibandhendrabastikūrparāṇyūrvīlohitākṣaṇi kakṣadharaṃ ceti; etenetaro bāhurvyākhyātaḥ | jatruṇa ūrdhvaṃ (marmāṇi) catasro dhamanyo 'ṣṭau mātṛkā dve kṛkāṭike dve vidhure dve phaṇe dvāv apāṅgau dvāv āvartau dvāv utkṣepau dvau śaṅkhāv ekā sthapanī pañca sīmantāś catvāri śṛṅgāṭakāny eko 'dhipatir iti ||
1931 ed. SS.3.6.7
tatra talahṛdayendrabastigudastanarohitāni māṃsamarmāṇi, nīladhamanīmātṛkāśṛṅgāṭakāpāṅgasthapanīphaṇastanamūlāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohitākṣorvyaḥ sirāmarmāṇi, āṇīviṭapakakṣadharakūrcakūrcaśirobastikṣiprāṃsavidhurotkṣepāḥ snāyumarmāṇi, kaṭīkataruṇanitambāṃsaphalakaśaṅkhāstvasthimarmāṇi, jānukūrparasīmantādhipatigulphamaṇibandhakukundarānartakṛkāṭikāś ceti sandhimarmāṇi ||
1931 ed. SS.3.6.8
tāny etāni pañcavikalpāni marmāṇi bhavanti | tad yathā --- sadyaḥprāṇaharāṇi, kālāntaraprāṇaharāṇi, viśalyaghnāni, vaikalyakarāṇi, rujākarāṇīti | tatra sadyaḥprāṇaharāṇy ekonaviṃśatiḥ, kālāntaraprāṇaharāṇi trayastriṃśat, trīṇi viśalyaghnāni, catuścatvāriṃśad vaikalyakarāṇi, aṣṭau rujākarāṇīti ||
1931 ed. SS.3.6.9
bhavanti cātra |
śṛṅgāṭakāny adhipatiḥ śaṅkhau kaṇṭhasirā gudam ||
hṛdayaṃ bastinābhī ca ghnanti sadyo hatāni tu ||
1931 ed. SS.3.6.10
vakṣomarmāṇi sīmantatalakṣiprendrabastayaḥ ||
kaṭīkataruṇe sandhī pārśvajau bṛhatī ca yā ||
1931 ed. SS.3.6.11
nitambāv iti caitāni kālāntaraharāṇi tu ||
utkṣepau sthapanī caiva viśalyaghnāni nirdiśet ||
1931 ed. SS.3.6.12
lohitākṣāṇi jānūrvīkūrcaviṭapakūrparāḥ ||
kukundare kakṣadhare vidhure sakṛkāṭike ||
1931 ed. SS.3.6.13
aṃsāṃsaphalakāpāṅgā nīle manye phaṇe tathā ||
vaikalyakaraṇāny āhur āvartau dvau tathaiva ca ||
1931 ed. SS.3.6.14
gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve kūrcaśirāṃsi ca ||
rujākarāṇi jānīyād aṣṭāv etāni buddhimān ||
kṣiprāṇi viddhamātrāṇi ghnanti kālāntareṇa ca ||
1931 ed. SS.3.6.15
marmāṇi nāma māṃsasirāsnāyvasthisandhisannipātāḥ; teṣu svabhāvata eva viśeṣeṇa prāṇās tiṣṭhanti; tasmān marmasv abhihatās tāṃs tān bhāvān āpadyante ||
1931 ed. SS.3.6.16
tatra sadyaḥprāṇaharāṇyāgneyāni, agniguṇeṣvāśu kṣīṇeṣu kṣapayanti; kālāntaraprāṇaharāṇi saumyāgneyāni, agniguṇeṣvāśu kṣīṇeṣu krameṇa ca somaguṇeṣu kālāntareṇa kṣapayanti; viśalyaprāṇaharāṇi vāyavyāni, śalyamukhāvaruddho yāvad antarvāyus tiṣṭhati tāvaj jīvati, uddhṛtamātre tu śalye marmasthānāśrito vāyurniṣkrāmati, tasmāt saśalyo jīvaty uddhṛtaśalyo mriyate (pākātpatitaśalyo vā jīvati) ; vaikalyakarāṇi saumyāni, somo hi sthiratvāc chaityāc ca trāṇāvalambanaṃ karoti; rujākarāṇyagnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni, viśeṣataś ca tau rujākarau, pāñcabhautikīṃ ca rujām āhur eke ||
1931 ed. SS.3.6.17
kecid āhur māṃsādīnāṃ pañcānām api samastānāṃ vivṛddhānāṃ ca samavāyāt sadyaḥprāṇaharāṇi, ekahīnānām alpānāṃ vā kālāntaraprāṇaharāṇi, dvihīnānāṃ viśalyaprāṇaharāṇi, trihīnānāṃ vaikalyakarāṇi, ekasminn eva rujākarāṇīti | naivaṃ, yato 'sthimarmasvapyabhihateṣu śoṇitāgamanaṃ bhavati ||
1931 ed. SS.3.6.18
bhavanti cātra |
caturvidhā yās tu sirāḥ śarīre prāyeṇa tā marmasu sanniviṣṭāḥ ||
snāyvasthimāṃsāni tathaiva sandhīn santarpya dehaṃ pratipālayanti ||
1931 ed. SS.3.6.19
tataḥ kṣate marmaṇi tāḥ pravṛddhaḥ samantato vāyur abhistṛṇoti ||vivardhamānas tu sa mātariśvā rujaḥ sutīvrāḥ pratanoti kāye ||
1931 ed. SS.3.6.20
rujābhibhūtaṃ tu tataḥ śarīraṃ pralīyate naśyati cāsya saṃjñā || ato hi śalyaṃ vinihartumicchanmarmāṇi yatnena parīkṣya karṣet ||
1931 ed. SS.3.6.21
etena śeṣaṃ vyākhyātam ||
1931 ed. SS.3.6.22
tatra sadyaḥprāṇaharam ante viddhaṃ kālāntareṇa mārayati, kālāntaraprāṇaharam ante viddhaṃ vaikalyamāp ādayati viśalyaprāṇaharaṃ ca, vaikalyakaraṃ kālāntaraṃ kleśayati rujāṃ ca karoti, rujākaram atīvravedanaṃ bhavati ||
1931 ed. SS.3.6.23
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarān mārayanti, kālāntaraprāṇaharāṇi pakṣān māsād vā, teṣv api kṣiprāṇi kadācid āśu mārayanti, viśalyaprāṇaharāṇi vaikalyakarāṇi ca kadācid atyabhihatāni mārayanti ||
1931 ed. SS.3.6.24
uta ūrdhvaṃ pratyekaśo marmasthānāni vyākhyāsyāmaḥ --- tatra pādasyāṅguṣṭhāṅgulyor madhye kṣipraṃ nāma marma, tatra viddhasyākṣepakeṇa maraṇaṃ; madhyamāṅgulīm anupūrvaṇa madhye pādatalasya talahṛdayaṃ nāma , tatrāpi rujābhir maraṇaṃ; kṣiprasyopariṣṭād ubhayataḥ kūrco nāma, tatra pādasya bhramaṇavepane bhavataḥ; gulphasandher adha ubhayataḥ kūrcaśiro nāma, tatra rujāśophau; pādajaṅghayoḥ sandhāne gulpho nāma, tatra rujaḥ stabdhapādatā khañjatā vā; pārṣṇiṃ prati jaṅghāmadhye indribastir nāma, tatra śoṇitakṣayeṇa maraṇaṃ; jaṅghorvoḥ sandhāne jānu nāma, tatra khañjatā; jānuna ūrdhvam ubhayatas tryaṅgulamāṇī nāma, tatra śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā ca; ūrumadhye ūrvī nāma, tatra śoṇitakṣayāt sakthiśoṣaḥ; ūrvyā ūrdhvam adho vaṅkṣaṇasaṃdher ūrumūle lohitākṣaṃ nāma, tatra lohitakṣayeṇa pakṣāghātaḥ sakthiśoṣo vā; vaṅkṣaṇavṛṣaṇayor antare viṭapaṃ nāma, tatra ṣāṇḍhyam alpaśukratā vā bhavati; evam etāny ekādaśa sakthimarmāṇi vyākhyātāni | etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau | viśeṣatas tu yāni sakthni gulphajānuviṭapāni tāni bāhau maṇibandhakūrparakakṣadharāṇi; yathā vaṅkṣaṇavṛṣaṇayor antare viṭapam evaṃ vakṣaḥkakṣayor madhye kakṣadharaṃ, tasmin viddhe ta evopadravāḥ; viśeṣatas tu maṇibandhe kuṇṭhatā, kūrparākhye kuṇiḥ, kakṣadhare pakṣāghātaḥ | evam etāni catuścatvāriṃśac chākhāsu marmāṇi vyākhyātāni ||
1931 ed. SS.3.6.25
ata ūrdhvam udarorasor-marmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ --- tatra vātavarconirasanaṃ sthūlāntrapratibaddhaṃ gudaṃ nāma marma, tatra sadyomaraṇaṃ; alpamāṃsaśoṇito+bhyantarataḥ kaṭyāṃ mūtrāśayo bastir nāma, tatrāpi sadyomaraṃam aśmarīvraṇād ṛte, tatrāpy ubhayato bhinne na jāvati, ekato bhinne mūtrasrāvī vraṇo bhavati, sa tu yatnenopakrānto rohati; pakvāmāśayayor madhye sirāprabhāvā nābhir nāma, tatrāpi sadyo maraṇaṃ; stanayor madhyamadhiṣṭhāyor asyāmāśayadvāraṃ sattvarajastamasām adhiṣṭhānaṃ hṛdayaṃ nāma, tatrāpi sadya eva maraṇaṃ; stanayor adhastād dvyaṅgulam ubhayataḥ stanamūle nāma (marmaṇī), tatra kaphapūrṇakoṣṭhatayā kasaśvāsābhyāṃ mriyate; stanacūcukayor ūrdhvaṃ dvaṅgulam ubhayataḥ stanarohitau nāma, tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṃ ca mriyate; aṃsakūṭayor adhastāt pārśvoparibhāgayor apalāpau nāma, tatra raktena pūyabhāvaṃ gatena maraṇaṃ; ubhayatroraso nāḍyau vātavahe apastambhau nāma, tatra vātapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṃ ca maraṇaṃ; evam etāny udarorasor dvādaśa marmāṇi vyākhyātāni ||
1931 ed. SS.3.6.26
ata ūrdhvaṃ pṛṣṭhamarmāṇi vyākhyāsyāmaḥ --- tatra pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ pratiśroṇikāṇḍamasthinī kaṭīkataruṇe nāma marmāṇī, tatra śoṇitakṣayāt pāṇḍurvivarṇo hīnarūpaś ca mriyate, pārśvajaghanabahirbhāge pṛṣṭhavaṃśam ubhayato (nātinimne) kukundare nāma marmāṇi, tatra sparśājñānam adhaḥkāye ceṣṭopaghātaś ca; śroṇīkāṇḍayor upary āśayāc chādanau pārśvāntarapratibaddhau nitambau nāma, tatrādhaḥkāyaśoṣo daurbalyāc ca maraṇaṃ; adhaḥpārśvāntarapratibaddhau jaghanapārśvamadhyayos tiryag ūrdhvaṃ ca jaghanāt pārśvasandhī nāma, tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā mriyate; stanamūlādṛjūbhayateḥ pṛṣṭhavaṃśasya bṛhatyau nāma, tatra śoṇitātipravṛttinimittair upadravair mriyate; pṛṣṭhopari pṛṣṭhavaṃśam ubhayatas trikasaṃbaddhe aṃsaphalake nāma, tatra bāhvoḥ svāpaśoṣau; bāhumūrdhagrīvāmadhyeṃ 'sapīṭhasakandhanibandhanāvaṃsau nāma, tatra stabdhabāhutā; evam etāni caturdaśa pṛṣṭhamarmāṇi vyākhyātāni ||
1931 ed. SS.3.6.27
ata ūrdhvamūrdhvajatrugatāni vyākhyāsyāmaḥ --- tatra kaṇṭhanāḍīm ubhayataś catasro dhamanyo dve nīle dve ca manye vyatyāsena, tatra mūkatā svaravaikṛtamarasagrāhitā ca; grīvāyām ubhayataś-catasraḥ sirā mātṛkāḥ, tatra sadyomaraṇaṃ; śirogrīvayoḥ sandhāne kṛkāṭike nāma, tatra calamūrdhatā; karṇapṛṣṭhato 'dhaḥsaṃśrite vidhure nāma, tatra bādhiryaṃ; ghrāṇamārgam ubhayataḥ srotomārgapratibaddhe abhyantarataḥ phaṇe nāma, tatra gandhājñānaṃ; bhrūpucchāntayor adho 'kṣṇorbāhyato 'pāṅgau nāma, tatrāndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā; bhruvor upari nimnayor āvartau nāma, tatrāpyāndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā; bhruvoḥ pucchāntayor upari karṇalalāṭayor madhye śaṅkhau nāma, tatra sadyomaraṇaṃ; śaṅkhayor upari keśānta utkṣepau nāma, tatra saśalyo jīvati pākāt patitaśalyo vā noddhṛtaśalyaḥ; bhruvor madhye sthapanī nāma, tatrotkṣepavat; pañca sandhayaḥ śirasi vibhaktāḥ sīmantā nāma, tatronmādabhayacittanāśair maraṇaṃ; ghrāṇaśrotrākṣijihvāsantarpaṇīnāṃ sirāṇāṃ madhye sirāsannipātaḥ śṛṅgāṭakāni, tāni catvāri marmāṇi, tatrāpi sadyo maraṇaṃ; mastakābhyantarata upariṣṭāt sirāsandhisannipāto romāvarto 'dhipatiḥ, tatrāpi sadya eva | evam etāni saptatriṃśad ūrdhvajatrugatāni marmāṇi vyākhyātāni ||
1931 ed. SS.3.6.28
bhavanti cātra |
ūrvyaḥ śirāṃsi viṭape ca sakakṣapārśve ekaikam aṅgulamitaṃ stanapūrvamūlam ||
viddhyaṅguladvayamitaṃ maṇibandhagulphaṃ trīṇy eva jānu saparaṃ saha kūrparābhyām ||
1931 ed. SS.3.6.29
hṛdbastikūrcagudanābhi vadanti mūrdhni catvāri pañca ca gale daśa yāni ca dve ||
tāni svapāṇitalakuñcitasaṃmitāni śeṣāṇyavehi parivistarato 'ṅgulārdham ||
1931 ed. SS.3.6.30
etatpramāṇamabhivīkṣya vadanti tajjñāḥ śastreṇa karmakaraṇaṃ parihṛtya kāryam ||
pārśvābhighātitamapīha nihanti marma tasmād dhi marmasadanaṃ parivarjanīyam ||
1931 ed. SS.3.6.31
cchinneṣu pāṇicaraṇeṣu sirā narāṇāṃ saṅkocamīyurasṛgalpamato nireti ||
prāpyāmitavyasanamugramato manuṣyāḥ saṃcchinniśākhataruvannidhanaṃ na yānti ||
1931 ed. SS.3.6.32
kṣipreṣu tatra sataleṣu hateṣu raktaṃ gacchatyatīva pavanaś ca rujaṃ karoti ||
evaṃ vināśam upayānti hi tatra viddhā vṛkṣā ivāyudhavighātanikṛttamūlāḥ ||
1931 ed. SS.3.6.33
tasmāt tayor abhihatasya tu pāṇipādaṃ chettavyamāśu maṇibandhanagulphadeśe ||
marmāṇi śalyaviṣayārdham udāharanti yasmāc ca marmasu hatā na bhavanti sadyaḥ ||
1931 ed. SS.3.6.34
jīvanti tatra yadi vaidyaguṇena kecit te prāpnuvanti vikalatvam asaṃśayaṃ hi ||
saṃbhinnajarjaritakoṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śastravi(ni)hataiś ca śarīradeśaiḥ ||
1931 ed. SS.3.6.35
chinnaiś ca sakthibhujapādakarair aśeṣair yeṣāṃ na marmapatitā vividhāḥ prahārāḥ ||
somamārutatejāṃsi rajaḥsattvatamāṃsi ca ||
marmasu prāyaśaḥ puṃsāṃ bhūtātmā cāvatiṣṭhate ||
1931 ed. SS.3.6.36
marmasv abhihatās tasmān na jīvanti śarīriṇaḥ ||
indriyārtheṣv asaṃprāptir manobuddhiviparyayaḥ ||
1931 ed. SS.3.6.37
rujaś ca vividhās tīvrā bhavanty āśuhare hate ||
hate kālāntaraghne tu dhruvo dhātukṣayo nṛṇām ||
1931 ed. SS.3.6.38
tato dhātukṣayāj jantur vedanābhiś ca naśyati ||
hate vaikalyajanane kevalaṃ vaidyanaipuṇāt ||
1931 ed. SS.3.6.39
śarīraṃ kriyayā yuktaṃ vikalatvam avāpnuyāt ||
viśalyaghneṣu vijñeyaṃ pūrvoktaṃ yac ca kāraṇam ||
1931 ed. SS.3.6.40
rujākarāṇi marmāṇi kṣatāni vividhā rujaḥ ||
kurvanty ante ca vaikalyaṃ kuvaidyavaśago yadi ||
1931 ed. SS.3.6.41
chedabhedābhighātebhyo dahanād dāraṇā dapi ||
upaghātaṃ vijānīyān marmaṇāṃ tulyalakṣaṇam ||
1931 ed. SS.3.6.42
marmābhighātas tu ca kaś cid asti
yo 'lpātyayo vāpi niratyayo vā ||
prāyeṇa marmasv abhitāḍitās tu
vaikalyam ṛcchanty atha vā mriyante ||
1931 ed. SS.3.6.43
marmāṇ yadhiṣṭhāya hi ye vikārā mūrcchanti kāye vividhā narāṇām ||
prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti narasya yatnair api sādhyamānāḥ ||
1931 ed. SS.3.6.trailer
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne pratyekamarmanirdeśaśārīraṃ nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ||6 ||

saptamo 'dhyāyaḥ |

1931 ed. SS.3.7.1
athātaḥ sirāvarṇavibhaktiṃ nāma śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. SS.3.7.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. SS.3.7.3
sapta sirāśatāni bhavanti; yābhir idaṃ śarīram ārāma iva jalahāriṇībhiḥ kedāra iva ca kulyābhir upasnihyate 'nugṛhyate cākuñcanaprasāraṇādibhir viśeṣaiḥ; drumapatrasevanīnām iva ca tāsāṃ pratānāḥ; tāsāṃ nābhir mūlaṃ, tataś ca prasaranty ūrdhvam adhas tiryak ca ||
1931 ed. SS.3.7.4
bhavataś cātra
yāvatyas tu sirāḥ kāye saṃbhavanti śarīriṇām ||
nābhyāṃ sarvā nibaddhāstāḥ pratanvanti samantataḥ ||
1931 ed. SS.3.7.5
nābhisthāḥ prāṇināṃ prāṇāḥ prāṇān nābhir vyupāśritā ||
sirābhir āvṛtā nābhiś cakranābhir ivārakaiḥ ||
1931 ed. SS.3.7.6
tāsāṃ mūlasirāś catvāriṃśat; tāsāṃ vātavāhinyo daśa, pittavāhinyo daśa, kaphavāhinyo daśa, daśa raktavāhinyaḥ | tāsāṃ tu vātavāhinīnāṃ vātasthānagatānāṃ pañcasaptatiśataṃ bhavati, tāvatya eva pittavāhinyaḥ pittasthāne, kaphavāhinyaś ca kaphasthāne, raktavāhinyaś ca yakṛtplīhnoḥ, evam etāni sapta sirāśatāni ||
1931 ed. SS.3.7.7
tatra vātavāhinyaḥ sirā ekasmin sakthni pañcaviṃśatiḥ, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau | viśeṣatas tu koṣṭhe catustriṃśat; tāsāṃ gudameḍhrāśritāḥ śroṇyāmaṣṭau, dve dve pārśvayoḥ, ṣaṭ pṛṣṭhe, tāvatya eva codare, daśa vakṣasi | ekacatvāriṃśajjatruṇa ūrdhvaṃ, tāsāṃ caturdaśa grīvāyāṃ, karṇayoścatasraḥ, nava jihvāyāṃ, ṣaṭ nāsikāyāṃ, aṣṭau netrayoḥ, evam etat pañcasaptatiśataṃ vātavahānāṃ sirāṇāṃ vyākhyātaṃ bhavati | eṣa eva vibhāgaḥ śeṣāṇām api | viśeṣatas tu pittavāhinyo netrayor daśa, karṇayor dve; evaṃ raktavahāḥ kaphavahāś ca | evam etāni sapta sirāśatāni savibhāgāni vyākhyātāni ||
1931 ed. SS.3.7.8
bhavanti cātra |
kriyāṇām apratīghātam amohaṃ buddhikarmaṇām ||
karoty anyān guṇāṃś cāpi svāḥ sirāḥ pavanaś caran ||
1931 ed. SS.3.7.9
yadā tu kupito vāyuḥ svāḥ sirāḥ pratipadyate ||
tadāsya vividhā rogā jāyante vātasaṃbhavāḥ ||
1931 ed. SS.3.7.10
bhrājiṣṇutām annarucim agnidīptim arogatām ||
saṃsarpat svāḥ sirāḥ pittaṃ kuryāc cānyān guṇūn api ||
1931 ed. SS.3.7.11
yadā prakupitaṃ pittaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ ||
tadāsya vividhā rogā jāyante pittasaṃbhavāḥ ||
1931 ed. SS.3.7.12
snehamaṅgeṣu sandhīnāṃ sthairyaṃ balamudīrṇatām ||
karotyanyān guṇāṃś cāpi balāsaḥ svāḥ sirāś caran ||
1931 ed. SS.3.7.13
yadā tu kupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ pratipadyate ||
tadāsya vividhā rogā jāyante śleṣmasaṃbhavāḥ ||
1931 ed. SS.3.7.14
dhātūnāṃ pūraṇaṃ varṇaṃ sparśajñānam asaṃśayam ||
svāḥ sirāḥ saṃcarad raktaṃ kuryāc cānyān guṇān api ||
1931 ed. SS.3.7.15
yadā tu kupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ ||
tadāsya vividhā rogā jāyante raktasaṃbhavāḥ ||
1931 ed. SS.3.7.16
na hi vātaṃ sirāḥ kāścinna pittaṃ kevalaṃ tathā ||
śleṣmāṇaṃ vā vahantyetā ataḥ sarvavahāḥ smṛtāḥ ||
1931 ed. SS.3.7.17
praduṣṭānāṃ hi doṣāṇāṃ mūrcchitānāṃ pradhāvatām ||
dhruvam unmārgagamanam ataḥ sarvavahāḥ smṛtāḥ ||
1931 ed. SS.3.7.18
tatrāruṇā vātavahāḥ pūryante vāyunā sirāḥ ||
pittāduṣṇāś ca nīlāś ca, śītā gauryaḥ sthirāḥ kaphāt ||
asṛgvahās tu rohiṇyaḥ sirā nātyuṣṇaśītalāḥ ||
1931 ed. SS.3.7.19
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi na vidhyed yāḥ sirā bhiṣak ||
vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi vyadhāt tāsāṃ dhruvaṃ bhavet ||
1931 ed. SS.3.7.20
sirāśatāni catvāri vidyāc chākhāsu buddhimān ||
ṣaṭtriṃśac ca śataṃ koṣṭhe catuḥṣaṣṭiṃ ca mūrdhani ||
1931 ed. SS.3.7.21
śākhāsu ṣoḍaśa sirāḥ koṣṭhe dvātriṃśad eva tu ||
pañcāśaj jatruṇaś cordhvam avyadhyāḥ parikīrtitāḥ ||
1931 ed. SS.3.7.22
tatra sirāśatam ekasmin sakthni bhavati; tāsāṃ jāladharā tvekā, tisraś cābhyantarāḥ --- tatrorvīsaṃjñe dve, lohitākṣasaṃjñā caikā, etās tv avyadhyāḥ; etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; evamaśastrakṛtyāḥ ṣoḍaśa śākhāsu | dvātriṃśacchroṇyāṃ, tāsām aṣṭāvaśastrakṛtyāḥ --- dve dve viṭapayoḥ, kaṭīkataruṇayoś ca; aṣṭāvaṣṭāv ekaikasmin pārśve, tāsām ekaikām ūrdhvagāṃ pariharet, pārśvasandhigate ca dve; catasro viṃśatiś ca pṛṣṭhe pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ, tāsāmūrdhvagāminyau dve dve parihared bṛhatīsire; tāvatya evodare, tāsāṃ meḍhropari romarājīm ubhayato dve dve pariharet; catvāriṃśad vakṣasi, tāsāṃ caturdaśāśastrakṛtyāḥ --- hṛdaye dve, dve dve stanamūle, stanarohitāpalāpastambheṣūbhayato 'ṣṭau; evaṃ dvātriṃśad aśastrakṛtyāḥ pṛṣṭhodaroraḥsu bhavanti | catuḥṣaṣṭisir āśataṃ jatruṇa ūrdhvaṃ bhavati; tatra ṣaṭpañcāśacchirodharāyāṃ, tāsāmaṣṭau catasraś ca marmasaṃjñāḥ pariharet, dve kṛkāṭikayoḥ, dve vidhurayoḥ, evaṃ grīvāyāṃ ṣoḍaśāvyadhyāḥ; hanvor ubhayato 'ṣṭāv aṣṭau, tāsāṃ tu sandhidhamanyau dve dve pariharet; ṣaṭtriṃśajjihvāyāṃ, tāsāmadhaḥ ṣoḍaśāśastrakṛtyāḥ, rasavahe dve, vāgvahe ca dve; dvirdvādaśa nāsāyāṃ, tāsām aupanāsikyaś catasraḥ pariharet, tāsām eva ca tālunyekāṃ mṛdāvuddeśe; aṣṭatriṃśadubhayor netrayoḥ, tāsām ekām apāṅgayoḥ pariharet; karṇayor daśa, tāsāṃ śabdavāhinīm ekaikāṃ pariharet; nāsānetragatās tu lalāṭe ṣaṣṭiḥ, tāsāṃ keśāntānugatāś catasraḥ (pariharet), āvartayor ekaikā, sthapanyāṃ caikā, parihartavyā; śaṅkhayor daśa, tāsāṃ śaṅkhasandhigatām ekaikāṃ pariharet; (ityetā nāsānetragatā boddhavyāḥ) dvādaśa mūrdhni, tāsām utkṣepayor dve pariharet, sīmanteṣv ekaikāṃ, ekām adhipatāv iti; evam aśastrakṛtyāḥ pañcāśaj jatruṇa ūrdhvam iti ||
1931 ed. SS.3.7.23
bhavati cātra |
vyāpnuvanty abhito dehaṃ nābhitaḥ prasṛtāḥ sirāḥ ||
pratānāḥ padminīkandād bisādīnāṃ yathā jalam ||
1931 ed. SS.3.7.trailer
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne sirāvarṇavibhaktiśārīraṃ nāma saptamo 'dhyāyaḥ ||7 ||

aṣṭamo 'dhyāyaḥ |

1931 ed. SS.3.8.1
athātaḥ sirāvyadhavidhiśārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. SS.3.8.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. SS.3.8.3
bālasthavirarūkṣakṣatakṣīṇabhīrupariśrāntamadyādhvastrīkarṣitavamitaviriktāsthāpitānuvāsitajāgaritaklībakṛśagārbhiṇīnāṃ kāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarākṣepakapakṣāghātopavāsapipāsāmūrcchāprapīḍitānāṃ ca sirāṃ na vidhyet, yāś cāvyadhyāḥ, vyadhyāś cādṛṣṭāḥ, dṛṣṭāś cāyantritāḥ, yantritāś cānutthitā iti ||
1931 ed. SS.3.8.4
śoṇitāvasekasādhyāś ca ye vikārāḥ prāgabhihitās teṣu cāpakveṣv anyeṣu cānukteṣu yathābhyāsaṃ yathānyāyaṃ ca sirāṃ vidhyet ||
1931 ed. SS.3.8.5
pratiṣiddhānām api ca viṣopasargātyayikeṣu sirāvyadhanam apratiṣiddham ||
1931 ed. SS.3.8.6
tatra snigdhasvinnam āturaṃ yathādoṣapratyanīkaṃ dravaprāyam annaṃ bhuktavantaṃ yavāgūṃ pītavantaṃ vā yathākālam upasthāpyāsīnaṃ sthitaṃ cā prāṇān abādhamāno vastrapaṭṭacarmāntarvalkalalatānām anyatamena yantrayitvā nātigāḍhaṃ nātiśithilaṃ śarīrapradeśam āsādya prāptaṃ śastram ādāya sirāṃ vidhyet ||
1931 ed. SS.3.8.7
naivātiśīte nātyuṣṇe na pravāte na cābhrite ||
sirāṇāṃ vyadhanaṃ kāryam aroge vā kadācana ||
1931 ed. SS.3.8.8
tatra vyadhyasiraṃ puruṣaṃ pratyādityamukham aratnimātrocchrite upaveśyāsane sakthnor ākuñcitayor niveśya kūrparau sandhidvayasyopari hastāvantargūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭī manyayoḥ sthāpayitvā yantraṇaśāṭakaṃ grīvāmuṣṭyor upari parikṣipyānyena puruṣeṇa paścāt sthitena vāmahastenottānena śāṭakāntadvayaṃ grāhayitvā tato vaidyo brūyāt --- dakṣiṇahastena sirotthāpanārthaṃ ca yantraṃ pṛṣṭhamadhye pīḍayeti, karmapuruṣaṃ ca vāyupūrṇamukhaṃ sthāpayet; eṣa uttamāṅgagatānām antarmukhavarjānāṃ sirāṇāṃ nyadhane yantraṇavidhiḥ | tatra pādam īṣatsaṃkucitam uccaiḥ kṛtvā vyadhyasirapādaṃ jānusandher adhaḥ śāṭakenāveṣṭya hastābhyāṃ prapīḍyāgulphaṃ vyadhyapradeśasyopari caturaṅgule plotādīnāmanyatamena baddhvā vā pādasirāṃ vidhyet | athopariṣṭāddhastau gūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭī samyagāsane sthāpayitvā sukhopaviṣṭasya pūrvavadyantraṃ baddhvā hastasirāṃ vidhyet | gṛdhrasīviśvācyoḥ saṅkucitajānukūrparasya | śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnāmitapṛṣṭhasyāvākśiraskasyopaviṣṭasya visphūrjitapṛṣṭhasya vidhyet | udarorasoḥ prasāritoraskasyonnāmitaśiraskasya visphūrjitadehasya | bāhubhyām avalambamānadehasya pārśvayoḥ | avanāmitameḍhrasya meḍhre | unnamitavidaṣṭajihvāgrasyādhojihvāyām | ativyātānanasya tāluni dantamūleṣu ca | evaṃ yantropāyān anyāṃś ca sirotthāpanahetūn buddhyāvekṣya śarīravaśena vyādhivaśena ca vidadhyāt ||
1931 ed. SS.3.8.9
māṃsaleṣv avakāśeṣu yavamātraṃ śastraṃ nidadhyāt, ato 'nyeṣv ardhayavamātraṃ vrīhimātraṃ vā vrīhimukhena, asthnām upari kuṭhārikayā vidhyedardhayavamātram ||
1931 ed. SS.3.8.10
bhavanti cātra |
vyabhre varṣāsu vidhyeta (ttu) grīṣmakāle tu śītale ||
hemantakāle madhyāhne śastrakālās trayaḥ smṛtāḥ ||
1931 ed. SS.3.8.11
samyakśastranipātena dhārayā yā sravedasṛk || muhūrtaṃ ruddhā tiṣṭhec ca suviddhāṃ tāṃ vinirdiśet ||
1931 ed. SS.3.8.12
yathā kusumbhapuṣpebhyaḥ pūrvaṃ sravati pītikā || tathā sirāsu viddhāsu duṣṭam agre pravartate ||
1931 ed. SS.3.8.13
mūrcchitasyātibhītasya śrāntasya tṛṣitasya ca || na vahanti sirā viddhās tathānutthitayantritāḥ ||
1931 ed. SS.3.8.14
kṣīṇasya bahudoṣasya mūrcchayā+abhihatasya ca || bhūyo 'parāhṇe visrāvyā sāparedyus tryahe 'pi vā ||
1931 ed. SS.3.8.15
raktaṃ saśeṣadoṣaṃ tu kuryād api vicakṣaṇaḥ || na cātiprasrūtaṃ kuryāc cheṣaṃ saṃśamanair jayet ||
1931 ed. SS.3.8.16
balino bahudoṣasya vayaḥsthasya śarīriṇaḥ || paraṃ pramāṇamicchanti prasthaṃ śoṇitamokṣaṇe ||
1931 ed. SS.3.8.17
tatra pādadāhapāda harṣāvabāhuka cippavisarpavātaśoṇitavātakaṇṭakavicarcikāpādadārīprabhṛtiṣu kṣipramarmaṇa upariṣṭād dvyaṅgule vrīhimukhena sirāṃ vidhyet, , ślīpade taccikitsite yathā vakṣyate, kroṣṭukaśiraḥkhañjapaṅgulavātavedanāsu jaṅghāyāṃ gulphasyopari caturaṅgule, apacyāmindrabasteradhastād dvyaṅgule, jānusandheruparyadho vā caturaṅgule gṛdhrasyāṃ, ūrumūlasaṃśritāṃ galagaṇḍe, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; viśeṣatas tu vāmabāhau kūrparasandher abhyantarato bāhumadhye plīhni kaniṣṭhikānāmikayor madhye vā, evaṃ dakṣiṇabāhau yakṛdākhye (kaphodare ca, ) etām eva ca kāsaśvāsayor apyādiśanti, gṛdhrasyām iva viśvācyāṃ, śroṇiṃ prati samantād dvyaṅgule pravāhikāyāṃ śūlinyāṃ, parivartikopadaṃśaśūkadoṣaśukravyāpatsu meḍhramadhye, (vṛṣaṇayoḥ pārśve mūtravṛddhyāṃ, nābher adhaś caturaṅgule sevanyāṃ vāmapārśve dakodare, ) vāmapārśve kakṣāstanayor antare 'ntarvidradhau pārśvaśūle ca , bāhuśoṣāvabāhukayor apyeke vadantyaṃsayor antare, trikasandhimadhyagatāṃ tṛtīyake, adhaḥskandhasandhigatāmanyatarapārśvasaṃsthitāṃ caturthake, hanusandhimadhyagatāmapasmāre, śaṅkhakeśāntasandhigatāmuro 'pāṅgalalāṭeṣu conmāde, jihvārogeṣv adhojihvāyāṃ dantavyādhiṣu ca, tāluni tālavyeṣu, karṇayor upari samantāt karṇaśūle tadrogeṣu ca, gandhāgrahaṇe nāsārogeṣu ca nāsāgre, timirākṣipākaprabhṛtiṣvakṣyāmayeṣūpanāsike lālāṭyāmapāṅgyāṃ vā, etā eva ca śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu rogeṣv iti ||
1931 ed. SS.3.8.18
ata ūrdhvaṃ duṣṭavyadhanam anuvyākhyāsyāmaḥ,
tatra durviddhātividhā kuñcitā piccitā kuṭṭitāprasrutātyudīrṇānte 'bhihatā pariśuṣkā kūṇitā vepitānutthitaviddhā śastrahatā tiryagviddhā paviddhā vyadhyāvidrutā dhenukā punaḥ punarviddhā māṃsasirāsnāyvasthisandhimarmasu ceti viṃśatir duṣṭavyadhāḥ ||
1931 ed. SS.3.8.19
tatra yā sūkṣmaśastraviddhā+avyaktamasṛk sravatirujāśophavatī ca sā durviddhā, pramāṇātiriktaviddhāyāmantaḥ praviśati śoṇitaṃ śoṇitātipravṛttirvā sātividdhā, kuñcitāyāmapyevaṃ, kuṇṭhaśastrapramathitā pṛthulībhāvamāpannā piccitā, anāsāditā punaḥ punarantayoś ca bahuśaḥ śastrābhihatā kuṭṭitā, śītabhayamūrcchābhir apravṛttaśoṇitāprasrutā, tīkṣṇamahāmukhaśastraviddhātyudīrṇā, alparaktasrāviṇyanteviddhā ante 'bhihatā kṣīṇaśoṇitasyānilapūrṇā pariśuṣkā, caturbhāgā(ca)sāditā kiṃcitpravṛttaśoṇitā kūṇitā, duḥsthānabandhanādvepamānāyāḥ śoṇitasaṃmoho bhavati sā vepitā, anutthitaviddhāyāmapyevaṃ, chinnātipravṛttaśoṇitā kriyāsaṅgakarī śastrahatā, tiryakpraṇihitaśastrā kiṃciccheṣā tiryagviddhā, bahuśaḥ kṣatā hīnaśastrapraṇidhānenāpaviddhā, aśastrakṛtyā avyadhyā, anavasthitaviddhā vidrutā, pradeśasya bahuśo 'vaghaṭṭanādārohadvyadhā muhurmuhurḥ śoṇitasrāvā dhenukā, su kṣmaśastravyadhanādbahuśo bhinnā punaḥ punarviddhā, māṃsasnāyvasthisirāsandhimarmasu viddhā rujāṃ śophaṃ vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpādayati ||
1931 ed. SS.3.8.20
bhavanti cātra |
sirāsu śikṣito nāsti calā hyetāḥ svabhāvataḥ ||
matsyavat parivartante tasmād yatnena tāḍayet ||
1931 ed. SS.3.8.21
ajānatā gṛhīte tu śastre kāyanipātite || bhavanti vyāpadaścaitā bahavaś cāpy upadravāḥ ||
1931 ed. SS.3.8.22
snehādibhiḥ kriyāyogairna tathā lepanair api ||
yānty āśu vyādhayaḥ śāntiṃ yathā samyak sirāvyadhāt ||
1931 ed. SS.3.8.23
sirāvyadhaścikitsārdhaṃ śalyatantre prakīrtitaḥ ||
yathā praṇihitaḥ samyag bastiḥ kāyacikitsate ||
1931 ed. SS.3.8.24
tatra snigdhasvinnavāntaviriktāsthāpitānuvāsitasirāviddhaiḥ parihartavyāni --- krodhāyāsamaithuna-divāsvapnavāgvyāyāmayānādhyayanasthānāsanacaṅkramaṇaśītavātātapaviruddhāsātmyājīrṇānyābalalābhāt , māsam eke manyante | eteśāṃ vistaram upariṣṭād vakṣyāmaḥ ||
1931 ed. SS.3.8.25
bhavataś cātra |
sirāviṣāṇatumbais tu jalaukābhiḥ padais tathā ||
avagāḍhaṃ yathāpūrvaṃ nirharedduṣṭaśoṇitam ||
avagāḍhe jalaukāḥ syāt pracchānaṃ piṇḍite hitam || sirāṅgavyāpake rakte śṛṅgālābū tvaci sthite ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne sirāvyadhavidhiśārīraṃ nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ ||8 ||

navamo 'dhyāyaḥ |

1931 ed. SS.3.9.1
athāto dhamanīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. SS.3.9.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. SS.3.9.3
caturviṃśatir dhamanyo nābhiprabhavā abhihitāḥ | tatra kecid āhuḥ --- sirādhamanīsrotasāmavibhāgaḥ, sirāvikārā eva hi dhamanyaḥ srotāṃsi ceti | tat tu na samyak, anyā eva hi dhamanyaḥ srotāṃsi ca sirābhyaḥ; kasmāt? vyañjanānyatvānmūlasanniyamāt karmavaiśeṣyād āgamāc ca; kevalaṃ tu parasparasannikarṣāt sadṛśāgamakarmatvāt saukṣmyācca vibhaktakarmaṇām apy avibhāga iva karmasu bhavati ||
1931 ed. SS.3.9.4
tāsāṃ tu khalu nābhiprabhavāṇāṃ dhamanīnāmūrdhvagā daśa, daśa cādhogāminyaḥ, catasrastiryaggāḥ ||
1931 ed. SS.3.9.5
ūrdhvagāḥ śabdasparśarūparasagandhapraśvāsocchvāsajṛmbhitakṣuddhasitakathitaruditādīn viśeṣān abhivahantyaḥ śarīraṃ dhārayanti |tās tu hṛdayamabhiprapannāstridhā jāyante, tāstriṃśat | tāsāṃ tu vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatastā daśa, śabdarūparasagandhānaṣṭābhir gṛhṇīte, dvābhyāṃ bhāṣate, dvābhyāṃ ghoṣaṃ karoti, dvābhyāṃ svapiti, dvābhyāṃ pratibudhyate, dve cāśruvāhiṇyau, dve stanyaṃ striyā vahataḥ stanasaṃśrite, te eva śukraṃ narasya stanābhyāmabhivahataḥ, tāstvetāstriṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ | etābhir ūrdhvaṃ nābher udarapārśvapṛṣṭhoraḥskandhagrīvābāhavo dhāryante yāpyante ca ||
1931 ed. SS.3.9.6.1
bhavati cātra |
1931 ed. SS.3.9.6
ūrdhvaṃgamā(tā)stu kurvanti karmāṇy etāni sarvaśaḥ ||
adhogamās tu vakṣyāmi karma tāsāṃ yathāyatham ||
1931 ed. SS.3.9.7
adhogamās tu vātamūtrapurīṣaśukrārtavādīnyadho vahanti | tāstu pittāśayamabhipra(ti)pannāstatrasthamevānnapānarasaṃ vipakvamauṣṇyādvive(re)cayantyo 'bhivahantyaḥ śarīraṃ tarpayanti, arpayanti cordhvagānāṃ tiryaggāṇāṃ ca, rasasthānaṃ cābhipūrayanti, mūtrapurīṣasvedāṃś ca vive(re)cayanti; āmapakvāśayāntare ca tridhā jāyante, tāstriṃśat; tāsāṃ tu vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatastā daśa, dve 'nnavāhinyāvantrāśrite, toyavahe dve, mūtrabastimabhiprapanne mūtravahe dve, śukravahe dve śukraprādurbhāvāya, dve visargāya, te eva raktamabhivahato (visṛjataśca) nārīṇāmārtavasaṃjñaṃ, dve varconirasanyau sthūlāntrapratibaddhe, aṣṭāv anyās tiryaggāṇāṃ dhamanīnāṃ svedamarpayanti; tāstvetāstriṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ | etābhir adhovābheḥ pakvāśayakaṭīmūtrapurīṣagudabastimeḍhrasakthīni dhāryante yāpyante ca ||
1931 ed. SS.3.9.8
bhavati cātra |
adhogamās tu kurvanti karmaṇy etāni sarvaśaḥ ||
tiryaggāḥ saṃpravakṣyāmi karma cāsāṃ yathāyatham ||
1931 ed. SS.3.9.9
tiryaggāṇāṃ tu catasṛṇāṃ dhamanīnām ekaikā śatadhā sahasradhā cottarottaraṃ vibhajyante, tāstv asaṅkhyeyāḥ, tābhir idaṃ śarīraṃ gavākṣitaṃ vibaddhamātataṃ ca, tāsāṃ mukhāni romakūpapratibaddhāni, yaiḥ svedamabhivahanti rasaṃ cābhitarpayanty antarbahiś ca , tair eva cābhyaṅgapariṣekāvagāhālepanavīryāṇyantaḥśarīramabhipratipadyante tvaci vipakvāni, tair eva ca sparśaṃ sukhamasukhaṃ vā gṛhṇāti; tās tv etāś catasro dhamanyaḥ sarvāṅgagatāḥ savibhāgā vyākhyātāḥ ||
1931 ed. SS.3.9.10
bhavataś cātra |
yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu biseṣu ca ||
dhamanīnāṃ tathā svāni raso yair upacīyate ||
1931 ed. SS.3.9.11
pañcābhibhūtās tv atha pañcakṛtvaḥ
pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayanti ||
pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayitvā
pañcatvamāyānti vināśakāle ||
1931 ed. SS.3.9.12
ata ūrdhvaṃ srotasāṃ mūlaviddhalakṣaṇam upadekṣyāmaḥ | tāni tu prāṇānnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārtavavahāni, yeṣv avikāraḥ; ekeṣāṃ bahūni; eteṣāṃ viśeṣā bahavaḥ | tatra prāṇavahe dve, tayor mūlaṃ hṛdayaṃ rasavāhinyaśca dhamanyaḥ, tatra viddhyasya krośanavinamanamohanabhramaṇavepanāni maraṇaṃ vā bhavati; annavahe dve, tayor mūlamāmāśayo 'nnavāhinyś ca dhamanyaḥ, tatra viddhasyādhmānaṃ śūlānnadveṣau chardiḥpipāsā 'ndhyaṃ maraṇaṃ ca; udakavahe dve, tayor mūlaṃ tālu kloma ca, tatra viddhasya pipasā sadyomaraṇaṃ ca; rasavahe dve, tayor mūlaṃ hṛdayaṃ rasavāhinyaś ca dhamanyaḥ, tatra viddhasya śoṣaḥ prāṇavahaviddhavac ca maraṇaṃ talliṅgāni ca; raktavahe dve, tayor mūlaṃ yakṛtplīhānau raktavāhinyaś ca dhamanyaḥ, tatra viddhasya śyāvāṅgatā jvaro dāhaḥ pāṇḍutā śoṇitāgamanaṃ raktanetratā ca; māṃsavahe dve, tayor mūlaṃ snāyutvacaṃ raktavahāś ca dhamanyaḥ, tatra viddhasya śvayathurmāṃsaśoṣaḥ sirāgranthayo maraṇaṃ ca; medovahe dve, tayor mūlaṃ kaṭī vṛkkau ca, tatra viddhasya svedāgamanaṃ snigdhāṅgatā tāluśoṣaḥ sthūlaśophatā pipāsā ca; mūtravahe dve, tayor mūlaṃ bastir meḍhraṃ ca, tatra viddhasyānaddhabastitā mūtranirodhaḥ stabdhamiḍhratā ca; purīṣavahe dve, tayor mūlaṃ pakvāśayo gudaṃ ca, tatra viddhasyānāho durgandhatā grathitāntratā ca; śukravahe dve, tayor mūlaṃ stanau vṛṣaṇau ca, tatra viddhasya klībatā cirāt praseko raktaśukratā ca; ārtavavahe dve, tayor mūlaṃ garbhāśaya ārtavavāhinyaś ca dhamanyaḥ, tatra viddhāyā vandhyātvaṃ maithunāsahiṣṇutvamārtavanāśaśca; sevanīcchedādrujāprādurbhāvaḥ; bastigudaviddhalakṣaṇaṃ prāguktam iti | srotoviddhaṃ tu pratyākhyāyopacaret, uddhṛtaśalyaṃ tu kṣatavidhānenopacaret ||
1931 ed. SS.3.9.13
bhavati cātra |
mūlāt khādantaraṃ dehe prasṛtaṃ tv abhivāhi yat ||
srotas tad iti vijñeyaṃ sirādhamanivarjitam ||
1931 ed. SS.3.9.trailer
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne dhamanīvyākaraṇaśārīraṃ nāma navamo 'dhyāyaḥ ||9 ||

daśamo 'dhyāyaḥ |

1931 ed. SS.3.10.1
athāto garbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. SS.3.10.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. SS.3.10.3
garbhiṇī prathamadivasāt prabhṛti nityaṃ prahṛṣṭā śuvyalaṅkṛtā śuklavasanā śāntimaṅgaladevatābrāhmaṇaguruparā ca bhavet, malinavikṛtahīnagātrāṇi na spṛśet, durgandhadurdarśanāni pariharet, udvejanīyāś ca kathāḥ, śuṣkaṃ paryuṣitaṃ kuthitaṃ klinnaṃ cānnaṃ nopabhuñjīta, bahirniṣkramaṇaṃ śūnyāgāracaityaśmaśānavṛkṣāśrayān krodhabhayasaṅkarāṃś ca bhāvān uccair bhāṣyādikaṃ ca parihared yāni ca garbhaṃ vyāpādayanti, na cābhīkṣṇaṃ tailābhyaṅgotsādanādīni niṣeveta, na cāyāsayeccharīraṃ, pūrvoktāni ca pariharet, śayanāsanaṃ mṛdv āstaraṇaṃ nātyuccam apāśrayopetam asaṃbādhaṃ ca vidadhyāt, hṛdyaṃ dravamadhuraprāyaṃ snigdhaṃ dīpanīyasaṃskṛtaṃ ca bhojanaṃ bhojayet , sāmānyam etad āprasavāt ||
1931 ed. SS.3.10.4
viśeṣatas tu garbhiṇī prathamadvitīyatṛtīyamāseṣu madhuraśītadravaprāyamāhāram upaseveta, viśeṣatas tu tṛtīye ṣaṣṭikaudanaṃ payasā bhojayeccaturthe dadhnā pañcame payasā ṣaṣṭhe sarpiṣā cetyeke, caturthe payonavanītasaṃsṛṣṭamāhārayejjāṅgalamāṃsasahitaṃ hṛdyam annaṃ bhojayet , pañcame kṣīrasarpiḥsaṃsṛṣṭaṃ , ṣaṣṭhe śvaśvadaṃṣṭrāsiddhasya sarpiṣo mātrāṃ pāyayed yavāgūṃ vā, saptame sarpiḥ pṛthakparṇyādisiddham, evam āpyāyate garbhaḥ; aṣṭame badarodakena balātibalāśatapuṣpāpalalapayodadhimastutailalavaṇamadanaphalamadhughṛtamiśreṇāsthāpayet purāṇapurīṣaśuddhyartham anulomanārthaṃ ca vāyoḥ, tataḥ payomadhurakaṣāyasiddhena tailenānuvāsayet, anulome hi vāyau sukhaṃ prasūyate nirupadravā ca bhavati, ata ūrdhvaṃ snigdhābhir yavāgūbhir jāṅgalarasaiścopakramedāprasavakālāt; evam upakrāntā snigdhā balavatī sukham anupadravā prasūyate ||
1931 ed. SS.3.10.5
navame māsi sūtikāgāramenāṃ praveśayet praśastatithyādau, tatrāriṣṭaṃ brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāṇāṃ śvetaraktapītakṛṣṇeṣu bhūmipradeśeṣu bilvanyagrodhatindukabhallātaka-nirmitaṃ sarvāgāraṃ yathāsaṅkhyaṃ tanmayaparyaṅkam upaliptabhittiṃ suvibhaktaparicchadaṃ prāgdvāraṃ dakṣiṇadvāraṃ vāṣṭahastāyataṃ caturhastavistṛtaṃ rakṣāmaṅgalasaṃpannaṃ vidheyam ||
1931 ed. SS.3.10.6
jāte hi śithile kukṣau mukte hṛdayabandhane || saśūle jaghane nārī jñeyā sā tu prajāyinī ||
1931 ed. SS.3.10.7
tatropasthitaprasavāyāḥ kaṭīpṛṣṭhaṃ prati samantād vedanā bhavaty abhīkṣṇaṃ purīṣapravṛttir mūtraṃ prasicyate yonimukhāc chleṣmā ca ||
1931 ed. SS.3.10.8
prajanayiṣyamāṇāṃ kṛtamaṅgalasvastivācanāṃ kumāraparivṛtāṃ punnāmaphalahastāṃ svabhyaktāmuṣṇodakapariṣiktāmathaināṃ sambhṛtāṃ yavāgūmākaṇṭhāt pāyayet, tataḥ kṛtopadhāne mṛduni vistīrṇe śayane sthitāmābhugnasakthīmuttānāmaśaṅkanīyāś catasraḥ striyaḥ pariṇatavayasaḥ prajananakuśalāḥ kartitanakhāḥ paricareyur iti ||
1931 ed. SS.3.10.9
athāsyā viśikhāntaram anulomam - asunukham abhyajyānubrūyāc cainām ekā --- subhage pravāhasv eti, nacāprāptāvī pravāhasva, tato vimukte garbhanāḍīprabandhe saśūleṣu śroṇivaṅkṣaṇabastiśiraḥsu ca pravāhethāḥ śanaiḥ śanaiḥ (pūrvaṃ ), tato garbhanirgame pragāḍhaṃ, tato garbhe yonimukhaṃ prapanne gāḍhataramāviśalyabhāvāt; akālapravāhaṇādbadhiraṃ mūkaṃ kubjaṃ vyastahanumūrdhvābhighātinaṃ kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃ vikaṭaṃ vā janayati ||
1931 ed. SS.3.10.10
tatra pratilomam anulomayet ||
1931 ed. SS.3.10.11
garbhasaṅge tu yoniṃ dhūpayet kṛṣṇasarpanirmokeṇa piṇḍītakena vā, badhnīyād dhiraṇyapuṣpīmūlaṃ hastapādayoḥ, dhārayet suvarcalāṃ viśalyāṃ vā ||
1931 ed. SS.3.10.12
atha jātasyolbam apanīya , mukhaṃ ca saindhavasarpiṣā viśodhya, ghṛtāktaṃ mūrdhni picuṃ dadyāt; tato nābhināḍīm aṣṭāṅgulam āyamya sūtreṇa baddhvā chedayet, tat sūtraikadeśaṃ ca kumārasya grīvāyāṃ samyag badhnīyāt ||
1931 ed. SS.3.10.13
atha kumāraṃ śītābhir adbhir āśvāsya jātakarmaṇi kṛte madhusarpiranantacūrṇam aṅgulyā 'nāmikayā lehayet; tato balātailenābhyajya, kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa sarvagandhodakena vā rūpyahemaprataptena vā vāriṇā snāpayed enaṃ kapitthapatrakaṣāyeṇa vā koṣṇena yathākālaṃ yathādoṣaṃ yathāvibhavaṃ ca ||
1931 ed. SS.3.10.14
dhamanīnāṃ hṛdisthānāṃ vivṛtatvād anantaram ||
catūrātrāt trirātrād vā strīṇāṃ stanyaṃ pravartate ||
1931 ed. SS.3.10.15
tasmāt prathame 'hni madhusarpir anantamiśraṃ mantrapūtaṃ trikālaṃ pāyayet, dvitīye lakṣmaṇāsiddhaṃ sarpiḥ, tṛtīye ca; tataḥ prāṅnivāritastanyaṃ madhusarpiḥ svapāṇitalasaṃmitaṃ dvikālaṃ pāyayet ||
1931 ed. SS.3.10.16
atha sūtikāṃ balātailābhyaktāṃ vātaharauṣadhaniṣkvāthenopacaret | saśeṣadoṣāṃ tu tad ahaḥ pippalīpippalīmūlahastipippalīcitrakaśṛṅgaveracūrṇaṃ guḍodakenoṣṇena pāyayet, evaṃ dvirātraṃ trirātraṃ vā kuryād āduṣṭaśoṇitāt | viśuddhe tato vidārigandhādisiddhāṃ snehayavāgūṃ kṣīrayavāgūṃ vā pāyayet trirātram | tato yavakolakulatthasiddhena jāṅgalarasena śālyodanaṃ bhojayed balam agnibalaṃ cāvekṣya | anena vidhinādhyardhamāsam upasaṃskṛtā vimuktāhārācārā vigatasūtikābhidhānā syāt, punar ārtavadarśanād ity eke ||
1931 ed. SS.3.10.17
dhanvabhūmijātāṃ tu sūtikāṃ ghṛtatailayor anyatarasya mātrāṃ pāyayet pippalyādikaṣāyānupānāṃ, snehanityā ca syāt trirātraṃ pañcarātraṃ vā (balavatī ;) abalāṃ yavāgūṃ pāyayet trirātraṃ pañcarātraṃ vā | ata ūrdhvaṃ snigdhenānnasaṃsargeṇopacaret ||
1931 ed. SS.3.10.18
prāyaśaś caināṃ prabhūtenoṣṇodakena pariṣiñcet, krodhāyāsamaithunādīn pariharet ||
1931 ed. SS.3.10.19
bhavataś cātra |
mithyācārāt sūtikāyā yo vyādhir upajāyate ||
sa kṛcchrasādhyo 'sādhyo vā bhaved atyapatarpaṇāt ||
1931 ed. SS.3.10.20
tasmāt tāṃ deśakālau ca vyādhisātmyena karmaṇā ||
parīkṣyopacaren nityam evaṃ nātyayam āpnuyāt ||
1931 ed. SS.3.10.21
athāparā 'patanty ānāhādhmānau kurute, tasmāt kaṇṭhamasyāḥ keśaveṣṭitayāṅgulyā pramṛjet, kaṭukālābukṛtavedhanasarṣapasarpanirmokair vā kaṭutailavimiśrair yonimukhaṃ dhūpayet, lāṅgalīmūlakalkena vā 'syāḥ pāṇipādatalam ālimpet, mūrdhni vā 'syā mahāvṛkṣakṣīram anusecayet, kuṣṭhalāṅgalīmūlakalkaṃ vā madyamūtrayor anyatareṇa pāyayet, śālamūlakalkaṃ vā pippalyādiṃ vā madyena, siddhārthakakuṣṭhalāṅgalīmahāvṛkṣakṣīramiśreṇa surāmaṇḍena vā 'sthāpayet, etair eva siddhena siddhārthakatailenottarabastiṃ dadyāt, snigdhena vā kṛttanakhena hastenāpaharet ||
1931 ed. SS.3.10.22
prajātāyāś ca nāryā rukṣaśarīrāyāstīkṣṇair-aviśodhitaṃ raktaṃ vāyunā taddeśagatenātisaṃruddhaṃ nābheradhaḥ pārśvayor bastau bastiśirasi vā granthiṃ karoti; tataś ca nābhibastyudaraśūlāni bhavanti, sūcībhir iva nistudyate bhidyate dīryata iva ca pakvāśayaḥ, samantādādhmānamudare mūtrasaṅgaś ca bhavatīti makkallalakṣaṇam | tatra (sarpiṣā sukhoṣṇena lavaṇacūrṇena vā) vīratarvādisiddhaṃ jalamuṣakādipratīvāpaṃ pāyayet, yavakṣāracūrṇaṃ vā pippalyādikvāthena, pippalyādicūrṇaṃ vā surāmaṇḍena, varuṇādikvāthaṃ vā pañcakolailāpratīvāpaṃ, pṛthakparṇyādikvāthaṃ vā bhadradārumaricasaṃsṛṣṭaṃ, purāṇaguḍaṃ vā trikaṭukacaturjātakakustumburumiśraṃ khādet, acchaṃ vā pibed ariṣṭam iti ||
1931 ed. SS.3.10.23
atha bālaṃ kṣaumaparivṛtaṃ kṣaumavastrāstṛtāyāṃ śayyāyāṃ śāyayet, pīlu badarī nimba parūṣaka śākhābhiś cainaṃ parivījayet, mūrdhni cāsyāharahastailapicum avacārayet, dhūpayec cainaṃ rakṣoghnair dhūpaiḥ, rakṣoghnāni cāsya pāṇipādaśirogrīvāsv avasṛjet, tilātasīsarṣapakaṇāṃś cātra prakiret, adhiṣṭhāne cāgniṃ prajvālayet, vraṇitopāsanīyaṃ cāvekṣeta ||
1931 ed. SS.3.10.24
tato daśame 'hani mātāpitarau kṛtamaṅgalakautukau svastivācanaṃ kṛtvā nāma kuryāt āṃ yad abhipretaṃ nakṣatranāma vā ||
1931 ed. SS.3.10.25
tato yathāvarṇaṃ dhātrīm upeyān madhyamapramāṇāṃ madhyamavayaskām arogāṃ śīlavatīm acapalām alolupām akṛśām asthūlāṃ prasannakṣīrām alambauṣṭhīm alambordhvastanīm avyaṅgām avyasaninīṃ jīvadvatsāṃ dogdhrīṃ vatsalām akṣudrakarmiṇīṃ kule jātāmato bhūyiṣṭhaiś ca guṇair anvitāṃ śyāmām ārogyabalavṛddhaye bālasya | tatrordhvastanī karālaṃ kuryāt , lambastanī nāsikāmukhaṃ chādayitvā maraṇam āpādayet | tataḥ praśastāyāṃ tithau śiraḥsnātam ahatavāsasam udaṅmukhaṃ śiśum upaveśya dhātrīṃ prāṅmukhīm upaveśya dakṣiṇaṃ stanaṃ dhautam īṣatparisrutam abhimantrya mantreṇānena pāyayet ||
1931 ed. SS.3.10.26
`catvāraḥ sāgarās tubhyaṃ stanayoḥ kṣīravāhiṇaḥ |
bhavantu subhage nityaṃ bālasya balavṛddhaye ||
1931 ed. SS.3.10.27
payo 'mṛtarasaṃpītvā kumāras te śubhānane |
dīrgham āyur avāpnotu devāḥ prāśyāmṛtaṃ yathā ||'
1931 ed. SS.3.10.28
ato 'nyathā nānāstanyopayogasyāsātmyād vyādhijanma bhavati ||
1931 ed. SS.3.10.29
aparisrute 'py atistabdhastanyapūrṇastanapānādutsuhitasrotasaḥ śiśoḥ kāsaśvāsavamī prādurbhāvaḥ | tasmād evaṃ vidhānāṃ stanyaṃ na pāyayet ||
1931 ed. SS.3.10.30
krodhaśokāvātsalyādibhiś ca striyāḥ stanyanāśo bhavati | athāsyāḥ kṣīrajananārthaṃ saumanasyam utpādya yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsarasasurāsauvīrakapiṇyākalaśunamatsyakaśerukaśṛṅgāṭakabisavidārikandamadhukaśatāvarīnalikālābūkālaśākaprabhṛtīni vidadhyāt ||
1931 ed. SS.3.10.31
athāsyāḥ stanyam apsu parīkṣeta, tac cecchītalam amalaṃ tanu śaṅkhāvabhāsam apsu nyastam ekībhāvaṃ gacchaty aphenilam atantum annotplavate 'vasīdati vā tac chuddham iti vidyāt, tena kumārasyārogyaṃ śarīropacayo balavṛddhiś ca bhavati | na ca kṣudhitaśokārtaśrāntapraduṣṭadhātugarbhiṇījvaritātikṣīṇātisthūlavidagdhabhaktaviruddhāhāratarpitāyāḥ stanyaṃ pāyayet; nājīrṇauṣadhaṃ ca bālaṃ, doṣauṣadhamalānāṃ tīvravegotpattibhayāt ||
1931 ed. SS.3.10.32
bhavanti cātra |
dhātryās tu gurubhir bhojyair viṣamair doṣalais tathā ||
doṣā dehe prakupyanti tataḥ stanyaṃ praduṣyati ||
1931 ed. SS.3.10.33
mithyāhāravihāriṇyā duṣṭā vātādayaḥ striyāḥ ||
dūṣayanti payas tena śārīrā vyādhayaḥ śiśoḥ ||
bhavanti kuśalas tāṃś ca bhiṣak samyag vibhāvayet ||
1931 ed. SS.3.10.34
aṅgapratyaṅgadeśe tu rujā yatrāsya jāyate ||
muhur muhuḥ spṛśati taṃ spṛśyamāne ca roditi ||
1931 ed. SS.3.10.35
nimīlitākṣo mūrdhasthe śiro roge na dhārayet ||
bastis the mūtrasaṅgārto rujā tṛṣyati mūrcchati ||
1931 ed. SS.3.10.36
viṇmūtrasaṅgavaivarṇyacchardyādhmānāntrakūjanaiḥ ||
koṣṭhe doṣān vijānīyāt sarvatrasthāṃś ca rodanaiḥ ||
1931 ed. SS.3.10.37
teṣu ca yathābhihitaṃ mṛdv acchedanīyam auṣadhaṃ mātrayā kṣīrapasya kṣīrasarpiṣā dhātryāś ca vidadhyāt, kṣīrānnād asyātmani dhātryāś ca, annādasya kaṣāyādīn ātmany eva na dhātryāḥ ||
1931 ed. SS.3.10.38
tatra māsādūrdhvaṃ kṣīrapāyāṅguliparvadvayagraha(ṇa)saṃmitāmauṣadhamātrāṃ vidadhyāt, kolāsthisaṃmitāṃ kalkamātrāṃ kṣīrānnādāya, kolasaṃmitāmannādāyeti ||
1931 ed. SS.3.10.39
yeṣāṃ gadānāṃ ye yogāḥ pravakṣyante 'gadaṅkarāḥ ||
teṣu tat kalkasaṃliptau pāyayeta śiśuṃ stanau ||
1931 ed. SS.3.10.40
ekaṃ dve trīṇi cāhāni vātapittakaphajvare ||
stanyapāyāhitaṃ sarpiritarābhyāṃ yathārthataḥ ||
1931 ed. SS.3.10.41
na ca tṛṣṇābhayād atra pāyayeta śiśuṃ stanau ||
virekabastivamanāny ṛte kuryāc ca nātyayāt ||
1931 ed. SS.3.10.42
mastuluṅgakṣayād yasya vāyus tālv asthi nāmayet ||
tasya tṛḍdainyayuktasya sarpirmadhurakaiḥ śṛtam ||
1931 ed. SS.3.10.43
pānābhyañjanayor yojyaṃ śītāmbūdvejanaṃ tathā ||
vātenādhmāpitāṃ nābhiṃ sarujāṃ tuṇḍisaṃjñitām ||
1931 ed. SS.3.10.44
mārutaghnaiḥ praśamayet snehasvedopanāhanaiḥ ||
gudapāke tu bālānāṃ pittaghnīṃ kārayet kriyām ||
rasāñjanaṃ viśeṣeṇa pānālepanayor hitam ||
1931 ed. SS.3.10.45
kṣīrāhārāya sarpiḥ pāyayet siddhārthakavacāmāṃsīpayasyāpāmārgaśatāvarīsārivābrāhmīpippalīharidrākuṣṭhasaindhavasiddhaṃ, kṣīrānnādāya madhukavacāpippalīcitrakatriphalāsiddham, annādāya dvipañcamūlīkṣīratagarabhadradārumaricamadhukaviḍaṅga-drākṣādvibrāhmīsiddaṃ ; tenārogyabalamedhāyūṃṣi śiśorbhavanti ||
1931 ed. SS.3.10.46
bālaṃ punar gātrasukhaṃ gṛhṇīyāt, na cainaṃ tarjayet, sahasā na pratibodhayed vitrāsabhayāt, sahasā nāpahared utkṣiped vā vātādivighātabhayāt, nopaveśayet kaubjyabhayāt, nityaṃ cainam anuvarteta priyśatair ajighāṃsuḥ; evam anabhihatamanās tv abhivardhate nityam udagrasattvasaṃpanno nīrogaḥ suprasannamanāś ca bhavati | vātātapavidyutprabhāpādapalatāśūnyāgāranimnasthānagra(gṛ?)hacchāyādibhyo durgrahopasargataś ca bālaṃ rakṣet ||
1931 ed. SS.3.10.47
nāśucau visṛjed bālaṃ nākāśe viṣame na ca || noṣmamārutavarṣeṣu rajodhūmodakeṣu ca ||
1931 ed. SS.3.10.48
kṣīrasātmyatayā kṣīramājaṃ gavyam athāpi vā ||
dadyād āstanyaparyāpter bālānāṃ vīkṣya mātrayā ||
1931 ed. SS.3.10.49
ṣaṇmāsaṃ cainamannaṃ prāśayel laghu hitaṃ ca ||
1931 ed. SS.3.10.50
nityam avarodharataś ca syāt kṛtarakṣa upasargabhayāt; prayatnataś ca grahopasargebhyo rakṣyā bālā bhavanti ||
1931 ed. SS.3.10.51
atha kumāra udvijate trasyati roditi naṣṭasaṃjño bhavati nakhadaśanair dhātrīmātmānaṃ ca pariṇudati dantān khādati kūjati jṛmbhate bhruvau vikṣipaty ūrdhvaṃ nirīkṣate phenam udvamati sandaṣṭauṣṭhaḥ kūro bhinnāmavarcā dīnārtasvaro niśi jāgarti durbalo mlānāṅgo matsyaccahucchrundarimatkuṇagandho yathā purā dhātryāḥ stanyam abhilaṣati tathā nābhilaṣatīti sāmānyena grahopasṛṣṭalakṣaṇam uktaṃ, vistareṇottare vakṣyāmaḥ ||
1931 ed. SS.3.10.52
śaktimantaṃ cainaṃ jñātvā yathāvarṇaṃ vidyāṃ grāhayet ||
1931 ed. SS.3.10.53
athāsmai pañcaviṃśativarṣāya dvādaśavarṣāṃ patnīm āvahet pitryadharmārthakāmaprajāḥ prāpsyatīti ||
1931 ed. SS.3.10.54
ūnaṣoḍaśavarṣāyām aprāptaḥ pañcaviṃśatim ||
yady ādhatte pumān garbhaṃ kukṣisthaḥ sa vipadyate ||
1931 ed. SS.3.10.55
jāto vā na ciraṃ jīvej jīved vā durbalendriyaḥ ||
tasmād atyantabālāyāṃ garbhādhānaṃ na kārayet ||
1931 ed. SS.3.10.56
ativṛddhāyāṃ dīrgharogiṇyām anyena vā vikāreṇopasṛṣṭāyāṃ garbhādhānaṃ naiva kurvīta | puruṣasyāpy evaṃvidhasya ta eva doṣāḥ saṃbhavanti ||
1931 ed. SS.3.10.57
tatra pūrvoktaiḥ patiṣyati garbhe garbhāśayakaṭīvaṅkṣaṇabastiśūlāni raktadarśanaṃ ca, tatra śītaiḥ pariṣekāvagāhapradehādibhir upacarejjīvanīyaśṛtakṣīrapānaiś ca; garbhasphuraṇe muhurmuhus tat sandhāraṇārthaṃ kṣīram utpalādisiddhaṃ pāyayet; prasraṃsamāne sadāhapārśvapṛṣṭhaśūlāsṛgdarānāhamūtrasaṅgāḥ, sthānāt sthānaṃ copakrāmati garbhe koṣṭhe saṃrambhaḥ, tatra snigdhaśītāḥ kriyāḥ; vedanāyāṃ mahāsahākṣudrasahāmadhukaśvadaṃṣṭrākaṇṭakārikāsiddhaṃ payaḥ śarkarākṣaudramiśraṃ pāyayet; mūtrasaṅge darbhādisiddhaṃ; ānāhe hiṅgusauvarcalalaśunavacāsiddhaṃ; atyarthaṃ sravati rakte koṣṭhāgārikāgāramṛtpiṇḍasamaṅgādhātakīkusumanavamālikāgairikasarjarasarasāñjanacūrṇaṃ madhunā 'valihyāt, yathālābhaṃ nyagrodhāditvakpravālakalkaṃ vā payasā pāyayet, utpalādikalkaṃ vā kaśeruśṛṅgāṭakaśālūkakalkaṃ vā śṛtena payasā, udumbaraphalaudakakandakvāthena vā śarkarāmadhumadhureṇa śālipiṣṭaṃ, nyagrodhādisvarasaparipītaṃ vā vastrāvayavaṃ yonyāṃ dhārayet; athādṛṣṭaśoṇitavedanāyāṃ madhukadevadārumañjiṣṭhāpayasyāsiddhaṃ payaḥ pāyayet, tad evāśmantakaśatāvarīpayasyāsiddhaṃ vidārigandhādisiddhaṃ vā, bṛhatīdvayotpalaśatāvarīsārivāpayasyāmadhukasiddhaṃ vā, evaṃ kṣipram upakrāntāyā upāvartante rujo garbhaś cāpy āyate; vyavasthite ca garbhe gavyenoḍumbaraśalāṭusiddhena payasā bhojayet ; atīte lavaṇasnehavarjyābhir yavāgūbhir uddālakādīnāṃ pācanīyopasaṃskṛtābhir upakrameta yāvanto māsā garbhasya tāvanty ahāni; bastyudaraśūleṣu purāṇaguḍaṃ dīpanīyasaṃyuktaṃ pāyayed ariṣṭaṃ vā; vātopadravagṛhītatvāt srotasāṃ līyate garbhaḥ, so 'tikālam avatiṣṭhamāno vyāpadyate, tāṃ mṛdunā snehādikrameṇopacaret, utkrośarasasaṃśsiddhām analpasnehāṃ yavāgūṃ pāyayet, māṣatilabilvaśalāṭusiddhān vā kulmāṣān bhakṣayen madhumādhvīkaṃ cānupibet saptarātraṃ; kālātītasthāyini garbhe viśeṣataḥ sadhānyam udūkhalaṃ musalenābhihanyād viṣame vā yān āsane seveta; vātābhipanna eva śuṣyati garbhaḥ, sa mātuḥ kukṣiṃ na pūrayati mandaṃ spandate ca, taṃ bṛṃhaṇīyaiḥ payobhir māṃsarasaiś copacaret; śukraśoṇitaṃ vāyunā 'bhiprapannam avakrāntajīvam ādhmāpayaty udaraṃ, taṃ kadācid yadṛcchayopaśāntaṃ naigameṣāpahṛtam iti bhāṣante, tam eva kadācit pralīyamānaṃ nāgodaram ity āhuḥ; tatrāpi līnavat pratīkāraḥ ||
1931 ed. SS.3.10.58
ata ūrdhvaṃ māsānumāsikaṃ vakṣyāmaḥ ||
1931 ed. SS.3.10.59
madhukaṃ śākabījaṃ ca payasyā suradāru ca ||
aśmantakas tilāḥ kṛṣṇās tāmravallī śatāvarī ||
1931 ed. SS.3.10.60
vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpalasārivā ||
anantā sārivā rāsnā padmā madhukam eva ca ||
1931 ed. SS.3.10.61
bṛhatyau kāśmarī cāpi kṣīriśuṅgās tvaco ghṛtam ||
pṛśniparṇī balā śigru śvadaṃṣṭrā madhuparṇikā ||
1931 ed. SS.3.10.62
śṛṅgāṭakaṃ bisaṃ drākṣā kaśeru madhukaṃ sitā ||
vatsaite sapta yogāḥ syur ardhaślokasamāpanāḥ ||
yathāsaṃkhyaṃ prayoktavyā garbhasrāve payoyutāḥ ||
1931 ed. SS.3.10.63
kapitthabṛhatībilvapaṭolekṣunidigdhikā- ||
mūlāni kṣīrasiddhāni pāyayed bhiṣag aṣṭame ||
1931 ed. SS.3.10.64
navame madhukānantāpayasyāsārivāḥ pibet ||
kṣīraṃ śuṇṭhīpayasyābhyāṃ siddhaṃ syād daśame hitam ||
1931 ed. SS.3.10.65
sakṣīrā vā hitā śuṇṭhī madhukaṃ suradāru ca ||
evam āpyāyate garbhas tīvrā ruk copaśāmyati ||
1931 ed. SS.3.10.66
nivṛttaprasavāyās tu punaḥ ṣaḍbhyo varṣebhya ūrdhvaṃ prasavam ānāyā nāryāḥ kumāro 'lpāyur bhavati ||
1931 ed. SS.3.10.67
atha garbhiṇīṃ vyādhyutpattāv atyaye chardayen madhurāmlenānnopahitenānulomayec ca, saṃśamanīyaṃ ca mṛdu vidadhyād annapānayoḥ, aśnīyāc ca madhuraprāyaṃ garbhāviruddhaṃ ca, garbhāviruddhāś ca yathāyogaṃ vidadhīta mṛdu prāyāḥ ||
1931 ed. SS.3.10.68
bhavanti cātra |
sauvarṇaṃ sukṛtaṃ cūrṇaṃ kuṣṭhaṃ madhu ghṛtaṃ vacā ||
matsyākṣakaḥ śaṅkhapuṣpī madhu sarpiḥ sakāñcanam ||
1931 ed. SS.3.10.69
arkapuṣpī madhughṛtaṃ cūrṇitaṃ kanakaṃ vacā ||
hemacūrṇāni kaiḍaryaḥ śvetā dūrvā ghṛtaṃ madhu ||
1931 ed. SS.3.10.70
catvāro 'bhihitāḥ prāśāḥ ślokārdheṣu caturṣv api ||
kumārāṇāṃ vapurmedhā balabuddhivivardhanāḥ ||
1931 ed. SS.3.10.trailer
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīraṃ nāma daśamo 'dhyāyaḥ ||10 || samāptaṃ cedaṃ sūtrasthānam |