User Tools


MS Lahore PUL Woolner 7082

Published in by in .

  • The Woolner Library
  • Punjab University Library
  • Lahore, Pakistan
  • Known as: 7082.
  • Siglum: L

[description of manuscript]

More ▾
Title Suśrutasaṃhitā
Author Suśruta
Physical description
Language/Script Sanskrit in Grantha script|
Format pothi
Material palm-leaf
History
Date of production
Place of origin

  • L
(From digital_image 1r)
L⸤oṃ namo dhanvantaraye namaḥ |
athātas sarvabhūtañ cintāśārīram_ vyākhyāsyāmaḥ |
athovāca bhaga⸤vān dhanvantaritaḥ |
atha khalv avarma sa suśruta sarvabhūtānāṃ kāriṇam | akāraṇaṃ | sa⸤tvarajastamolakṣacṇam | ṣṭarūpam akhilasya jagatas saṃbhavihectur avyaktan nāma | ta⸤d ekam anekeṣāṃ | ckṣetrajñānām adhiṣṭhānam samudra ivaudackānām bhāvānām
⸤tasmād avyaktān mahcān ut_padyate | talliṃga etal liṃgāc caṃ mahactas tallakṣaṇa evā⸤haṃkāra ut_padyate | sa trividhaḥ vaikārikastaijaso bhūtādir iti | tatra vaikārikāL⸤d ahaṃkārāt tallakṣaṇāny evaikādeśendriyāṇy ut_padyante | tathyad yathā | śrotra⸤tvacakṣujihvāghrāṇavāghghastopasthapāyupādamanāṃsi tatra | pūrvāṇi | pañca bu⸤ddhīndriyāṇi | itarāṇi cpañca karmmondriyāṇi | ubhayātmakam manaḥ | cbhūtādes tallakṣaṇ⸤āny evaā | pañcatanmāctrāṇy ut_padyante | tad yathā | śabdatanmāctraṃ | sparśśatanmātra⸤m | rūpatanmātram_ rasactanmātram | gandhatanmātram | iti bhūtāni te sas tadviśeṣāś śabdaspa⸤rśarūparasagandhāḥ | evavm etāni tatvāni caturviṃśatir vyākhyātāni |
tatra buddhīndriyāL⸤ṇāṃ | śabdādayo viṣayoḥ | karmmendriyāṇāṃ yathāsaṃkhyaṃ vacanādānānandavisargavicā⸤raṇāni |
arvavyakta mahcānahaṃkārāḥ | pañcatanmātrāṇi cety aṣṭau prakṛtayaḥ śeṣā⸤ṣ ṣoḍaśa vikārāḥ |
ctatra sarva evācetana vargaḥ | puruṣaḥ pacñcaviṃśatikañ ceta⸤yitā so vikāry akācraṇasaṃyuktas saty apy acaitanye pradhācne | puruṣasya ⸤kaivalyārtthāṃ pravṛttim upadiśanti | kṣīrādīñ cātra hetūn udāharanti |
cata ūrddhvaṃ prakṛti⸤puruṣayos sādharmmyavaidharmmye vyākhyāsyāmaḥ | tad yathā | ubhāv apy anādī | ubhāv apy aLliṃgau | ubhāv apy anantau | ubhāv api nityau | ubhau ca sarvagatāv iti | ekā tu prakṛtir acetanā tri⸤guṇā bījadharmaṇī | amaddhyasthadharmmaṇī ceti - bahavas tu puruṣāś cetanāvantaḥ | aguṇāḥ | abī⸤jadharmmiṇīḥ | aprasavadharmmicṇaḥ | maddhyasthāś ceti |
tatra kāraṇānurūcpaṃ kāryyam iti kṛtvā ⸤sarva evaite viśeṣcāḥ | satvarajastamomayā bhavantī | tadvyañjanactvāt taj janmatvāc ca tat⸤guṇā eva puruṣā bhacvantī|ty eke bhāṣante |
vaitadike tu
svacbhāvaṃ īśvaraḥ kā⸤lo yadracchā niyatis tathā |
pariṇāṃ iti prāhuḥ prakṛtim_ pṛthudarśinaḥ |
tamomayāni bhūtāni tat_L⸤guṇāny eva lakṣayet |
taiś ca tallakṣaṇāḥ | kṛsnā bhūtagrāmāḥ prajajñire |
tasyopayogo bhihi⸤taś cikit_sām prati sarvadā
bhūtebhyo hi parā cintā yasmāt_ nāsti cikitsite ||
yato hitan tat sam_⸤bhavadravyasamūho bhūtādir iti c imāni bhautikāni cendriyāṇy āyurvecdadvido ubadanti | tathā | ⸤indriyārtthāṃś ca |
bhak | indriyeṇendiyartthaṃ tu svaṃ svaṃ gṛhṇāti mcānavaḥ |
niyatan tulya⸤yonitvāt_ nānyenānyacm iti sthitiḥ |
na cāyurvedaśāstreṣūpadiśyattcnte | sarvagatāḥ kṣetrajñ⸤āḥ nityāś ca | asarvagateṣu kṣetrajñeṣu anityeṣu puruṣasaṃkhyātiprakārān hetūn udāL⸤harantī | āyurvedasiddhāntāḥ asarvagatā kṣetrajñā anityāś ca tiryagyonimānuṣadeveṣu ⸤sañcaranti | dharmmādharmanimittam_ ete numānagrāhyāḥ | paramasūkṣmāś cetanāvantaś ca śo⸤ṇitanetasāṃ sannipcādeṣu abhivyañjyante | yato bhihitam_ pañcamachābhūtaśarīrasamavā⸤yaḥ | puruṣa iti | sa khaclv eṣa karmmapuruṣaś cikitsā|yām adhickṛtaḥ
tasya sukhaduḥ⸤kham icchādveṣau prayactnaḥ prāṇāpānāv unmeṣanimeṣau buddhir manas saṃkalpo vi⸤cāraṇā | smṛtir vijñānam_ ddhyavasāyo viṣayopalabdhiś ca tu dha guṇāḥ
sātvikāL⸤s tu ānṛśaṃsyaṃ saṃvibhāgarucitā titikṣā satyadharmāv āstikyam_ jñānaṃ vijñānaṃ buddhir mme⸤vā dhṛti nabhiṣagaś ceti rājasās tu duḥkhabahulatāṭanataraduśśīlatvam akāruṇyam ānṛtikatvam a⸤haṃkāro sam_bhamānacharṣa krodha kāmāś ca bhavanti | tāmasās tu vicṣāditvaṃ nāstikyam_ dha⸤rmmaśīlatat buddhinicrodho jñānan durmmedhatvam akarmmaśīlatā cnidrālutvañ ceti
⸤āntarikṣāstu śacbdaś śabdendriyam | sarvajidrasamūhe ra viviktactā ca | vāyavyās tu ⸤sparśa sparśendriyam sarvaceṣṭāsamūhaḥ | sarvaśarīraspandanam laghutā ca | taijasās tu | rūL⸤paṃ rūpendriyam_ saṃ varṇasamūho drājiṣṇutā paktir amarṣas taikṣṇyam_ pīvyañ ca | āpyā⸤s tu raso rasanendriyam_ csarvadravasamūhaś śaityam_ sneho tretaś ca pārtthivās tu gandho ⸤gandhendriyam_ sarvamūrtisacmūho gurutā ceti |
tatra satvabahulam āckāśam_ rajoba⸤hulo vāyuḥ satvaracjobahulāgniḥ sattvatamobahulā ācpaḥ tamobahulā ⸤pṛthiviti |
bhavati cātra ślclokaḥ |
anyonyānupraviṣṭāni sarvāṇy etāni nirddiśet |
sve ⸤sve dravyeṣu sarveṣām_ vyaktalakṣaṇam iṣyate |
aṣṭau prakṛtiya proktaḥ vikārāṣ ṣoḍaLśaiva tu | kṣetrajñas tu samāsena paratantrasvatantrataḥ ||

iti dhanvantaritaḥ | sauśruta⸤śārīre prathamo dhycāyaḥ ||

(From digital_image 5r2b)
(From digital_image 5r2b)
suśrutaḥ |
vāta pitta śleṣma e kuṇapa granthi pūya kṣīṇa⸤ purīṣa retāṃsi pracjotpādaneṣv asamanyāni bhavanti |
tecṣu doṣanimitt⸤āni svarṇavedanābhicr vijñeyāni | kuṇapagandhyanalpam_ raktecna granthibhūtam_ śleṣma⸤vātābhyāṃ pūtipūyācbham_ pittaśoṇitābhyām_ kṣīṇaṃ prāg uktacm_ puriṣagandhi sannip⸤āteneti | teṣu kuṇapa gandhi pūya retāṃsi kṛcchrasāddhyāni puriṣaretas tv asāddhyam iti |
L⸤ārttavam iti tribhir ddoṣaiś śoṇitacaturtthair ddvandvais samastaiś copasṛṣṭabījam_ bī⸤jam bhavati | tad api docṣavarṇavedanābhir vijñeyam teṣu kuṇapagrandhi pūya prakāśaṃ kṛcchrasā⸤ddhyaṃ puriṣārttavam acsāddhyaṃ
bhakā |
teṣv ādyāñ cchukradoṣāṃcs trīṃ snehanasvedā⸤dibhir jjayet |
kriycāviśeṣair mmatimān tathaivottaracvastibhiḥ |
kuṇapā⸤khye pibet sarppis sāclasārādisādhitam
granthibhūte śmaābhis siddham cpālāśair vāpi ⸤bhasmabhiḥ |
snehādiś ca kamaḥ kāryyaḥa pañcasv eteṣu jānatā |
vidhim uttaravastyuktaṃ kuryāL⸤d ārtavaśuddhaye |
kuryyāt kalpān picūṃś cāpi pathyāny ācamanāni ca |
durgandhe pūti⸤saṃkāśe majjobhe cvā śoṇite |
pibet_ bhadraśrīyakvāthañ candanam_ kvātham eva vā |
⸤granthibhūte pibet_ pācṭhā vṛkṣakaṃ kaṭubhis tribhiḥ |
evam_ duṣṭaśukaś śucddhārttavām
ṛtau prathama ⸤divasāt_ prabhṛti brahmaccāriṇīm_ snānānulepanālaṃkārācvalekhana rahitāṃ⸤ darbha saṃstara śāyinim c karatala śarāva parṇāvyannyatama bhojinim c bhaviṣya tryahaṃ bhartā ra⸤ṣite | tataś śuddhasnātācñ caturtthyām hata vāsinam | alaṃkṛtāṃ kṛtamaṃgalasvasti vācakāṃ bharttāL⸤ran darśayet | api tat_ kasya hetoḥ |
pūrvaṃ paśyed ṛtusnātā yādṛśan naram aṃganā |
tadṛśañ ja⸤nayet putraṃ bhartāran dacrśayed ataḥ |
tato vidhānaṃ putriyam upāddhyāyas samārabhet |
karma⸤nte ca kramañ cedam upeckṣeta vicakṣaṇaḥ |
tato parāhṇe ca pumān sarppikṣīr⸤ābhyām śālyodanacm abhiprāśya māsam brahmacārī tailamācṣottarān nārī⸤m upeyāt | rātrau csāmabhir viśvāsyā | saṃkalpya ca evam ṣaṣṭhyām aṣṭamyān daśamyāṃ ⸤dvādaśyāṃ vopeyāt |
ataḥ para māsan nopeyāt ||
labdha garbhā nna caiveteṣv aL⸤hassu lakṣmaṇā vaṭa śuṃgā sahadevā viśva devānām anyatamaṃ abhiṣuya trīṃś caturo vā bindūn da⸤dyāt | dakṣiṇe nāsāpuṭe putrakāmāyai vāme strīkāmāyai na caivetan niṣṭhī⸤ved iti bhātakā
sphaṭickābhan dravam snigdhama madhuram_ madhugandhi ca |
śuckram icchanti kecit tu ⸤kṣaudratailanibhan tacthā |
śaśāsṛk_sadṛśaṃ yat tu yad vā lākṣcārasopamama |
tad ā⸤rttavam praśaṃsanti yad vcāpsu na virajyati |
tad evatiprasaṃgena pracvṛttam annṛtāv api |
asṛgdaraṃ vijānīyāt raktalakṣaṇalakṣitam |
dhruvan trayāṇāṃ sānniddhyāt garbha syād vidhiL⸤pūrvakam ||
kṣetrambījodakādīrāṃ sānniddhyād aṅkuro yathā |
evañ jātā rūpāvanto mahāsa⸤tvāś cirāyuṣaḥ |
bhavanty āṇapramoktāras satputrāḥ putriṇā hitāḥ |
tatra tejodhātuvarṇānā⸤ma prabhava iti kṛtvā dayā cgarbhotoattāv abdhātuprāyo bhavati | tacdā garbhasya gauravaṃ ka⸤roti | pṛthivīdhātuḥ cprāyaḥ kāḻabaṃ pṛthivyākāśatoyacdhātuḥ prāya syaśyā⸤matvam - vādṛśavarṇṇaṃ annacm upasevate | garbhiṇī tādṛkavarṇṇaṃ prasūta ity eke bhāṣante | ⸤tatra dṛṣṭibhāgaṃ pratipannas tejodhātur jjātyandhaṃ karoti | sa eva raktānugato raktāL⸤kṣaṃ śleṣmānugataḥ śuklākṣaṃ pittānugataḥ piṃgākṣaṃ vātānugato vikṛtākṣam iti bhakaḥ |
bīje ⸤ntarvāyunā bhinne dvau cjīvau | kukṣim āgatau |
yamāv ity abhidhīyeta thacrmmetarapuraskṛtau |
⸤āsekyo nāma bhavati cstrīpuṃsor alpabījayoḥ |
sa śukraṃ prācśya labhate dhvajo⸤cchrāyam asaṃśayuyam |
yaḥ cpūtiyonyāñ jāyeta sa saugandhikasaṃjñictaḥ |
sa yośepha⸤sor gandhaṃ āghrāya labhate balam |
bhāryyāya sa tv ṛtau mohād aṃganāvat_ pravarttate |
tatra strīceL⸤ṣṭitācāroḥ jāyate ṣaṇḍasaṃjñitaḥ |
ṛtau puruṣavac cāpi pravarttetāṃganā yadi |
tatra kanyā ⸤yadi bhavet sā bhaven nacraceṣṭitā |
sarpa vṛścika kūṃbhāṇḍa vikṛtācvikṛtaāyas tu ye |
garbhās tv etā strīyacś caiva jñeyāḥ pāpakṛto bhṛśam |
garbho cvātaprakope⸤na dauhṛde cāvamānicte |
bhavet kubjaḥ kuṇiḥ paṃkur mmūkho cdurmmana eva vā |
⸤mātrāpitroś ca nāstikyāt_ aśubhaiś ca purākṛtaiḥ |
vātādināñ ca kopena garbha L⸤vaikṛtam ucyate |
malālpatvād ayogāc ca vāyoḥ pakvāśayasya va ||
vātamūtrapurīṣāṇi na ga⸤rbhasthaḥ karoti ha |
jarāyaṇā mukhe cchanne kaṇṭhe ca kaphaveṣṭite |
vāyo mārgaprarodhā⸤c ca na garbhasthaḥ prarodati |
csanniveśaś śarīrāṇāṃ dantānāṃ pātacnokt_bhavau |
ta⸤leṣv asaṃbhavo yac ca cromṇām etat svabhāvataḥ |
bhāvitāḥ pūcrvadeheṣu satataṃ ⸤śāstrabuddhayaḥ | bhavanti sactva bahulāḥ purojātismarā narāḥ |
mātrajāni talāny asmā⸤d yasmād romṇām asaṃbhava...|
pitrajāni pradeśāni bahuromāṇi tatvataḥ ||
iti śarīre dviL⸤tiyo ddhyāyaḥ |
(From digital_image 9v1)
(From digital_image 9v1)
athātaḥ garbhāvakāntīyama vyākhyāsyāmaḥ ||
saumyaṃ śukraṃ āgneyam ārttavam | ⸤itareṣām atra py atra bhūtānām sānniddhyam asty aṇatranām | viśeṣeṇa parasparopakārāt ⸤parasparānupravecśāc ca
tat tu śukam strīpuṃsayos saṃprayocge yonau raja⸤sā vrisuṣṭam anvakṣacm eva bhūtātmanā ca saha bhūtvā satvarajastacmobhir ddevāsu⸤rair aparaiś ca bhācvair vāyunābhipreryyamāṇaṃ garbhāśayam āt_myāvatiṣṭhate |
tatra śukrabā⸤hulyāt pumān_ ārttavabāhulyāt strī sāmyād ubhayor nnapuṃsakam |
ṛtus tu dvādaśarāL⸤tran dṛṣṭārtavo bhavati |
adṛṣṭārttavo py astīti tad arvāg eke hāṣante |
tatra sadyo grahītagarbhāyāḥ śra⸤mo rgāniḥ pipāsā sakthi sīdanam āṭopaśukaśoṇitayor ananucbandhaḥ gurutā sphura⸤ṇañ ca yonyā bhavanti |
bhakacḥ stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyutbhacvas tathā |
prasekas sī⸤danañ cāpi garbhiṇyā liṃcgamm uddhyate |
tataḥ prabhṛty eva ca vyavāyam vycāyāmam apakarśanam | csnehādikramaṃ śoṇitacmokṣaṇañ ca | na seveta |
tataḥ prathame māsi ckledo jāyate | dvitī⸤ye māsi | śītoṣṇānilair abhipacyamāno mahābhūtānāṃ ghanapiṇḍas sañjāyate | yadi L⸤pumān_ stri cet peśī napuṃsakañ ced abudan tṛtīye hastapādaśirasām pañca piṇḍakānām abhi⸤nirvṛtti aṃgapratyaṃgavibhāgaś ca sūkṣmo bhavati | caturtthe sarvāṃgapratyaṃgavibhāgaś ca pravyaktataraḥ | ⸤garbhahṛdayapravyaktihācvāc cetanādhātur abhibuddhataro bhavati tactsthānatvāt tasmā⸤t_ garbhaś caturtthe māsy ācbhiprāyam indriyārttheṣu karoti | dvihṛdacyāñ ca nārīn dauhṛ⸤dinīty ācakṣate |
pañcacme manaḥ pratibuddhataram bhavati | ṣaṣṭhe buddhiḥ saptame sarvapravyakta⸤śarīraḥ aṣṭame sthirībhavati | tatra jātaś ca na jīven nainṛtibhāgatvāt navaman daśamaikādaśa | dvāL⸤daśānām anyatamasmiñ jāyate | atho nyathā vikārī bhavati |
mātus tu khalu garbhayarāyān nāḍyāṃ ⸤garbhanābhināḻī pratibaddhā sāsya mātur āhārarasavīryyam abhivahanti | tenopasnehe⸤nābhivṛddhir asya ca bhavacnti | asañjātāṃgabhivibhāgam abhiniṣekāt cprabhṛti sarvaśarīrā⸤nusāriṇīnāṃ rasacvāhinīnām_ tiryyaggatānān dha_manīncām_ upasneho ⸤jīvayati |
garbhasya khalu csambhavatas sarvāṇy aṃgapratyaṃgāni yugapacd eva sambhavanti | pūrvo⸤ttarakālayogo nāsti | kevalan tu saukṣmyān nābhivyajyate | yathākālaṃ pravyaktāL⸤ni bhavanti |
garbhasya tu keśaśmaśrulocunakhāsthiprabhṛtīni sthirāṇi pitṛjāni māṃsaśoṇi⸤ta|medomajjaprabhṛtinī mṛdūni mātṛjāni | śarīropacayo balaṃ praddhi sthitir hāni⸤ś ca rajasāni | āyurācrogyaṃ medhāsukhaduḥkhañ cātmajāni |
ctatra yasyā dakṣiṇe sta⸤ne prāk payaso cdarśanam_ dakṣiṇapārśvaṃ saṃśritaś ca garbhaḥ gratau cdakṣiṇāṃ sakthyutka⸤rṣati bāhuś ca punnācmadheyeṣu daurhṛdeṣu yā sābhilāṣā bhavati | svapne copa⸤labhate | punnāmānyeva prasanno mukhavarṇṇaś ca tām_ brūyāt | putram iyañ janayiṣyatīL⸤ti tadviparyyaye kannyām |
bhavanti cātra ślokaḥ |
daivatabrāhmaṇaparā śuddhyāhitamitāśani |
⸤mahāguṇam_ prasūyeta viparītā ca nirguṇam |
aṃgapratyaṃganirvṛtti svabhāvād eva jāyate |
guṇa ye tv asya te cjñeyā dharmmādharmmanimittajāḥ |

iti śārīte ctṛtīyo ddhyāyaḥ