Transcription of MS Bīkāner Anup 4389, ff. 2--4v

Published in by in .

  • Anup Library
  • Bikaner, India
  • Known as: 4389.
  • Siglum: B1

A paper manuscript in Devanāgarī script. Approximately 70 folios (PDF has 140 pages)

More ▾
Title Nyāyacandrikā
Author Gayadāsa
Physical description
Language/Script Sanskrit in Devanagari script.
  • ba and va not distinguished.
Format pothi
Material paper
Hand
  • (sole) Devanāgari script in black ink.
History
Date of production Śaka 1477 (1555 CE).
Place of origin

  • B1
(From digital_image 1v) L
Gayadāsa on 1.2.1
athavā śiṣyopanayanam asmin vidyatap iti bhatau chaḥ __​_​_​_​_​_​_​ vartanāne madarthaḥ dhyāyānuvāka__​_​_​_​_​_​_​_​m anyeṣv apy etaṃ jātīye adhyayanasaṃpradānīyādiṣu cha pratāyaḥ |
Gayadāsa on 1.2.3
brāhmaṇakṣatriyavaiśvā nāṃ madhyesamam ekatamaṃ | an...............atrānvayaḥ āyurvedādhāyikuloṃ vayo bālyāvasthādikaṃ | śaucaṃ śucitā| bāhyamābhyaṃtaraṃ ca|.............dikaṃ | ābhyaṃtaraṃ manaḥsaṃśuddhiḥ |ācā raḥ kuladeśādyanugataṃ laukikaṃ vidhānaṃ.............teṃdriyapūrvikā śāuṇapravṛttiḥ| śaktir utsāhaśaktiḥ balaṃ kriyānirvarttanakṣamatā anye.............r viparyayam āhuḥ | dhṛtimanir manaḥsaṃtuṣṭiḥ smṛtiḥ pūrvānubhūtasya smaraṇa | pratipattir avabodhaḥ | anuṣṭhān...........r yuktam adhitu| tatrādvayayukto dhyāyo dhikṛtatvāt dhāyoḥ prathamaṃ tatraidati ghā__​_​_​kṣity āha...........ravayo vacchāsucividyāphalāvāptaḥ | bāhyaḥ śaucayogād adi (From digital_image 2r) L . gahaṇīyaḥ_ 1yantaraśaucayogād ānurādhisacādhī| ācārayogāna...........praphalamaṃbhrutādhanaṃyayogāt sanmārga pava pravartate | śaktiyogāt sadā śāstrodyogaṃ karoti| balayogāt śāstrakleśaṃ kṣayate | te prayātysthāne vā__​_​_​śenagraṃvaṃ vibhurtti| dhṛtiyogād avyākulavittaśāstraṃ cintayan prasannīkaroti|| yogād abhyastana vismarati pratipattyā śāstrārtham avagachati ricyate|| __​_​_​_​_​_​_​_​nuśabdo jihvādibhiḥ pra tyekam abhisaṃbadhyate| ceṣṭā kāyaparispaṃdaḥ ato viparitaguṇaṃ nopanayet| sa hi guṇavān atosmai deyam ity e tāvāt eva guṇavato dāmadyasya siddhatvāt || guṇahīṇaniṣedhasya la_tvāt punarvacanaṃ niyamārthaṃ viparītaguṇaṃ nopanayed eva| śūdram api kṛtaguṇasaṃmpannam anupanītam adhyāyayed ity eke|| saṃpannaśabdaḥ kulaguṇān pratyekaṃ saṃbadhyate| guṇā vayaḥśau dhe dedhaḥśiśruguṇasaṃpannā uktāḥ| kulam atrāyurvedādhyāyikulaṃ | yad āha carakaḥ|| rogabhijitiye vinā na śiṣyādhyāyanavidhautavidyakulajagadvavātadridyaḥ__​_​| sā vidyā eṣāṃte ta dvidyaḥ| āyurvedādhyāyino brāhmaṇakṣatriyavaiśyāḥ teṣāṃ kula jejātaṃ| adyavātadvidhād evāvṛttaṃ tam āyurvedādhyayanajām ity arthaḥ| yeṣv eva hi brāhmaṇādīnāṃ kaścidd eva kaṃ cid eva kaṃcideva viśiṣṭaṃ svakulani L nānya iti| yapi śūdram api kulaguṇasampannasanupanītatīnyādikaṃ athamaprārthavarṇavatti| te punar āyuvedodhyāyikulaja sa śūdrayā__​_​_​_​_​_​_​_​sarvajanā na ca gītena nirākṛtāḥ| tatprāsa śūdravaiśya vidhyati| deśahāritāṃyārthāgrattilalakṣaṇā__​_​_​lyām api śiṣyaguṇasaṃpadasatimabhidhyāyodhāya upanayanavidhiṃ vaktum āha||
Gayadāsa on 1.2.4
upanayanīyaṃ brāhmaṇam ityādi| upanayanīyam ity arhe kṛtyaḥ upanayanārhaṃ pūrvāditaḥ guṇasampanna| praśasteṣu ditidithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣu tatra tithayaḥ prati padādayaḥ| karaṇāni vālavādini muhūrtās triṃśaccivādyā aniplaaparyaṃtā| nakṣastrāṇi aśvinīprabhṛtīni| teṣāṃ praśastatvaṃ jyotiḥśāstrādidaṃ vacanādunneyaṃ| praśastāyāṃ diśi prācyām vā udīcyāṃ vā|| sthaṇḍilaṃ vratasādhanapiṇḍikāṃ| agnim upasamādhyāya saṃnnidhāne āropya kṣavihomikena vidhineti dārvīhomaproktena kalpeta| tarta dārvīhomiko vidhiḥ brāhmaṇānāṃ chandovidāṃ prasiddhaḥ| pratidaivatam ṛṣīś ceti cakāreṇa ṛṣīś cety atrāpi pratir apakṛṣyate tena prati daivataṃ pratiṛṣīn ity arthaḥ tatra prīto bhuvatīti| brahmaṇe svāhā| prajāpataye svāhā| agnībhyāṃ svāhā| iṃdrāya svāhā| pratyūṣati iti dhanvaṃtaraye svāhā| bharaṣṭādvāthijāya svāhā ātreyāya svāhetyādi L ya taṃ dvedaṃ prādhānyena gavikiṃ cavam āyurvedam api tahe saṃ brāhmaṇādīnām api ta_ akulajānām eva __​_​ bhyupagamāt| bhūḍalya punar etad vidyā kulaja kasya kaḥ pāṭhā vakā_ detasau śruteti pramayana anekaśākhāśreyaṃ hy ekām ava karmmeti| carako _ śūdro vaiśyavidhyati|daśenābhyupagatāḥ| evam āyurvedapāṭho pi tadyā cākaraṇoādyagninsamibhis tu sarve śūdrapāṭhātiprasaṃgabhuyād vāyurvedapāṭhasākṣāt pāṭho tye| tadā vyākaraṇādy api ṛṣibhis tu sarvaśūdrapāṭhān niprasaṃgabhayād vāyurvedapāṭhe sākṣāt śūdragrahaṇaṃ na kṛtāṃcaitrayavidhyatideśam anulabhate| tena mardamac chūdrapāṭhātiprasaṃgadoṣo vivekāśa eva| tathā _teṣva__​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​ kulajasya pāṭho bhyupagamyate| ata duḥkulīnaṃ tyajediṣvā nasahaṃ ca palaśaṭham ityādau vidho trijaṃ śūdrajātim ity āha||__​_​_​_​ palakṣaṇenālajaśūdrasya niṣedhaḥ| yadi hiṇamānyena śūdrajātiniṣedhatvāt|| tadā śūdrajatim ity āha| tena hārite pi __​_​ __​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​śūdrapāṭhāti_maṃgaḥ carake tiachidyakulajam athavā tadvidyavṛittiḥ m ity ukter anekaśākhāśrayam ekam eva karmma saṃmato__​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​ L
Gayadāsa on 1.2.5
tatra bra__​_​suśru śaṇāṃ varṇānām iti ke cit paṭhati| anye tu kṣatriyavaiśyayor adhyāpanenādhikāro da_ī vīti varṇayaṃti sthāpagaṃti āsamāpnoti pa jātiṃ sa vā jātir ucyata iti| tasmād vijāti cādadhyāpanādhikāraḥ tan no āyurvedapāṭhahotiyaṃ na sākṣād vijātitvaṃ asādhāraṇa__​_​_​prathamya ṛtvijaṃ homadarśanāt|| anupanayanapūrvakaṃ ca dhāpanam uktaguṇasya śūdrasyāpyati|
Gayadāsa on 1.2.6
tato gnitriguṇa kṣīṇikṛtya triśabdāt kriyābhyāṃ vṛttiguṇaje dvitricaturthāsu jātisu ca agnisākṣīdhām iti| kriyāviśeṣaṇaṃ śiṣyati| śeṣaṇaṃvān na ca prādhānyaṃ prāpnuyād vihoti saṃbaṃdhaḥ kāmādīn hi kṣetre tatra kāmo vi_ṣṭastriviṣayasparśaḥ prakalpaḥ athavā śabdādiṣu grahapratahir vā kāmo diṣva grahapravṛttisu vidyākūlaṃ kovaḥ parasyatyakārapūrvikā haravitejaḥ lātetharadhagrahā mohas tu tavajñāne mūḍhatā sā vṛttadribhiḥ kāraṇorat jñānāsaṃśayāṣiṣyāṃ jñānātveti| mānasmarvaproktarṣeṇotmajño jñānaṃ kāryaḥ|__​_​_​_​_​ pratipravṛttiḥ hakṣāḥ iṣṭāpi rasambāho__​_​_​_​ prārāṣṭyaṃ vātyūkṣaṇā paikubhyaṃ avadātā| pravṛttam asatyaṃ|| asa__​_​_​_​_​_​_​ha| ativānyata jñakāni satyādipahapaṇeti__​_​_​_​_​_​_​ tat pratyekam abhimaṃdrasyatetiṣya pravṛttim ātmani samya śiṣyeṣū prabhṛtiniyann āha
Gayadāsa on 1.2.7
ahaṃvetyādi anyaprakāradarśī bhaveyaṃprakāradaṇīyāṣṭāsyā| enobhgbhaveyaṃ tayacodā pāpabhāg bhavāmītyarthaḥ L enaḥ pāpaṃ bhavartār vidho liṅ||
Gayadāsa on 1.2.8
__​_​_​_​_​_​_​tyādi|| ana śiṣyasyāture pravṛttiṃ niṣayamayann āha||kidvijaguruvadaaridretyādi|__​_​ṣu satyam arthalābhena pratikartavyaṃ vyāśūdeṣu jāhasādayaḥ| kuniṣāḥ pakṣiṇā hantāsī patitāḥ bhṛ__​_​_​_​_​evaṃ kṛte kiṃ yaḥ sam ity āha vidyā prakāśaka svaṃyaṃ prakāśaṃ yātīti karmakarttari prayogaḥ mitrātīś cādyijātipadhasupanījanadhiṣṭho na śāstra_dhyeta|
Gayadāsa on 1.2.9
tat kasamin kāle dhyeyam iti nidedha sukhena vidhiṃ prati pādayaṃnn āha kṛṣṇāṣṭamītyādi| athavā naikastāhisādipravāhaṇaḥ dvādho di parihārādri_ prakāśyate tatphalavāptiś ca| api dveṣu ca kāleṣv adhyayanaparihārādibhiḥ darkayitum ahā kṛṣṇe patneḥ 'ṣṭamī tannidhane kṛṣṇapakṣanidhane vasānna dve hamī caturdasī| paurṇamāsīṣu nādhyeyam iti__​_​__​_​nu nādhyeyam alyaṣu ca yeṣu viprānādhīyata iti ānenāpagṛhīta vyenyena pratipado viprā nādhīyate hy ābhyanupratipādāv anyec ca pragṛhīmṛ śākhā__​_​_​vidhana iti| kṛṣṇanidhane hani nādhyayaṃ || teno māvāsyā gṛhītā eṣāhanī dve anyakṛtakṛtye ca sutī dve asa__​_​_​kāpāṃtanidhana iti sāmīpya antam anuvarttanīyaṃ tana tanidhanasamīpe hi na dvavaṃ tat punaś caturdaśī pratipad iti nyadvimokṣa L nidhanasamīpaṃ dināṃtarātītatasmiti| aho niniha__​_​radravyaḥ yasmin niyantum āha| ahardvisandhyaṃhayoḥ saṃ dhyayoḥ samāhāraḥ dvisaṃdhyaṃty ekalavidyutatajjayitnughoṣa ity akālanidyuti| akālastanayiituṣodho akālavidyut| avidyudgrahaṇavarṣopalakṣaṇaṃ| tenākīāliki vṛṣṭirgṛhyate akālavṛṣṭir anṛtuvṛṣṭiḥ| nā tu hemantaśirahyana taduktaṃ| pauṣādicaturo māsān smṛtā vṛṣṭiḥ kālikīti| akālakarihadhoś ca ke cit saṃdhamameghadhvanim ācakṣate| ke cid anārtavaṃ|__​_​_​_​ ghūnayintur meghaḥ svataṃtrarāṣṭrakṣitipaṭhyasvāsvitiśca|__​_​_​_​ pratyekam abhisaṃbaṃdhyate| tatra balarāṣṭramaṃdalaṃ teṣāṃ vakṣaḥpīḍāḥ _ṣṭyān amṛtam artyadāhasthānāṃ yānaṃ hastyādi| ādyatanaṃ vadhasthānaṃ ahaśca || prāṇino sminn iti kṛ cāa mahotsavaḥ śakrotsavādi| utpatiḥ prāṇinā niṣṭāniś ca śrūvadhāḥ| paṃca mahābhūtānāṃ pariṇāmaviśeṣaḥ anye tu vividhaḥ __​_​_​ cakṣate bheṣaḥbhariktadivyam iti| utpātay evotpāditatvadi cayāditvāt rthe vañ anuktasaṃgrahārtham āha| nādhyayam anyeṣu cetyādi| te ca kālavisasaḥviśeṣāḥchaṃdogānāṃ vacanād evāvagaṃtavyāḥ| anye dataṃtrāṃtatāṃ__​_​_​matrāmrisyajīyajuṣṭo sukhaḥ| lapuktvā āddarūpake yo 'pi drivittapra L striyāṃ sā__​_​_​_​_​caṃḍrayoḥ dāraṇe pūtigaṃdhavaparideti datisvate| rājaś ca__​_​_​_​_​_​_​_​ śruvāyāte jasthahvādīnāṃ__​_​_​_​_​_​_​_​_​_​rohāt paṭhati yo naraḥ| sārvatraṃ samahāṃtvaṃ hi labhate__​_​_​_​tyājariḍrivāyoṣiṣyāyaṃ upanīyo dhyāyaḥ||