The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Sūtrasthāna 1-31, based
on the Nepalese MSS
Published in 2020-2024 by The Suśruta Project.
in The University of Alberta. The Suśruta
Project. The vulgate edition of 1938 was used for the collation of
this sthāna
.
The scribe of the earliest MS, K, added
the name
dhanvantari in the margin; the scribe of N did not
have the name; the scribe of H included it in the text.
We follow the reading of MSS H and N,
pace Harimoto 2013, in spite of the fact that
alaṃkṛ[tvā]
is a marginal addition in K. K is badly damaged at this point, so it is not
completely clear what happend to the manuscript, although it does look as if
the word was not included in the text and was added by a different hand. But H
is usually a faithful witness to the same text as K, and in this case even N
concurs. The use of
alaṅkṛtvā in the sense "make
accessible" is slightly unusual and probably explains the later banalization
to
mūla.
The Nepalese witnesses commonly use the
abbreviation "
bha" for "
bhavati cātra",
introducing the next verse.
The reading of
dvividhan might be a corruption of
dvividhas, which is a permitted sandhi.
kuṭṭha is Prākṛta
for "skin disease, leprosy," but this sense does not fit this passage; the
word here must refer to an insect or similar creature. In our MSS,
kuṭṭha appears to be a transmitted form, possibly
Sanskritized to
kuṣṭha by the scribe of MS H. It is not
obvious how it could be a scribal error for the Vulgate's
"
kīṭa." We read with K.
Note the good example of the
inconsistent use by the scribe of witness H of anusvāra in 37ab (
°n tu) vs 37cd (
°ṃ
tu).
Emending
anvaya against the Nepalese MSS is required to make syntactic
sense of the passage. Dr. P. Maas pointed out the parallel with the mention of
kula ``family'' as one of the qualifiers for a student,
in
Carakasaṃhitā 3.8.8.
Parallel to the
Kātyāyanasmṛtisāroddhāraḥ, Rājaguṇāḥ v.66 (Kane 1933:
11).
A later hand has inserted coarse
parentheses around the sentence
tatra ...
uttarāyaṇe.
In the 1931 ed. of the vulgate, the
text numbering skips from 1.61.11 to 1.6.13, omitting the number 1.6.12. In
the 1938 ed. the vulgate
tatra varṣāhemanta ... nirharaṇaṃ
kartavyam is numbered 1.6.12 (not 1.6.13) and the numbers are
one more than the 1931 ed. from there to the end of the
adhyāya.
MS K seems to have
veditavyāḥ although the final visarga isn't clear and
the manuscript is damaged at this point. It was read as a visarga by Ācārya
(1939: 77, note 2).
The vulgate here adds a passage that
is taken to be a reference to the doctrines of the
Carakasaṃhitā. See HIML 1A, 351-352. The commentary
Bhānumatī by Cakrapāṇidatta does not support this added
passage (
ayaṃ pāṭhaś cakrāsaṃmataḥ: Ācārya 1939: 77, note
2).
Ḍalhaṇa reported that some people read
evānuśastrapātanam as here, as opposed to the vulgate's
anuśastrapraṇidhānam.
The 1931 and 1938 editions of the
vulgate report an insertion at this point, although they report it
differently. Ḍalhaṇa reported variant readings at this point in the
text.
The 1938 edition of the vulgate (p.
55, note 4) reports the insertion of this verse after 1.13.5 at this point.
Ḍalhaṇa also reported this reading.
The hiatus between
ca and
alābu is required for correct
metre.
The transmitted Nepalese reading
gṛhītvā is hard to construe unless taken over to the
start of the next paragraph. However, then it would sit uneasily before
atha, which seems to demarcate the start of different
procedural stages.
The vulgate edition notes "other
readings" that correspond to those in the the Nepalese witnesses for
tanvyaś cākṣetrajāś ca yāḥ and
poṣayet.
Note the irregular sandhi of f. pl.
-sañcāriṇī.
The vulgate, third edition, reports
the reading of this verse in a Nepalese witness, probably H:
aprahṛṣṭaśiraḥpādakāyenodveṣṭate sakṛt | yā coṣṇaṃ kurute tāpaṃ
tasyām indramadaḥ smṛtaḥ (Ācārya 1938: 58, n. 4).
The reading of H here resembles the
vulgate.
The compound
kṛtamaṅgalasvastivācanaṃ is an emendation based on the
similar text at Su.śā.3.2.25.
Ḍalhaṇa recorded the alternative
reading
bhakṣyaviśeṣair vā before
bālakrīḍanakaiḥ
pralobhya in the vulgate.
At this point, witness K is missing a
folio, so the rest of this chapter is constructed on the basis of witnesses N
and H.
Ḍalhaṇa (1.16.6) stated that some do
not read
surūḍhañ cainam punar vidhyet.
The unusual form
sthūlatarīṃ is supported by both manuscripts and we
have retained it in spite of only meagre evidence for the form in epic
Sanskrit.
Cakrapāṇi (1.16.9–13) and Ḍalhaṇa
(1.16.10) pointed out that others read
pañcadaśakarṇakṛtayaḥ (instead of
pañcadaśasandhānākṛtayaḥ). Ḍalhaṇa (1.16.10) also
mentioned that some read
samunnatasamobhayapāliḥ (instead
of
vṛttāyatasamobhayapālir) and others do not read
saṃkṣiptādayaḥ pañcāsādhyāḥ.
The MSS reading
viśeṣataś
cāgropaharaṇīyāt has been emended to
viśeṣataś
cātropaharet to make sense of the list of ingredients, which is
in the accusative case. Also, the repetition of
agropaharaṇīyāt in the MSS suggests that its second
occurrence, which does not make good sense here, is a dittographic
error.
The additional verses in A (from
bhavanti cātra to śāstravit) were probably also absent
in the version of the Suśrutasaṃhitā commented on by Cakrapāṇi,
who cited them in his commentary as being "read by some" in regard to the
joins (
sandhāna) they describe.
Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā 1.18.52--53:
atha
grathitvā keśāntaṃ kṛtvā chedanalekhanam | niveśya sandhiṃ suṣamaṃ na
nimnaṃ na samunnatam || 52 || abhyajya madhusarpirbhyāṃ
picuplotāvaguṇṭhitam | sūtreṇāgāḍhaśithilaṃ baddhvā cūrṇair avākiret || 53
||
Ḍalhaṇa (1.16.18) noted that some read
rājasarṣapajaṃ in the place of
gaurasarṣapajaṃ. This reading appears to have been
accepted by Cakrapāṇi (1.16.18–20), who glossed
rājasarṣapaja as
śvetasarṣapa.
Cakrapāṇi also said that some read sarpis in the place of
payas. In the compound beginning with
arka, Ḍalhaṇa noted that some read
arkapuṣpī.
N has a
kākapāda
after
ane, but the missing letter (one would expect
'
na') has not been supplied in a margin or
elsewhere.
Ḍalhaṇa (1.16.23) noted that some read
teṣām apāṅgacchedyaṃ hi kāryam ābhyantaraṃ
bhavet.
Ḍalhaṇa (1.16.26) stated that some
read
suniviṣṭaḥ (the reading of the Nepalese version)
instead of
suviśiṣṭaḥ.
Cakrapāṇidatta said that others read
nāsāsandhānavidhim here. Ḍalhaṇa (1.16.27–31) stated
that some read,
chinnāṃ tu nāsikāṃ dṛṣṭvā vayaḥsthasya śarīriṇaḥ |
nāsānurūpaṃ saṃcchidya patraṃ gaṇḍe niveśayet ||
This repeats 1.23.10cd.
In the 1931 vulgate edition, this
passage comes after 1.24.6, before
daivabalapravṛttā
….
Ḍalhaṇa pointed out that others read
svavaiguṇyād (instead of
khavaiguṇyād).
Prose from here to 12ab. These
passages are in verse in the vulgate.
This passage replaces vulgate
17-28..
This passage and 1.29.19ab were known
to the Chinese translators An Shigao (ca. 148-180 CE) and Dharmarakṣa (fl. 284
CE) (Lu 2025: 7). The expression
caturthyāṃ
is present in the vulgate only. The Chinese sources all have "fourth."
There follow ten verses not present
in the vulgate.
[Sūtrasthāna 1-31]
[Adhyāya 1]
cf. 1938 ed. 1.1.1
athāto vedotpattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
cf. 1938 ed. 1.1.3
atha khalu bhagavantam amaravaram ṛṣigaṇaparivṛttam āśramasthaṃ
kāśirājaṃ divodāsam* aupadhenava vaitaraṇaurabhra puṣkalāvata karavīra gopurarakṣita bhoja suśruta prabhṛtaya ūcuḥ |
cf. 1938 ed. 1.1.4
bhagavañ śārīramānasāgantubhir vyādhibhir
vividhavedanābhighātopadrutān sanāthān anāthavad viceṣṭamānān
vikrośataś ca mānavān abhisamīkṣya manasi naḥ pīḍābhavat |
cf. 1938 ed. 1.1.4b
teṣāṃ sukhaiṣiṇāṃ rogopaśamārtham ātmanaś ca prāṇayātrārtham
āyurvedaṃ icchāma upadiśyamānam | atrāyattam aihikam āmuṣmikañ ca
śreyas tad bhagavantam upasannāḥ smaḥ śiṣyatveneti |
cf. 1938 ed. 1.1.5
tān uvāca bhagavān svāgatam vaḥ sarva evāmīmāṃsyā adhyāpyāś ca
bhavanto vatsāḥ |
cf. 1938 ed. 1.1.6
iha khalv āyurvedo nāma yad upāṅgam atharvavedasyoktam
anutpādyaiva ca prajāḥ ślokaśatasahasram adhyāyasahasrañ ca
kṛtavān svayambhūr alpāyuṣkālpamedhastvañ cālokya narāṇām bhūyo
'ṣṭadhā praṇītavān |
cf. 1938 ed. 1.1.7
tad yathā śalyaṃ śālākyaṃ kāyacikitsā bhūtavidyā kaumārabhṛtyam
agadatantraṃ rasāyanatantraṃ vājīkaraṇatantram iti |
cf. 1938 ed. 1.1.8.1
athāsya pratyekāṅgalakṣaṇasamāsaḥ |
cf. 1938 ed. 1.1.8.1a
tatra śalyan nāma
vividhatṛṇakāṣṭhapāṣāṇapāṃsulohaloṣṭāsthibālanakhapūyāsrāvaduṣṭavraṇāntargarbhaśalyoddharaṇārthaṃ
yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānaviniścayārthañ ca ṣaṣṭyābhidhānair
iti |
cf. 1938 ed. 1.1.8.2
śālākyatantran nāmorddhvajatrugatānāṃ vikārāṇāṃ
śravaṇanayanavadanaghrāṇādisaṃśritānāṃ vikārāṇām
upaśamakaraṇārtham |
cf. 1938 ed. 1.1.8.3
kāyacikītsā nāma sarvaśarīrāvasthitānāṃ vyādhīnām
upaśamakaraṇārthaṃ
jvaraśophagulmaraktapittonmādāpasmārapramehātisārādīnāñ ca |
cf. 1938 ed. 1.1.8.4
bhūtavidyā nāma
devagandharvayakṣarākṣasapitṛpiśācavināyakanāgagrahopasṛṣṭacetasāṃ
śāntikarmabaliharaṇādigrahopaśamanārthaṃ |
cf. 1938 ed. 1.1.8.5
kaumārabhṛtyan nāma kumārabharaṇadhātrīkṣīradoṣasaṃśodhanārthaṃ
duṣṭastanyagrahasamutthitānāñ ca vyādhīnām upaśamakaraṇārtham
|
cf. 1938 ed. 1.1.8.6
agadatantran nāma sarpakīṭadaṣṭaviṣavyañjanārthaṃ
vividhaviṣavegopaśamanārthañ ca |
cf. 1938 ed. 1.1.8.7
rasāyanatantran nāma vayaḥsthāpanam āyurmedhākaraṇaṃ
vyādhyupaśamakaraṇārthañ ca |
cf. 1938 ed. 1.1.8.8
vājīkaraṇatantran nāma svalpaduṣṭakṣīṇaviśuṣkaretasāṃ
śukrāpyāyanaprasādopacayajanananimittaṃ praharṣajananārthañ ca
|
cf. 1938 ed. 1.1.9
evam ayam āyurvedo 'ṣṭāṅga upadiśyate | atra kasmai kiṃ varṇyatām
iti |
cf. 1938 ed. 1.1.10
ta ūcur asmākaṃ sarvam eva śalyajñānam alaṅkṛtvopadiśatu bhagavān
iti |*
cf. 1938 ed. 1.1.11
sa uvācaivam astv iti |
cf. 1938 ed. 1.1.12
ta ūcur bhūyo 'smākaṃ sarveṣām evaikamatīnāṃ matam abhisamīkṣya
suśruto bhagavantaṃ prakṣyati | asyopadiśyamānaṃ vayam apy
upadhārayiṣyāmaḥ |
cf. 1938 ed. 1.1.13
sa uvācaivam astv iti |
cf. 1938 ed. 1.1.14-15
iha khalv āyurvedaprayojanaṃ vyādhyupasṛṣṭasya vyādhiparimokṣaḥ
svastharakṣaṇañ cāyur asmin vidanty anena vāyur vidyata ity
āyurvedaḥ |
cf. 1938 ed. 1.1.16
tasyāṅgavaram āgamapratyakṣānumānopamānair aviruddham ucyamānam
upadhārayadhvam |
cf. 1938 ed. 1.1.17
etad dhy aṅgaṃ prathamaṃ pradhānaṃ prāg abhihitatvād
vraṇasaṃrohaṇakaratvād yajñaśiraḥpradhānasandhānāc ca | śrūyate hi
yathā purā rudreṇa śiraś chinnam aśvibhyāṃ punaḥ sandhitam iti |
cf. 1938 ed. 1.1.18
aṣṭānām api cāyurvedatantrāṇām etad evādhikam āśu kriyākaraṇād
yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyāc ca |
cf. 1938 ed. 1.1.19
tad idaṃ śāśvataṃ puṇyaṃ svargyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ vṛttikarañ ca
|
cf. 1938 ed. 1.1.20
tad brahmā provāca tat prajāpatir adhijage tasmād aśvināv
aśvibhyām indra indrād ahaṃ mayā tv iha pradeyam arthibhyaḥ
prajāhitahetoḥ |
cf. 1938 ed. 1.1.21
bhavati cātra |*
ahaṃ hi dhanvantarir ādidevo jarārujāmṛtyuharo marāṇāṃ |
śalyam mahac chāstravaraṃ gṛhītvā prāpto 'smi gāṃ bhūya
ihopadeṣṭuṃ |
cf. 1938 ed. 1.1.22
tatrāsmiñ śāstre pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa ity ucyate
| tasmin kriyā so 'dhiṣṭhānaṃ | kasmāl | lokadvaividhyāl | loko hi
dvividhaḥ* sthāvaro jaṅgamaś ca |
dvividhātmaka evāgneyaḥ saumyaś ca tadbhūyastvāt pañcātmako vā |
tatra caturvidho bhūtagrāmaḥ saṃsvedajādrijajarāyujāṇḍajasaṃjñaḥ |
tasmin puruṣaḥ pradhānas tasyopakaraṇam anyat | tasmāt puruṣo
'dhiṣṭhānaṃ |
cf. 1938 ed. 1.1.23
tad duḥkhasaṃyogā vyādhaya ity ucyante |
cf. 1938 ed. 1.1.24
te caturvidhā āgantavaḥ śārīrā mānasā svābhāvikāś ceti |
cf. 1938 ed. 1.1.25.1
teṣv āgantavo 'bhighātanimittāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.1.25.2
śārīrās tv annamūlā vātapittakaphaśoṇitavaiṣamyanimittāḥ |
mānasās tu
krodhaśokadainyaharṣakāmaviṣāderṣyāsūyāmātsaryalobhādaya
icchādveṣanimittāḥ |
cf. 1938 ed. 1.1.25.4
svābhāvikās tu kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprakṛtayaḥ |
cf. 1938 ed. 1.1.26
ta ete manaḥśarīrādhiṣṭhānā bhavanti |
cf. 1938 ed. 1.1.27
teṣāṃ lekhanabṛmhaṇasaṃśodhanasaṃśamanāhārācārāḥ samyak prayuktā
nigrahahetavo bhavanti |
cf. 1938 ed. 1.1.28
prāṇināṃ punar mūlam āhāro balavarṇaujasāñ ca | sa ṣaṭsu raseṣv
āyattaḥ | rasāḥ punar dravyāśrayinaḥ | dravyāṇi punar oṣadhyaḥ |
tā dvividhā | sthāvarā jaṅgamāś ca |
cf. 1938 ed. 1.1.29
tāsāṃ sthāvarāś caturvidhā vanaspatayo vṛkṣā oṣadhyo vīrudha iti
| tāsv apuṣpā phalavantyo vanaspatayaḥ | puṣpaphalo ye tā vṛkṣāḥ |
phalapākaniṣṭhās tv oṣadhyaḥ | pratānavatyo vīrudha iti |
cf. 1938 ed. 1.1.30
jaṅgamāḥ khalv api caturvidhāḥ | jarāyujāṇḍajasaṃsvedajodbhidā
iti | teṣām paśumanuṣyavyālādayo jarāyujāḥ | khagasarīsṛpasarpās
tv aṇḍajāḥ | kṛmi kuntha pipīlikā prabhṛtayaḥ* saṃsvedajāḥ |
indragopakamaṇḍūkaprabhṛtayaś codbhidāḥ |
cf. 1938 ed. 1.1.31
tatra sthāvarebhyas
tvakpatrapuṣpaphalamūlakandakṣīraniryāsasārasnehasvarasāḥ
prayojanavantaḥ | jaṅgamebhyaś carmaromanakharudhirādayaḥ |
cf. 1938 ed. 1.1.32
pārthivas tu suvarṇarajatādayaḥ |
cf. 1938 ed. 1.1.33
kālakṛtās tu pravātanivātātapacchāyātamojyotsnāśītoṣṇavarṣāsu
samplavāḥ | kālaviśeṣās tu
nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrtāhorātrapakṣamāsartvayanasamvatsarayugaviśeṣāḥ
|
cf. 1938 ed. 1.1.34
svabhāvata eva doṣāṇāṃ sañcayaprakopopaśamapratīkārahetavo
bhavanti | prayojanavantaś ca |
bhavanti cātra |
cf. 1938 ed. 1.1.35x
śārīrāṇāṃ vikārāṇām eṣa vargaś caturvidhaḥ |
prakope praśame caiva hetur uktaś cikitsakaiḥ ||
cf. 1938 ed. 1.1.36
āgantavas tu ye rogās te dvidhā nipatanti ha |
manasy anye śarīre ca teṣān tu dvividhā kriyā ||
cf. 1938 ed. 1.1.37
śarīrapatitānāṃ tu śārīravad upakramaḥ |
mānasānān tu śabdādir iṣṭo vargaḥ sukhāvahaḥ ||*
cf. 1938 ed. 1.1.38
evam etat puruṣo vyādhir auṣadhaṃ kriyā kāla iti samāsena
catuṣṭayaṃ vyākhyātam bhavati | tatra puruṣagrahaṇāt
tatsaṃbhavadravyasamūho bhūtādir uktaḥ tadaṅgapratyaṅgavikalpāś ca
tvaṅmāṃsāsirāsnāyvasthisandhiprabhṛtayaḥ | vyādhigrahaṇād
vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantusvabhāvanimittāḥ sarva eva
vyādhayo vyākhyātā bhavanti | oṣadhagrahaṇād
dravyarasaguṇavīryavipākānām ādeśaḥ | kriyāgrahaṇāt snehādīni
cchedyādīni ca karmāṇy upadiṣṭāni bhavanti | kālagrahaṇāt sarva
eva kriyākālādeśaḥ |
cf. 1938 ed. 1.1.39
bhavati cātra
bījañ cikitsitasyaitat samāsena prakītam |
saviṃśam adhyāyaśatam asya vyākhyā bhaviṣyati ||
cf. 1938 ed. 1.1.40
tac ca viṃśam adhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu ceti | tatra
ślokasthānanidānaśārīracikitsitakalpeṣv arthavaśād vibhajya uttare
vakṣyāmaḥ |
cf. 1938 ed. 1.1.41
bhavati cātra |
svayambhuvā proktam idaṃ sanātanam
paṭhet tu yaḥ kāśipatiprakāśitam |
sa puṇyakarmā bhuvi pūjito nṛpair
asukṣaye śakrasalokatām iyād iti ||
[Adhyāya 2]
cf. 1938 ed. 1.2.1
athātaḥ śiṣyopanayanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.2.3
brāhmaṇakṣatriyavaiśyānām anyatamam anvaya vayaḥ śaurya śaucācāra vinaya śakti bala medhā dhṛti smṛti pratipattiyuktaṃ*
tanu jihvauṣṭha dantāgram ṛjuvaktrākṣināsaṃ
prasannacittavākceṣṭaṃ kleśasahañ ca śiṣyam upanayet | sa hi
guṇavān tasmai deyam ato|| viparītaguṇaṃ nopanayet |
cf. 1938 ed. 1.2.4
śūdram api guṇavantam anupanītam adhyāpayed ity eke |
upanayanīyan tu brāhmaṇam praśasteṣu tithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣu
praśastāyān diśi śucau deśe gocarmamātraṃ sthaṇḍilam upalipya
darbhasaṃstaraṇam ahitaṃ kṛtvā puṣpair dhūpair janvair bhankais ca
pūjayitvā palāśodumvarabilvānāṃ samidbhir ghṛtam aktābhir
dārvīhaumikenāgnim upasamādhāyājyañ juhuyāt | pratidevatam
ṛṣibhyaḥ śiṣyaṃ svāhākāraṃṅ kārayet |
cf. 1938 ed. 1.2.5
brāhmaṇas trayāṇāṃ rājanyo dvayasyā vaiśyo vaisyasyaiva |
cf. 1938 ed. 1.2.6
tato 'gniṃ pariṇīyāgnisākṣikaṃ śiṣyaṃ brūyāt |
kāmakrodhalobhamohamānāhaṃkārerṣyāmātsarya pārūṣya paiśunyānṛtālasyāsyayaśasyāni hitvā
kāṣāyavāsasā nīcanakharomṇā trirātraṃ śucinā
satyabrahmacaryābhivādanapareṇa bhavitavyaṃ |
mamānumatasthānagamanaśayanāsanabhojanādhyayanapareṇa bhūtvā
matpriyahiteṣu varttitavyam ato 'nyathā varttamānasyādharmmo
bhavaty aphalā ca vidyā na ca prākāśyaṃ prāpnuyāt |
cf. 1938 ed. 1.2.7
aham vā tvayi samyag varttamāne yady ananyathādarśā syāt tadaiva
nāsaubhāgyavidyāphalabhāk ca bhaveyaṃ |
cf. 1938 ed. 1.2.7.a
yasmād arogavatā dharmmārthakāmamokṣāḥ prāpyante |
cf. 1938 ed. 1.2.8
tasmād dvijadaridrasādhvanāthābhyupagatapāśaṇḍasthitānām
ātmabāndhavānām ivātmabheṣajaiḥ | pratikartavyam evaṃ sādhu
bhavati | vyādhaśākunikapatitapāpakarttṝṇāñ ca na pratikarttavyam
evaṃ vidyā prakāśate | mitra dharma kāma yaśāṃsi cāvāpnoti ||
cf. 1938 ed. 1.2.9
bhavataś cātra ||
kṛṣṇāṣṭamī tannidhane 'hanī dve
śuklādaye 'py evam ahar dvisandhyaṃ |
akālavidyutstanayitnughoṣe
svatantrarāṣṭrakṣitipavyathāsu |
cf. 1938 ed. 1.2.10
śmaśānayānādhvatanāhaveṣu
tathotsavotpātikadarśaneṣu |
nādhyeyam anyeṣu ca yeṣu viprāṇṇ
ādhīyate nāśucinā ca nityam ||
[Adhyāya 3, collation based on MSS K (to 1.3.23)
and H (to 1.3.24-end)]
cf. 1938 ed. 1.3.1
athāto 'dhyayanasampradānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.3.3
prāgabhihitaṃ saviṃśamadhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu ceti || tatra
ślokasthāne adhyāyāḥ ṣaṭcatvāriṃśat | ṣoḍaśanidānāni | daśa
śārīrāṇi | catvāriśac cikitsitāni | aṣṭau kalpāḥ || bhavanti cātra
||
cf. 1938 ed. 1.3.4
vedotpattiḥ śiṣyanayas tathādhyayanadānikaḥ |
prabhāṣaṇāgraharaṇaḥ | ṛtucaryātha yāntrikaḥ |
cf. 1938 ed. 1.3.5
śastrāvacāraṇaṃ yogyā viśikhā kṣārakalpanaṃ |
agnikarmajalaukākhyāvadhyāyau raktavarṇṇanaṃ |
cf. 1938 ed. 1.3.6
doṣadhātumalādyānāṃ vijñānādhyāya eva ca |
karṇṇavyatha āmapakvamālepo vraṇitāsanaṃ |
cf. 1938 ed. 1.3.7
hitāhito vraṇapraśno vraṇāsrāvaś ca yaḥ smṛtaḥ |
kṛtyākṛtyavidhir vyādhisamuddeśīya eva ca |
cf. 1938 ed. 1.3.8
viniścayaḥ śastravidhau pranaṣṭajñānikas tathā |
śalyoddhṛtir vraṇajñānaṃ dūtasvapnanidarśanaṃ |
cf. 1938 ed. 1.3.9
paṃcendriyan tathā chāyā svabhāvādvaikṛtopi ca |
vāraṇo yuktasenīya āturakramamiśrakau |
cf. 1938 ed. 1.3.10
bhūmibhāgo dravyagaṇāḥ saṃśuddhau śamane ca yaḥ |
dravyādīnāñ ca vijñānaṃ viśeṣe dravyageparaḥ |
cf. 1938 ed. 1.3.11
rasajñānaṃ vamanārtham adhyāyo recanasya ca |
dravadravyavidhis tadvad annapānavidhiḥ śubhaḥ |
cf. 1938 ed. 1.3.12
sūcanāt sūtraṇāc caiva sādhanāc cārthasantateḥ |
ṣaṭcatvārimśad adhyāyaṃ sūtrasthānam pracakṣate ||
cf. 1938 ed. 1.3.13
vātavyādhikam arśāmśi sāśmariś ca bhagandaraḥ
kuṣṭhamehodarā mūḍha vidradhyaḥ parisarpaṇaṃ |
cf. 1938 ed. 1.3.14
granthivṛddhikṣudraśūkabhagnāś ca mukharaugikaṃ |
hetulakṣaṇanirdeśānnidānānīti ṣoḍaśa ||
cf. 1938 ed. 1.3.15
bhūtacintārajaḥśuddhir garbhāvakrāntir eva ca |
garbhasya ca vyākaraṇaṃ śarīrasya ca yat smṛtaṃ |
cf. 1938 ed. 1.3.16
pratyekam armanirdeśaḥ sirāvarṇṇanam eva ca |
sirāvyadho dhamanīnāṃ garbhiṇyā vyākṛtis tathā |
cf. 1938 ed. 1.3.17
nirdiṣṭāni daśaitāni śārīrāṇi maharṣiṇāṃ |
vijñānārthaṃ śarīrasya bhiṣajāṃ yogināmapi ||
cf. 1938 ed. 1.3.18
dvivraṇīyo vraṇe sadyo bhagnānāṃ vātarogikaṃ |
mahāvātikamarśānsi sāśmariś ca bhagandaraḥ |
cf. 1938 ed. 1.3.19
kuṣṭhānāṃ mahatāñ cāpi maihikampaiḍikan tathā |
madhumehicikitsā ca tathā codariṇāmapi |
cf. 1938 ed. 1.3.20
mūḍhagarbhacikitsā ca vidrathīnām visarpiṇāṃ |
granthīnām vṛddhyudaṃśānāṃ tathā ca kṣudrarogikaṃ |
cf. 1938 ed. 1.3.21
śūkadoṣacikitsā ca tathā ca mukharogiṇāṃ |
śophasyānāgatānāñ ca niṣedho miśrakan tathā |
cf. 1938 ed. 1.3.22
vyājīkarañ ca yatkṣīṇe sarvābādhaśamo pi ca |
medhāyuṣkaraṇañ cāpi svabhāvāc ca nivāraṇaṃ |
cf. 1938 ed. 1.3.23
nivṛttasantāpakaraṃ kīrtitañ ca rasāyanaṃ |
snehopayogikaḥ svedāḥ vamane savirecane |
cf. 1938 ed. 1.3.24
tayor vyāpaccikitsā ca netrabastivibhāgikaḥ |
netrabastivibhāgikaṃ | netrabastivipatsiddhis tathā
cottarabastikaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.3.25
nirūhakramasaṃjñañ ca tathaivāturasaṃjñitaṃ |
dhūmanastovidhiś cogryaś catvāriṃśad iti smṛtāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.3.26
prāyaścittaṃ praśamanaṃ cikitsā śāntikarmma ca |
paryāyās tasya nirdeśāc cikitsāsthānam ucyate ||
cf. 1938 ed. 1.3.27
annasya rakṣā vijñānaṃ sthāvarasyetarasya ca |
sarppadaṣṭaviṣaṃ jñānaṃ tasyaiva ca cikitsitaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.3.28
dundubher mmūṣikāṇāñ ca kīṭānāṅ kalpa eva ca |
aṣṭau kalpāḥ samākhyātā viṣabheṣajakalpanāt ||
cf. 1938 ed. 1.3.29
saviṃśamadhyāya śatam evam etad udīritaṃ |
ataḥ paraṃ svanāmnān tu tantram uttaram ucyate ||
cf. 1938 ed. 1.3.30
adhikṛtya kṛtaṃ yasmāt tantram etad upadravān |
aupadravika ityeṣa tasyāgratvān nirucyate ||
cf. 1938 ed. 1.3.31
sandhau vartmasu śukle ca kṛṣṇe sarvatra dṛṣṭiṣu |
saṃvijñānārtham adhyāyāḥ gadānāṃ tu prati prati ||
cf. 1938 ed. 1.3.32
cikitsāpratibhāgīyo vātābhiṣyandavāraṇaḥ |
paittasya śleṣmalasyāpi raudhir asya tathaiva ca ||
cf. 1938 ed. 1.3.33
lekharoganirodhaś ca chedyānāṃ vartmadṛṣṭiṣu |
cf. 1938 ed. 1.3.33cd
kriyākalpobhighātaś ca tthās tac cikitsitaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.3.34
ghrāṇotthānāñ ca vijñānaṃ tad gadapratiṣedhanaṃ |
pratiśyāyaniṣedhaś ca śirogatavijānanaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.3.35
cikitsā tad gadānāñ ca śālākye tantra ucyate |
navagrahākṛtijñānaṃ skandasya ca niṣedhanaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.3.36
apasmāraśakunyoś ca revatyāś ca punaḥ pṛthak |
pūtanāyās tathāndhāyā maṇḍikā śītapūtanā ||
cf. 1938 ed. 1.3.37
naigameṣacikitsā ca grahotpattiḥ sayonijāḥ |
kumāratantram ity etac chārīreṣu ca kīrttitaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.3.38
jvarātisāraśoṣāṇāṃ gulmahṛdrogiṇām api |
pāṇḍūnāṃ raktapittasya mūrcchāyāḥ pānajāś ca ye ||
cf. 1938 ed. 1.3.39
tṛṣṇāyāś charddihikkānāṃ niṣedhaḥ śvāsakāsayoḥ |
svarabhedacikitsā ca krimyudāvartinoḥ pṛthak ||
cf. 1938 ed. 1.3.40
vimūcikārācakayormmūtrāghātavikṛcchrayoḥ |
iti kāyacikitsāyāḥ śeṣam atra prakīrttitaṃ||
cf. 1938 ed. 1.3.41
amānuṣaniṣedhaś ca tathāpasmāriko paraḥ |
unmādapratiṣedhaś ca bhūtavidyā nirucyate ||
cf. 1938 ed. 1.3.42
rasabhedāḥ svasthavṛttaṃ yuktayas tāntrikāś ca yāḥ |
doṣabhedā iti jñeyā adhyāyās tatra bhūṣaṇāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.3.43
śreṣṭhatvād uttattaraṃ hy etat tantram āhur mmaharṣayaḥ |
bahvarthaṃ saṅgrahāc chreṣṭham uttaraṃ vāpi paścimaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.3.44
śālākyatantraṃ kaumāraṃ cikitsā kāyikī ca yāḥ |
bhūtavidyeti catvāri tantre tūttarasaṃjñite ||
cf. 1938 ed. 1.3.45
vyājīkarā cakitsā ca rasāyanavidhis tathā |
viṣatantraṃ punaḥ kalpāḥ śalyajñānaṃ samantataḥ ||
cf. 1938 ed. 1.3.46
ity aṣṭāṅgam idan tantram ādideveprakāśitaṃ |
vidhinādhītya yuñjānā bhavanti prāṇadā bhuvi ||
cf. 1938 ed. 1.3.47
etad avasyam adhyeyaṃ adhītya ca karmmāpy avasyam upāsitavyaṃ
ubhayajño hi bhiṣagrājārho bhavati ||
cf. 1938 ed. 1.3.48
bhavanti cātra||
yas tu kevalaśāstrajñaḥ karmmasvapariniṣṭhataḥ |
sa muhyaty āturaṃ prāpya prāpya bhīrur ivāhavaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.3.49
yastu karmmasu niṣṇāto dhāṣṭyāc chāstrabahiṣkṛtaḥ |
sa satsu pūjān nāpnoti vadhañ cārcchati rājataḥ ||
cf. 1938 ed. 1.3.50
ubhāv etāv anipuṇāvasam arthau cikitsittaṃ |
ardhavedadharāvetāvekapakṣāv iva dvijau ||
cf. 1938 ed. 1.3.51
oṣadhyo 'mṛtakalpās tu śastrāśaniviṣopamāḥ |
ajñenopahitās tās yusmāt tam parivarjayet ||
cf. 1938 ed. 1.3.52
snehādiṣv anabhijñās tu chedyādiṣu ca karmmasu |
mārayanti naraṃ lobhāt kuvaidyā nṛpadoṣataḥ ||
cf. 1938 ed. 1.3.53
yas tūbhayajño matimān sa samartho'thasādhane |
āhave karmma nirvvoḍhuṃ dvicakra syandano yathā ||
cf. 1938 ed. 1.3.54
vatsa yathā adhyeyaṃ tathopadhāraya svocyamānaṃ | atha śucaye
kṛtaṃ aṅgalāya kṛtottarāsaṅgāyopasthitāyādhyayanakāle śiṣyāya |
yathāśaktito gurur upadiśet padaṃ padaṃ pādaṃ pādaṃ ślokaṃ vā te
ca krame yaśa bhūyaḥ sandheyāḥ | evam ekaikaśo ghaṭayed ātmānañ
cātra paṭhed adrutam avilaṃbitam ananunāsikaṃ
nāvyaktātinipīḍitavarṇṇam akṣibhruvauṣṭhahasttair anataṃ
susaṃskṛtaṃ nātyuccair nnātinīcaiḥ sva paṭhet tayor adhīyānayor
nna cāntareṇa kaścid vrajed iti ||
cf. 1938 ed. 1.3.55
śucir gguruparo dakṣās tandrīnidrāvivarjjitaḥ |
paṭhann etena vidhinā śiṣyaḥ śāstrāntam āpnuyāt ||
cf. 1938 ed. 1.3.56
vāksauṣṭhaverthavijñāne prāgalbhye karmmanaipuṇe |
tadabhyāse ca siddhau ca yatetādhyayanāntaga ||
[Adhyāya 4, collation]
cf. 1938 ed. 1.4.1
athātaḥ prabhāṣaṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.4.3
adhigatam apy adhyayanam ananubhāṣitam arthataḥ
cf. 1938 ed. 1.4.4
kharasya candanabhāra iva kevalaṃ pariśramakaro bhavati ||
cf. 1938 ed. 1.4.5
tasmāt saviṃśam adhyāyaśatam anupadapādaślokam avasyam
anuvarṇitavyaṃ | kasmāt sūkṣmā hi
dravyarasaguṇavīryavipākadoṣadhātumalāśayamarmmasirāsnāyusandhyasthivibhāgāḥ
| garbhasaṃbhavadravyasamūhavibhāgāś ca | tathā
pranaṣṭaśalyoddharaṇavraṇaviniścayabhagnavikalpāḥ | sādhyayāpy
apratyākhyeyatā ca vikārāṇām evam ādayaś ca sahasraśo 'nye viśeṣāḥ
| ye cintyamānā vimalavipulabuddher api buddhim ākulīkuryuḥ kiṃ
punar alpabuddhes tasmād avaśyam anuvarṇayitavyaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.4.6
anyaśāstra viṣayopapannānām cārthānām ihopanītānām
arthavaśāt teṣān tad vidyebhya eva vyākhyānam anuśrotavyaṃ || na
hy ekasmiñ cchāstre sarvaśāstrāṇām avarodhaḥ karttuṃ śakya iti ||
6 ||
cf. 1938 ed. 1.4.7
śāstram ekam adhīyāno na vidyāc chāstraniścayaṃ |*
tasmād bahuśrutaḥ śāstraṃ vijānīyāc cikitsakaḥ |
cf. 1938 ed. 1.4.8
śāstraṃ gurumukhodgīrṇṇam ādāyopāsya cāsakṛt |
yaḥ karma kurute vaidyaḥ sa vaidyo 'nye tu taskarāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.4.9
opadhenavam aurabhraṃ sauśrutam pauṣkalāvataṃ |
śeṣāṇāṃ śalyatantrāṇāṃ mūlāny etāni nirddiśed iti ||
[Adhyāya 5, collation]
cf. 1938 ed. 1.5.1
athāto 'gropaharaṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.5.3
trividhaṃ karmma pūrvakarma pradhānakamma paścātkarmeti |
tadvyādhim pratyupadekṣyāmaḥ |
cf. 1938 ed. 1.5.4
asya tu śāstrasya śastrakarmaprādhānyātpūrvaṃ śastrasambhārāne
vopadekṣyāmaḥ |
cf. 1938 ed. 1.5.5
tac ca śastrakarmāṣṭavidham bhavati | tad yathā | chedyaṃ bhedyaṃ
lekhyaṃ vedhyam eṣyam āhāryaṃ visrāvyaṃ sīvyam iti
cf. 1938 ed. 1.5.6
yato 'nyatkarmacikīrṣuṇā pūrvam evopakalpayitavyāni bhavanti |
tad yathā
yantraśastrakṣārāgniśalākāpicuplotapatrasūtraghṛtamadhupayastailatarpaṇakaṣāyālepanakalkaśītodakavyajanakaṭāhādīni
parikarmiṇaś ca snigdhā sthirā balavantaḥ |
cf. 1938 ed. 1.5.7
tataḥ praśasteṣu tithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣu
dadhyakṣatānnapānaratnair viprāṃś cārcayitvā
kṛtabalimaṅgalasvastivācanaṃ bhuktavantamāturaṃ prāṅmukham
upaveśya yantrayitvā marmasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ pariharan
nanu lomaṃ śastrannidadhyād āpūyadarśanāt sakṛdevopaharec chastram
āśu ca | mahatsv api ca pākeṣu dvyaṅgulatryaṅgulāntaram vā
śastrapadam uktaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.5.8
tatrāyato viśālaḥ samaḥ suvibhakta iti vraṇāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.5.11
ekena vā vraṇena na viśuddhyati tato 'parāṃ buddhyāpekṣāntaraṃ
vraṇāṅ kuryāt ||
cf. 1938 ed. 1.5.9
bha
āyataś ca viśālaś ca suvibhakto nirāśrayaḥ |
prāptakālakṛtaś caiva vraṇāḥ karmaṇi śasyate ||
cf. 1938 ed. 1.5.10
śauryam āśukriyātīkṣṇaṃ śastram asvedavepathuḥ |
asammohaś ca vaidyasya śastrakarmaṇi pūjyate ||
cf. 1938 ed. 1.5.12
yato yato gatiṃ vidyād utsaṅgo yatra yatra ca |
tatra tatra varṇaṃ kuryād yathā doṣo na tiṣṭhati ||
cf. 1938 ed. 1.5.13
tatra bhrūgaṇḍalalāṭākṣipuṭakakṣāvaṃkṣṇeṣu tiryakcheda uktaḥ |
cf. 1938 ed. 1.5.15
anyathā tu sirāsnāyukṣaṇanād atimātraṃ | vedanācirācca
vraṇasaṃroho māṃsakandīprādurbhāvaś ca bhavati |
mūḍhagarbhodarāśmarībhagandaramukharāgeṣvabhuktavatāṃ
kurvītaḥ
cf. 1938 ed. 1.5.17
tataḥ śastram avacārya śītābhir adbhi pariṣicyar āturam āśvāsya
ca samantāt paripīḍyāṃgulyā vraṇam abhimṛjya prakṣālya kaṣāyeṇa
plotenodakam ādāya tilakalkamadhugāḍhāṃ varttim praṇidhāya
patreṇācchādya kavalikān datvā bandhanopapādayet |
vedanaārakṣoghnair dhūpayitvā
guggulva garu sarjjarasa vacā gaurasarpa lavaṇa nimba patrājya śeṣeṇa
cāsya prāṇāṃ samālabheta |
cf. 1938 ed. 1.5.19
udakumbhāc cāpo gṛhītvā prokṣayan rakṣākarmma kuryāt ||
cf. 1938 ed. 1.5.20
kṛtyānām parirakṣārtha tathā rakṣobhayasya ca
rakṣākarmma kariṣyāmi brahmā tad anumanyatāṃ |
cf. 1938 ed. 1.5.21
nāgā piśācā gandharvā yakṣarakṣaṃsyathagrahāḥ |
abhidravanti ye ye tvā brahmādyāḥ ghnantu tāṃ sadā |
cf. 1938 ed. 1.5.22
pṛthivyāmantarikṣe ca ye caranti niśācarāḥ |
dikṣu vāstuni ye cānye pāntu tvā te namaskṛtāḥ |
cf. 1938 ed. 1.5.23
pāntu tvāmṛṣayo brahmavidyā rājarṣayas tathā |
parvatāś caiva nadyaś ca sarvāḥ sarve ca sāgarāḥ |
cf. 1938 ed. 1.5.24
agnī rakṣatu te jihvāṃ prāṇaṃ vāyus tathaiva ca |
somo vyānam apānante parjanyaḥ parirakṣatu |
cf. 1938 ed. 1.5.25
udānam vidyutaḥ pāntu samānaṃ stanayitnavaḥ |
balamindro balapatir matim vācaspatis tathā |
cf. 1938 ed. 1.5.26
kāmānte pāntu gandharvāssatvamindrobhirakṣatu |
prajñānte varuṇo rājā samudro nābhimaṇḍalaṃ |
cf. 1938 ed. 1.5.27
cakṣuḥ sūryo diśaḥ śrotraṃ candramā pātu te manaḥ |
nakṣatrāṇi sadā rūpaṃ chāyām pātu niśā tava |
cf. 1938 ed. 1.5.28
retastvāpy āyayaṃtvāpo romāṇy auṣadhayas tathā |
ākāśaṅkhāni te pātu dehan tava vasundharā |
cf. 1938 ed. 1.5.29
vaiśvānaraḥ śiraḥ pātu viṣṇus tava parākramaṃ |
pauruṣam puruṣaśreṣṭho brahmātmānaṃ bhruvau dhruvaḥ |
cf. 1938 ed. 1.5.30
etā dehe viśeṣeṇa tava nityā hi devatāḥ |
etās tāḥ satataṃ pāntu diśantu ca nirāmayaṃ |
cf. 1938 ed. 1.5.33
etair vedātmakair mantraiḥ | kṛtyavyādhivināśanaiḥ |
mayaivaṃ kṛtarakṣastvandīrghamāyuravāpnuhi ||
cf. 1938 ed. 1.5.34
tataḥ kṛtarakṣakarmamāturamagāram praveśyācārikam upadiśet
cf. 1938 ed. 1.5.35
tatastṛtīyehani vimucyaivameva badhnīyānna cainaṃ
tvaramāṇoparedyurmokṣayet
cf. 1938 ed. 1.5.36
dvitīyadivasamokṣaṇād vigrathito vraṇaḥ cirād
upasaṃrohatyugrarukta bhavati ||
cf. 1938 ed. 1.5.37
ata urdhvaṃ doṣakālabalādīn avekṣya kaṣāyālepanabandhāhārād
vidadhyān
cf. 1938 ed. 1.5.38
na cainaṃ tvaramāraṇaḥ sāntardoṣaṃ rohayet | sa hy
alpenāpyapacāreṇābhyantaramutsaṅgaṅkṛtvā bhūyo vikaroti |
cf. 1938 ed. 1.5.39abcd
tasmāt suśuddhaṃ bahirabhyantarataś ca vraṇaṃ saṃrohayet |
rūḍhe 'py ajīrṇṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjjayet ||
cf. 1938 ed. 1.5.40
bhavanti cātra||
hemante ca vasante ca śiśire cāpi mokṣayet |
tryahā dvyahāc charadgrīṣmavarṣāsv api ca buddhimāṃ |
cf. 1938 ed. 1.5.41
atipātiṣu rogeṣu nekṣetainaṃ vidhiṃ bhiṣak |
pradīptād gāravacchīghraṃ tatra kuryātpratikriyāṃ |
cf. 1938 ed. 1.5.42
yā vedanāśastranipātajātā tīvrā śarīre pratanoti jantoḥ |
ghṛtena sā śāntim upaiti neti ||
[Adhyāya 6]
cf. 1938 ed. 1.6.1
athāto ṛtucaryāṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.6.3
kālo hi bhagavān svayambhur anādimadhyanidhano 'tra
rasavyāpatsampattayo jīvitamaraṇe ca manuṣyāṇām āyatte sa sūkṣmām
api kalān na līyata iti kālaḥ | saṅkalayati kalayati vā bhūtānīti
kālaḥ |
cf. 1938 ed. 1.6.4
tasya saṃvatsarātmano bhagavān ādityo gativiśeṣeṇa
nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrttāhorātrapakṣamāsartvayanasaṃvatsarayugapravibhāgaṃ
karoti |
cf. 1938 ed. 1.6.5
tatra laghvakṣinipātamātro nimeṣaḥ | pañcadaśanimeṣā kāṣṭhā
triṅśatkāṣṭhā kalā | viṅśatikalā muhūrttaḥ kalāyāḥ daśabhāgaś ca |
triṃśatmuhūrttam ahorātraṃ | pañcadaśāhorātraḥ pakṣaḥ | sa
dvividhaḥ kṛṣṇaḥ śuklaś ca tau māsaḥ |
cf. 1938 ed. 1.6.6
tatra māghādayo dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ | dvimāsikam ṛtuṅ kṛtvā
ṣaḍṛtavo bhavanti || te ca śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantāḥ
| teṣaṃ tapastapasyau śiśiraḥ | madhumādhavau vasantaḥ |
śuciśukrau grīṣmaḥ nabhonabhasyau varṣā | iṣorjau śarat |
sahassahasyau hemanta iti |
cf. 1938 ed. 1.6.7
ta ete śītoṣṇavarṣavātalakṣaṇāḥ | candrādityayoḥ
kālavibhāgakaratvād ayane dve bhavataḥ | dakṣiṇam uttarañ ca |
tayor dakṣiṇam varṣāśaraddhemantāḥ teṣu bhagavān āpyāyate somaḥ |
amlalavaṇamadhurāś ca rasā balavanto bhavanti | uttarottarañ ca
sarvaprāṇināṃ balam abhivarddhate | uttaraṃ śiśiravasantagrīṣmāḥ |
teṣu bhagavān āpyāyate rkaḥ | kaṭutiktakaṣāyāś ca rasā balavattarā
bhavanti | uttarottaraś ca prāṇinām balam parihīyate ||
cf. 1938 ed. 1.6.8
bhavati cātra ||
somaḥ kledayate bhūmiṃ sūryaḥ śoṣayate punaḥ |
tāv ubhāv api saṃśritya vāyuḥ pālayati prajāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.6.9
atha khalv ayane yugapat saṃvatsaro bhavati | te dve ayane
varṣasaṃvatsaraḥ parivatsaraḥ iḍāvatsaraḥ vatsara ity evaṃ pañca
pañca varṣāṇi || te pañca yugam iti saṃjñāṃ labhante sa eṣa
nimeṣādir yugaparyantaḥ kālaś cakravat parivarttamānaḥ kālacakra
ity ucyate |
cf. 1938 ed. 1.6.9.add
evaṃ dakṣiṇāyane rātrir vyākhyātā ||
cf. 1938 ed. 1.6.10
iha tu varṣāśaraddhemantavasantagrīṣmaprāvṛṣaḥ ṣaḍṛtavo bhavanti
| doṣopacayaprakopapraśamanimittaṃ | te tu bhādrapadādyair
dvimāsike naivaṃ vyākhyātāḥ | tadyathā | bhadrapadāśvayujau varṣāḥ
kārttikamārgaśīrṣau śarat | pauṣamāghau hemantaḥ | phālgunacaitrau
vasantaḥ | vaiśākhajyeṣṭhau grīṣmaḥ | āṣāḍhaśrāvaṇau prāvṛḍ iti
||
cf. 1938 ed. 1.6.11
tatra varṣāsv auṣadhyas taruṇyo 'lpavīryā āhāratvam upagatā
vidahyante | āpaś cāpraśāntāḥ kṣitimalaprāyās tās tūpayujyamānā
nabhasi meghāvatate jalapraklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ dehināṃ
śīta vāta varṣa viṣṭambhitāgnīnāṃ
vidahyante | sa vidāhāt pittasañcayam āpādayanti | sa sañcayaḥ
śaradi praviralameghe viyaty upaśuṣyati paṅke 'rka kiraṇa pravilāyitaḥ paittikāṃ vyādhīṃ janayati
| tā evauṣadhayaḥ kālapariṇāmāt pariṇatavīryā balavatyo hemante
bhavanti | āpaś ca praśāntāḥ snigdhā atyarthaṃ gurvyas tā
upayujyamānāḥ mandakiraṇatvād bhānos satuṣāraupa ṣṭambhita dehānāṃ dehinām avidagdhāḥ snehād
gauravād upalepitvāc ca śleṣmaṇas sañcayam āpādayanti | sa saṃcayo
vasante 'rka kiraṇa pravilāyitaḥ śleṣmikāṃ
vyādhīṃ janayati | tā evauṣadhyau grīṣmaniḥsārā rūkṣā
atimātralaghvyo bhavaty āpaś ca tā upayujyamānāḥ | tatra
śaraddhemantayor madhyasamam ahorātraṃ yugapac cādhimāsakau
bhavataḥ | viṃśatikāṣṭhāś caikanimeṣārdhaś ca dinaparivṛddhir
uttarāyaṇe |*
sūryapratāpopaśoṣitadehānāṃ dehināṃ raukṣyāl laghavāc ca vāyoḥ
sañcayam āpādayanti | sa sañcayaḥ prāvṛṣi cātyarthaṃñ
jalopaklinnāyāṃ bhūmau cātiklinnadehānāṃ dehināṃ śītavātavarṣerito
vātikān vyādhīn janayati | evam eṣāṃ doṣāṇāṃ sañcayaprakopahetur
uktaḥ |
cf. 1938 ed. 1.6.12
*tatra varṣāhemantagrīṣmeṣu sañcitānān
doṣāṇāṃ śaradvasantaprāvṛṭsu ca prakupitānāṃ nirharaṇaṃ |
cf. 1938 ed. 1.6.13
tatra paittikānāṃ vyādhīnāṃ hemante vyupaśamaḥ | śleṣmikāṇāṃ
nidāghe vātikānāṃ śaradi | svabhāvatas tv ete sañcayaprakopaśamā
vyākhyātāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.6.14
tatra divasapūrvāhṇe vasantaliṅgaṃ | madhyāhne grīṣmasya |
aparāhṇe prāvṛḍliṅgaṃ | pradoṣe vārṣikaṃ | śāradam ardharātre |
pratyuṣasi haimanam upalakṣayet | evam ahorātram api varṣam iva
śītoṣṇavarṣadoṣopacayaprakopopaśamair jānīyāt
cf. 1938 ed. 1.6.15
tatrāvyāpanneṣv ṛtuṣv avyāpannā oṣadhayo bhavanty āpaś ca | tās
tūpayayujyamānāḥ prāṇāyurbalavīryaujaskaryo bhavanti |
cf. 1938 ed. 1.6.16
tāsām punar vyāpado 'dṛṣṭakāritāni śītoṣṇavātavarṣāṇi | khalu
viparītāny auṣadhīr vyāpādayanty āpaś ca |
cf. 1938 ed. 1.6.17
tāsām upayogād vividharogaprādurbhāvo marako vā bhavati |
cf. 1938 ed. 1.6.19
kadācid avyāpanneṣv api kṛtyābhiśāparakṣaḥkrodhād adharmair
uṣasyante janapadāḥ | viṣauṣadhipuṣpagandhena vā vāyunopanītena |
kāsaśvāsapratiśyāyaśirorogajvarair upatapyante prajāḥ
grahanakṣatracaritair vā |
śayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇaprādurbhāvair
vā
cf. 1938 ed. 1.6.20
jāto 'tra | parityāga śānti prāyaścitta bali maṅgala japa homopahārejyāñjali namaskāra tapo niyama dayā dāna dīkṣābhyupagama devatā brāhmaṇa guru parair
bhavitavyam evaṃ sādhu bhavati ||
cf. 1938 ed. 1.6.37
bhavati cātra
svaguṇair api yukteṣu viparīteṣu vā punaḥ |
viṣameṣv api vā doṣāḥ kupyanty ṛtuṣu dehinām iti || ||
[Adhyāya 7, collation]
cf. 1938 ed. 1.7.1
athāto yantravidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.7.2.add
tvahyaṃ sasandhiśrotaḥ snāyvasthikoṣṭhagataśalyād dharaṇārtham
upadiśyate |
cf. 1938 ed. 1.7.3
yantraśatam ekottaram atra hastayantram eva pradhānatamaṃ
yantrāṇām avagaccha tadadhīnatvād yantrakarmaṇāṃ |
cf. 1938 ed. 1.7.4
tatra manaḥ śarīrābādhakarāṇi śalyāni teṣāmāharaṇopāyo
yantrāṇi
cf. 1938 ed. 1.7.5
tāni ṣaṭprakārāṇi bhavanti | tad tyathā | svastikayantrāṇi |
sandamśayantrāṇi | tāḍayantrāṇi | nāḍīyantrāṇi | śalākāyantrāṇi |
upayantrāṇi ceti ||
cf. 1938 ed. 1.7.6
tatra caturvimśati svastikayantrāṇi | dve sandamśayantre | dve
eva tāḍayayantre || viṃśatirnāḍyaḥ aṣṭāviṃśati śalākāḥ |
pañcaviṃśati rupayantrāṇīti |
cf. 1938 ed. 1.7.7
tāni prāyaśo lohāni bhavanti | tat pratirūpakāṇi vā tad
alābhe
cf. 1938 ed. 1.7.8
tatra nānāprakārāṇāṃ vyāḍānām mṛgapakṣiṇām mukhair mukhāni
yantrāṇāṃ prāyaśaḥ sadṛśāni bhavanti | tasmāt sārūpyād āgamād
upadeśād anyatra darśanāt | yuktitaś ca kārayet
cf. 1938 ed. 1.7.9
samāhitāni yantrāṇi | kharaślakṣṇamukhāni ca |
sudṛḍhāni surūpāṇi | sugrahāṇi ca kārayet ||
cf. 1938 ed. 1.7.10
svastikayantrāṇyaṣṭādaśāṅgulāni |
siṃhavyāghratarakṣvṛkṣakadvīpimārjjāraśṛgālamṛgervārukākakaṅkakuraracāsabhāsa
śaśaghātyulūkacīrillaśyenagṛddhrotkrosabhṛṅgarājāñjalikakarṇṇāvabhañjananandīmukhamukhāni
| masūrākṛtibhiḥ kīlair avabaddhāni | mūleṅkuśavadāvṛttavāraṅgāni
| asthividaṣṭaśalyoddharaṇārtham upadiśyante |
cf. 1938 ed. 1.7.11
sanigrahānugrahau sandaṃśau ṣoḍaśāṅgulau |
tvaṅmānsasirāsnāyugataśalyoddharaṇārtham upadiśyete |
cf. 1938 ed. 1.7.12
tāḍayantre dve |dvādaśāṅgule matsyanālakavadekanāladvike
karṇṇanāsāsrotogataśalyoddharaṇārtham |
cf. 1938 ed. 1.7.13
nāḍīyantrāṇy anekaprakārāṇy anekaprayojanāny anekatomukhāny
ubhayatomukhāni | srotogatagalaśalyoddharaṇārthaṃ
kriyāsaukaryārtham ācūṣaṇārthaṃ rogadarśanārthañ ca | tāni
srotodvārapariṇāhāni yathāyogadīrghāṇi bhavanti | tatra
bhagandarārśor
budavraṇabastyuttarabastimūtravṛddhidakodaradhūmaniruddhaprakaśasanniruddhagudayantrāṇy
alābūśṛṅgayantrāṇi copariṣṭād vakṣyāmaḥ |
cf. 1938 ed. 1.7.14
śalākāyantrāṇy api nānāprakārāṇi nānāprayojanāni
yathāyogapariṇāhapradīrghāṇi bhavanti | teṣāṅ gaṇḍūpadaśarapuṅkha
| sarppahanu | baḍiśamukhe dve dve | eṣaṇavyūhanacālanāharaṇārtham
upadiśyante | masūradalamātramukhe dve kiñcid ānatāgre
srotogataśalyoddharaṇārtham ṣaṭkārppāsakṛtoṣṇīṣṇāṇi |
pramārjanakriyāsu | kṣārauṣadhapraṇidhānārthantrīṇi darvyākṛtīni
khallamukhāni | jāmbvaṃkuśavadanāny agnikarmāṇi trīṇi triṇi |
nāsārbudaharaṇārthamekaṃ kolāsthidalamātraṃ khallatīkṣṇoṣṭhaṃ |
añjanārthamekaṃ kalāyaparimaṇḍalamubhayato mukulāgraṃ |
mūtramārgaviśuddhyarthamekaṃ
mālatīpuṣpavṛntāgrapramāṇaparimaṇḍalamiti ||
cf. 1938 ed. 1.7.15
upayantrāṇy api
rajjuveṇikācarmāntarvalkalalatāvastrāṣṭhīlāṣmantakamudgarapāṇipādatalāṅgulijihvādantanakhamukhabālāśmaśākhā
ṣṭhīvanapravāhaṇaharṣāmaskārttagatāni kṣārāgnibheṣajāni ceti
||
cf. 1938 ed. 1.7.16
etāni dehe sarvasmiṃ dehasyāvayave tathā
sandhau koṣṭhe dhamanyā ca yathāyogaṃ prayojayet ||
cf. 1938 ed. 1.7.17
yantrakarmāṇi tu
duṣṭavraṇabandhanavyañjanavarttanabhrāmaṇapīḍanatāḍananivaraṇavivaraṇasīvaṇamārgaśodhanavikarṣaṇāharaṇāñchanonnamanavirecabhañjanonmathanacūṣaṇaiṣaṇadāraṇaṛjūkaraṇaprakṣālanapradhamanapramārjanāni
caturviṃśati bhavanti ||
cf. 1938 ed. 1.7.18
svabudhyā vibhajed yantrayantrakarmāṇi buddhimān |
asaṅkhyeyavikalpatvāc chalyānām iti niścayaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.7.19
tatrātisthūlam asāram atidīrgham atihrasvam agrāhivakraṃ śithilam
atyunnataṃ mṛdukīlaṃ mṛdupāśaṃ mṛdumukham iti dvādaśayantradoṣāḥ
||
cf. 1938 ed. 1.7.20
etair doṣer vimuktaṃ tu yantram aṣṭādaśāṃgulaṃ |
praśastaṃ bhiṣajā jñeyaṃ taddhi karmasu yojayet ||
cf. 1938 ed. 1.7.21
dṛśyaṃ siṃhamukhādyais tu gūḍhaṃ kaṅkamukhādibhiḥ |
śalyaṃ svastikayantrais tu nirharet tad bhiṣak chanaiḥ ||
cf. 1938 ed. 1.7.22
vivarttate sādhvavagāhate ca gṛhṇāti gṛhyoddharate ca yasmāt |
tasmāt smṛtaṅ kāṅkamukhaṃ pradhānaṃ sthāneṣu sarveṣv avikāri yac
ceti ||
[Adhyāya 8, collation]
cf. 1938 ed. 1.8.1
athātaḥ śastrāvacāraṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
cf. 1938 ed. 1.8.3
ekaviṃśatiḥ śastrāṇi bhavanti | tad yathā |
maṇḍalāgrārdhamaṇḍalāgra karapatra vṛddhipatra nakhaśastra mudrikotpalapatrakādhyardhadhāra sūcī kuśapatrāṭāmukha śarārīmukhāntarmukha trikurcaka kuṭhārikā vrīhimukhārā vetasapatra baḍiśa dantaśaṅkveṣaṇya
iti |
cf. 1938 ed. 1.8.4
tatra maṇḍalāgram ardhamaṇḍalāgrakarapatrāṇi cchedane lekhane
copadiśyante | vṛddhipatra nakhaśastra mudrikotpalapatrakādhyardhadhārāṇi bhedane cchedane
copayujyante | sūcī kuṭhārikā vrīhimukhārā vetasapatrāṇi vedhane | eṣaṇy
eṣaṇe | anulomāḥ karīrāḥ śastravṛttāś ca | sūcī baḍiśadantaśaṅkuś
cāharaṇe | kuśapatrāṭāmukhaśarārimukhāntarmukhatrikurcakāni
visrāvaṇe | sūcī sīvyana ity aṣṭavidhaḥ śastrāṇāṃ karmaṇy upayogo
vyākhyātaḥ |
cf. 1938 ed. 1.8.5
teṣāṃ yathāyogaṃ grahaṇam | karmasv eṣa śastragrahaṇasamāsaḥ |
vṛddhipatran tu vṛntaphalasādhāraṇe bhāge gṛhṇīyāt | bhedanāny
evaṃ sarvāṇi | vṛddhipatravad ardhamaṇḍalāgraṃ kiñcid uttānapāṇinā
lekhane bahuśo 'vacārya vṛntāgreṇa visrāvaṇāni | viśeṣeṇa tu
bālavṛddhasukumārabhīrunārīṇāṃ rājñāṃ rājamātrāṇāṃ vā trikurcakena
visrāvayet | talapracchādita vṛntāgram
aṅguṣṭhapradeśinībhyāṃ vrīhimukham | kuṭhārikāṃ
vāmahastagṛhītapucchāṃ dakṣiṇahastāṅguṣṭhāvaṣṭabdhayā
madhyamayāṅgulyā nihanyāt | tatra
karapatrārāvetasapatrabaḍiśadanta śaṅkveṣaṇīr mūle
pradeśinīprayuktam |
cf. 1938 ed. 1.8.6
mudrikāsadṛśaṃ nakhākāraśastramukhañ caturvedhanaṃ
sūkṣma ḍorāvabaddhaṃ mudrikāśastraṃ teṣān nāmabhir
evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ |
cf. 1938 ed. 1.8.7-8
tatra nakhavardhanaiṣaṇyāv aṣṭāṅgulyau sūcyo vakṣyante | śeṣāṇi
tu ṣaḍaṅgulāni tāni sugrahāṇi sudhārāṇi surūpāṇi sulohāni
sudhautāni samāñcitamukhāni ceti śastrasampat |
cf. 1938 ed. 1.8.10
tatra dhārā bhedanānāṃ māsūrī | lekhanānām ardhamāsūrī |
vedhyānāṃ visrāvaṇānāñ ca kaiśikī | chedanānām ardhakaiśikī |
cf. 1938 ed. 1.8.11
baḍiśadantaśaṅku cānatāgre | tīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapatramukhī
yavapatrā eṣaṇī gaṇḍūpadākāramukhī ceti |
cf. 1938 ed. 1.8.9
tatra vakraṃ kuṇṭhaṃ khaṇḍaṃ kharadhārātisthūlam atyalpam
atidīrgham atihrasvam ity aṣṭau śastradoṣāḥ | ato viparītaguṇam
ādadyād anyatra karapatrāt | tad dhi kharadhāram
asthicchedanārtham |
cf. 1938 ed. 1.8.13
teṣān niśānī ślakṣṇaśilikā dhārāsampādanārthaṃ śālmalīphalakaṃ
ceti ||
cf. 1938 ed. 1.8.14
bhavati cātra ||
yadā suniśitaṃ śastraṃ romavāhi susaṃsthitam |
sugṛhītam pramāṇena tadā śastraṃ nipātayet ||
cf. 1938 ed. 1.8.15
anuśastrāṇi tvakkṣāra sphaṭika kāca kuravinda jalaukāgni nakhapatrāṇi
||
cf. 1938 ed. 1.8.16
śiśūnāṃ śastrabhīrūṇām anuśastrāṇi yojayet |
tvakkṣārādicaturvargaṃ bhedye cchedye ca buddhimān |
cf. 1938 ed. 1.8.17
āhārye cchedye bhedye ca nakhaṃ śakyeṣu yojayet |
vidhiḥ pravakṣyate paścād agnikṣārajalaukasāṃ |
cf. 1938 ed. 1.8.18
ye syur mukhagatā rogā netravarmagatāś ca ye |
gojī śephālikā śākapatrair visrāvayet tu tān
||
cf. 1938 ed. 1.8.19
śastrāṇy etāni matimān śuddhaśaikyāyasāni tu |
kārayet karaṇaprāptaḥ karmāra karmakovida iti ||
[Adhyāya 9, collation]
cf. 1938 ed. 1.9.1
athāto yogyāsūtrīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.9.3
adhigatasarvaśāstram api śiṣyaṃ yogyāṃ kārayet | cchedyādiṣu
snehādiṣu karmapatham upadiśet | bahuśruto py akṛtayogaḥ karmasv
ayogyo bhavati |
cf. 1938 ed. 1.9.4
tatra puṣpaphalālāvutrapuservārukaprabhṛtiṣu cchedyaśeṣāṃ
darśayet | utkartanāpakarttanāni copadiśet |
dṛtibastiprasevakapūrṇeṣu bhedyayogyāṃ | saromṇi carmātate
lekhyasya | mṛtapaśumahiṣāsvaśirāsūtpalanāleṣu vedhyasya |
ghuṇopahatakāṣṭhaveṇunalanāḍīśuṣkālābumukheṣveṣyasya |
panasabimbīphalamajjāmṛtapaśudanteṣvāhāryasya
sūkṣmaghanavastrāntamṛducarmāntayoḥ sīvyasya |
mṛduvadhramāṃsapesyutpalanāleṣu ca karṇṇasandhibandhanayogyām |
pustamayapuruṣāṃgapratyaṅgeṣu bandhanayogyāṃ | ghaṭālāvumukheṣu
bastivraṇabastipīḍanayogyāṃ | netrapraṇidhānabastipīḍanayor iti ||
cf. 1938 ed. 1.9.5ab
bhavati cātra ||
evam ādiṣu medhāvī yogyā karmaṇy aśeṣataḥ |
yasya yasyeha sādharmyaṃ tatra yogyāñ ca
kārayet ||
[Adhyāya 10, collation]
cf. 1938 ed. 1.10.1
athāto viśikhānupraveśanīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.10.3
adhigatatantreṇopāsitatantrārthena dṛṣṭakarmaṇā kṛtayogyena
śāstrārthannigadatā rājānujñātena vaidyena viśikhācaritavyā |
nīcanakharomṇā śucinā śucivastraparihitena chatravatā
sopānatkenānuddhataveṣeṇa sumanasā kalyāṇābhivyāhāreṇākuhakena
bandhubhūtena bhūtānāṃ sahāyavatā |
cf. 1938 ed. 1.10.4
tato dūtanimittaśakunamaṅgalānulomyenātura gṛham
āgamyopaviśyāturam abhipaśyet spṛśet pṛcchec ca tribhir etair
vijñānopāyaiḥ | dīrgham āyuṣo 'lpāyuṣo veditavyāḥ |*
cf. 1938 ed. 1.10.5
tatra dṛṣṭvā yau varṇṇavaikṛticchāyāṃ cāturasya bhiṣagjānīyāt |
spṛṣṭvā śītoṣṇādīṃ sparśaviśeṣā viparītāviparītāṃ jvaraśophādīṃ |
pṛṣṭvā deśaṃ kālaṃ jātisāmyam ātaṅkam utpatti vedanāsamucchrāyo
balābalam agniṃ vātamūtrapurīṣāṇām apravṛttipravṛttiṃ ceti ||
cf. 1938 ed. 1.10.7
bhavati cātra ||
mithyādṛṣṭyā vikārā hi durākhyātās tathaiva ca |
tathā duṣparispṛṣṭāś ca mohayeyuś cikitsakaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.10.7.add
tasmāt parīkṣyaḥ satataṃ bhiṣajā siddhimicchatā |
yuktito vyādhayaḥ sarve pramāṇair darśanādibhiḥ ||
cf. 1938 ed. 1.10.6
evam abhisamīkṣya sādhyāṃ sādhayed yāpyāṃ yāpayed asādhyān
nopakrāmet | parivatsaroṣitāṃś ca vikārām prāyaśaḥ parivarjjayet
|
cf. 1938 ed. 1.10.8
tatra sādhyā api vyādhayaḥ prāyaśo duścikitsā bhavanti |
śrotriyanṛpatistrībālavṛddhabhīru durbala vaidyavidagdha vyādhiguhaka daridra kṛpaṇa krodhanānātmavatāt
||
cf. 1938 ed. 1.10.9
bhavanti cātra ||
strībhiḥ sahāsyaṃ saṃvāsa parihāsañ ca varjayet |
dattaṃ tābhir na gṛhṇīyād annād anyad bhiṣa deti ||
cf. 1938 ed. 1.10.9.add
vedotpattiśiṣyadīkṣādānam adhyayanasya ca |
prabhāṣaṇañ cāgraharaṃ ṛtucaryā tathaiva ca |
yantraṃ śastrāvacārañ ca yogyāsūtrīyam eva ca |
viśikhānupraveśañ ca proktaṃ vai prathamo daśa ||
[Adhyāya 11, collation]
cf. 1938 ed. 1.11.1
athātaḥ kṣārapākavidhimadhyāyaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.11.3
anuśastrebhyaḥ kṣāraḥ pradhānatamo bhavati |
cchedyabhedyalekhyakaraṇādviśeṣakriyāvacāraṇāc ca |
cf. 1938 ed. 1.11.4
tatra kṣaraṇātkṣaṇaṇādvā kṣāraḥ |
cf. 1938 ed. 1.11.5
nānauṣadhisamavāyāttridoṣaghnaḥ | śuklatvāt saumyas tasya
saumyasyāpi sato dahanapacanadāraṇaśaktiraviruddhā |
sakhalvāgneyauṣadhibhūya kaḥ | uṣṇastīkṣṇaḥ pācano vilāyanaḥ |
śodhano ropaṇaḥ stambhanollekhanakrimyāmakaphaviṣamedasām upahantā
puṃstvasya cātisevitaḥ |
cf. 1938 ed. 1.11.6
sa dvividhaḥ pratisāraṇīyaḥ | pānīyaś ca
cf. 1938 ed. 1.11.7
tatra pratisāraṇīyaḥ | kuṣṭha kiṭibha dardru maṇḍala kilāsa bhagandarārśorbuda duṣṭa vraṇa nāḍī carma kīla tilakālakanaccha vyaṅga bāhya krimi viṣādiṣu
copadiśyate | saptasu ca
mukharogeṣūpajihvopakuśadantavaidarbhamedajoṣṭhaprakopeṣu triṣu ca
rohiṇīṣu eteṣv evānuśastra pātanam uktaṃ ||*
cf. 1938 ed. 1.11.8
pānīyas tu
gulmādarāgnisaṃgājīrṇṇānāhaśarkarāśmaryabhyantarakrimiviṣāśassu
copayujyate ||
cf. 1938 ed. 1.11.10
tasya vistāro 'nyatra
cf. 1938 ed. 1.11.11-13
athetaraṃ cikīrṣuḥ | śaradi śucir upavasan praśastadeśajātam
anupahataṃ madhyamavayasaṃ kālamuṣkakam adhivāsyāparedyuḥ
pātayitvā kaṇḍasaḥ prakalpya nivātadeśe citiṅ kṛtvā tilanālair
ādīpayet | athopaśānte 'gnau tad bhasma pṛthag gṛhṇīyāt
bhasmaśarkarāś ca || athānenaiva kalpena
kuṭajapalāśāśvakarṇṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkasnuhyāpāmārganaktamālavṛṣakadalīcitrakendrayavṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthāḥ
| catasraḥ kośātakyaḥ samūlaphalaśākhāpatrān dahet tataḥ
kṣāradroṇam udakadroṇaiḥ ṣaḍbhir āloḍya mūtraiś ca yathoktair
mahati kaṭāhe śanaiś śanair davyāvaghaṭṭayan vipacet sa yadā
bhavaty acchoraktas tīkṣṇaḥ picchilaś ca tam ādāyetaraṃ saṃsṛjya
punar api pākāyādhiśrayet tata eva ca kṣārodakakuḍavamadhyardha
kṛtvāpanayet tataḥ kaṭaśarkarābhasmaśarkarāś ca |
kṣīrapakaśaṃkhanābhīr agnivarṇṇāḥ kṛtvāyase pātre tasmiṃ kṣārodake
niṣicya | piṣṭvā tathaiva ca pratīvāpo yathālābhaṃ
dantīcitrakalāṅgalīpūtīkapravāḍatālapatrīviḍasauvarcikākanakakṣīrīhiṃguvacātiviṣāśuktīḥ
ślakṣṇacūrṇṇaṅ kṛtvā nidadhyāt | satatam apramattaś ca
darvyāvaghaṭāyaṃ vipacet | sa yathā nātisāndro nātidravaś ca
bhavati tathā prayateta | athainam āgatapākam avatāryānuguptam
āyase kumbhe nidadhyāt |
cf. 1938 ed. 1.11.15
kṣīṇabale ca kṣārodakam āvaped balakaraṇārthaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.11.16
bhavati cātra ||
naivātitīkṣṇo na mṛduḥ śuklaḥ ślakṣṇoti picchilaḥ |
aviṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣāro hyaṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ |
cf. 1938 ed. 1.11.17
atyuṣṇam atipaicchilyam atitaikṣṇyavisarpitā |
atyarthaṃ mārdavaṃ śaityam atyarthaṃ sāndram eva ca |
hīnauṣadhyavipakvatvaṃ kṣāradoṣā na ca smṛtāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.11.18
tatra kṣārasādhyavyādhiṃ vyādhitam upaveśya nivātāsambādhe deśe
agropaharaṇīyoktopasaṃbhārasaṃbhṛtatanoḥ | anyatamam
avaghṛṣyāvalikhya pracchayitvā vā śalākayā kṣāraṃ pratisārya
vākchatamātram upaikṣeta |
cf. 1938 ed. 1.11.19
tasmiṃ nipatite vyādhau kṛṣṇatā dagdhalakṣaṇaṃ |
tatrāmlavargaḥ samanaḥ sarpirmadhusamāyutaḥ |
cf. 1938 ed. 1.11.20
atha ca sthiramūlatvātkṣāradagdhanna dīryate |
idamālepanantatra śīghra samavacārayet |
cf. 1938 ed. 1.11.21
amlakāñjikabījānāṃ tilām madhukameva ca |
prapiṣya samabhāgāni tenaivamanulepayet |
cf. 1938 ed. 1.11.22
tilakalkaḥ samadhuko ghṛtākto vraṇalepanaḥ ||
rasenāmlena tīkṣṇena vīryoṣṇena tathaiva ca |
cf. 1938 ed. 1.11.23
āgneyenanāgni sadṛśaḥ kathaṃ kṣāra praśāmyati |
evaṃ cen manyase vatsa procyamānaṃ śṛṇuṣva me |
cf. 1938 ed. 1.11.24
amlavarjyā rasāṃ kṣāre sarvān eva vibhāvayet |
kaṭuka thā |
amlena saha saṃyuktaḥ sutīkṣṇo lavaṇo rasaḥ |
cf. 1938 ed. 1.11.25
mādhūryam āśu vrajati tīkṣṇabhāvañ ca muñcati |
mādhūryayogānna dahedagniragnirivāplutaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.11.26
tatra samyagdagdhe vikāropaśamo lāghavamanāsrāvaś ca | hīne
todakaṇḍūjāḍyāni vyādhivṛddhiś ca | atidagdhe
dāhapākaśramāṅgamadaklamāḥ | pipāsāmaraṇāñ ceti |
cf. 1938 ed. 1.11.27
kṣāradagdhavraṇañ ca yathādoṣaṃ yathāvyādhiṃ copakrameta |
cf. 1938 ed. 1.11.28
athā kṣārakṛtyā bhavanti |
durbalabālasthivirabhīrusarvāṅgaśūnodarīgarbhiṇīṛtumatīpravṛddhajvarīpramehīrūkṣakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchopadrutaklībā
uddhṛtodvṛttaphalayonyaśca
cf. 1938 ed. 1.11.29
tathā
marmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīgalanābhinakhāntarasepasrotaḥ
svalpamāṃsapradeśeṣv akṣṇoś ca na dadyād anyatra varmarogāt |
cf. 1938 ed. 1.11.30
tatra kṣārasādhyeṣv api vyādhiṣu śūnagātram asthiśūlinam
annadveṣiṇaṃ hṛdayasandhipīḍopadrutañ ca kṣāro na sādhayati ||
cf. 1938 ed. 1.11.31
bhavati cātra ||
viṣāgniśastrāśanimṛtyutulyaḥ kṣāro bhavaty alpamatiprayuktaḥ |
satvapramattena sadā prayukto rogān nihanyād acireṇa ghorān iti
||
[Adhyāya 12, collation]
cf. 1938 ed. 1.12.1
athāto 'gnikarmavidhim adhyāyāṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.12.3
kṣārād agnir garīyāṃ kriyāsu vyākhyātas taddagdhānāṃ rogāṇām
apunarbhavāt | sveda śastrakṣārair aśakyānāṃ tatsādhanāc
ca |
cf. 1938 ed. 1.12.4
athaimāni dahanopakaraṇāni bhavanti |
pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākā jamvvoṣṭhetaraloha kṣaudraguḍasnehādīni |
tatra pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākās tvaggatānāṃ |
jambvoṣṭhetaralohāḥ māṃsagatānāṃ | kṣaudraguḍasnehāḥ
sirāsnāyusandhyasthigatānām |
cf. 1938 ed. 1.12.5
tatrāgnikarma sarvartuṣu kuryād anyatra śaradgrīṣmābhyāṃ |
tatrāpyātyayike 'gnisādhye vyādhau tatpratyanīkaṃ vidhiṃ kṛtvā
cf. 1938 ed. 1.12.6
sarvavyādhiṣvṛtuṣu ca picchilam annambhuktavataḥ |
cf. 1938 ed. 1.12.7
tatra dvividham agnidagdham āhur eke | tvagdagdhaṃ māṃsadagdhañ
ca | iha tu sirāsnāyuṣu sandhyasthiṣv api na pratiṣiddho 'gniḥ
|
cf. 1938 ed. 1.12.8
tatra śabdaprādurbhāvo durgandhatā tvaksaṃkocaś ca tvagdagdhe |
kapotavarṇṇatālpaśvayathuvedanatā śuṣkasaṃkucitavraṇatā ca
māṃsadagdhe | kṛṣṇonnatavraṇatā srāvasannirodhaś ca
sirāsnāyudagdhe rūkṣatāruṇatākarkaśasthiravraṇatā ca
sandhyasthidagdhe ||
cf. 1938 ed. 1.12.9
tatra śirorogādhimanthayorbhrūlalāṭaśaṅkhadeśeṣu dahed
vartmarogeṣv ārdranaktakapraticchannān dṛṣṭiṃ kṛtvā
vartmaromakūpāṃ |
cf. 1938 ed. 1.12.10
tvaṅmāṃsasirāsnāyusandhyasthigatamugrarujau vāyau |
duṣṭavraṇamucchitakaṭhinamāṃsagagranthyarbudāpacīgalagaṇḍagṛddhrasīmasakagulmodara
bhagandarārśasandhiślīpadacarmakīlatilakālakasirācchedanāḍīśoṇitātipravṛttiṣu
cāgnikarma kuryāt |
cf. 1938 ed. 1.12.11
tatra valayabindurerekhāpratisāraṇāñ ceti dahaṇaviśeṣāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.12.12
bhavati cātra ||
rogasya saṃsthānam avekṣya dhīmāṃ narasya marmāṇi balābalañ ca |
vyādhin tathartuñ ca samīkṣya samyak tato vyavasyed bhiṣag
agnikarma ||
cf. 1938 ed. 1.12.13
tatra samyagdagdheṣu madhusarpirabhyaṅgaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.12.14
athemāni pariharet pittaprakṛtim antaḥśoṇitaṃ | bhinnakoṣṭham
anuddhṛtaśalyaṃ bālavṛddhabhīrudurbalamaneka vyādhi pīḍitamasvedyāṃś ca ||
cf. 1938 ed. 1.12.15
ata ūrddham itarathā dagdhaṃ vakṣyāmaḥ tatra snigdhaṃ rūkṣañ
cāśrityadravyam agnir dahati | atisantapto hi snehaḥ
sūkṣmamārgānusāritvāt tvagādīnanupraviśyāśu dahati |
tasmātsnehadagdhe 'dhikā rujā bhavati |
cf. 1938 ed. 1.12.16a
tatra pluṣṭaṃ durdagdhaṃ samyagdagdham atidagdham iti caturvidham
agnidagdham bhavati | tatra yad vivaṇṇam uṣyate 'timātraṃ tat
pluṣṭaṃ | yatrotpattisphoṭanā tīvra dāhadoṣavedanā cirāc
copaśāmyati tad durdagdhaṃ | samyagdagdham anavagāḍhaṃ
pakvatālavarṇṇaṃ susaṃsthitaṃ pūrvalakṣaṇasaṃyuktaṃ ca | atidagdhe
tu māṃsāvalaṃbanaṃ gātraviśleṣaḥ sandhivaiguṇyaṃ
sirāsnāyusandhyasthivyāpādanaṃ jvaradāhapipāsāmūrcchāś copadravā
bhavanti | sakrimiś cet vraṇaś cāsya cireṇoparohaty uparūḍhaś ca
vivarṇṇo bhavati | tad etac caturvidham agnidagdhalakṣaṇam
ānupūrvyoktaṃ pūrvakarma prasādhakaṃ bhavati ||
cf. 1938 ed. 1.12.17
bhavati cātra ||
agninā kopitaṃ pittaṃ bhṛśañjantoḥ pradhāvati |
tatas tenaiva vegena raktañ cāpy upadīryate |
cf. 1938 ed. 1.12.18
tulyavīrye 'py ubhe hy ete rasato dravyatas tathā |
tenāsya vedanās tīvrā prakṛtyā ca vidahyate |
cf. 1938 ed. 1.12.19
sphoṭāḥ śīghraṃ prajāyante jvaras tṛṣṇā ca bādhate ||
dagdhasyopaśamārthāya cikitsā sampravakṣyate |
cf. 1938 ed. 1.12.20
pluṣṭasyāgnipratapanaṃ kāryam uṣṇan tathauṣadhaṃ |
śarīre svinnabhūyiṣṭhe svinaṃ bhavati śoṇitaṃ |
cf. 1938 ed. 1.12.21
prakṛtyā hy udakaṃ śītaṃ skandayaty atha śoṇitaṃ |
tasmāt sukhayati hy uṣṇa na tu śītaṃ kathañ canaḥ |
cf. 1938 ed. 1.12.22
śītām uṣṇāñ ca ca durdagdhe kriyāṃ kuryāt tataḥ punaḥ |
ghṛtālepanasekāṃs tu śītānevāsya kārayet ||
cf. 1938 ed. 1.12.23
samyagdagdhe tu kākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ |
sāmṛtaiḥ sarpiṣā yuktair ālepaṃ kārayed bhiṣak ||
cf. 1938 ed. 1.12.24
grāmyānūpaiḥ sajalajaiḥ piṣṭair māṃsaiś ca lepayet |
pittavidradhivac cainaṃ praśāntyoṣmāṇam ācaret |
cf. 1938 ed. 1.12.25
atidagdhe tu śīrṇṇāni māṃsāny uddhṛtya śītalāṃ
kriyāṅ kuryāc cūrṇṇakāle śālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ |
cf. 1938 ed. 1.12.26
tindukyās tvakkaṣāyair vā mṛdubhṛṣṭair upācaret |
vraṇaṅ guḍūcīpatrair vā cchādayed atha codakaiḥ |
cf. 1938 ed. 1.12.27
kriyāṅ kuryāc ca nikhilāṃ bhiṣak pittavisarpavat ||
cf. 1938 ed. 1.12.29cd
athedānīṃ dhūmopahatavidhānaṃ vakṣyāmaḥ |
cf. 1938 ed. 1.12.30
śvasity ādhmāti cātyarthaṃ kāsate kṣavate bhṛśaṃ |
cakṣuṣaḥ paridāhaś ca rāgaś caivopajāyate |
cf. 1938 ed. 1.12.31
sadhūmakaṃ niśvasiti ghreyam anyan na vetti ca |
tathaiva ca rasāṃ sarvāṃ smṛtiś cāsopahanyate |
cf. 1938 ed. 1.12.32abc
tṛṣṇādāhajvaraś cetaḥ sīdaty arthañ ca mūrcchati |
dhūmopahata ity eṣa śṛṇu tasya cikitsitaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.12.33
sarpir ikṣuraso drākṣā payo vā śarkarāmbu vā |
madhurāmlān rasāṃś cāpi vamanārthāya dāpayet ||
cf. 1938 ed. 1.12.34
vamataḥ sudhyate koṣṭhaṃ dhūmagandhas ca naśyati |
anena vidhinā tasya kāsasvāsau praśasyataḥ ||
cf. 1938 ed. 1.12.35
ātmānañ ca jvaraś caiva tṛṣṇā dāhas tathaiva ca |
madhurair lavaṇāmlaiś ca kaṭukaiḥ kavaḍagrahaiḥ ||
vāntasya kaṇṭhaśuddhiḥ syād dhūmagandhaś ca
naśyati |
cf. 1938 ed. 1.12.36ab
samyag gṛhṇātī viṣayān manaś cātra prasīdati ||
cf. 1938 ed. 1.12.36cd
śirovirecanaṃ cāsmai dadyād yogena śāstravit |
cf. 1938 ed. 1.12.37
tenāsya śudhyate dṛṣṭiḥ siraś caivāsya dehinaḥ |
avidāhi laghu snigdham āhāraṃ cāsya kalpayet |
cf. 1938 ed. 1.12.38
uṣṇavātātapair dagdhe śītaḥ kāryo vidhiḥ sadā ||
śītavarṣānilahate uṣṇaḥ snigdhaś ca śasyate ||
tathātitejasā dagdhe siddhir naikāntikī bhaved
iti ||
[Adhyāya 13]
[NB: Based on H alone up to v. 22 and collated
against the 1938 edition, not the 1931 one.]
1 (1938 ed. 1.13.1)
athāto jalāyukādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
2 (1938 ed. 1.13.3)
nṛpāḍhya sukumāra bāla sthavira bhīru nārīṇām
anugrahārthaṃ paramasukumāro 'yaṃ śoṇitāvasecanopāyo 'bhihito
jalaukasaḥ ||
3 (1938 ed. 1.13.4)
tatra vātapittakaphaduṣṭaśoṇitaṃ yathāsaṃkhyaṃ
śṛṅgajalaukālābubhir avasecayet | sarvāṇi sarvair vā visrāvyaṃ
||*
4 (1938 ed. 1.13.5)
bhavanti cātra ||
snigdhaṃ ślakṣṇaṃ samadhuraṃ gavāṃ śṛṅgaṃ prakīrttitaṃ |
tasmād vātopasṛṣṭe tu hitan tad avasecane ||
5
arddhacandrākṛti mahattanu saptāṅgulāyataṃ |
pracchite dāpayet pūrvvam āsyenācūṣayed balī || *
6 (1938 ed. 1.13.6)
śītādhivāsā madhurā jalaukā vārisaṃbhavā |
tasmāt pittopasṛṣṭe tu hitās tā avasecane ||
cf. 1938 ed. 1.13.7
kaṭu rūkṣañ ca tīkṣṇañ ca alābu parikīrttitaṃ |*
tasmāc chleṣmopasṛṣṭe tu hitan tad avasecane ||
cf. 1938 ed. 1.13.8
tatra pracchite tanu basti paṭalāvanaddhena
śṛṅgeṇa śoṇitam avasecayet | ācūṣaṇād antarddīptenālābunā |
cf. 1938 ed. 1.13.9
jalam āsām āyur ity ato jalāyukāḥ | oko nivāso jalam āsām oka ity
ato jalaukasaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.13.10
tā dvādaśa | saviṣāḥ ṣaṭ | tāvantya eva nirviṣāḥ |
cf. 1938 ed. 1.13.11
kṛṣṇā karburā alagardā indrāyudhā sāmudrikā govandanā ceti | tāsv
añjanavarṇṇā pṛthuśīrṣā kṛṣṇā nāma | varmimatsyavad āyatā
cchinnonnatakukṣiḥ karburā nāma | romaśā mahāpārśvā kṛṣṇamukhā
alagardā nāma | indrāyudhavad ūrddhvarājī citrā indrāyudhā nāma |
īṣadasitapītikā vicitrapuṣpākṛticitā sāmudrikā nāma | govṛṣaṇavad
adhobhāge dvidhābhūtākṛtir aṇumukhī govandanā nāma | tābhir daṣṭe
daṃśe śvayathur atimātraṃ kaṇḍūmūrcchā jvaro dāhaś charddir iti
liṅgāni bhavanti | tatra mahāgadaḥ pānālepanādiṣūpayojyaḥ |
indrāyudhādaṣṭam asādhyam ity etāḥ saviṣāḥ sacikitsitā vyākhyātāḥ
||
cf. 1938 ed. 1.13.12
atha nirviṣāḥ | kapilā piṅgalā śaṅkumukhī mūṣikā puṇḍarīkamukhī
sāvarikā ceti | tatra manaḥśilārañjitābhyām iva pārśvābhyāṃ pṛṣṭhe
snigdhamudgavarṇṇā kapilā nāma | kiñcidraktā vṛttakāyā
piṅgalyāśugā piṅgalā nāma | yakṛdvarṇṇā śīghrapāyinī dīrghamukhī
śaṅkumukhī nāma | mūṣikākṛtivarṇṇāniṣṭagandhā mūṣikā nāma |
mudgavarṇṇā puṇḍarīkatulyavaktrā puṇḍarīkā nāma |
padmapatravarṇṇāṣṭādaśāṅgulapramāṇā sāvarikā nāma | sā paśvarthe
tv aviṣā vyākhyātāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.13.13
tāsāṃ yavanapāṇḍyasahya potanādīni kṣetrāṇi bhavanti |
tāsāṃ mahāśarīrā balavatyaḥ śīghrapāyinyo mahāśanā nirviṣāś ca
viśeṣeṇa bhavanti |
cf. 1938 ed. 1.13.14
tatra saviṣakīṭadardduramūtrapurīṣakothajātāḥ kaluṣeṣv ambhaḥsu
ca saviṣāḥ | padmotpala kumuda saugandhika śaivāla kotha jātā vimaleṣv ambhaḥsu ca nirvviṣāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.13.15
bhavati cātra ||
kṣetreṣu vicaranty etāḥ salilāḍhyasugandhiṣu |
na ca saṅkīrṇṇacāriṇyo na ca paṅkeśayāḥ smṛtāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.13.16
tāsāṃ grahaṇam ārdracarmaṇānyair vā prayogair gṛhṇīyāt* |
cf. 1938 ed. 1.13.17
athaitā nave mahati ghaṭe sarastaḍākodakapaṅkān āvāpya nidadhyāt
| bhaktārthañ cāsām upaharet | śevālaṃ vallūram odakāṃś ca kandāṃś
cūrṇīkṛtya śayyārthe tṛṇam odakāni patrāṇi tryahāt tryahāc cāsāṃ
jalabhaktan dadyāt | saptarātrāt saptarātrād ghaṭam anyaṃ
saṅkrāmayet ||
cf. 1938 ed. 1.13.18
bhavati cātra |
sthūlamadhyāḥ parikliṣṭās tanvyaś cākṣetrajāś ca yāḥ |
agrāhiṇyo 'lpapāyinyaḥ saviṣāś ca na poṣayet ||*
cf. 1938 ed. 1.13.19
atha jalaukāvasekasādhyavyādhiṃ vyādhitam upaveśya saṃveśya vā
virūkṣya tam avakāśaṃ mṛdgomayacūrṇṇair yad yat sarujaṃ syād |
atha jalaukasaḥ sarṣaparajanī pradigdha gātryaḥ
salilasarakamadhyasañcāriṇī vigatamalāḥ kṛtvā rogaṅ grāhayet
|* atha na gṛhṇatyāḥ kṣīrabinduṃ
śoṇitabinduṃ vā nidadhyāt | śastrapadāni vā kurvīta | athaivam api
na gṛhṇīyāt anyāṅ grāhayet |
cf. 1938 ed. 1.13.20
yadā niviśate 'śvakhuravad ānanaṅ kṛtvonnāmya ca skandham evañ
jānīyād gṛhṇātīti | athainām ārdraplotāvacchannāṅ kṛtvā dhārayet
||
cf. 1938 ed. 1.13.21
atha daṃśe toda kaṇḍū prādur bhāvāj
jānīyāc chuddham ādadātīti | tām apanayet | atha śoṇitagandhena na
muñcet | mukham asyāḥ saindhavacūrṇenāvakiret |
cf. 1938 ed. 1.13.22
athaināṃ śāli taṇḍula kāṇḍana praliptān taila lavaṇābhyaktamukhīṃ
vāmahastagṛhītapucchān dakṣiṇahastāṅguṣṭhāṅgulībhyāṃ śanaiḥ śanair
anulomamārjjayann ā mukhād vāmayed yāvat samyagvānteti |
samyagvāntā salilasarake nyastā bhoktukāmā satī cared | yā sīdati
na ceṣṭate sā durvāntā punaḥ samyag vāmayet | durvāntāyās tu
indramado nāma vyādhir asādhyo bhavati |
23
aprahṛṣṭaśiraḥ pāti kāyenodveṣṭate sakṛt |
yā coṣṇaṃ kurute toyaṃ tasyām indramadaḥ smṛtaḥ ||*
cf. 1938 ed. 1.13.22b
athaināṃ pūrvavat sannidadhyāt |
24 (cf. 1938 ed. 1.13.23)
śoṇitasya ca yogāyogam avekṣya jalaukāmukhaṃ madhunāvaghaṭṭayet |
badhnīta vā kaṣāyamadhurasnigdhaśītaiś ca pradehaiḥ pradihyād iti
||
25
bhavataś cātra ||
pītamātre jalaukābhir ghṛtena pariṣecayet |
śoṇitasthāpanīyaiś ca śoṇitaṃ pariṣecayet
26 (cf. 1938 ed. 1.13.24)
kṣetrāṇi grahaṇañ cāpi poṣaṇaṃ sāvacāraṇam |
jānīyād yo jalaukānāṃ sa rājñaḥ karttum arhati ||
[Adhyāya 14]
cf. 1938 ed. 1.14.1
athātaḥ śoṇitavarṇṇanīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.14.3
pāñcabhautikasya caturvidhasyāhārasya ṣaḍrasopetasya
dvividhavīryasyāṣṭavidhavīryasya vā anekaguṇopayuktasyāhārasya
samyakpariṇatasya yas tejoguṇabhūtaḥ sāraḥ paramasūkṣmaḥ sa rasa
ity ucyate | tasya hṛdayaṃ sthānaṃ | sa hṛdayāc caturviṃśatir
dhamanīr anupraviśyordhvagā daśa daśa cādhogāminyaś catasras
tiryaggāḥ kṛtsnaṃ śarīram aharahas tarpayati jīvayati yāpayati
vardhayati cādṛṣṭahaitukena karmaṇā | tasya śarīram anusarato
'numānād gatir upalakṣayitavyā kṣayavṛddhihetukī || tasmiṃ
sarvaśarīrāvayavadoṣadhātumalāśayānusāriṇi rase jijñāsā kim ayaṃ
saumyas taijasa iti | sa khalu dravatvād anusaraṇe
snehanajīvanatarpaṇadhāraṇādibhir viśeṣaiḥ saumya ity avagamyate
|
cf. 1938 ed. 1.14.4
sa khalv āpyo raso yakṛtplīhānau prāpya rāgam upaiti ||
cf. 1938 ed. 1.14.5
bhavanti cātra ||
rañjitās tejasā tv āpaḥ śarīrasthena dehināṃ |
avyāpannāḥ prasannena raktam ity eva tad viduḥ ||
cf. 1938 ed. 1.14.6
rasād eva striyāṃ raktam ṛtusaṃjñaṃ pravartate
dvādaśād vardhate varṣād yāti pañcāśataḥ kṣayaṃ |
cf. 1938 ed. 1.14.7
ārttavaṃ śoṇitaṃ tv āgneyam āhuḥ || agnīṣomīyatvād garbhasya |
cf. 1938 ed. 1.14.8
pāñcabhautikatvam apare jīvaṃ raktam āhur ācāryāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.14.9
bhavanti cātra ||
visratā dravatā rāgaḥ spandanan tanutā tathā |
pṛthivyādiguṇās tv ete dṛśyante śoṇite yataḥ |
cf. 1938 ed. 1.14.10
rasād raktaṃ tato māṃsaṃ māṃsān medaḥ pravarttate
medaso 'sthi tato majjā majjā śukraṃ tataḥ prajāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.14.11
tatraiṣān dhātūnām annapānarasaḥ prīṇayitā bhavati ||
cf. 1938 ed. 1.14.12
bhavati cātra ||
rasajaṃ puruṣaṃ vidyād rasaṃ rakṣeta yatnataḥ | annapānaprayogeṇa
āhāreṇa suyantritaḥ
cf. 1938 ed. 1.14.13
tatra rasa gatau dhātur aharahar gacchatīti rasaḥ |
cf. 1938 ed. 1.14.14
pañcaviṃśati kalāśatāni* | caturaśītiś
ca nava ca kāṣṭhā ekaikasmin dhātāv avatiṣṭhante | evam māsena
rasaḥ śukrībhavati strīṇāñ cārttavam iti ||
cf. 1938 ed. 1.14.15
bhavataś cātra || aṣṭādaśasahasrāṇi saṃkhyā hy asmin samuccaye |
kalānān navatiś cāpi svatantraparatantrataḥ || rase gativiśeṣo
'yaṃ mandāgner avasānikaḥ | anayaivoditāgneś ca vijñeyaḥ
kālasaṃkhyayā ||
cf. 1938 ed. 1.14.16
sa śabdārci jāla santānavad aṇunā
viśeṣeṇānusaraty evaṃ śarīraṃ kevalaṃ |
cf. 1938 ed. 1.14.17
vyājīkaraṇyas tv auṣadhyaḥ svaguṇabalotkarṣād virecanavad
upayuktāḥ śukraṃ virecayanti ||
cf. 1938 ed. 1.14.18
yathā hi puṣpamukulastho gandho na śakyam ihāstīti vaktuṃ | naiva
nāstīti | atha cāsti satām bhāvānām utpattir iti kṛtvā kevalaṃ tu
saukṣmyān nābhivyajyate | sa eva vivṛtakesare puṣpe
kālāntareṇābhivyakto bhavati | evam bālānām api vayaḥpariṇāmāc
chukraprādurbhāvo bhavati | romarājyārttavādiś ca viśeṣo nārīṇām
|
cf. 1938 ed. 1.14.19
sa evānnaraso 'bhivṛddhānāṃ paripakvaśarīratvād aprīṇano bhavati
|
cf. 1938 ed. 1.14.20
ta ete śarīradhāraṇād dhātava ity ucyante |
cf. 1938 ed. 1.14.21
teṣāṃ kṣayavṛddhī śoṇitanimitte | tasmāt tad adhikṛtya vakṣyāmaḥ
|| tatra saphenilam aruṇaṃ kṛṣṇam paruṣan tanu śīghragamaskandi ca
vātaduṣṭaṃ | nīlam pītaṃ haritaṃ śyāvaṃ visramaniṣṭam
pipīlikāmakṣikāṇāñ ca pittena | gairikodakaprakāśaṃ snigdhaṃ śītaṃ
bahalaṃ picchilaṃ visrāvi māṃsapeśīsamaprabhañ ca śleṣmaṇā |
sarvalakṣaṇayuktaṃ sannipātena | pittavad raktenātikṛṣṇañ ca |
dvidoṣaliṅgasaṃsṛṣṭaṃ dvidoṣaṃ |
cf. 1938 ed. 1.14.22
indragopakaprakāśam asaṃhatam avivarṇṇañ ca prakṛtistham iti
jānīyāt ||
cf. 1938 ed. 1.14.23
visrāvyān anyatra vakṣyāmaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.14.24
athāvisrāvyāḥ | sarvāṅgaśophaḥ kṣīṇasya cāmlabhojananimittaḥ |
pāṇḍurogyarśasyudariśoṣigarbhiṇīnāñ ca śvayathavaḥ |
cf. 1938 ed. 1.14.26
tatra ṛjv asaṃkīrṇṇaṃ sūkṣmaṃ samam anavagāḍham anuttānam āśu
śastrañ ca pātayet |
cf. 1938 ed. 1.14.26a
hṛdaya basti guda nābhi kakṣyavaṅkṣaṇākṣi kūṭa pāṇi pādatalāṃś
ca varjayet |
cf. 1938 ed. 1.14.26b
pūyagarbhāṃ punar yathoktair evopacaret |
cf. 1938 ed. 1.14.27
tatra durviddhe śītavātayor asvinne bhukte ca skannatvāc choṇitan
na sravati | alpaṃ vā sravati ||
cf. 1938 ed. 1.14.28
bhavati cātra |
vāta viṇ mūtrasaṃgeṣu madamūrcchāśrameṣu ca |
nidrābhibhūte śīte vā nṛṇān nāsṛk sraved iti ||
cf. 1938 ed. 1.14.29
tad duṣṭaśoṇitam anirhriyamāṇaṃ vyādhivṛddhiṃ karoti |
cf. 1938 ed. 1.14.30
atyuṣṇātisvinnātividdheṣv ajñasrāvitam atipravarttate | tad
atipravṛttaṃ śirobhitāpam āndhyatimiraprādurbhāvan
cānukṣayākṣepakampapakṣāghātam ekāṅgavikāraṃ hikkākāsaṃ śvāsaṃ
pāṇḍurogaṃ maraṇaṃ vāśu karoti |
cf. 1938 ed. 1.14.31
tan nātiśīte nātyuṣṇe nāsvinne nātitāpite yavāgūṃ pratipītasya
śoṇitaṃ mokṣayed bhiṣak ||
cf. 1938 ed. 1.14.32
samyag gatvā yadā raktaṃ svayam evāvatiṣṭhate
śuddham evam vijānīyāt samyag visrāvitañ ca tat |
cf. 1938 ed. 1.14.33
lāghavaṃ vedanāśāntir vyādhivegaparikṣayaḥ |
samyagvisrāvite liṅgaṃ prasādo manasas tathā ||
cf. 1938 ed. 1.14.34
tvagdoṣā granthayaḥ śophā rogāḥ śoṇitajāś ca ye |
raktamokṣaṇaśīlānāṃ na bhavanti kadācana ||
cf. 1938 ed. 1.14.35
atha khalv apravarttamāne | elāśītaśivaḥ
kuṣṭhatagarapāṭhābhadradāruviḍaṃgacitrakatrikaṭukāgāradhūmaharidrārkkāṃkuranaktamālaphalair
yathālābhaṃ tribhiś caturbhiḥ | samastair vā lavaṇapragāḍhair
vraṇamukham avagharṣayed evaṃ sādhu vahati ||
cf. 1938 ed. 1.14.36
athātipravṛtte
lodhramadhukapriyaṅgupattāṅgagairikarasāñjanaśaṅkhaśuktiyavamāṣagodhūmasarjarasacūrṇṇair
anārdrair vraṇamukham avacūrṇṇyāṅgulyagreṇāvapīḍayet |
sālasarjarjunārimedagranthidhavadhanvanatvagbhir vā cūrṇṇīkṛtābhiḥ
kṣaumeṇa vadhyāsitena samudraphenena lākṣācūrṇṇair vā yathoktair
bandhanadravyair gāḍhaṃ badhnīyāt | vyadhānantaraṃ punar vyadhayet
| śītācchādanabhojanāgārapariṣekaiḥ | śītair ālepaiḥ pradehair
vopacaredagninā vā dahed yathoktaṃ kākolyādikvāthaṃ vā
śarkarāmadhumadhuraṃ pāyayet | eṇahariṇorabhraṃmahiṣaśaśavarāhāṇāṃ
vā rudhiraṃ kṣīrayūṣaṃ rasaiś cāśnīyāt | upadravāṃś ca yathoktān
upacaret ||
cf. 1938 ed. 1.14.37
bhavati cātra ||
dhātukṣayāt srute rakte mandaḥ sañjāyate nalaḥ |
pavanaś ca paraṃ kopaṃ yāti tasmāt prayatnataḥ |
cf. 1938 ed. 1.14.38
tan nātiśītair laghubhiḥ snigdhaiḥ śoṇitavardhanaiḥ |
īṣadamblair anamblair vā bhojanaiḥ samupācaret ||
cf. 1938 ed. 1.14.39
caturvidhaṃ yad etad dhi rudhirasya nivāraṇaṃ |
sandhānaṃ skandanaṃ caiva pācanaṃ dahanaṃ tathā ||
cf. 1938 ed. 1.14.40
vraṇaṃ kaṣāyaḥ sandhatte raktaṃ skandayate himaṃ |
tathā sampācayed bhasma dāhaḥ saṅkocayet sirāṃ ||
cf. 1938 ed. 1.14.41
askandamāne rudhire sandhānāni prayojayet |
sandhānair bhrāśyamāne tu pācanaiḥ samupācaret ||
cf. 1938 ed. 1.14.42
kalpair ebhis tribhir vaidyaḥ prayateta yathāvidhiḥ |
asiddhimatsu caiteṣu dāhaparama iṣyate |
cf. 1938 ed. 1.14.43
saśeṣadoṣe rudhire na vyādhir ativarttate |
na śeṣaṃ sthāpayet tasmān na ca kuryād atikriyāṃ |
cf. 1938 ed. 1.14.44
dehasya rudhiraṃ mūlaṃ rudhireṇaiva dhāryate |
tasmād rakṣed dhi rudhiraṃ rudhiraṃ jīva ucyate ||
cf. 1938 ed. 1.14.45
srutaraktasya sekādyaiḥ śītaiḥ prakupite 'nile
śophaṃ satodaṃ koṣṇena sarpiṣā pariṣecayed iti || 14 ||
[Adhyāya 15, collation]
cf. 1938 ed. 1.15.1
athāto doṣadhātumalakṣayavṛddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.15.3
doṣadhātumalamūlaṃ hi śarīraṃ | tasmātphalalakṣaṇameteṣām
upadhārayaś ca |
cf. 1938 ed. 1.15.4.1
tatra spandanodvahanapūraṇavivekadhāraṇalakṣaṇo vāyuḥ pañcadhā
pravibhaktaḥ śarīrantantrayati |
cf. 1938 ed. 1.15.4.2
rāgaḥ paktistejaūṣmakṛtpittaṃ |
cf. 1938 ed. 1.15.4.3
sandhisaṃśleṣaṇasnehanaropaṇabṛṃhaṇaḥ śleṣmā |
cf. 1938 ed. 1.15.5.1
rasaḥ prīṇayati | raktañjīvayati | māṃsaṃ lepayati medaḥ
snehayati | asthi dhārayati | majjā pūrayati | bījārthaharṣakṛc
chukraṃ kledayati |
cf. 1938 ed. 1.15.6
bastikledakṛn mūtraṃ | prāṇavāyvagnidhāraṇāvaṣṭambhakṛt purīśaṃ |
svedaḥ kledayati |
cf. 1938 ed. 1.15.7
garbhalakṣaṇamārttavaṃ | stanyaṃ stanāpīnajananajīvanam iti |
cf. 1938 ed. 1.15.6
tatra vidhivat parirakṣaṇaṃ kurvīta ||
cf. 1938 ed. 1.15.7
ataḥ sarveṣāṃ kṣayalakṣaṇaṃ vyākhyāsyāmaḥ | tatra vātakṣaye
mandaceṣṭatā alpavāktvamalpapraharṣo mūḍhasañjñatā ca | pittakṣaye
mandoṣmāgnitāniṣprabhatā ca | śleṣmakṣaye
rūkṣatāntardāhaāmāśayetarāśayaśūnyatāśirasaś ca |
cf. 1938 ed. 1.15.8
tatra svayonivardhanāny eva pratīkāraḥ ||
cf. 1938 ed. 1.15.9
rasakṣaye hṛdayapīḍā kampaḥ śoṣaḥ śūnyatā tṛṣṇā ca |
śoṇitakṣaye tvakpāruṣyam amlaśītaprārthanā sirāśaithilyañ ca ||
māṃsakṣaye sphiggaṇṇḍauṣṭhopasthoruvakṣaḥ kakṣaśuṣkatā
dhamanīnāñ ca śaithilyaṃ | medakṣaye plīhābhivṛddhiḥ sandhiśūnyatā
raukṣyaṃ meduramāṃsaprārthanā ca | asthikṣaye asthiśūlo
dantanakhabhaṃgāraukṣyañ ca | majjākṣaye lpaśukratā parvabhedo
sthitodaḥ śūnyatā | śukrakṣaye meḍhravṛṣaṇavedanāśaktir maithune
cirād vā prasekaḥ praseke cālpaśukraraktadarśanaṃ |
cf. 1938 ed. 1.15.11
purīṣakṣaye hṛdayapārśvapīḍā saśabdasya ca vāyor ūdhvagamanaṃ
kukṣau sañcaraṇaṃ ca mūtrakṣaye bastitodo lpamūtratā ca || atrāpi
svayonivardhanadravyopayogaḥ || svedakṣaye stabdharomakūpatā
sparśavaiguṇyaś ca tatrābhyaṅga svedopayogaś ca ||
cf. 1938 ed. 1.15.12
ārttavakṣaye yathocitakālādarśanamalpatā vā yonivedanā ca | tatra
saṃśodhanamāgneyānāñ ca dravyānām upayogaḥ || stanyakṣaye stanayo
mlānatā stanyāsambhavaś ca | tatra śleṣmavardhanadravyopayogaḥ ||
garbhakṣaye garbhāspandanamanunnatakukṣitā ca | tatra
prāptabastikālāyāḥ kṣīrabastiprayogo medhyān na prayogaś ca ||
cf. 1938 ed. 1.15.13
ata ūrdhvam atipravṛddhānāṃ doṣadhātūnāṃ lakṣaṇam upadekṣyāmaḥ
tatra vātavṛddhau kārśyaṃ kārṣṇyaṃ gātrasphuraṇatā uṣṇakāmatā
nidrānāśolpabalatvaṃ gāḍhavarcasvatā ca || pittavṛddhau
pītāvabhāsatā santāpaḥśītakāmitvamalpanidratā mūrcchā balahāniḥ
pītaviṇmūtratvañ ca || śleṣmavṛddhau śauklyaṃ śaithyaṃ sthairyaṃ
gauravam agnisādas tandrā nidrā sandhyati śliṣṭatā ca ||
cf. 1938 ed. 1.15.14
raso 'tipravṛddho hṛdaye kledaṃ prasekañ cāpādayati | raktaṃ
raktāṅgākṣitāṃ || māṃsaṃ sphiggaṇḍauṣṭhopasthorubāhujaṅghāsu
vṛddhiṃ gurugātratāñ ca | medaḥ snigdhāṅgatāmudarapārśvavṛddhiṃ
kāsaśvāso daurgandhyañ ca || asthyadhyasthīny adhidantāṃś ca ||
majjā sarvāṅganetragauravaṃ || śukraṃ śukrāśmariti prādurbhāvaṃ
||
cf. 1938 ed. 1.15.15
purīśam āṭopaḥ kukṣau śūlañ ca || mūtraṃ muhurmuhuḥ pravṛttiṃ
todañ ca || svedaḥ kaṇḍū daurgandhyañ ca ||
cf. 1938 ed. 1.15.16
stanyaṃ stanayor atipīnatvaṃ muhurmuhuḥ pravṛttim atitodañ ca ||
ārttavamaṅgamardo daurbalyañ ca
cf. 1938 ed. 1.15.17
teṣāṃ kṣapaṇam aviruddhaiḥ kriyāviśeṣaiḥ kurvīta |
cf. 1938 ed. 1.15.19
ata ūrdhvam anuvyākhyāsyāmaḥ || rasādīnāṃ śukrāntānāṃ dhātūnāṃ
yat paran tejas tat khalv ojas tad eva balam ity ucyate |
śāstrasiddhāntāt
cf. 1938 ed. 1.15.20
tatra balena sthiropacitamāṃsatā sarvaceṣṭāsvapratighātaḥ
svaravarṇṇaprasādo bāhyābhyantarāṇāṃ ca karaṇānām
ātmakāryapratipattir bhavati ||
cf. 1938 ed. 1.15.21
bhavati cātra ||
ojaḥ somātmakaṃ snigdhaṃ śītaṃ ślakṣṇaṃ sthiraṃ saraṃ |
viviktaṃ mṛdu mṛtsnañ ca prāṇāyatanam uttamaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.15.22ab
dehaḥ sāvayavas tena vyāpto bhavati dehinām |
cf. 1938 ed. 1.15.25.abcd
abhighātāt kṣayāt kopāddhyānācchokācchramāt kṣudhaḥ |
ojaḥ saṃkṣīyate dehe dhātugrahaṇaniḥsṛtaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.15.24
tatra visraṃso vyāpatkṣaya iti liṅgāni bhavanti | sandhiviśleṣo
gātrāṇāṃ sadanaṃ doṣacyavanakriyāsannirodhaś ca visraṃse |
stabdhatā gurugātra tā śopho varṇṇabhedo glānis tandrā nidrā
vyāpanne | māṃsakṣayo mohaḥ pralāpo maraṇam iti ca kṣīṇo |
cf. 1938 ed. 1.15.28
tatra visraṃse vyāpanne ca kriyāviśeṣair aviruddhair balam
adhyāyayet mūḍhasaṃjñam itarañ ca varjjayet |
cf. 1938 ed. 1.15.31
yasya dhātukṣayād vāyuḥ sañjñākarmma vināśayet
prakṣīṇañ ca balaṃ yasya tau na śaktau cikitsituṃ ||
cf. 1938 ed. 1.15.32
rasanimittam eva sthaulyaṅ kārśyañ ca | tatra
śleṣmalāhārasevitodhyaśanaśīlasyāvyāyāmino divāsvapnaratasya āma
evānnaraso madhurataraś ca śarīram anukramamāṇotisnehān medo
janayati | medaso tipravṛddhatvād vāṭharyam āpādayati | tam
ativaṭharaṃ
kṣudrasvāsapipāsākṣutsvapnasvedadaurgandhyakrathanagātrasādagagadatvāni
kṣipram evāviśanti | saukumāryātmedasaḥ sarvakriyāsvasamarthatvaṃ
bhavati | kaphaphamedo niruddhamārgatvāc cālpavyavāyo bhavati |
āvṛtamārgatvād eva ca śeṣā dhātavo nāpyāyante 'tyartham ato
lpaprāṇo bhavati |
pramehapiḍakājvarabhagandaravidradhivātavikāṇārām anyatamaṃ prāpya
maraṇam upayāti | sarva eva cāsya rogā balavanto bhavanti | kasmād
āvṛtamārgatvāt srotasāmatas tasyotpattihetuṃ parihared utpanne tu
śilājatuguggulamūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣoddālakādīnāṃ
virūkṣaṇacchedanīyānāṃ dravyāṇāṃ vidhivad upayogo
vyāyāmalekhanabastyupayogaś ceti ||
cf. 1938 ed. 1.15.33
tatra punar
vātalāhārasevinotivyavāyavyāyāmādhyayanacintābhayaśokarātrijāgaraṇapipāsākṣutkṣayālpāsanaprabhṛtibhir
upaśoṣito rasadhātuḥ śarīram anukramamāṇaulpatvān na prīṇāyati
tasmād atikārśyaṃ bhavati | sotikṛśaḥ
kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣābhārādāneṣv
asahiṣṇurvātarogaprāyolpaprāṇaḥ kriyāsu ca bhavati | kā
plīhodarāgnisādagulmaraktapittānām anyatamaṃ prāpya maraṇam
upayāti sarva eva cāsya rogā balavanto bhavanti | kasmād
alpaprāṇatvād atas tasyotpattihetum pariharet | utpanne tu
payasyāśvagandhāvidārīvidārigandhāśatāvarīnāgabalānāṃ madhurāṇāṃ
manyāsāṃ cauṣadhīnāṃ vidhivadupayogaḥ |
kṣīradadhighṛtamāṃsaśāliṣaṣṭikayavagodhūmānāṃ ca
divāsvapnabrahmacaryāvyāyāmabṛṃhaṇabastyupayogaś ceti |
cf. 1938 ed. 1.15.34
yaḥ punar ubhayasādhāraṇāny upasevate tasyānnarasaḥ śarīram
anukramamāṇaḥ samāndhātūn upacinoti samadhātutvān madhyaśarīro
bhavati | sarvakriyāsu ca samarthaḥ
kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣātapasaho balavāṃś ca bhavati saḥ |
satatam anupālayitavya iti ||
cf. 1938 ed. 1.15.35
bhavati cātra ||
dvāv apy etau vigahitau sadā sthūlakṛśau narau |
śreṣṭho madhyaśarīras tu kṛśaḥ sthūlā tu pūjitaḥ |
cf. 1938 ed. 1.15.36
doṣaḥ prakupito dhātūṃ kṣapayaty āmatejasā |
iddhaḥ svatejasā vahnir ukhāgatam ivodakaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.15.37
vailakṣaṇyāc charīrāṇām asthāyitvāt tathaiva ca |
doṣadhātumalānāṃ tu parimāṇān na vidyate |
cf. 1938 ed. 1.15.38
eṣāṃ samatvaṃ yac cāpi bhiṣagbhir abhidhīyate |
na tat svāsthyād ṛte śakyaṃ vaktum anyena hetunā |
cf. 1938 ed. 1.15.39
doṣādīnān tu samatām anumānena lakṣayet |
prasannātmendriyaṃ jñātvā puruṣan tatra buddhimāṃ |
kṣapayed bṛṃhayec cāpi doṣadhātumalāṃ
bhiṣak |
cf. 1938 ed. 1.15.43ef
tāvad yāvad arogaḥ syād etat sāmyasya lakṣaṇaṃ |
cf. 1938 ed. 1.15.44
samadoṣaḥ samāgniś ca samadhātumalakriyaḥ |
prasannātmendriyamanāḥ svastha ity abhidhīyate ||
[Adhyāya 16]
cf. 1938 ed. 1.16.1
athātaḥ karṇṇavyadha vidhiṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
cf. 1938 ed. 1.16.3
rakṣābhūṣaṇanimittam bālasya karṇṇau vyadhayet | tau ṣaṣṭhe māse
saptame vā śuklapakṣe praśasteṣu tithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣu
kṛtamaṅgalasvastivācanaṃ* dhātryaṅke
kumāram upaveśyābhisāntvayamāno bhiṣag vāmahastenākṛṣya karṇṇan
daivakṛte chidre dakṣiṇahastena ṛju vidhyet | pūrvvan dakṣiṇaṃ
kumārasya vāmaṅ kanyāyāḥ | pratanuṃ sūcyā bahalam ārayā
||2||*
cf. 1938 ed. 1.16.4
śoṇita bahutve 'tivedanāyāṃ cānyadeśaviddham iti jānīyāt
| nirupadravatā taddeśaviddhaliṅgam ||3||*
cf. 1938 ed. 1.16.5
tatra yadṛcchāviddhāyāṃ sirāyām ajñena jvara dāhaśvayathu vedanā granthi manyāstambhāpatānakaśirograhakarṇṇaśūlāni bhavanti ||4||
cf. 1938 ed. 1.16.6
doṣasamudayād apraśastavyadhād vā tatra varttim apahṛtya
yava madhuka mañjiṣṭhā gandharvva hasta mūlair
mmadhughṛtapragāḍhair ālepayet | surūḍhañ cainam punar vvidhyet
||5||*
cf. 1938 ed. 1.16.7
samyagviddham āmatailapariṣekeṇopacaret | tryahāt tryahād varttiṃ
sthūlatarīṃ* kurvvīta pariṣekañ ca
tam eva ||6||
cf. 1938 ed. 1.16.8
cf. 1938 ed. 1.16.8
atha vyapagatadoṣopadrave karṇṇe 'laṃpravarddhanārthaṃ
laghupravarddhanakam āmuñcet ||7||
cf. 1938 ed. 1.16.9
cf. 1938 ed. 1.16.9
evaṃ samvarddhitaḥ karṇṇaś chidyate tu dvidhā nṛṇām |
doṣato vābhighātād vā sandhānān tasya me śṛṇu ||8||
cf. 1938 ed. 1.16.10
tatra samāsena pañcadaśasandhānākṛtayo bhavanti |* tad yathā | nemīsandhānakaḥ |
utpalabhedyakaḥ | vallūrakaḥ | āsaṅgimaḥ | gaṇḍakarṇṇaḥ | āhāryaḥ
| nirvvedhimaḥ | vyāyojimaḥ | kapāṭasandhikaḥ |
arddhakapāṭasandhikaḥ | saṅkṣiptaḥ | hīnakarṇṇaḥ | vallīkarṇṇaḥ |
yaṣṭīkarṇṇaḥ | kākauṣṭhaḥ | iti | teṣu tatra
pṛthulāyatasamobhayapālir nemīsandhānakaḥ |
vṛttāyatasamobhayapālir utpalabhedyakaḥ |
hrasvavṛttasamobhayapālir vallūrakarṇṇakaḥ |
abhyantaradīrghaikapālir āsaṅgimaḥ | bāhya dīrghaikapālir
ggaṇḍakarṇṇakaḥ | apālir ubhayato 'py āhāryaḥ | pīṭhopamapālir
nirvvedhimaḥ | aṇusthūlasamaviṣamapālir vyāyojimaḥ |
abhyantaradīrghaikapālir itarālpapāliḥ kapāṭasandhikaḥ |
bāhyadīrghaikapālir itarālpapāliś cārddhakapāṭasandhikaḥ |
tatraite daśakarṇṇasandhivikalpā bandhyā bhavanti | teṣān nāmabhir
evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ | saṃkṣiptādayaḥ pañcāsādhyāḥ |
tatra śuṣkaśaṣkulir itarālpapāliḥ saṃkṣiptaḥ | anadhiṣṭhānapāliḥ
paryantayoś ca kṣīṇamāṃso hīnakarṇṇaḥ | tanuviṣamapālir
vallīkarṇṇaḥ | granthitamāṃsaḥ stabdhasirātatasūkṣmapālir
yaṣṭīkarṇṇaḥ | nirmmāṃsasaṃkṣiptāgrālpaśoṇitapāliḥ kākauṣṭha iti |
baddheṣv api dāha pāka srāva śopha yuktā na siddhim upayānti ||9||
cf. 1938 ed. 1.16.15
ato 'nyatamasya bandhañ cikīrṣuḥ
agropaharaṇīyoktopasambhṛtasambhāraḥ viśeṣataś cātropaharet* surāmaṇḍakṣīram udakaṃ
dhānyāmlakapālacūrṇṇañ ceti | tato 'ṅganāṃ puruṣam vā
grathitakeśāntaṃ laghubhuktavantam āptaiḥ suparigṛhītaṃ kṛtvā ca
bandhān upadhārya chedyabhedyalekhyavyadhanair upapādya
karṇṇaśoṇitam avekṣyaitad duṣṭam aduṣṭam veti tato vātaduṣṭe
dhānyāmlodakābhyāṃ pittaduṣṭe śītodakapayobhyāṃ śleṣmaduṣṭe
surāmaṇḍodakābhyāṃ prakṣālya karṇṇam punar avalikhet | anunnatam
ahīnam aviṣamañ ca karṇṇasandhin niveśya sthitaraktaṃ sandarśya
madhughṛtenābhyajya picuplotayor anyatareṇāvaguṇṭhya nātigāḍhan
nātiśithilaṃ sūtreṇāvabadhya kapālacūrṇṇenāvakīryācārikam upadiśet
|* dvivraṇīyoktena cānnenopacaret
||10||*
cf. 1938 ed. 1.16.16
vighaṭṭanan divāsvapnaṃ vyāyāmam atibhojanam |
vyavāyam agnisantāpam vākśramañ ca vivarjjayet ||11||
cf. 1938 ed. 1.16.17
nātiśuddharaktam atipravṛttaraktaṃ kṣīṇaraktaṃ vā sandadhyāt | sa
hi vātaduṣṭe raktabaddho 'rūḍho paripuṭanavān bhavati | pittaduṣṭe
gāḍhapākarāgavān | śleṣmaduṣṭe stabdhakarṇṇaḥ kaṇḍūmān
atipravṛttasrāvaḥ śophavān kṣīṇālpamāṃso na vṛddhim upaiti ||12||
cf. 1938 ed. 1.16.18
sa yadā rūḍho nirupadravaḥ karṇṇo bhavati tadainaṃ śanaiḥ śanair
abhivarddhayet | anyathā saṃrambhadāhapākavedanāvān bhavati |
punar api chidyeta ||13||
cf. 1938 ed. 1.16.19
athāpraduṣṭasyābhivarddhanārtham abhyaṅgaḥ |
godhāpratudaviṣkirānūpaudakavasāmajjāpayastailaṃ gaurasarṣapajañ
ca yathālābhaṃ
saṃbhṛtyārkālarkabalātibalānantāvidārīmadhukajalaśūkaprativāpan
tailam pācayitvā svanuguptan nidadhyāt ||14||*
cf. 1938 ed. 1.16.20
svedito marditaṅ karṇṇam anena mrakṣayed budhaḥ |
tato 'nupadravaḥ samyag balavāṃś ca vivarddhate ||15||*
cf. 1938 ed. 1.16.22
ye tu karṇṇā na varddhante snehasvedopapāditāḥ |
cf. 1938 ed. 1.16.23
teṣām apāṅge tv abahiḥ kuryāt prachānam eva ca ||16||*
cf. 1938 ed. 1.16.26.0
amitāḥ karṇṇabandhās tu vijñeyāḥ kuśalair iha |
yo yathā suniviṣṭaḥ syāt tat tathā yojayed bhiṣak ||17||*
cf. 1938 ed. 1.16.25
jātaromā suvartmā ca śliṣṭasandhiḥ samaḥ sthiraḥ |
surūḍho 'vedano yas tu taṃ karṇṇaṃ varddhayec chanaiḥ ||18||
cf. 1938 ed. 1.16.27
viśleṣitāyām atha nāsikāyāṃ
vakṣyāmi sandhānavidhiṃ yathāvat |
nāsāpramāṇaṃ pṛthivīruhāṇāṃ
patraṃ gṛhītvā tv avalambi tasya ||19||*
cf. 1938 ed. 1.16.28
tena pramāṇena hi gaṇḍapārśvād
utkṛtya vadhraṃ tv atha nāsikāgram |
vilikhya cāśu pratisandadhīta
taṃ sādhubaddham bhiṣag apramattaḥ ||20||
cf. 1938 ed. 1.16.29
susīvitaṃ samyag ato yathāvan
nāḍīdvayenābhisamīkṣya nahyet |
unnāmayitvā tv avacūrṇṇayīta
pattāṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś ca ||21||
cf. 1938 ed. 1.16.30
saṃchādya samyak picunā vraṇan tu
tailena siñced asakṛt tilānām |
ghṛtañ ca pāyyaḥ sa naraḥ sujīrṇṇe
snigdho virecyaḥ sva yathopadeśam ||22||
cf. 1938 ed. 1.16.31
rūḍhañ ca sandhānam upāgataṃ vai
tad vadhraśeṣaṃ tu punar nikṛntet |
hīnam punar varddhayituṃ yateta
samañ ca kuryād ativṛddhamāṃsam ||23||
iti || om ||
[Adhyāya 17, collation]
cf. 1938 ed. 1.17.1
athāta āmapakvaiṣaṇīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.17.3
atha śophasamutthānā granthividradhyalajīprabhṛtayaḥ | prāyeṇa
vyādhayo 'bhihitā anekākṛtayaḥ | tair vvilakṣaṇaḥ pṛthur grathitaḥ
samo viṣamo vā tvagmāṃsasthāyī saṃghātaḥ śarīraikadeśotthitaḥ
śopha ity ucyate |
cf. 1938 ed. 1.17.4
vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantukani raruṇaḥ kṛṣṇo vā paruṣo
mṛdur anavasthitastodādayaś cātra vedanāviśeṣo bhavanti |
pittaśvayathuḥ pītaḥ sarakto vā śīghrānusārīmṛdur dāhādayaś cātra
vedanāviśeṣo bhavanti | śleṣmaśvayathuḥ pāṇḍuḥ śuklo vā kaṭhinaḥ
snigdho mandānusārī kaṇḍvādayaś cātra vedanāviśeṣo bhavanti |
sannipātaśvayathuḥ sarvadoṣaliṅgaviśeṣopetaḥ | pittavac
choṇitajotikṛṣṇaś ca | pittaraktalakṣaṇaś cāgantur lohitāvabhāsaś
ca |
cf. 1938 ed. 1.17.5
sa yadā bāhyābhyantaraiḥ kriyāviśeṣairna śakyate praśamayituṃ
kriyāviparyayād bahutvād vā doṣāṇāṃ pākayābhimukho bhavati
tasyāmasya pacyamānasya pakvasya ca lakṣaṇam ucyamānam upadhārayaś
ca | tatra mandoṣmatā tvaksāvarṇyan sthairyaṃm
alparujatālpaśophatā cāmalakṣaṇam uddiṣṭaṃ || sūcībhir iva
nistudyate daśyata iva ca pipīlikābhiś chidyate bhidyata iva ca
śastreṇa tāḍyata iva ca daṇḍenabhiḥ pīḍyata iva ca pāṇinā ghaṭyata
iva cāṃgulyā dahyate pacyata iva cāgnikṣārābhyāṃ mūṣā
coṣaparidāhāś ca bhavanti | vṛścikaviddha iva ca
sthānāsanaśayaneṣu na śāntim upaiti | ādhmātabastir ivātataś ca
śopho bhavati tvagvaivarṇyaṃ śophābhivṛddhirjvaro dāhaḥ pipāsā
bhaktā ruciś ca pacyamānaliṅgaṃ ||
vedanopaśāntirnirlohitālpaśophatā ca balīprādurbhāvaḥ
tvakparipoṭanaṃ nimnadarśanam aṅgulyāvapīḍite
bastāvivacodakasañcaraṇaṃ pūyasya prapīḍayaty ekam antam ante
cāvapīḍite muhur muhus todaḥ kaṇḍūranunnatatā vyādher
upadravaśāntir bhaktābhikāṅkṣā ca paripakvaliṅgaṃ || kaphajeṣu
khalu rogeṣu gambhīrānugatatvād abhighātajeṣu ca keṣucid asamastam
pakvalakṣaṇaṃ dṛṣṭvā pakvam apakvam iti manyamāno bhiṣaṅ moham
upaiti | tatra hi tvaksavarṇṇatā śītaśophatālparujatāśmavac ca
ghanatā na tatra moham upeyāt |
cf. 1938 ed. 1.17.6
bhavati cātra ||
āmam vidahyamānañ ca samyak pakvañ ca yo bhiṣak |
jānīyāt sa bhaved vaidyaḥ śeṣās taskaravṛttayaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.17.7
vātād ṛte nāsti rujā na pākaḥ pittād ṛte nāsti kaphāc ca pūyaḥ |
tasmāt samastāḥ paripākakāle pacanti śophaṃ traya eva doṣāḥ
||
cf. 1938 ed. 1.17.8.add1
narte rujā vātam ṛte ca pittaṃ
pākaḥ kaphaś cāpivinā na pūyaḥ |
tasmād vipākaṃ paripākakāle
prayānti śophās tribhir eva doṣaiḥ ||
cf. 1938 ed. 1.17.8
kālāntareṇābhyuditan tu pittaṃ kṛtvā vaśe vātakaphau prasahya |
pacaty ataḥ śoṇitam eva pāko matopareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.17.8.add1
dravyāṇāñ candanādīnāṃ dagdhānāṃ śvetatā yathā |
tadvat pittoṣmaṇā dagdhaṃ rakta pūyam ihocyate ||
cf. 1938 ed. 1.17.9
tatrāmacchede sirāsnāyuvyāpādanaṃ śoṇitātipravṛttiḥ
vedanāprādurbhāvovadaraṇam anekopadravadarśanaṃ kṣatavidradhir vā
bhavati | sa yadā tu bhayamohābhyāṃ pakvam apakvam iti manyamānaḥ
ciram upekṣate vyādhiṃ vaidyaḥ | sa gambhīrānugato dvāram
alabhamānaḥ pūyaḥ svamāśayam avadāyotsaṅgaṅ kṛtvā nāḍīñ janayitvā
bhavaty asādhyaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.17.10
bhavati cātra ||
yaś chinatyāmamajñānādyaś ca pakvam upekṣate |
śvapacāv iva sasyaś cettāvaniścitakāriṇau ||
cf. 1938 ed. 1.17.11
prākchastrakarmaṇaś ceṣṭaṃ bhojayed āturaṃ bhiṣak |
pāneyaṃ pāyayet madyaṃ tīkṣṇaṃ yo 'vedanāsahaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.17.12
na mūrchaty annasaṃyogān mattaḥ śastraṃ na budhyate |
tasmād avaśyam bhoktavyaṃ rogeṣūkteṣu karmaṇi ||
cf. 1938 ed. 1.17.13
prāṇo hy ābhyantaro nṛṇām bāhyaprāṇaguṇānvitaḥ |
dhārayaty avirodhena ucchrayam pāñcabhautikaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.17.14
yo hy utthito 'lpo yadi vā mahāṃbhyāt kriyāṃ vinā pākam upaiti
śophaḥ |
viśālamūlo viṣamaṃ vidagdhaḥ sa kṛcchratāṃ yāty avagāḍhadoṣaḥ
||
cf. 1938 ed. 1.17.15
ālepavisrāvaṇaśodhanais tu samyakprayuktair yadi nopaśāmyet |
śīghraṃ vipacyet samam alpamūlaḥ sampiṇḍitaś coparicālpadoṣaḥ
cf. 1938 ed. 1.17.16
kakṣaṃ samāsādya yathā ca vahnir vāyv īritaḥ sandahati prasahya |
tathaiva pūyopyaviniḥsṛto hi mānsaṃ sirāsnāyu ca khādatīha ||
cf. 1938 ed. 1.17.17
ādau vimlāpanaṃ kuryāt dvitīyam avasecanaṃ |
tṛtīyam upanāhaṃ tu caturthīṃ pāṭanakriyāṃ |
cf. 1938 ed. 1.17.18
pañcamaṃ śodhanaṃ vidyāt ṣaṣṭhaṃ ropaṇam iṣyate |
ete kramā vraṇasyoktās saptamaṃ vaikṛtāpaham iti ||
[Adhyāya 18, collation]
cf. 1938 ed. 1.18.1
athāta ālepavraṇabandhavidhi vyākhyāsyāmaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.18.3
ālepana ādya upakrama eṣa sarvaśophānāṃ sāmānyataḥ pradhānatamaś
ca tamprati pratirogam vakṣyāmaḥ |
cf. 1938 ed. 1.18.4
tatra pratilomam ālimpen nānuloma | pratilome hi samyag auṣadham
avatiṣṭhate | praviśati ca romakūpais tasya pramāṇaṃ
māhiṣārdracarmāt sedham upadiśanti |
cf. 1938 ed. 1.18.5
na ca śuṣkam upekṣitavyam anyatra pīḍayitavyāt | śuṣkam
apārthakaṃ rujākaraś ca bhavati |
cf. 1938 ed. 1.18.6
ālepapradehayor antaram ālepaḥ śītas tanur aviśoṣī viśoṣī vā |
pradehas tūṣṇaḥ śīto vā bahalobahuviśoṣī ca | tatra
raktapittaprasādakṛdālepaḥ | śodhano ropaṇaḥ śophavedanāpagamaś ca
tasyopayogaḥ kṣatākṣateṣu yastu kṣateṣūpayujyate sa bhūyaḥ kalka
iti saṃjñāṃ labhate | nirudhyālepanasaṃjñaḥ tenāsrāvam anirodho
mṛdupūtimāṃsāpakarṣaṇam antardoṣatā śurvraṇaśuddhiś ca bhavati
|
cf. 1938 ed. 1.18.12
na cālepanaṃ rātrau prayuñjīta śaityāt tu śleṣmaṇaḥ
ūrdhvavivṛtaromakūpatvādūṣmānir eti ||
cf. 1938 ed. 1.18.7
avidagdheṣu śopheṣu hitam ālepamanam bhavet |
yathā svadoṣaśamanaṃ dāhakaṇḍūrujāpahaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.18.9
marmadeśeṣu ye rogā guhyeṣv api sadā nṛṇāṃ |
saṃśodhanāya teṣān tu kuryād ālepanaṃ bhiṣak ||
cf. 1938 ed. 1.18.16
ata ūrdhvavraṇabandhanadravyāṇy upadekṣyāmaḥ |
kṣaumakārpāsikāvikadukūlakauśeyapatrorṇṇacīnapaṭṭacarmāntarbalkalalatāvidalarajjābālatūlasantānikālāhādīny
athāvyādhiṃ kālaś cāvekṣyopayogaḥ | pramāṇataś ceṣām ādeśaḥ |
cf. 1938 ed. 1.18.17
kośadāma śākhāsu
grīvāmeḍhramūtolīmaṇḍalasthavikāyamalakakhaṭvācīnavivandha
vitānagophaṇāḥ pañcāṅgī ceti caturdaśabandhaviśeṣāḥ | teṣān
nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ |
cf. 1938 ed. 1.18.18
tatra kośañ jaṅghāṅguliparvvasu vidadhyāt | dāmam asaṃbādhe 'ṅge
sāndhikūrccakastanāntarakarṇṇeṣu svastikam anuvellitaṃ śākhāsu
grīvāmeḍhrayon mūtolīṃ vṛtteṅge maṇḍalam aṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgreṣu
sthavikā | yamalavraṇābhyāṃ yamalakaṃ | hanuga...ṇḍaśaṃkheṣu khaṭvām apāṅgayoś cīnaṃ |
pṛṣṭhodaroraḥsu vibandhaṃ mūrddhni vitāmaṃ |
cipukanāmauṣṭhāṃsabastiṣu goṣphaṇā jatruṇipañcāṅgīm iti | yo vā
yasmin pradeśe suniviṣṭo bhavati tattasmin nidadhyāt |
cf. 1938 ed. 1.18.19
yantranam ūrddhamadhastiryak ca bhavati |
cf. 1938 ed. 1.18.20
tatra ghanāṅ kāvalikān datvā cāmaparikṣepam ṛjum anāviddham
asaṅkucitaṃ mṛdu paṭṭan niveśya badhnīyāt | na ca vraṇasyopari
kuryāt | granthim ābādhaṅ karoti |
cf. 1938 ed. 1.18.21
athāsya na ca vikeśikauṣadhetisnigdhetirūkṣe viṣame vā kurvvīta |
kasmād atisnehāt kledayati | raukṣyāc chinatti
durnyāstavraṇacarmmāvagharṣaṇaṃ karoti | yukta snehatyādāśu rohati
|
cf. 1938 ed. 1.18.22
tatra vraṇāyatanaviśeṣād bandhas trividho bhavati | gāḍhas samaḥ
śithila iti |
cf. 1938 ed. 1.18.24
tatra sphikkukṣivaṃkṣaṇaśiraḥ sugāḍhaḥ |
śākhāvadanakarṇṇakaṇṭhameḍhramuṣkapārśvodarorasmu samaḥ | akṣṇoḥ
sandhiṣu ca śithilaḥ |
cf. 1938 ed. 1.18.25
tatra paittikaṃ gāḍhasthāne samaṃ badhnīyāt | samasthāne śithilaṃ
| śithilasthāne naiva śoṇitaduṣṭañ ca || ślaiṣmikaṃ śithilasthāne
samaṃ | samasthāne gāḍhaṃ | gāḍhasthāne gāḍhataraṃ | vātaduṣṭañ ca
||
cf. 1938 ed. 1.18.26
tatra paittikaṃ grīṣme dvirahne badhnīyāt | raktopadrutam apy
evaṃ | ślaiṣmikaṃ hemante tṛtīye 'hni | vātopadrutam apy evaṃ |
evaṃ mūhya baṃdhamviparyayañ ca kurvvīta |
cf. 1938 ed. 1.18.27
samaśithilasthāneṣu gāḍha baṃdhe vikesikauṣadhanair arthakyaṃ
śophavedanāprādurbhbhāvaś ca | gāḍhasamasthāneṣu sithila bandhe
vikeśikauṣadhanair arthakyaṃ śophavedanāprādurbhāvaś ca
gāḍhasamasthāneṣu śithilaṃ baddhe vikeśikauṣadhapatanaṃ
paṭṭasañcārādvraṇavaktragharṣaṇañ ca |
cf. 1938 ed. 1.18.28
aviparītabandhe vedanāśāntir asṛkprasādo mārddavañ ca |
cf. 1938 ed. 1.18.29
abadhyamāne śītavātātaparajovarṣadaṃśamasakamakṣikāpra𑑚bhṛtibhir
abhighātaviśeṣair hanyate vraṇaḥ | vividhavedanopadrutaś ca
duṣṭatām upaiti | ālepanādīni cāsya viśopam upayānti ||
cf. 1938 ed. 1.18.30
cūrṇṇitam mathitam bhagnaṃ viśliṣṭam atipāditaṃ |
asthisnāyusirācchinnam āśu bandhena rohati ||
cf. 1938 ed. 1.18.31
sukhañ ca vraṇitaḥ śete sukhaṅ gacchati tiṣṭhati |
sukha śayyāsanasthasya kṣipraṃ saṃrohati vraṇaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.18.32
abandhyā pittaraktābhighātanimittā yadātodadāhavedanābhibhūtāḥ
kṣārāgnidagdhāḥ pākāt prakuthitaprasīrṇṇamāṃsāś ca bhavanti ||
cf. 1938 ed. 1.18.33
kuṣṭhinām agnidagdhānāṃ piṭakā madhumehināṃ |
karṇṇikāś conduruviṣe viṣajuṣṭavraṇāś ca ye ||
cf. 1938 ed. 1.18.34
māṃsapāke na badhyante gudapāke ca dāruṇe |
svabuddhyār vapi vibhajet kṛtyākṛtyeṣu buddhimān ||
cf. 1938 ed. 1.18.35
doṣan dehañ ca vijñāya vraṇan ś ca vraṇakovidaḥ |
ṛtūñ ca parisaṃkhyāya... tato bandhīn
niveśayed iti ||
[Adhyāya 19, collation]
cf. 1938 ed. 1.19.1
|| athāto vraṇitopāsanīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.19.3
atha vraṇitasya prathamam evāgāram anvicchet ||
praśastavāstusuniviṣṭaṃ śucyavātātapañca |
cf. 1938 ed. 1.19.4
apraśastavāstunigṛhe sambādhe 'śucinyātape
cātivāte ca rogāḥ syuściraṃ śārīramānasāḥ |
cf. 1938 ed. 1.19.5
tasmiñ chayanam asambādhaṃ svāstīrṇaaṇaṃ manojñam prākchīrṣan
saśastraṅ kurvvīta |
cf. 1938 ed. 1.19.6
sukhaceṣṭāpracāraḥ syāt | svāstīrṇṇe śayane vraṇī
prācyādiśi sthito devās tat pūjanārthan tataḥśiras
cf. 1938 ed. 1.19.7
tasmin suhṛdbhir anukūlaiḥ priyamvadair upāsyamāno
yatheṣṭamāśīteti ||
cf. 1938 ed. 1.19.8
bhavanti cātra||
cf. 1938 ed. 1.19.8a
suhṛdo vikṣipanty āśu kathābhir vvraṇavedanāḥ |
āśvāsayanto bahuśaḥ svanukūlāḥ priyamvadāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.19.9
na ca divānidrāvaśagaḥ syād
cf. 1938 ed. 1.19.11
utthāsamvesanaparimārjjanādiṣu cātmaceṣṭāsvapramatto vraṇaṃ
rakṣet || bhavanti cātra||
cf. 1938 ed. 1.19.12
sthānāsanañcaṅkramaṇaṃ divāsvapnan tathaiva ca |
vraṇito na viniṣeveta śaktimān api mānavaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.19.14
gamyānāñ ca strīṇāṃ sandarśanasambhāṣaṇasaṃsparśanāni dūrata eva
pariharet || bhavanti cātra||
cf. 1938 ed. 1.19.15
strīṇāṃ sandarśanāc chukraṅ kadācid balitaṃ sravet |
grāmyadharmmakṛtān doṣān so 'saṃsargge 'pyavāpnuyāt ||
navadhānyamāṣatilakaśāyakulatthaniṣpāvakaharitaśokāmlalavaṇaguḍapiṣṭavikṛtaśuṣkaśākājāvimāṃsaśīto
dakadadhidugdhatakraprabhṛtīni pariharet || bhavanti cātra||
cf. 1938 ed. 1.19.17
takrānto navadhānyādiryoyamvargga udāhṛtaḥ |
doṣasañjanano hyeṣa vijñeyaḥ pūyavarddhanaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.19.18
madyapañyamaireyāriṣṭāsavamadhusurāvihārām pariharet ||
cf. 1938 ed. 1.19.19
madyamamlañ ca rūkṣañ ca tīkṣṇamuṣṇañ ca vīryataḥ |
āśukāri ca tatpītaṃ kṣipram vyāpādayed vraṇaṃ ||
vātātaparajodhūmātibhojanāniṣṭaśravaṇadarśanāmarṣaśokaviṣamaśayanāsanarātrijāgaraṇātmakṣikādibhiś
cābādhām pariharet ||
cf. 1938 ed. 1.19.21
vraṇitasyopataptasya kāraṇair eva mādibhiḥ |
kṣīṇaśoṇitamāṃsasya bhuktaṃ samyag na jīryati ||
cf. 1938 ed. 1.19.22
ajīrṇaaṇāt pavanādīnāṃ vibhramobalavān bhavet |
tataḥ śopharujāśrāvadāhapākānavāpnuyāt ||
cf. 1938 ed. 1.19.23
sadā ca
nīcanakharomṇāśucināśucivāsasāśāntimaṅgaladevatābrāhmaṇagurupareṇabhavitavyaṃ
|| tat kasya hetoḥ hiṃsāvihārāṇi tu
rakṣānsipaśupatikuberakumārānucarāṇi mānsaśoṇitapratvāt
kṣatajanimittam vraṇitam upa sarppanti satkārārthañ jighāṃsūni vā
kadācid bhavanti ||
cf. 1938 ed. 1.19.24
teṣāṃ satkārakāmānām prayatetāntarātmanā |
dhūpamālyopahārām̐ś ca bhakṣām̐ś caivopahārayet ||
cf. 1938 ed. 1.19.25
te tu santarppitā ātmavanna hiṃsyus tasmāt satatam
atandritajanaparivṛto nityadīpodakaśastrasragdāmālaṅkṛta veśmani
sampan maṅgalamano 'nukūlāḥ kathāḥ śṛṇvannāsīta ||
cf. 1938 ed. 1.19.26
sampatmaṅgalayuktābhiḥ kathābhiḥ prītamānasaḥ |
āsāvān vyādhimokṣāya kṣipraṃ sukham avāpnuyāt ||
cf. 1938 ed. 1.19.27
ṛksāmayajurbhir mmantrairaparaiś cāśīrvvādair upādhyāyabhiṣajāś
ca sandhyayo rakṣāṅkuryuḥ ||
cf. 1938 ed. 1.19.28
sarṣapāriṣṭapatrābhyāṃ sarppiṣālavaṇena ca |
dvirahnaḥ kārayed rūpaṃ saptarātramatandritaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.19.29
chattrāticchattralāṅgulīñ jaṭilāṃ brahmacāriṇīṃ |
lakṣmīguhāmatiguhāvacāmativiṣāntathā || śatavīryāṃ saha sravīryāṃ
siddhārthām̐ś cāpi dhārayet || bhavanti cātra||
cf. 1938 ed. 1.19.31
anena vidhānā yuktam ārād eva niśācarāḥ |
vanaṃ kesariṇākrāntaṃ varjjayanti mṛgā iva ||
cf. 1938 ed. 1.19.33
bālośīrair vraṇambījair nna ca nam parighaṭūyet |
na tuden na ca kaṇḍūyāc chayānaḥ paripālayet ||
jīrṇaśālyodanaṃ snigdhamalyamuṣkan dravottaraṃ |
bhuñjāno jāṅgalair mmāsaiḥ śīghraṃ vraṇam apohati ||
taṇḍulīyakajīvantī suniṣarṇṇakavāstukaiḥ |
bālamūlakavārttākī paṭolaiḥ kāravallakaiḥ ||
cf. 1938 ed. 1.19.34
sadāḍimaiḥ sāmalakair ghṛtabhṛṣṭaiḥ sasaindhavaiḥḥ |
anyair eva ṅguṇair vvāpi mudgādīnāṃ rasena vā ||
cf. 1938 ed. 1.19.35
divā na nidrā vaśago nivātagṛhagocaraḥ |
vraṇī vaidyavase tiṣṭhac chīghraṃ vraṇam apohati ||
tau ca ruk ca divāsvāpāt tāś ca mṛtyuś ca
maithunāt ||
cf. 1938 ed. 1.19.37
evaṃ vṛttasamācāro vraṇī sampadyate sukhī |
āyuś ca dīrgham āpnoti dhanvantarivaco yathā ||
[Adhyāya 20, collation]
cf. 1938 ed. 1.20.1
|| athāto hitāhitīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.20.3
yad vāyoḥ pathyan tat pittasyāpathyam ity anena hetunā na kiñcid
dravyam ekāntena hitam ahitam vāstīti kecid ācāryā bruvate || taṃ
tu na samyak | iha khalu dravyāṇi svabhāvataḥ saṃyogataś ca
ekāntahitāni ekāntāhitāni hitāhitāni ca bhavanti ||
cf. 1938 ed. 1.20.4
tatraikāntāhitāni jātisātmyatvāt |
salilaghṛtadugdhvaudanaprabhṛtīni | ekāntāhitāni tu
dahanapacanamāraṇādiṣu pravṛtttāny agnikṣāraviṣādīni saṃyogatas tv
aparāṇi viṣatulyāni bhavanti | hitāhitāni tu yad vāyoḥ pathyan tat
pittasyāpathyam iti
cf. 1938 ed. 1.20.5
etad dvitvān na sarvvavraṇinām ayam āhārārthe vargga upadiśyate |
raktaśāliṣaṣṭikāṅgukamukundakapāṇḍukakalama
nīvārodravoddālakaśyāmākavāḥ ||
eṇahariṇakuraṅgāmṛgamātṛkāsvadaṃṣṭrīkrakaralāvatittirikapiñjalavarttīrakavarttakāḥ
|| mudgavanamasūramukuṣṭhahareṇaavāḍhakīsatīnāḥ ||
cillīvāstūkasuniṣarṇṇakajīvantī taṇḍulīyakamaṇḍūkaparṇṇāḥ | gavyaṃ
ghṛtaṃ saindhavadāḍimāmalakam ity eṣa varggaḥ sarvvavraṇinyaḥ
sāmānyataḥ pathyatamaḥ |
cf. 1938 ed. 1.20.6
tathā brahmacaryanivātaśayaṇoṣṇodakādivāsvapnāvyāyāmādhūmasevā ca
ekāntaḥ pathyatamāni |
cf. 1938 ed. 1.20.7
ahitāni prāg upadiṣṭāni | hitāhitāni tu yad vāyoḥ pathyan tat
pittasyāpathyam iti ||
cf. 1938 ed. 1.20.8
saṃyogatas tv aparāṇi viṣatulyāni bhavanti |
vallīphalajavakakarīraāmlaphalalavaṇakulatthapiṇyāka
tailaśuṣkaśākamadyajāmvajāṅgalacilimilimatsyagodhāvarāhānacaikadhyamaśnīyāt
| payasā prākpayaso 'nte vā payasaḥ |
cf. 1938 ed. 1.20.14
kapotām̐ś ca sarṣapatailasiddhām̐ś ca nāśnīyāt |
kapiñjalamayūralāvatittirigodhāś cairaṇḍakāṣṭhasiddhā
eraṇḍatailana nādyāt |
madhughṛtasamaghṛtamadhucāntarikṣaudakānupānaṃ | kāṃsabhājane
daśarātraparyuṣitaṃ sarppiḥ | madhunoṣṇena vā dadhimadyañ ca |
pittena cāmamāṃsāni | surākṛsarapāyasām̐śca naikadhyamaśnīyāt |
sauvīreṇa sahatilasaṣkulī | takreṇa madhughṛtadhānāpṛṣatamāṃsāni |
godhāmmadhunā | kṣaudrāsavena matsyāṃ | pṛṣatamāṃsam vā
maireyamādhvīkābhyāṃ | matsyānupotakayā sahaikṣuvikṛtīś ca sarvvāḥ
| guḍaṅkākamācyāmadhunā mūlakāni ca | naikadhyamadhunā varāhaṃ |
dadhnā kukkuṭaṃ | madyena balākāṃ |
cf. 1938 ed. 1.20.17
taratamayogayuktāṃś ca | bhāvānatirūkṣam atisnigdham atyuṣṇam
atiśītam evamādīn vivarjjayet | na madhunoṣṇaṃ | noṣṇa noṣṇārtto |
na madhunātilakalkenopotakāṃ | na pippalīmatsyavesayā |
priyaṅgvanuliptena pāyasamaśnīyāt ||
cf. 1938 ed. 1.20.18
bhavanti cātra||
viruddhāny evam ādīni vīryato yāni kānicit |
tāny ekāntāny eva śeṣam vidyād hitāhitaṃ || bhavanti cātra||
cf. 1938 ed. 1.20.19
vyādhimindriyadaurbbalyam maraṇ vā niyacchati |
viruddharasavīryāṇi bhuñjāno 'nātmavān naraḥ ||
cf. 1938 ed. 1.20.20
yatkiñcid doṣam utkleśya bhuktaṃ kāyān na nirharet |
rasādiṣu rasārthatvāt tad vikārāya kalpate ||
cf. 1938 ed. 1.20.21
viruddhāśanajānrogān pratihanti virecanaṃ |
vamanaṃ śamanam vāpi pūrvvam vā hitasevanaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.20.22
sātmyato 'lpatayā vāpi dīptāgnes taruṇasya ca |
snigdhavyāyām iva linām viruddham vitatham bhaved iti ||
1.20.22.add
kṣāram agniñ jalāyuś ca tathā śoṇitavarṇṇanaṃ |
doṣadhātumalañ caiva karṇṇatāḍanam eva ca ||
āmapakveṣaṇīyañ ca ālepanavidhin tathā |
vraṇitopāsanīyañ ca viruddhānnena viṃśatiḥ ||
[Adhyāya 21, collation]
cf. 1938 ed. 1.21.1
|| athāto vraṇapraśnaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.21.3
vātapittaśleṣmāṇa eva dehe sambhavahetavo bhavanti || tair
evāsyāvyāpanair adhomadhyorddhasanniviṣṭaiḥ śarīram idan dhāryate|
agāram iva sthūṇābhir ataś ca tristhūṇam ity āhur ity eke| ta eva
ca vyāpannāḥ pralayahetavo bhavanti tad ebhiḥ śoṇitacaturtthaiḥ
sambhavasthitipralayeṣv apy avirahitaṃ śarīram bhavati ||
cf. 1938 ed. 1.21.4
bhavati cātra ||
nartte dehaḥ kaphād asti na ca pittān na mārutāt |
śoṇitād api vā nityan deham etais tu dhāryate ||
cf. 1938 ed. 1.21.5
tatra vā gatigandhopādāno dhātuḥ | tapa santāpe | śliṣa āliṅgane
| eṣāṃ kṛdvihitaiḥ pratyayair vvātaṃ pittaṃ śleṣmā iti rūpāṇi
bhavanti ||
cf. 1938 ed. 1.21.6
teṣāṃ sthānāny ata ūrddhvam vakṣyāmaḥ || tatra samāsena vāyuḥ
śroṇīgudasaṃśrayaḥ | pakvāmāsayamadhyastham pittasya | āmāsayaḥ
śleṣmaṇaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.21.7
ataḥ param pañcadhā vibhajyante | tatra vātasya vātavyādhike
vakṣyāmaḥ | pittasya yakṛtplīhānau hṛdayan dṛṣṭis tvag iti |
pūrvvoktan tu śleṣmaṇas tūrasaḥ kaṇṭhaḥ śiraḥ sandhaya iti ||
etāni khalu doṣasthānāny avyāpannānām bhavanti | pūrvvoktañ ca ||
cf. 1938 ed. 1.21.8
visargādānavikṣepaiḥ somasūryānilā yathā |
dhārayanti jagaddehaṅ kaphapittānilās tathā ||
cf. 1938 ed. 1.21.9
tatra jijñāsyate || kim pittavyatirekeṇānyo 'gnirutāho pittam
evāgnir iti | atrocyate | na khalu pittavyatirekeṇānyo 'gnir
upalabhyate | āgneyatvāt pitte dahanapacanādiṣu pravarttamāno
'gnivad upacāraḥ kriyante ntaragnir iti | kṣiṇe vāgniguṇe
tatsamānadravyopayogād ativṛddhe śītakriyopayogād āgamāc ca
paśyāmo na khalu pittavyatirekeṇānyo 'gnir iti |
cf. 1938 ed. 1.21.10
tat tu dṛṣṭahetukena viśeṣeṇa pakvāmāsayamadhyasthaṃ caturvvidham
apy annam pacati vivecayati ca doṣarasamūtrapurīṣāṇi | tatrastham
eva cātmaśaktyā śeṣāṇām pittasthānānāṃ śarīrasya
cāgnikarmmaṇānugrahaṅ karoti | tasmin pitte pācako 'gnir iti
saṃjñā || yakṛtplīhnoḥ pittan tasmin rañjako gnir iti saṃjñā sa
rasasya rāgakṛd uktaḥ | yat tu hṛdistham pittan tasmin sādhako
'gnir iti saṃjñā śobhitaprārthitamanorathasādhanakṛd uktaḥ || yat
tu dṛṣṭyām pittaṃ tasminn ālocako 'gnir iti saṃjñā sa rūpagrahaṇe
dhikṛtaḥ || yat tu tvaci pittan tasya bhrājako 'gnir iti saṃjñā so
'bhyaṅgaparisekāvagāhālayanādīnāṃ kriyādravyādīnāṃ pācayitā ||||
cf. 1938 ed. 1.21.11
bhavati cātra ||
pittaṃ tīkṣṇan dravam pūtinīlam pītan tathaiva ca |
uṣṇaṅ kaṭurasañ caiva vidagdhan tv amlam iṣyate ||
cf. 1938 ed. 1.21.12
ata ūrdhvaṃ śleṣmasthānāny anuvyākhyāsyāmaḥ || tatrāmāsayaḥ
pittāsayasyopari tatpratyanīkatvād ūrdhvagatitvāt tejasaś candra
ivādityasya sa caturvvidhasyāhārasyādhāraḥ sa ca tatraudakair
guṇaiḥ praklinno bhinnasaṃghātas sukhajaro bhavati ||
cf. 1938 ed. 1.21.13
bhavati cātra ||
mādhuryāt picchilatvāc ca prakleditvāt tathaiva ca |
āmāsaye sambhavati śleṣmā madhuraśītalaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.21.14
sa tatra sthitaḥ svaśaktyā śeṣāṇāṃ śleṣmasthānānāṃ
śarīrasyodakakarmmaṇānugrahaṅ karoti || uraḥsthas tu
trikasandhāraṇam ātmavīryyeṇānnarasasahitena hṛdayāvalambanam
varaṇañ ca karoti | kaṇṭhasthas tu jihvendriyasya saumyatvāt
samyagrasajñāne vivarttate || śiraḥsthas tu
snehasantarppaṇādhikṛtatvād indriyāṇām ātmavīryyeṇānugrahaṃ karoti
|| sandhisthas tu sandhisaṃśleṣāt sarvvaṃ sandhisaṃśleṣāt
sarvvasandhyagranuhaṅ karoti ||
cf. 1938 ed. 1.21.15
bhavati cātra ||
śleṣmā śveto guru snigdhaḥ picchilaḥ śīta eva ca |
madhuraś cāvidagdhaḥ syād vidagdho lavaṇaḥ smṛtaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.21.16
śoṇitasthānaprāgabhihitaṃ |
cf. 1938 ed. 1.21.17
anuṣṇaśītam madhuraṃ snigdhaṃ raktañ ca varṇataḥ |
śoṇitaṅ guru visraṃ syād vidāhaś cāsya pittavat ||
cf. 1938 ed. 1.21.18
etāni khalu doṣasthānāny atra sañcīyante doṣāḥ | prāk
sañcayahetur uktaḥ || sañcitānāṃ khalu doṣāṇāṃ
stabdhapūrṇṇakoṣṭhatā pītāvabhāsatā mandoṣmatā cāṅgānāṃ gauravam
ālasyañ ceti liṅgāni bhavanti | tatra prathamaḥ kriyākālaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.21.19
ata ūrdhvam prakopakāraṇāni vakṣyāmaḥ | tatra
balavadvigrahātivyavāyavyāyāmapratapanapradhāvanābhighātalaṅghanaplavanaprataraṇajāgaraṇahayagajarathaprayāṇātikaṭukakaṣāyatiktalaghurūkṣaśītavīryyaśuṣkaśākavallūrakoradūṣaśyāmākanīvāramudgamasūrāḍhakīhareṇuniṣpāvānaśanavātamūtrapurīṣaśukravathūdgāraccharddibāṣpavegavighātādibhir
vviśeṣair vvāyuḥ prakopam āpadyate ||
cf. 1938 ed. 1.21.20
sa śītābhraprayāteṣu gharmmārtte ca viśeṣataḥ |
pratyūṣasy aparāhṇe ca jīrṇṇānte ca prakupyati ||
cf. 1938 ed. 1.21.21
krodhaśokabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamlalavaṇoṣṇatīkṣṇarūkṣalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitaśākavarāhamatsyājāvikamāṃsadadhimastutakrasauvīrakasurāmlaphalakaṭvaraprabhṛtibhir
vviśeṣaiḥ pittam prakopam āpadyate ||
cf. 1938 ed. 1.21.22
taduṣṇe voṣṇakāle ca ghanānte ca viṣeśataḥ |
madhyāhne cārddharātre ca jīryyaty anne ca kupyati ||
cf. 1938 ed. 1.21.23
divāsvapnavyāyāmālasyamadhurāmlalavaṇasnigdhaśītagurupicchilābhiṣyandihāyanakayavanaiṣadhotkaṭamāṣagodhūmatilapiṣṭavikṛtadugdhadadhikṛśarapāyasekṣuvikārānūpodakamāṃsavasābisamṛṇālakaserukaśṛṅgāṭakamadhuravallīphalasamasanādhyaśanaprabhṛtibhir
vviśeṣaiḥ śleṣmā prakopam āpadyate ||
cf. 1938 ed. 1.21.24
sa śīte śītakāle ca vasante ca viśeṣataḥ |
pūrvvāhṇe ca pradoṣe ca bhuktamātre prakupyati ||
cf. 1938 ed. 1.21.25
pittaprakopaṇair eva cābhīkṣṇaṃ dravasnigdhagurubhiś cāhārair
ddivāsvapnakrodhānalātapaśramābhighātājīrṇṇaviruddhādhyaśanaprabhṛtibhir
vviśeṣair raktam prakopam āpadyate ||
cf. 1938 ed. 1.21.26
yasmād raktam vinā doṣair nna kadācit prakupyati |
tasmāt tasya yathādoṣaṅ kālam vidyāt prakopanaiḥ ||
cf. 1938 ed. 1.21.27
teṣān tu prakopāt
koṣṭhatodasañcaraṇāmlīkādāhapipāsānnadveṣahṛdayotkledā bhavanti |
tatra dvitīyaḥ kriyākālaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.21.28
ata ūrdhvam prasaraṃ vakṣyāmaḥ | teṣām ebhir ātaṅkaviśeṣaiḥ
prakupitānām piṣṭakiṇvodakasamavāya ivābhyudgatānām prasaro
bhavati | teṣām vāyur ggatimattvāt prasaraṇahetuḥ | saty apy
ācaitanye sa hi rajobhūyiṣṭhaḥ | rajaś ca pravarttakam bhāvānām
yathā mahānudakasañcayo 'tipravṛddhatvāt | setum avadāryāparair
udakair vvyāmiśraḥ sarvvataḥ pradhāvaty evan doṣāḥ | ekaikaśo
dvandvaśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā vā tatra vātaḥ pittaṃ śleṣmā
śoṇitaṃ | vātapitte | vātaśleṣmāṇau | pittaśleṣmāṇau | vātaśoṇite
| pittaśoṇite | śleṣmaśoṇite | vātapittaśoṇitāni |
vātaśleṣmaśoṇitāni | pittaśleṣmaśoṇitāni | vātapittakaphāḥ |
vātapittakaphaśoṇitānīti | evam pañcadaśadhā prasaranti ||
cf. 1938 ed. 1.21.29
kṛtsne 'rdhe 'vayave cāpi dehasya kupito bhṛśam |
doṣo vikāram bhajate megho vṛṣṭim ivāmbare ||
cf. 1938 ed. 1.21.30
nātyarthaṅ kupitaś cāpi līno mārggeṣu ti𑑎ṣṭhati |
niḥpratyanīkaḥ kālena hetum āsādya kupyati ||
cf. 1938 ed. 1.21.31
nagatasya vātavat kriyāvibhāgaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.21.32
evaṃ prakṣubhitānāṃ prasaratāṃ vimārgagamanam āṭopo dhūmāyanam
arocakaś charddir iti liṅgāni bhavanti | tatra tṛtīyaḥ kriyākālaḥ
||
cf. 1938 ed. 1.21.33
ata ūrddhvaṃ sthānasaṃśrayam vakṣyāmaḥ | evaṃ khalu prasṛtās
tāṃs tāñ charīrapradeśān āgamya tāṃs tān vyādhīñ janayanti | taṃ
prati pratirogaṃ vakṣyāmaḥ | te yadodar dhayaḥ sanniveśaṅ kurvanti
te gulmavṛdhyudarāgnisaṅgānāhavisūcikātīsāraprabhṛtīñ janayanti ||
bastigatāḥ pramehāśmarīmūtrāghātamūtradoṣaprabhṛtīn || gudagatās
tu bhagandarārsaprabhṛtīn || meḍhragatās tu
parivarttikāpadaṃśaśūkadoṣaprabhṛtīn || vṛṣaṇagatā vṛṣaṇavṛddhīn
|| ūrddhvajatrugatā ūrddhvagā galagaṇḍāpacīprabhṛtīn ||
tvaṅmānsasoṇitagatāḥ kṣudrarogān kuṣṭhādīṃ visarpāṃś ca ||
māṃsagatā granthyapacyarbudagalagaṇḍālajīprabhṛtīn || asthigatā
vidradhyanuśayīprabhṛtīn || pādagatāḥ ślīpadavātasoṇitaprabhṛtīn
|| sarvagatāḥ jvaraśukradoṣasarvāṅgarogaprabhṛtīn || evam anyeṣv
api sthāneṣu rogāṇāṃ doṣasanniveśaṃ jānīyāt || teṣām evam
abhisanniviṣṭānām pūrvarūpaprādurbhāvo bhavati | tatra caturthaḥ
kriyākālaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.21.34
ata ūrddhvaṃ vyādhidarsanam vakṣyāmaḥ ||
sophārbudagranthividradhivisarpādīnāṃ pravyaktalakṣaṇatā
jvarātīsāraprabhṛtīnāñ ca | tatra pañcamakriyākālaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.21.35
ata ūrddhvam asyāvadīrṇṇasya vraṇabhāvam āpannasya ṣaṣṭhaḥ
kriyākālaḥ || jvarātīsāraprabhṛtīnāñ ca dīrghakālānubandhaḥ |
tatrāpratikriyamāṇo sādhyatām upaiti ||
cf. 1938 ed. 1.21.36
bhavati cātra ||
sañcayañ ca prakopañ ca prasaraṃ sthānasaṃśrayaṃ |
vyaktim bhedañ ca yo vetti doṣāṇāṃ sa bhaved bhiṣak ||
cf. 1938 ed. 1.21.37
sañcaye pahṛtā doṣā labhante nottarā gatīḥ |
te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.21.38
sarvair bhāvais tṛbhir vāpi dvābhyām ekena vā punaḥ |
saṃsarge kupitaḥ kruddhaṃ doṣaṃ doṣo nudhāvati ||
cf. 1938 ed. 1.21.39
saṃsarge yo garīyāṃ syād upakramyaḥ sa vai bhavet |
śeṣadoṣāvirodhena sannipāte tathaiva ca ||
cf. 1938 ed. 1.21.40
vraṇe tu yasmād rūḍhe pi vraṇavastu na naśyati |
ādehadhāraṇāj jantor vraṇas tasmān nirucyata iti
[Adhyāya 22, collation]
cf. 1938 ed. 1.22.1
athāto vraṇāsrāvavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.22.3
tvaṅmānsasirāsnāyvasthisandhikoṣṭhamarmāṇy aṣṭau vraṇavastūni
bhavanti | atra sarvavraṇasanniveśaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.22.4
tatrādyaikavastusanniveśī tvagbhedī vraṇaḥ sūpacaro bhavati |
śeṣās tv āsrāvā vijñeyāḥ | ya evam uttiṣṭhanty avadīvyante ca |
cf. 1938 ed. 1.22.5
āyataś caturasro vṛttas tripuṭaka iti vraṇākṛtisamāsaḥ |
viśeṣatas tu vikṛtākṛ𑑛tayo durupakramā bhavanti ||
cf. 1938 ed. 1.22.6
sarva eva vraṇāḥ kṣipraṃ saṃrohanty ātmavatāṃ subhiṣagbhiś
copakrāntāḥ | anātmavatāṃ majñaiś copakrāntāḥ praduṣyanti
pravṛdvatvād doṣāṇāṃ |
cf. 1938 ed. 1.22.7
tatrātisamvṛto vivṛtaḥ kaṭhinotimātram atimṛdur utsannovasannaḥ
śītotyuṣṇaḥ kṛṣṇaraktapītaśuklādivarṇṇaiṣv apy arthavarṇṇaḥ
pūtimāṃsasirāsnāyupratipūrṇṇaḥ pūtipūyāśrāvī ūnmārgy utsaṅgy
amanojñadarśanagandhotyarthavedanāvān
dāhapākarāgakaṇḍūśophapiṭakopadrutotyarthaduṣṭaśoṇitasrāvī
dīrghakālānubandhī ceti duṣṭavraṇaliṅgāni || tatra doṣocchrāyam
avekṣya yathāsvaṃ prakurvīta ||
cf. 1938 ed. 1.22.8
atha sarvāsrāvām vakṣyāmaḥ | tatra ghṛṣṭāsu chinnāsu vā tvakṣu
tvaksphuṭite bhinnevadārite vā salilaprakāśo bhavaty āsrāvaḥ
kiñcid visraḥ pītāvabhāsaś ca | māṃsagate tu sarpiḥ prakāśaḥ
sāndraḥ svetaḥ picchilaś ca | sirāgatas tu sadyaś chinnāsu sirāsu
raktātipravṛttiḥ pakvāsu ca toyanāḍībhir ivāgamanaṃ pūyasya
āśrāvaś cātra tanur vicchinnaḥ sapheno vasāpratimaḥ saraktaś ca |
snāyugatas tu snigdho ghanaḥ siṃghaṇakapratimaḥ saraktaś ca |
asthigatas tu asthiny abhihate sphuṭite bhinne 'vadārite vā
doṣabhakṣitatvāc chuktidhautam ivābhāti asthiniḥsāraś ca bhavati |
āsrāvaś cātra tanur vicchinno majjāmiśraḥ sarudhirasnigdhaś ca
sandhigatas tu pīḍyamāno na pravarttate |
tathākuñcanaprasāraṇonnāmanavināmanoskāsanapradhāvanaiḥ sravati |
āsrāvaś cātra tanur vicchinnaḥ picchilovalambī sarudhironmathitaś
ca bhavati | koṣṭhagatas tu mūtrapurīṣapūyarudhirodakāni sravati |
marmagatas tu nocyate tvagādiṣv evāvaruddhatvāt ||
cf. 1938 ed. 1.22.11
atha sarvavraṇavedanām vakṣyāmaḥ ||
todanabhedanacchedanatāḍanāvamanthanāyāmanavikṣepaṇacumucumāyananirddarśanāvabhañjanasphoṭanavidāraṇotpāṭanakampanavividhaśūlaviśleṣaṇavikiraṇapūraṇastambhanaśvapanākuñcanāṅkuśikāḥ
sambhavanti | vividhā vā yatra muhurmuhur vedanā āgacchanti tam
vātikam iti vidyāt | ūṣācoṣaparidāhadhūmāyanāni
yatrāṅgārāvakīrṇṇam iva vedanā sarujaṃ tīkṣṇasampātipacyate yatra
coṣmābhir vṛddhir bhavati kṣate kṣārāvasiktavac ca yatra
vedanāviśeṣāḥ ghotāta m paittikam iti viṃdyāt | pittavad
raktasamutthañ jānīyāt | viśeṣo raktado raktasrāvaś ca bhavati |
kaṇḍūrgurutvaṃ suptatā svedolpavedanatvaṃ stambhaḥ śaityañ ca
yatra taṃ ślaiṣmikam iti vidyāt | yatra sarvavedanāsamutpattis taṃ
sānnipātikam iti vidyāt ||
cf. 1938 ed. 1.22.12
ata ūrddhvaṃ sarvavarṇṇām vakṣyāmaḥ | bhasmakaposthivarṇṇaḥ
paruṣoruṇavarṇṇaḥ kṛṣṇa iti mārutajasya | nīlaḥ śyāvo haritaḥ
pītaḥ kṛṣṇo raktaḥ piṅgala iti pittaraktasamutthayoḥ |
śvetasnigdhaḥ pāṇḍur iti śleṣmajasya | sarvavarṇṇopetaḥ
sānnipātika ||
cf. 1938 ed. 1.22.13
bhavati cātra ślokaḥ ||
na kevalaṃ vraṇeṣūkto vedanāvarṇṇasaṅgrahaḥ
sarvaśophavikāreṣu vraṇaval lakṣayed bhiṣag iti
[Adhyāya 23, collation]
cf. 1938 ed. 1.23.1
athātaḥ kṛtyākṛtyavidhiṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.23.3
tatra vayasthānāṃ dṛḍhānāṃ prāṇavatāṃ satvavatām ātmavatāñ ca
sucikitsyā vraṇā bhavanti || ekaikasmin vā puruṣe yatraitad
guṇapañcakaṃ bhavati tasya khalu sādhanīyatamāḥ tatra vayasthānāṃ
pratyagradhātutvād āśu vraṇasaṃroho bhavati | dṛḍhānāṃ
sthirabahumāṃsatvāc chastram avacāryamāṇaṃ sirāsnāyvādīn viśeṣān
na prāpnoti prāṇavatām vedanābhighātāhārayantraṇādibhir nna glānir
bbhavati | satvavatān dāruṇair api kriyāviśeṣair nna vyathā
bhavati | ātmavatām punar mmitāhāravihārādibhir upadeśair
nnānyathā matiḥ pravarttate | sarvvañ caiṣāṃ sādhur bbhavati |
tasmād eṣāṃ sukhasādhanīyatamāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.23.4
ta eva viparītaguṇāḥ | vṛddhakṛṣālpaprāṇabhīruṣv anātmavatsu ca
draṣṭavyāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.23.5
sphikpāyuprajananalalāṭagaṇḍauṣṭhaphalakoṣodarajatrumukhābhyantarasaṃsthāḥ
sukharopaṇīyā vraṇāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.23.6
akṣidantanāsāapāṅgaśrotranābhijaṭharasevanīnitambapārśvakukṣistanakakṣasandhibhāgagatāḥ
saphenapūyānilaraktavāhinontaḥśalyāś ca duścikitsyāḥ ||
romāntopanakhamanmajaṅghāsthisaṃśritāś ca bhagandaram api
cāntarmmukhaṃ sevanīkakcupasthasaṃśritam iti ||
cf. 1938 ed. 1.23.7
kuṣṭhinām viṣajuṣṭānāṃ śoṣiṇām madhumehinām |
vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāñ cāpi vraṇe vraṇāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.23.8
avapāṭikāniruddhaprakāsasanniruddhagudajaṭharagranthikṣatakrimayaḥ
pratiśyāyajāḥ koṣṭhajāś ca tvagdoṣiṇām pramehiṇām vā ye
pratikṣateṣu dṛśyante śarkkarā sikatāmehī vātakuṇḍālikāṣṭhīlā
dantaśarkkaropakuśakaṇṭhakāśālūkaniṣkoṣaṇadūṣitā dantaveṣṭā
visarppāsthikṣatoraḥkṣatayaś ca yāpyāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.23.9
|| bhavanti cātra ||
sādhyā yāpyatvam āyānti yāpyāś cāsādhyatām iyuḥ |
asādhyāś cādaduḥ prāṇān narāṇām akriyāvatāṃ ||
cf. 1938 ed. 1.23.10
evaṃ yāpyam vijānīyāt kriyā dhārayate hitaṃ |
kriyāyān tu nivṛttāyāṃ sadya eva vinaśyati ||
cf. 1938 ed. 1.23.11
prāptā kriyā dhārayate yāpyavyādhitam āturaṃ |
prapatantam ivāgāram viṣkambhaḥ sādhuyojitaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.23.11.1
kriyāyān tu nivṛttāyāṃ sadya eva
vinaśyati |*
viṣkambhapatanād yadvad gṛhasya patanaṃ dhruvaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.23.12
ata ūrddhvam asādhyān padekṣyāmaḥ || māṃsapiṇḍavad udgatāḥ
prasekinontaḥpūyā vedanāvantaḥ | aśvāpānavad udvṛttauṣṭhāḥ kecit
kaṭhinā gośṛṅgavad udgatāḥ | mṛdumāṃsaprarohāḥ | apare
duṣṭarudhirāśrāviṇaḥ | tantupicchilāsrāviṇo vā madhyonnatāḥ |
kecid avasannaśuṣiraparyantāḥ | śaṇatūlavat snāyujālavanto
durddarśanāḥ | vasāmedomajjāmastuluṅgāśrāviṇaś ca | doṣasamutthā
pītāsitamūtrapurīṣavātavāhinaś ca koṣṭhaprāptāḥ | ta evobhayato
bhāgaṃ vraṇamukheṣu pūyaraktanirvvāhiṇaḥ kṣīṇamāṃsānāñ ca sarvvato
gatayas tv aṇumukhān māṃsabudbudavantaḥ saśabdavātavāhinaś ca
śiraḥkaṇṭhasthāḥ | kṣīṇamāṃsānāñ ca pūyarudhiranirvvāpinaḥ |
arocakāvipākakāsaśvāsopadravayuktāḥ | bhinne ca śiraḥkapāla yatra
mastuluṅgadarśanan tridoṣaliṅgaprādurbhāvaḥ | kāsaśvāsau vā
yasyeti ||
cf. 1938 ed. 1.23.13
bhavanti cātra ślokāḥ ||
vasāmedo 'tha majjānam mastuluṅgañ ca yaḥ sravet |
āgantujo vraṇaḥ sidhyen na sidhyed doṣasambhavaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.23.14
amarmmopahite deśe sirāsaṃdhyasthivarjjite |
vikāro yo 'nuparyeti tad asādhyasya lakṣaṇaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.23.15
krameṇopacayaṃ prāpto dhātūn anugataḥ śanaiḥ |
na śakyam unmūlayituṃ vṛddho vṛkṣa ivāmayaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.23.16
sa sthiratvān mahattvāc ca dhātvanukramaṇena ca |
nihanty auṣadhavīryāṇi balavattvāt tathaiva ca ||
cf. 1938 ed. 1.23.17
ato yo viparītaḥ syāt sukhasādhyaḥ sa ucyate |
abaddhamūlaḥ kṣupako yadvad utpāṭane sukhaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.23.18
tribhir ddoṣair anākrāntaḥ śyāvauṣṭhaḥ piḍakī samaḥ |
avedano nirāsrāvo vraṇaḥ śuddha iti smṛtaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.23.19
kapotavarṇṇapratimo yasyānte kledavarjjitāḥ ||
sthirāś ca piṭakāvanto rohatīti tam ādiśet ||
cf. 1938 ed. 1.23.20
rūḍhavarmmāṇam agranthim aśūnam arujam vraṇaṃ |
tvaksavarṇṇaṃ samatalaṃ samyag rūḍham vinirddiśet ||
cf. 1938 ed. 1.23.21
doṣaprakopād vyāyāmād abhighātād ajīrṇṇataḥ |
harṣāt krodhād bhayād vāpi vraṇo rūḍho 'pi dīryate || 23 ||
[Adhyāya 24]
[collation based on N (1.24.1–7) and K
(1.24.7–12).]
cf. 1938 ed. 1.24.1
athāto vyādhisamuddeśīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.24.3
dvividhā vyādhayaḥ śastrasādhyāḥ snehādikriyāsādhyāś ca | tatra
śastrasādhyeṣu snehādikriyā na pratiṣidhyate snehādikriyāsādhyeṣu
śastrakarma na kriyate ||
cf. 1938 ed. 1.24.4
asmiṃs tu śāstre sarvatra sāmānyāt sarveṣāṃ vyādhīnāṃ
yathāsthaulyenāvarodhaḥ kriyate | prāgabhihitaṃ tadduḥkhasaṃyogād
vyādhir iti || tac ca duḥkhaṃ trividhaṃ | ādhyātmikam
ādhibhautikam ādhidaivikam iti | tac ca duḥkhaṃ saptavidhe vyādhāv
upanipatati | saptavidhās tu vyādhayaḥ | tad yathā
ādibalapravṛttāḥ | janmabalapravṛttāḥ | doṣabalapravṛttāḥ |
saṃghātabalapravṛttāḥ | daivabalapravṛttāḥ | svabhāvabalapravṛttāḥ
| iti ||
cf. 1938 ed. 1.24.5
tatrādibalapravṛttā nāma śukraśoṇitadoṣānvayāḥ |
kuṣṭhārśaḥprabhṛtayaḥ | te 'pi dvivividhā mātṛjāpitṛjāś ca ||
janmabalapravṛttā nāma ye mātur apacārāt
paṅgujaḍajātyandhamūkabadhiraminminavāmanaprabhṛtayo jāyante te
dvividhā rasakṛtā dauhṛdāpacārakṛtāś ca || doṣabalapravṛttā nāma
ya ātaṅkāpacārakṛtās te dvividhāḥ | śārīrā mānasāś ca ||
cf. 1938 ed. 1.24.7a
kālabalapravṛttā nāma ye śītoṣṇavātavarṣāprabhṛtibhiḥ samutpannās
te 'pi dvividhā vyāpannā avyāpannāś ca ||*
cf. 1938 ed. 1.24.6
saṃghātabalapravṛttā nāma ya āgantava ādhibhautikās te dvividhāḥ
| durbalasya balavadvigrahāc chastrādikṛtāś ca |
cf. 1938 ed. 1.24.7
daivabalapravṛttā nāma ya aupasargikā dvividhā
abhicārābhiśāpābhiṣaṅgajāḥ || svabhāvabalapravṛttā nāma
kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprabhṛtaya iti | te 'pi dvividhā rakṣakṛtā
arakṣakṛtāḥ | rakṣakṛtaḥ kālakṛtaḥ | arakṣakṛto 'kālakṛtaḥ || atra
sarvatra vyādhyuparodhaḥ |
cf. 1938 ed. 1.24.8
sarveṣāṃ ca vyādhīnām vātapittaśleṣmāṇa eva mūlaṃ | talliṅgatvād
dṛṣṭaphalatvād āgamāc ca paśyāmaḥ | yathā hi kṛtsnaṃ vikārajātaṃ
vaiśvarūpyeṇa vyavasthitaṃ | satva rajas tamāṃsy
avyatiricya varttante | evam eva kṛtsnaṃ vikārajātaṃ
vaiśvarūpyeṇāvasthitaṃ | avyatiricya vātapittaśleṣmāṇo varttante |
doṣadhātumalasaṃsargād āyatanaviśeṣān nimittataś caiṣāṃ vikalpo
bhavati | doṣadūṣiteṣv atyarthañ ca dhātuṣu saṃjñā bhavati ||
rasajo 'yaṃ raktajo 'yaṃ māṃsajo 'yaṃ medojo 'yaṃ asthijo 'yaṃ
majjajo 'yaṃ śukrajo 'yaṃ vyādhir iti ||
cf. 1938 ed. 1.24.9
aśraddhārocakapipāsāṅgamardajvarahṛllāsātṛptigauravapāṇḍurogasrotorodhakārśyavairasyāṅgasādāḥ
| akālapalitatimiradarśanarasadoṣajā vikārāḥ ||
kuṣṭhavisarpapiṭakās
tilakālakanacchavyaṅgamasakanīlikākoṭhaplīhagulmavidradhyarśo
'rbudāsṛgdararaktapittaprabhṛtayo raktadoṣāt ||
gudamukhameḍhrapākāś
cādhimāṃśārbbudārsopajihvopakuśagalaśuṇḍikāmāṃśasaṃghātoṣṭhaprakopagalagaṇḍagaṇḍamālāprabhṛtayo
māṃsadoṣāt ||
granthivṛddhigalagaṇḍārbbudoṣṭhaprakopamadhumehātisthaulyaprabhṛtayo
medodoṣāt || adhyasthidantāsthitodaśūlādayo 'sthidoṣāt ||
tamodarśamūrcchābhramapārśvagauravahṛcchūlasthūlamūlorujambheti
majjadoṣāt || klaibyam apraharṣaś ca śukradoṣāt || tvagdoṣaḥ saṅgo
'tipravṛrttir vā malānāṃ malāyatanadoṣāt || indriyāṇāṃ ayathā
pravṛttir apravṛttir vā indriyāyatanadoṣād ity eṣa samāso vistaraṃ
nimittāni caiṣām pratirogam vakṣyāmaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.24.10
bhavati cātra ||
kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatāṃ |
yatra saṅgaḥ savaiguṇyād* vyādhis
tatropajāyate ||
cf. 1938 ed. 1.24.11
bhūyo 'tra jijñāsate | kim vātapittaśleṣmāṇāṃ jvarātisārādīnāṃ ca
nityaṃ saṃsleṣaḥ paricchedo veti | yadi nityaṃ saṃśleṣaḥ syān
nityāturā eva sarvaprāṇinaḥ syuḥ | athāpi anyathābhāvo vātādīnāṃ
jvarādīnāṃ cānyatra varttamānasyānyasya liṅgaṃ na bhavatīti |
kṛtvā vātādayo jvarādīṇāṃ mūlānīti tan na || atrocyate || doṣān
pratyākhyāya jvarādayo na bhavanti | atha ca nityaṃ sambandhaḥ |
yathā hi vidyudvātāsanivarṣaṇyākāśaṃ pratyākhyāya na bhavanti |
satyapyākāse kadācic ca na bhavanti | atha ca nimittato bhavanti |
taraṅgabudbudādayaś codakaviśeṣāḥ | evam vātādīnāṃ jvarādīnāñ ca
na nityasaṃśleṣo na vicchedaḥ śāśvatikaḥ | atha ca nimittataḥ |
tebhya evotpattir iti ||
cf. 1938 ed. 1.24.12
vikāram parimāṇañ ca saṃkhyā caiṣāṃ pṛthak pṛthak |
vistareṇottare tantre sarvā bādhāṃ pracakṣmaha iti || ||
[Adhyāya 25, collation]
cf. 1938 ed. 1.25.1
athāto 'ṣṭavidhaśastrakarmīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.25.3-4
*chedyās tu
bhagandarārśorbudaduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlatilakālakamedogranthiśleṣmanimittāś
cāmas tathā māṃsasirāsnāyukothamāṃsakandīmāṃsāsthigatam api ca
śalyam uttavaḥ śataponako jatumaṇir valmīkamadhūṣodhimāṃsaḥ
māṃsasaṃghātagalaśuṇḍikā ity evam ādayo vikārāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.25.5-8
bhedyās tu sarvajamṛte vidradhyanuśayī pramehapiṭakā granthayaś
ca visarpāś cāditas trayas trayo vṛddhayaś ca vidārikāvamanthau
puṣkarikānāḍyastanarogāś ca sahopadaṃśaiḥ śophāś cāsarvasarāḥ
prāyaśaḥ kṣudrarogās tathā tālupuppuṭatuṇḍikerīgilāyuprabhṛtayo
ntaḥ pūyaśalyāḥ pañca medaḥ samutthā aśmarīhetor bastiś ca ||
cf. 1938 ed. 1.25.9
lekhyāś catasro rohiṇyaḥ vraṇanetravarmādyadhijihvopajihve
māṃsocchrayaḥ kilācso dantavaidarbhaḥ pañca medojāś ca
||
cf. 1938 ed. 1.25.10cd
vedhyās tu sirodaravṛddhiprabhṛtayaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.25.11-12ab
eṣyās tu gatimanto vraṇā nāḍyaḥ śalyāni ca | āharttavyās tu
dantāntaḥ śarkarāśmarīmūḍhagarbhakarṇṇamalaśalyāni pādaśarkarā ca
||
cf. 1938 ed. 1.25.12cd
visrāvyo vidradhiḥ sarvo bhaved anyatra sarvajāt ||
cf. 1938 ed. 1.25.13
kuṣṭhāni vāyuḥ sarujaḥ śopho yaś caikadeśajaḥ |
pālyāmayāḥ ślīpadāni viṣajuṣṭaṃ ca śoṇitam ||
cf. 1938 ed. 1.25.14
arbudāni visarpāś ca granthayaś cāditas tu ye |
trayas trayaś copadaṃśāḥ stanarogā vidārikā ||
cf. 1938 ed. 1.25.15
suṣiro galaśālūkaṃ kaṇṭakāḥ kṛmidantakaḥ |
dantaveṣṭaḥ sopakuśaḥ śītādo dantapuppuṭaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.25.16
pittāsṛkkaphajāś cauṣṭhyāḥ kṣudrarogāś ca bhūyaśaḥ |
sīvyā medaḥsamutthāś ca bhinnāḥ sulikhitā gadāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.25.17-28
kaphagranthir alpapāliḥ karṇṇasadyovraṇaś ca yaḥ ||
śirolalāṭākṣikṛṭakarṇṇeṣv anāsāgaṇḍakṛkāṭikā |
bāhūdarasphikṣāyuprajananamuṣkādiṣu pradeseṣv acaleṣu māṃsavatsu
ca śīvyet | janukurparajaṃghādiṣu pracaleṣv alpamāṃseṣu na sīvyet
| vāyunirvāhino ntalohitaśalyāḥ saviṣāṃś ca tatra vās īvyaṃ vraṇam
abhisamīkṣya celāsthipāṃsutṛṇaromaśuṣkaraktādīny apohotkṛtyākṛṣya
yathāsthānaṃ sthāyayitvā snāyusūtravālānāṃ manyatamena sīvyet |
saṇāśmantakamūrvātaśīnāṃ vā valkalaiḥ | sūcyas tu tisra
upadiśyante | dvyaṅgulā tryaṅgulā dhanuvakreti | tatra māṃsaleṣv
avakāśeṣu tryasrāḥ satvāsthisv alpamāṃseṣu ca dvyaṅgulā vṛttā yat
kāmāsamayor marmasu ca dhanuvat cakrārdhaṃ tṛtīyāṃguleti || phuṇi
kātūnasevanyāveṃllitakaṃ rajagranthibandhaṃ ceti | samāsena
sevanavikalpāḥ | teṣān nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ
teṣāṃ prahāram āsādyopayogāṃ budhyāvekṣya na cātisannikṛṣṭāṃ
viprakṛṣṭām alpagrāhiṇīm atibahu grāhiṇīm vā sūcīm pātayet ||
bhavati cātra ||
dūre nipatitābādhaṃ sannikṛṣṭe viluñcanaṃc |
alpagrahāt tadvad eva vraṇe kuryād atas tyajet ||
samyak sīvitam avekṣya madhughṛtayutair añja⸤namadhukalodhrapriyaṅguśallakīphalarasāñjanakṣaumamasīcūrṇṇaiḥ
pratisārya bandhenopacaret ||*
cf. 1938 ed. 1.25.29
bhavanti cātra ||
etad aṣṭavidhaṃ karma samāsena prakīrtitam |
cikitsiteṣu kārtsnyena vistaras tasya vakṣyate ||
cf. 1938 ed. 1.25.30
hīnātiriktaṃ tiryak ca gātracchedanamātmanaḥ |
etāś catasro 'ṣṭavidhe karmaṇi vyāpadaḥ smṛtāḥ |
cf. 1938 ed. 1.25.31
ajñānalobhāhitavākyayoga
bhayapramohair aparaiś ca bhāvaiḥ |
yadā prayuñjīta bhiṣak kuśastraṃ
tadā sa śeṣān kurute vikārān ||
cf. 1938 ed. 1.25.32
taṃ kṣāraśastrāgnibhir auṣadhaiś ca
bhūyo 'bhiyuñjānam ayuktiyuktam |
jijīviṣur dūrata eva vaidyaṃ
vivarjayed ugraviṣāhitulyam ||
cf. 1938 ed. 1.25.33
tad eva yuktaṃ tv atimarmasandhīn
hiṃsyāt sirāḥ snāyum athāsthi caiva |
mūrkhaprayuktaṃ puruṣaṃ kṣaṇena
prāṇair viyuñjyādathavā kathaṃcit ||
cf. 1938 ed. 1.25.34
bhramaḥ pralāpaḥ patanaṃ pramoho
viceṣṭanaṃ līyanam uṣṇatā ca |
suptāṅgatā mūrchanam ūrdhvavātaḥ |
tīvrā rujo vātakṛtāś ca tās tāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.25.35
māṃsodakābhaṃ rudhiraṃ ca gacchet sarvendriyārthoparamas tathaiva
| daśārdhasaṃkhyeṣv atha vikṣateṣu sāmānyato marmasu liṅgam uktam
||
cf. 1938 ed. 1.25.36
surendragopapratimaṃ prabhūtaṃ
raktaṃ sraved vai kṣatataś ca vāyuḥ |
karoti rogān vividhān yathoktāṃś
chinnāsu bhinnāsv athavā sirāsu ||
cf. 1938 ed. 1.25.37
kaubjyaṃ śarīrāvayavāvasādaḥ
kriyāsv aśaktis tumulā rujaś ca |
cirād vraṇo rohati yasya cāpi
taṃ snāyuviddhaṃ manujaṃ vyavasyet ||
cf. 1938 ed. 1.25.38
śophātivṛddhis tumulā rujaś ca
balakṣayaḥ parvasu bhedaśophau |
kṣateṣu sandhiṣv acalācaleṣu syāt
sandhikarmoparatiś ca liṅgam ||
cf. 1938 ed. 1.25.39
ghorā rujo yasya niśādineṣu
sarvāsv avasthāsu na śāntir asti |
tṛṣṇā'ṅgasādau śvayathuś ca rukṣaḥ
tam asthividdhaṃ manujaṃ vyavasyet ||
cf. 1938 ed. 1.25.40
yathāsvam etāni vibhāvayeyur
liṅgāni marmasv abhitāḍiteṣu |
sparśaṃ na jānāti vipāṇḍuvarṇo
yo māṃsamarmaṇy abhitāḍitaḥ syāt ||
cf. 1938 ed. 1.25.41
ātmānamevātha jaghanyakārī śastreṇa yo hanti hi karma kurvan |
tamātmāvānātmahanaṃ kuvaidyaṃ vivarjayed āyurabhīpsamānaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.25.42
tiryakpraṇihite śastre doṣāḥ purvamudāhṛtāḥ |
tasmāt pariharan doṣān kuruyācchastranipātanam ||
cf. 1938 ed. 1.25.43
mātaraṃ pitaraṃ putrān bāndhavānapi cāturaḥ |
apyetānabhiśaṅketa vaidye viśvāsameti ca ||
cf. 1938 ed. 1.25.44
visṛjatyātmanā+ātmānaṃ na cainaṃ pariśaṅkate |
tasmāt putravadevainaṃ pālayed āturaṃ bhiṣak ||
cf. 1938 ed. 1.25.46
karmaṇā kaścidekena dvābhyāṃ kaścittribhis tathā |
vikāraḥ sādhyate kaścic caturbhir api karmabhiḥ ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
'ṣṭavidhaśastrakarmaṇyo nāma pañcaviṃśo 'dhyāyaḥ ||
[Adhyāya 26, collation]
cf. 1938 ed. 1.26.1
athātaḥ pranaṣṭaśalyavijñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.26.3
atha śalyahiṃsāyān dhātus tasya yat pratyayasya śalyam iti rūpam
bhavati |
cf. 1938 ed. 1.26.4
tad dvividhaṃ śārīram āgantukaṃ ca ||
cf. 1938 ed. 1.26.5
sarvaśarīrābādhakaraṃ śalyaṃ tadihopadiśyata ity ataḥ
śalyaśāstram ||
cf. 1938 ed. 1.26.6
tatra śārīrāṇi dantanakharomādīni | dhātavo na malā doṣāś ca
duṣṭāḥ āgantūni śarīraśalyavyatirekeṇa yāvanto bhāvāḥ duḥkham
utpādayanti ||
bhavati cātra ||
śarīre sarvaśalyānāṃ gatayaḥ pañcadhā smṛtāḥ |
ṛjvāgatam avāñcīnaṃ tiryag ūrdhvam adhogataṃ ||
cf. 1938 ed. 1.26.9
tāni tu yadā vegakṣayāt pratighātād vā tvagādiṣu vraṇavastuṣv
avatiṣṭhante dhamanīsroto 'sthivivarapeśīprabhṛtiṣu vā
śarīrapradeśeṣu ||
cf. 1938 ed. 1.26.10
tatra śalyalakṣaṇam ucyamānam upadhāraya | tat tu dvividhaṃ
sāmānyaṃ vaiśeṣikaṃ ca | śyāvaṃ piḍakācitaṃ śophavedanāvantaṃ
muhurmuhuḥ śoṇitāsrāviṇaṃ budbudavad unnataṃ mṛdumāṃsaṃ ca vraṇaṃ
jānīyāt saśalyo 'yam iti | sāmānyam etal lakṣaṇam uktam |
vaiśeṣikaṃ tu tvaggate vivarṇaḥ śopho bhavaty āyataḥ kaṭhinaś ca
māṃsagate śophābhivṛddhiḥ śalyamārgānupasaṃrohaḥ pīḍanāsahiṣṇutā
coṣapākau ca peśyantarasthe 'py etad eva coṣaśophavarjaṃ sirāgate
sirādhmānam sirāśūlaṃ sirāśophaś ca snāyugate snāyujālotkṣepaṇaṃ
saṃrambhaś cogrā ruk ca srotogate srotasāṃ svakarmaguṇahāniḥ;
dhamanīsthe saphenaṃ raktam īrayann anilaḥ saśabdo nirgacchaty
aṅgamardaḥ pipāsā hṛllāsaś ca asthigate vividhavedanāprādurbhāvaḥ
śophaś ca asthivivaragate 'sthipūrṇatā'sthitodaḥ saṃharṣo balavāṃś
ca sandhigate 'sthivacceṣṭoparamaś ca koṣṭhagata āṭopānāhau
mūtrapurīṣāhāradarśanaṃ ca vraṇamukhāt marmagate marmaviddhāvac
ceṣṭate | sūkṣmagatiṣu śalyeṣv etāny eva lakṣaṇāny aspaṣṭāni
bhavanti ||
cf. 1938 ed. 1.26.10
mahānty alpāni vā śuddhadehānām anulomasanniviṣṭāni rohanti
viśeṣataḥ kaṇṭhasrotaḥsirātvakpeśyasthivivareṣu
doṣaprakopavyāyāmābhighātājīrṇebhyaḥ pracalitāni punar bādhante ||
cf. 1938 ed. 1.26.12
tatra tvakpranaṣṭe snigdhasvinnāyāṃ
mṛnmāṣayavagodhūmagomayamṛditāyāṃ tvaci yatra saṃrambho vedanā vā
bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt styānaghṛtamṛccandanakalkair vā
pradigdhāyāṃ śalyoṣmaṇā+āśu visarati ghṛtam upaśuṣyati vā lepo
yatra tatra śalyaṃ vijānīyāt māṃsapranaṣṭe snehasvedādibhiḥ
kriyāviśeṣair aviruddair āturam upapādayet karśitasya tu
śithilībhūtam anavabaddhaṃ kṣubhyamāṇaṃ yatra saṃrambhaṃ vedanāṃ
vā janayati tatra śalyaṃ vijānīyāt koṣṭhāsthisandhipeśīvivareṣv
avasthitam evam eva parīkṣeta sirādhamanīsrotaḥsnāyupranaṣṭe
khaṇḍacakrasaṃyukte yāne vyādhitam āropyāśu viṣame 'dhvani yāyād
yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ jānīyāt
asthipranaṣṭe snehasvedopapannānyasthīni bandhanapīḍanābhyāṃ
bhṛśam upācared yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ
jānīyāt sandhipranaṣṭe snehasvedopapannān sandhīn
prasaraṇākuñcanabandhanapīḍanair bhṛśam upācaret yatra saṃrambho
vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt marmapranaṣṭe tv
ananyabhāvān marmaṇām uktaṃ parīkṣaṇaṃ bhavati ||
cf. 1938 ed. 1.26.13
sāmānyalakṣaṇam api ca
hastiskandhāśvapṛṣṭhaparvatadrumārohaṇadhanurvyāyāmadrutayānaniyuddhādhvagamanalaṅghanaprataraṇaplavanavyāyāmair
jṛmbhodgārakāsakṣavathuṣṭhīvanahasanaprāṇāyāmair
vātamūtrapurīṣaśukrotsargair vā yatra saṃrambho vedanā vā bhavati
tatra śalyaṃ jānīyāt ||
cf. 1938 ed. 1.26.15
bhavanti cātra |
āturaś cāpi yaṃ deśam abhīkṣṇaṃ parirakṣati |
saṃvāhyamāno bahuśas tatra śalyaṃ vinirdiśet ||
cf. 1938 ed. 1.26.16
alpābādham aśūnaṃ ca nīrujaṃ nirupadravam |
prasannaṃ mṛduparyantaṃ nirāghaṭṭamanunnatam ||
cf. 1938 ed. 1.26.17
eṣaṇyā sarvato dṛṣṭvā yathāmārgaṃ cikitsakaḥ |
prasārākuñcanān nūnaṃ niḥśalyam iti nirdiśet ||
cf. 1938 ed. 1.26.18
asthyātmakaṃ bhajyate tu śalyamantaś ca śīryate |
prāyo nirbhujyate śārṅgam āyasaṃ ceti niścayaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.26.19
vārkṣavaiṇavatārṇāni nirhrayante tu no yadi |
pacanti raktaṃ māṃsaṃ ca kṣipram etāni dehinām ||
cf. 1938 ed. 1.26.20
kānakaṃ rājataṃ tāmraṃ raitikaṃ trapusīsakam |
cirasthānād vilīyante pittatejaḥpratāpanāt ||
cf. 1938 ed. 1.26.21
svabhāvaśītā mṛdavo ye cānye 'pīdṛśā matāḥ |
dravībhūtāḥ śarīre 'sminn ekatvaṃ yānti dhātubhiḥ ||
cf. 1938 ed. 1.26.22
viṣāṇadantakeśāsthiveṇudārūpalāni tu |
śalyāni na viśīryante śarīre mṛnmayāni ca ||
[Adhyāya 27, collation]
cf. 1938 ed. 1.27.1
athātaḥ śalyāpanayanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.27.4
tatra samāsenānavabaddhaśalyoddharaṇārthaṃ pañcadaśa hetūn
vakṣyāmaḥ | tad yathā svabhāvaḥ pācanaṃ bhedanaṃ dāraṇaṃ pīḍanaṃ
pramārjanaṃ nirdhmāpanaṃ vamanaṃ virecanaṃ prakṣālanaṃ pratimarśaḥ
pravāhaṇaṃ ācūṣaṇaṃ ayaskānto harṣaś ceti ||
cf. 1938 ed. 1.27.5
tatrāśrukṣavathūdgārakāsamūtrapurīṣānilaiḥ svabhāvabalapravṛttair
nayanādibhyaḥ patati māṃsāvagāḍhaṃ śalyamavidahyamānaṃ pācayitvā
prakothā(ā.pā)ttasya pūyaśoṇitavegād gauravād vā patati |
pakvamabhidyamānaṃ bhedayed dārayed vā | bhinnamanirasyamānaṃ
pīḍanīyaiḥ pīḍayet pāṇibhir vā | aṇūny akṣaśalyāni
pariṣecanādhmāpanair bālavastrapāṇibhiḥ pramārjayet |
āhāraśeṣaśleṣmahīnāṇuśalyāni śvasanotkāsanapradhamanair nirdhamet
| annaśalyāni vamanāṅgulipratimarśaprabhṛtibhiḥ | virecanaiḥ
pakvāśayagatāni | vraṇadoṣāśayagatāni prakṣālanaiḥ |
vātamūtrapurīṣagarbhasaṅgeṣu pravāhaṇamuktaṃ |
mārutodakasaviṣarudhiraduṣṭastanyeṣv ācūṣaṇam āsyena viṣāṇair vā |
anulomam anavabaddham akarṇam analpavraṇamukham ayaskāntena | hṛdy
avasthitam anekakāraṇotpannaṃ śokaśalyaṃ harṣeṇeti ||
cf. 1938 ed. 1.27.6
sarvaśalyānāṃ tu mahatām aṇūnāṃ vā dvāv evāharaṇahetū bhavataḥ
pratilomo 'nulomaś ca ||
cf. 1938 ed. 1.27.7
tatra pratilomamarvācīnamānayet anulomaṃ parācīnam ||
cf. 1938 ed. 1.27.8
uttuṇḍitaṃ chitvā nirghātayecchedanīyamukham ||
cf. 1938 ed. 1.27.9
chedanīyamukhānyapi kukṣivakṣaḥkakṣāvaṃkṣaṇaparśukāntarapatitāni
ca hastaśakyaṃ yathāmārgeṇa hastenaivāpahartuṃ prayateta ||
cf. 1938 ed. 1.27.10
hastenāpahartum aśakyaṃ viśasya śastreṇa yantreṇāpaharet ||
cf. 1938 ed. 1.27.11
bhavati cātra |
śītalena jalenainaṃ mūrcchantam avasecayet |
saṃrakṣedasya marmāṇi muhur āśvāsayec ca tam ||
cf. 1938 ed. 1.27.12
tataḥ śalyam uddhṛtya nirlohitaṃ vraṇaṃ kṛtvā svedārham
agnighṛtaprabhṛtibhiḥ saṃsvedya vidahya pradihya sarpirmadhubhyāṃ
baddhvā+ācārikam upadiśet | (? sirāsnāyuvilagnaṃ śalākādibhir
vimocyāpanayet śvayathugrastavāraṅgaṃ samavapīḍya śvayathuṃ
durbalavāraṅgaṃ kuśādibhir baddhvā |)
cf. 1938 ed. 1.27.13
hṛdayamabhito vartamānaṃ śalyaṃ śītajalādibhir udvejitasyāpahared
yathāmārgaṃ durupaharamanyato 'pabādhyamānaṃ pāṭayitvoddharet ||
cf. 1938 ed. 1.27.14-16
asthivivarapraviṣṭam asthividaṣṭaṃ cāvagṛhya padbhyāṃ
yantreṇāpaharet | evam aśakyaṃ guṇena pariveṣṭya
badhvāśvavaktrakaṭake | pañcāṅgyāṃ vṛkṣaśākhāyām vā
acchedyadeśottuṇḍitam aṣṭhīlāsmam udgarāṇām anyatamasya prahāreṇa
vicālya yathāmārggata eva yantreṇa mṛditakarṇṇam akarṇṇañ ceti |
anābādhakaradeśottuṇḍitāni purastād eva |
cf. 1938 ed. 1.27.17
jātuṣe kaṇṭhasakte kaṇṭhanāḍīṃ praveśyāgnitaptāṃ ca śalākāṃ
tayāvagṛhya śītābhir adbhiḥ pariṣicya sthirībhūtām śalyam uddharet
||
cf. 1938 ed. 1.27.18-19
ajātuṣaṃ jatunā liptayā pūrvakalpenāsthiśalyam anyad vā
tiryakkaṇṭhāsaktam avekṣya keśoṇḍukaṃ dṛḍhaikasūtrabaddhaṃ
dravabhaktopahitaṃ pāyayed ākaṇṭhāt pūrṇakoṣṭhaṃ ca vāmayet
vamataś ca śalyaikadeśasaktaṃ jñātvā sūtraṃ sahasā tv ākṣipet
mṛdunā vā dantadhāvanakūrcakenāpaharet praṇuded vāntaḥ |
kṣatakaṇṭhāya ca madhusarpiṣī leḍhuṃ prayacchet triphalācūrṇaṃ vā
madhuśarkarāvimiśram ||
cf. 1938 ed. 1.27.20
udakapūrṇodaram avākśirasam avapīḍayed dhunīyād vāmayed vā
bhasmarāśau vā nikhaned ā mukhāt ||
cf. 1938 ed. 1.27.21
grāsaśalye tu kaṇṭhāsakte niḥśaṅkam anavabuddhaṃ skandhe
muṣṭinābhihanyāt snehaṃ madyaṃ pānīyaṃ vā pāyayet ||
cf. 1938 ed. 1.27.23
bhavanti cātra |
śalyākṛtiviśeṣāṃś ca sthānāny āvekṣya buddhimān |
cf. 1938 ed. 1.27.23cd
tathā yantrapṛthaktvaṃ ca samyak śalyam athāharet ||
cf. 1938 ed. 1.27.24
karṇavanti tu śalyāni duḥkhāhāryāṇi yāni ca |
ādadīta bhiṣak tasmāt tāni yuktyā samāhitaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.27.25
etair upāyaiḥ śalyaṃ tu naiva niryātyate yadi |
matyā nipuṇayā vaidyo yantrayogaiś ca nirharet ||
cf. 1938 ed. 1.27.26
śothapākau rujaś cogrāḥ kuryāc chalyam anirhṛtam |
vaikalyaṃ maraṇaṃ cā'pi tasmād yatnād vinirharet ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
śalyāpanayanīyo nāma saptaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ ||
[Adhyāya 28, collation]
cf. 1938 ed. 1.28.1
athāto viparītavraṇavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.28.3
phalāgnijalavṛṣṭīnāṃ puṣpadhūmāmbudā yathā |
khyāpayanti bhaviṣyatvaṃ riṣṭāni maraṇan tathā ||
cf. 1938 ed. 1.28.4
tāni saukṣmyāt pramādād vā tathaivāśu vyatikramāt |
gṛhyante nodgatāny ajñair mumūrṣor na tv asaṃbhavāt ||
cf. 1938 ed. 1.28.5
dhruvaṃ tu maraṇaṃ riṣṭe brāhmaṇais tat kilāmalaiḥ |
rasāyanatapojapyatatparair vā nivāryate ||
cf. 1938 ed. 1.28.6
nakṣatrapīḍā bahudhā yathā kālād vipacyate |
tathaivāriṣṭapākaṃ ca bruvate bahavo janāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.28.7
asiddhim āpnuyāl loke pratikurvan gatāyuṣaḥ |
ato 'riṣṭani yatnena lakṣayet kuśalo bhiṣak ||
cf. 1938 ed. 1.28.8
gandhavarṇarasādīnāṃ viśeṣāṇāṃ svabhāvataḥ |
vaikṛtaṃ yat tad ācaṣṭe vraṇinaḥ pakvalakṣaṇam ||
cf. 1938 ed. 1.28.9
kaṭus tīkṣṇaś ca visraś ca gandhas tu pavanādibhiḥ |
lohagandhis tu raktena vyāmiśraḥ sānnipātikaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.28.10
lājātasītailasamāḥ kiṃcidvisrāś ca gandhataḥ |
jñeyāḥ prakṛtigandhāḥ syur ato 'nyad gandhavaikṛtam ||
cf. 1938 ed. 1.28.11
madhyāgurvājyasumanaḥpadmacandanacampakaiḥ |
sagandhā divyagandhāś ca mumūrṣūṇāṃ vraṇāḥ smṛtāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.28.12
śvavājimūṣikadhvāṅkṣapūtivallūramatkuṇaiḥ |
sagandhāḥ paṅkagandhāś ca bhūmigandhāś ca garhitāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.28.13
kuṅkumadhyāmakaṃguṣṭhaḥ savarṇṇāḥ pittajāś ca ye |
na dahyante śuṣyanti varjjayet tān vicakṣaṇaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.28.14
kaṇḍūmantaḥ sthirāḥ śvetāḥ snigdhāḥ kaphanimittataḥ |
dūyante vā'pi dahyante bhiṣak tān parivarjayet ||
cf. 1938 ed. 1.28.15
kṛṣṇās tu ye tanusrāvā vātajā marmatāpinaḥ |
svalpām api na kurvanti rujaṃ tān parivarjayet ||
cf. 1938 ed. 1.28.16
kṣveḍanti ghurghurāyante jvalantīva ca ye vraṇāḥ |
tvaṅmāṃsasthāś ca pavanaṃ saśabdaṃ visṛjanti ye ||
cf. 1938 ed. 1.28.17
ye ca marmasvasaṃbhūtā bhavanty atyarthavedanāḥ |
dahyante cāntaratyarthaṃ bahiḥ śītāś ca ye vraṇāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.28.18
dahyante bahir atyarthaṃ bhavanty antaś ca śītalāḥ |
śaktidhvajarathā kuntavājivāraṇagovṛṣāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.28.19
yeṣu cāpy avabhāseran prāsādākṛtayas tathā |
cūrṇāvakīrṇā iva ye bhānti vā na ca cūrṇitāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.28.20
prāṇamāṃsakṣayaśvāsakāsārocakapīḍitāḥ |
pravṛddhapūyarudhirā vraṇā yeṣāṃ ca marmasu ||
cf. 1938 ed. 1.28.21
kriyābhiḥ samyag ārabdhā na sidhyanti ca ye vraṇāḥ |
varjayet tān bhiṣak prājñaḥ saṃrakṣannātmano yaśaḥ ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
viparītāviparītavraṇavijñānīyo nāmāṣṭaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ ||
[Adhyāya 29, collation]
cf. 1938 ed. 1.29.1
athāto viparītāviparītasvapnanidarśanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
cf. 1938 ed. 1.29.3
dūtadarśanasaṃbhāṣā veṣāś ceṣṭitam eva ca |
ṛkṣaṃ velā tithiś caiva nimittaṃ śakuno 'nilaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.29.4
deśo vaidyasya vāgdehamanasāṃ ca viceṣṭitam |
kathayanty āturagataṃ śubhaṃ vā yadi vā'śubham ||
cf. 1938 ed. 1.29.5
pākhaṇḍāśramavarṇānāṃ sapakṣāḥ karmasiddhaye |
ta eva viparītāḥ syur dūtāḥ karmavipattaye ||
cf. 1938 ed. 1.29.6
napuṃsakaṃ strī bahavo naikakāryā asūyakāḥ |
gardabhoṣṭrarathaprāptāḥ prāptā vā syuḥ paramparāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.29.7
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ |
pāśadaṇḍāyudhadharāḥ pāṇḍuretaravāsasaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.29.8
ārdrajīrṇāpasavyaikamalinoddhvastavāsasaḥ |
nyūnādhikāṅgā udvignā vikṛtā raudrarūpiṇaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.29.9
rūkṣaniṣṭhuravādāś cāpy amāṅgalyābhidhāyinaḥ |
chindantas tṛṇakāṣṭhāni spṛśanto nāsikāṃ stanam ||
cf. 1938 ed. 1.29.10
vastrāntānāmikākeśanakharomadaśāspṛśaḥ |
srotovarodhahṛdgaṇḍamūrdhoraḥkukṣipāṇayaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.29.11
kapālopalabhasmāsthituṣāṅgārakarāś ca ye |
vilikhanto mahīṃ kiṃcin muñcanto loṣṭabhedinaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.29.12
tailakardamadigdhāṅgā raktasraganulepanāḥ |
phalaṃ pakvam asāraṃ vā gṛhītvā'nyac ca tadvidham ||
cf. 1938 ed. 1.29.13
nakhair nakhāntaraṃ vā'pi kareṇa caraṇaṃ tathā |
upānaccarmahastā vā vikṛtavyādhipīḍitāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.29.14
vāmācārā rudantaś ca śvāsino vikṛtekṣaṇāḥ |
yāmyāṃ diśaṃ prāñjalayo viṣamaikapade sthitāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.29.15
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi garhitāḥ |
dakṣiṇābhimukhaṃ deśe maline krūrakarmiṇaṃ | ^
cf. 1938 ed. 1.29.16
nagnaṃ bhūmau śayānaṃ vā vegotsargeṣu vā'śucim |
prakīrṇākeśam abhyaktaṃ svinnaṃ viklavam eva vā ||
cf. 1938 ed. 1.29.17
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi garhitāḥ |
vaidyasya paitrye daive vā kārye cotpātadarśane ||
cf. 1938 ed. 1.29.18
madhyāhne cārdharātre vā sandhyayoḥ kṛttikāsu vā |
ārdrāśleṣāmaghāmūlāpūrvāsu bharaṇīṣu vā ||*
cf. 1938 ed. 1.29.19
navamyām atha ṣaṣṭhyām vā pakṣasandhidineṣu vā |
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi garhitāḥ |
cf. 1938 ed. 1.29.20
svinnābhitaptā madhyāhne jvalanasya samīpataḥ |
garhitāḥ pittarogeṣu dūtā vaidyam samāgatāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.29.21
ta eva kapharogeṣu karmasiddhikarāḥ smṛtāḥ |
etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ svabudhyā vibhajet bhiṣak ||
cf. 1938 ed. 1.29.22
raktapittātisāreṣu prameheṣu tathaiva ca |
praśasto jalasaṃrodho vaidyāturasamāgamaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.29.23
vijñāyaivaṃ vibhāgaṃ tu śeṣaṃ budhyeta paṇḍitaḥ |
śuklavāsāḥ śucir gauraḥ śyāmo vā priyadarśanaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.29.24
svasyām jātau svagotro vā dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ |
goyānenāgatas tuṣṭaḥ pādābhyāṃ śubhaceṣṭitaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.29.25
smṛtimān vidhikālajñaḥ svatantraḥ pratipattimān |
alaṅkṛto maṅgalavān dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.29.26
svasthaṃ prāṅmukham āsīnaṃ same deśe śucau śucim |
upasarpati yo vaidyaṃ sa ca kāryakaraḥ smṛtaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.29.27
māṃsodakumbhātapatravipravāraṇagovṛṣāḥ |
śuklavarṇāś ca pūjyante prasthāne darśanaṃ gatāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.29.28
strī putriṇī savatsā gaur vardhamānam alaṅkṛtā |
kanyā matsyāḥ phalaṃ cāmaṃ svastikaṃ modakā dadhi ||
cf. 1938 ed. 1.29.29
hiraṇyākṣatapātraṃ vā ratnāni sumano nṛpaḥ |
apraśānto 'nalo vājī haṃsaś cāṣaḥ śikhī tathā ||
cf. 1938 ed. 1.29.30
brahmadundubhipuṇyāhaḥ śaṅkhaveṇurathasvanāḥ |
siṃhagovṛṣanādāś ca hreṣitaṃ gajabṛṃhitam ||
cf. 1938 ed. 1.29.31
śastaṃ haṃsarutaṃ nṝṇāṃ kauśikaṃ caiva vāmataḥ |
prasthāne yāyinaḥ śreṣṭhā vācaś ca hṛdayaṅgamāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.29.33
dikṣu śāntāsu vaktāro madhuraṃ pṛṣṭhato 'nugāḥ |
vāmā vā dakṣiṇā vā'pi śakunāḥ karmasiddhaye ||
cf. 1938 ed. 1.29.34
śuṣke 'śanihate 'patre vallīnaddhe sakaṇṭake |
vṛkṣe 'thavā'śmabhasmāsthiviṭtuṣāṅgārapāṃśuṣu ||
cf. 1938 ed. 1.29.35
caityavalmīkaviṣamasthitā dīptakharasvarāḥ |
purato dikṣu dīptāsu vaktāro nārthasādhakāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.29.36
punnāmānaḥ khagā vāmāḥ strīsaṃjñā dakṣiṇāḥ śubhāḥ |
dakṣiṇād vāmagamanaṃ praśastaṃ śvaśṛgālayoḥ |
vāmaṃ nakulacāṣāṇāṃ nobhayaṃ śaśasarpayoḥ ||
cf. 1938 ed. 1.29.37cd
darśanaṃ vā rutaṃ cāpi na godhākṛkalāsayoḥ ||
cf. 1938 ed. 1.29.38
dūtair aniṣṭais tulyānām aśastaṃ darśanaṃ nṛṇām |
kulatthatilakārpāsatuṣapāṣāṇabhasmanām ||
cf. 1938 ed. 1.29.39
pātraṃ neṣṭaṃ tathāṅgāratailakardamapūritam |
prasannetaramadyānāṃ pūrṇaṃ vā raktasarṣapaiḥ ||
cf. 1938 ed. 1.29.40
śavakāṣṭhapalāśānāṃ śuṣkāṇāṃ pathi saṅgamāḥ |
neṣyante patitāntasthadīnāndharipavas tathā ||
cf. 1938 ed. 1.29.41
mṛduḥ śīto 'nukūlaś ca sugandhiś cānilaḥ śubhaḥ |
kharoṣṇo 'niṣṭagandhaś ca pratilomaś ca garhitaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.29.42
granthyarbudādiṣu sadā chedaśabdas tu pūjitaḥ |
vidradhyudaragulmeṣu bhedaśabdas tathaiva ca ||
cf. 1938 ed. 1.29.43
raktapittātisāreṣu ruddhaśabdaḥ praśasyate |
evaṃ vyādhiviśeṣeṇa nimittam upadhārayet ||
cf. 1938 ed. 1.29.45
pratiṣiddhaṃ tathā bhagnaṃ kṣutaṃ skhalitam āhatam |
daurmanasyaṃ ca vaidyasya yātrāyāṃ na praśasyate ||
cf. 1938 ed. 1.29.46
praveśe 'py etad uddeśād avekṣyaṃ ca tathā+āture |
pratidvāraṃ gṛhe vā'sya punaretanna gaṇyate ||
cf. 1938 ed. 1.29.49
bhāṇḍānāṃ saṃkarasthānāṃ sthānāt saṃcaraṇaṃ tathā |
nikhātotpāṭanaṃ bhaṅgaḥ patanaṃ nirgamas tathā ||
cf. 1938 ed. 1.29.50
vaidyāsanāvasādo vā rogī vā syādadhomukhaḥ |
vaidyaṃ saṃbhāṣamāṇo 'ṅgaṃ kuḍyamā staraṇāni vā ||
cf. 1938 ed. 1.29.51
anusṛjya dhunuyād vā karau pṛṣṭhaṃ śiras tathā |
hastaṃ cākṛṣya vaidyasya nyasec chirasi corasi ||
cf. 1938 ed. 1.29.52cd
na sa sidhyati vaidyo vā gṛhe yasya na pūjyate ||
cf. 1938 ed. 1.29.52cd
yo vaidyam unmukhaḥ pṛcched unmārṣṭi svāṅgam āturaḥ |
cf. 1938 ed. 1.29.53
bhavane pūjyate vā'pi yasya vaidyaḥ sa sidhyati |
śubhaṃ śubheṣu dūtādiṣv aśubhaṃ hy aśubheṣu ca ||
cf. 1938 ed. 1.29.54
āturasya dhruvaṃ tasmād dūtādīn lakṣayed bhiṣak |
svapnān ataḥ pravakṣyāmi maraṇāya śubhāya ca ||
cf. 1938 ed. 1.29.55
suhṛdo yāṃ ś ca paśyanti vyādhito vā svayaṃ tathā |
snehābhyaktaśarīras tu karabhavyālagardabhaiḥ ||
cf. 1938 ed. 1.29.56
varāhair mahiṣair vā'pi yo yāyāddakṣiṇāmukhaḥ |
raktāmbaradharā kṛṣṇā hasantī muktamūrdhajā ||
cf. 1938 ed. 1.29.57
yaṃ vā karṣati baddhvā strī nṛtyantī dakṣiṇāmukham |
antāvasāyibhir yo vā+ākṛṣyate dakṣiṇāmukhaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.29.58
pariṣvajeran yaṃ vā'pi pretāḥ pravrajitās tathā |
muhur āghrāyate yas tu śvāpadair vikṛtānanaiḥ ||
cf. 1938 ed. 1.29.59
piben madhu ca tailaṃ ca yo vā paṅke 'vasīdati |
paṅkapradigdhagātro vā pranṛtyet prahasettathā ||
cf. 1938 ed. 1.29.60
nirambaraś ca yo raktāṃ dhārayec chirasi srajam |
yasya vaṃśo nalo vā'pi tālo vorasi jāyate ||
mastakādyaś ca tālo vā ucchritā vīṇuvīrudhaḥ
||
cf. 1938 ed. 1.29.61
yaṃ vā matsyo grased yo vā jvalanaṃ praviśen naraḥ |
parvatāgrāt pated yo vā śvabhre vā tamasāvṛte ||
cf. 1938 ed. 1.29.62
hriyate srotasā yo vā yo vā mauṇḍyam avāpnuyāt |
parājīyeta badhyeta kākādyair vā'bhibhūyate ||
cf. 1938 ed. 1.29.63
patanaṃ tārakādīnāṃ praṇāśaṃ dīpacakṣuṣoḥ |
yaḥ paśyed devatānāṃ ca (ā.vā) prakampam avanes tathā ||
cf. 1938 ed. 1.29.64
yasya chardir vireko vā daśanāḥ prapatanti vā |
śālmalīṃ kiṃśukaṃ yūpaṃ valmīkaṃ pāribhadrakam ||
cf. 1938 ed. 1.29.65
puṣpāḍhyaṃ kovidāraṃ vā citāṃ vā yo 'dhirohati |
kārpāsatailapiṇyākalohāni lavaṇaṃ tilān ||
cf. 1938 ed. 1.29.66
svasthaḥ sa labhate vyādhiṃ vyādhito mṛtyum ṛcchati ||
cf. 1938 ed. 1.29.67
yathāsvaṃ prakṛtisvapno vismṛto vihatas tathā |
cintākṛto divā dṛṣto bhavanty aphaladās tu te ||
cf. 1938 ed. 1.29.68
jvaritānāṃ śunā sakhyaṃ kapisakhyaṃ tu śoṣiṇām |
unmāde rākṣasaiḥ pretair apasmāre pravartanam ||
cf. 1938 ed. 1.29.69
mehātisāriṇāṃ toyapānaṃ snehasya kuṣṭhinām |
gulmeṣu sthāvarotpattiḥ koṣṭhe mūrdhni śiroruji ||
cf. 1938 ed. 1.29.70
pipāsāśvāsayor adhvā cchardyāṃ śaṣkulibhakṣaṇaṃ |
hāridraṃ bhojanaṃ vāpi yad bhavet pāṇḍurogiṇaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.29.71ab
raktapittī pibed yaś ca śoṇitaṃ sa vinaśyati |*
1.29.71.add1
yo naro bahubhir muṣṇaiḥ kruddhaiś ca pratibodhyate |
hanyate bahubiḥ śastrair brāhmaṇaṃ yo na paśyati ||
1.29.71.add2
dantaprakṣālanasnānaṃ svapne keśavilekhanaṃ |
rogāgamanimittan tad dhanvantarivaco yathā ||
1.29.71.add3
aparvāṇīkṣur gaṇḍāni guḍam vā yo 'tibhakṣayet |
pratibuddho vijānīyād aṅgavyādhim upasthitaṃ ||
1.29.71.add4
ayuktaṃ yānam āruhya śuṣkavṛkṣañ ca sarvataḥ |
plavate toyamadhye vā nāsarogaṃ prāpnuyān mahat||
1.29.71.add5
tilakalkena māṃsena vasayā kardamena vā|
gātraṃ yasyopalipyeta sa rogam prāpnuyān mahat ||
1.29.71.add6
cāṇḍālair vā śvapākair vā coraiḥ pravrajitais tathā |
anyaiś ca nīcabībhatsaiḥ prahāro na praśasyate|
1.29.71.add7
madyasyānnasya māṃsasya tilatailasya sarppiṣaḥ |
svapne kiñcid yadi prāpya paśyed vyādhim upasthitaṃ ||
1.29.71.add8
raktavarṇṇan tu yat kiñcit sarvvan tan na praśasyate |
rakṭaṃ yad āmakaṃ māṃsañ candanañ ca praśasyate ||
1.29.71.add9
yad vā śuklena varṇena sarvam etat praśasyate |
karpāsam asthy atho bhasma dadhi caivātra varjitaṃ |
1.29.71.add10
yat tu kṛṣṇena varṇena sarvvan tan na praśasyate |
bhūmilābho hiraṇyañ ca hastī caiva praśasyate ||
1.29.75
ata ūrdhvam pravakṣyāmi praśastaṃ svapnadarśanaṃ |
devān dvijān govṛṣabhān jīvataḥ suhṛdo nṛpān ||
cf. 1938 ed. 1.29.76
samṛddham agniṃ sādhūṃś ca nirmalāni jalāni ca |
paśyet kalyāṇabhāvāya vyādher apagamāya ca ||
cf. 1938 ed. 1.29.77
māṃsaṃ matsyaṃ srajaḥ śvetā vāsāṃsi ca phalāni ca |
labhate dhanalābhāya vyādher apagamāya ca ||
cf. 1938 ed. 1.29.79
nadīnadasamudrāṃś ca kṣubhitān kaluṣodakān |
taret kalyāṇalābhāya vyādher apagamāya ca ||
cf. 1938 ed. 1.29.78
prāsādān saphalān vṛkṣān vāraṇān parvatān tathā |
āruhed dravyalābhāya vyādher apagamāya ca ||
cf. 1938 ed. 1.29.81
īdṛgvidhāṃ śubhān svapnān yo vā svapnān paśyet sadāturaḥ |
sa dīrghāyur iti jñeyas tasmai karma samācaret ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
viparītāviparītasvapnanidarśanīyo nāmaikonatriṃśattamo 'dhyāyaḥ ||
[Adhyāya 30, collation]
cf. 1938 ed. 1.30.1
athātaḥ pañcendriyārthavipratipattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.30.3
śarīraśīlayor yasya prakṛter vikṛtir bhavet |
tat tva riṣṭaṃ samāsena vyāsatas tu nibodha me ||
cf. 1938 ed. 1.30.4
śṛṇoti vividhān śabdān yo divyānām abhāvataḥ |
samudrapurameghānām asaṃpattau ca niḥsvanān ||
cf. 1938 ed. 1.30.5
tān svanānnāvagṛhṇāti manyate cānyaśabdavat |
grāmyāraṇyasvanāṃś cāpi viparītān śṛṇoti ca ||
cf. 1938 ed. 1.30.6
dviṣacchabdeṣu ramate suhṛcchabdeṣu kupyati |
na śṛṇoti ca yo 'kasmāttaṃ bruvanti gatāyuṣam ||
cf. 1938 ed. 1.30.7
yat tūṣṇam iti gṛhṇāti śītam uṣṇaṃ ca śītavat |
saṃjātaśītapiḍako yaś ca dāhena pīḍyate ||
cf. 1938 ed. 1.30.8
uṣṇagātro 'tigātrañ ca yaḥ śītena pravepate |
prahārān nābhijānāti yo 'ṅgacchedam athāpi vā ||
cf. 1938 ed. 1.30.9
pāṃśunaivāvakīrṇāni yaś ca gātrāṇi manyate |
varṇānyatā vā rājyo vā yasya gātre bhavanti hi ||
cf. 1938 ed. 1.30.10
snātānuliptaṃ yaṃ cāpi bhajante nīlamakṣikāḥ |
sugandhirvā'ti yo 'kasmāt taṃ bruvanti gatāyuṣam ||
cf. 1938 ed. 1.30.11
viparītena gṛhṇāti rasān yaś copayojitān |
upayuktāḥ kramādyasya rasā doṣābhivṛddhaye ||
cf. 1938 ed. 1.30.12
yasya doṣāgnisāmyaṃ ca kuryur mithyopayojitāḥ |
yo vā rasān na saṃvetti gatāsuṃ taṃ pracakṣate ||
cf. 1938 ed. 1.30.13
sugandhaṃ vetti durgandhaṃ durgandhasya sugandhitām |
gṛhṇīte vā 'nyathā gandhaṃ śānte dīpe ca nīrujaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.30.15cd
divā jyotīṃṣi yaś cā jvalitānīva paśyati |
cf. 1938 ed. 1.30.16
rātrau sūryaṃ jvalantaṃ vā divā vā candravarcasam |
ameghopaplave yaś ca śakracāpataḍidguṇān ||
cf. 1938 ed. 1.30.17
taḍittvato 'sitān yo vā nirmale gagane ghanān |
vimānayānaprāsādair yaś ca saṃkulamambaram ||
cf. 1938 ed. 1.30.18ab
yaś cāpy anirmmalaṃ mūrttim antarikṣe prapaśyati ||
cf. 1938 ed. 1.30.18cd
dhūmanīhāravāsobhir āvṛtām iva medinīm ||
cf. 1938 ed. 1.30.19
pradīptam iva lokaṃ ca yo vā plutam ivāmbhasā |
bhūmim aṣṭāpadākārāṃ lekhābhir yaś ca paśyati ||
cf. 1938 ed. 1.30.23
yo vā mayūrakaṇṭhābhaṃ vidhūmam vahnim īkṣate |
dhruvam ākāśagaṅgāṃ vā taṃ bruvanti gatāyuṣaṃ
cf. 1938 ed. 1.30.21
jyotsnādarśoṣṇatoyeṣu chāyāṃ yaś ca na paśyati |
paśyaty ekāṅgahīnāṃ vā vikṛtāṃ vā'nyasattvajām ||
cf. 1938 ed. 1.30.22
śvakākakaṅkagṛdhrāṇāṃ pretānāṃ yakṣarakṣasām |
piśācoraganāgānāṃ bhūtānāṃ vikṛtām api ||
cf. 1938 ed. 1.30.22.add1
svasthaḥ sa labhate vyādhiṃ vyādhicto mṛtyum arcchati || ||
vraṇapraśnam vraṇāsrāvaṃ kṛtyākṛtyavidhin tathā |
cf. 1938 ed. 1.30.22.add2
vyādhyuddeśīyam adhyāyaṃ śastrakarmmāṣṭakan tathā ||
praṇaṣṭaśalyavijñānaṃ śalyāpanayanam eva ca |
cf. 1938 ed. 1.30.22.add3
viparītavraṇajñānaṃ dūtasvapnaviparyayaṃ ||
pañcendriyārthavibhrāntim proktaṃ vai tṛtīyo daśa ||
[Adhyāya 31, collation]
cf. 1938 ed. 1.31.1
athātaś cchāyāvipratipattim vyākhyāsyāmaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.31.3
śyāvā lohitikā nīlāḥ pītikā vāpi dehināṃ |
abhidravanti yañ chāyā sa parāsur asaṃśayaṃ |
cf. 1938 ed. 1.31.4
hrīr apakrāmati yataḥ kāntismṛtidhṛtiśriyaḥ |
akasmād yaṃ bhajante ca sa parāsur asaṃśayam |
cf. 1938 ed. 1.31.5
yasyādharauṣṭhaḥ patitaḥ kṣiptaś cordhan tathottaraḥ |
ubhau vā jāmbavābhāsau sa parāsur asaṃśayam |
cf. 1938 ed. 1.31.6
āraktā daśanā yasya śyāvā vā syuḥ patanti vā |
khāñjanapratibho vāpi taṃ gatāyuṣam ādiśet |
cf. 1938 ed. 1.31.7
kṛṣṇā snigdhāvaliptā vā jihvā śūnā ca yasya vai |
karkaśā ca bhaved yasya so cirād vijahāty asūn |
cf. 1938 ed. 1.31.8
kuṭilā sphuṭitā vāpi śūnā vā yasya nāsikā |
bhagnā vā sphurate vāpi sa parāsur asaṃśayaṃ |
cf. 1938 ed. 1.31.9
saṃkṣipte viṣame stabdhe rakte supte ca locane |
yasya syātāṃ śrute vāpi sa parāsur asaṃśayaṃ |
cf. 1938 ed. 1.31.11
na dhārayati yaḥ śīrṣan nāharanty annam āsyagaṃ |
ekāgradṛṣṭir mūḍhātmā sa parāsur asaṃśayaṃ |
cf. 1938 ed. 1.31.12
balavān durbalo vāpi sammohaṃ yo dhigacchati |
utthāpyamāno bahuśaḥ sa parāsur asaṃśayaṃ |
cf. 1938 ed. 1.31.13
uttānaḥ sarvadā śete | pādau vikurute ca yaḥ |
viprasāraṇaśīlo vā sa parāsur asaṃśayaṃ |
cf. 1938 ed. 1.31.14
śītapādakarocchvāsaḥ chinnaśvāsaś ca yo bhavet |
kākocchvāsaś ca yo martyaḥ sa parāsur asaṃśayaṃ |
cf. 1938 ed. 1.31.15
nidrā na cchidyate yasya yo vā jāgartti sarvadā |
muhyed vā vaktukāmaś ca pratyākhyeyaḥ sa jānatā |
cf. 1938 ed. 1.31.16
parilihed uttaroṣṭham uṅgarāṃś ca karoti vā |
pretair vā bhāṣate sārdhaṃ sa parāsur asaṃśayaṃ |
cf. 1938 ed. 1.31.17
khebhyaḥ saromakūpebhyo yasya raktaṃ pravarttate |
puruṣasyāviṣārttasya sa parāsur asaṃśayaṃ |
cf. 1938 ed. 1.31.18
vātāṣṭhīlā tu hṛdaye yasyordhvam anuyāyinī |
rujānnavidveṣakarī sa parāsur asaṃśayaṃ |
cf. 1938 ed. 1.31.19
ananyopadravakṛtaḥ pādaḥ śophaḥ samutthitaḥ
puruṣaṃ hanti nārīñ ca mukhajo guhyajo dvayaṃ |
cf. 1938 ed. 1.31.20
atīsāro jvaro dhmānaṃ charddiḥ śūnāṅgameḍhratā |
kāsina svāsino vāpi yasya taṃ kṣīṇam ādiśet |
cf. 1938 ed. 1.31.21
svedo dāhaś ca balavāṃ hikkā śvāsaś ca mānavaṃ |
balavantam api prāṇair viyuñjanti na saṃśayaṃ |
cf. 1938 ed. 1.31.22
śyāvā jihvā bhaved yasya savyaṃ cākṣi nimajjati
mukhaṃ ca jāyate pūtir yasya taṃ parivarjayet |
cf. 1938 ed. 1.31.23
netre cāmreṇa pūryete svidyete caraṇau tathā |
cakṣuś cākulatāṃ yāti yamarāṣṭraṃ gamiṣyataḥ |
cf. 1938 ed. 1.31.24
atimātraṃ laghūni syur gātrāṇy atigurūṇi vā |
yasyākasmāt sa vijñeyo gantā caiva yamālayaṃ |
cf. 1938 ed. 1.31.25
paṅkamatsyavasātailaghṛtagandhāś ca ye narāḥ |
piṣṭagandhāṃś ca ye vānti gatās te yamasādanaṃ |
cf. 1938 ed. 1.31.26
yūkā lalāṭam āyānti balin nāśnanti vāyasāḥ |
yeṣāñ cāpi ratin nāsti gatās te yamasādanaṃ |
cf. 1938 ed. 1.31.27
jvarātīsāraśophā syur yasyānyonyāvasādinaḥ |
prakṣīṇañ ca balaṃ yasya na sa śakyaś cikitsituṃ |
cf. 1938 ed. 1.31.28
kṣīṇasya yasya kṣuttṛṣṇe hṛdyair mṛṣṭair hitais tathā |
annapānair nna sāsyete tasya mṛtyur upasthitaḥ |
cf. 1938 ed. 1.31.29
pravāhikā śiraḥśūlaṃ koṣṭhaśūlaś ca dāruṇa |
pipāsā balahāniś ca tasya mṛtyur upasthitaḥ |
cf. 1938 ed. 1.31.30
viṣameṇopacāreṇa karmabhiś ca purākṛtaiḥ |
anityatvāc ca jantūnāṃ jīvitaṃ nidhanam vrajet |
cf. 1938 ed. 1.31.31
pretā dūtāḥ piśācāś ca rakṣāṃsi vividhāni ca |
maraṇīyan naran nityam upasarpanti sarvadā
cf. 1938 ed. 1.31.32
tāni bheṣajavīryāṇi pratinighnanti sarvadā |
tasmān mohāḥ kriyās sarvā bhavantīha gatāyuṣam iti ||