Printed edition: Ācārya 1931: Sūtrasthāna 1-31
Published in 2013-2016 by in .
Suśrutasaṃhitā (without commentaries) transcribed by Tsutomu
Yamashita and Yasutaka Muroya on the basis of Y. T. Ācārya's 1931 and 1938
Bombay editions.
The Suśrutasaṃhitā of Suśruta, with the Nibandhsangraha Commentary of Śrī
Ḍalhaṇācārya.
Yādavaśarman Trivikramātmaja Ācārya
Pāndurang Jāvaji
Bombay
1931
Revised second edition
The sūtrasthāna (SS.1) and śārīrasthāna (SS.3) of this
SARIT edition are mainly based on this edition.
For sūtrasthāna 13 (leeches), the text of the 1938 vulgate
is used in this file.
This SARIT edition omits the commentarial material from
this edition.
Suśrutasamhitā of Suśruta with the Nibandhasaṅgraha Commentary of Śrī
Ḍalhanāchārya and the Nyāyacandrikā Pañjikā of Śrī Gayadāsāchārya on
Nidānasthāna, edited from the begining to the 9th ādhyāya of Cikitsāsthāna
by Vaidya Jādavji Trikamji Āchārya and the rest by Nārāyaṇ Rām
Āchārya
Yādavaśarman Trivikramātmaja Ācāryā
Nārāyaṇ Rām Āchārya
Nirṇaya Sāgar Press
Bombay
1938
Revised third edition
Reprint edition Varanasi/Delhi: Chaukhambha Orientalia, 1992.
The nidānasthāna (SS.2), cikitsāsthāna (SS.4) , kalpasthāna
(SS.5) and uttaratantra (SS.6) are based on this edition.
This SARIT edition omits the commentarial material from this
edition.
More ▾
[Sūtrasthāna 1-31]
1931 ed. 1.1.1
athāto vedotpattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
1931 ed. 1.1.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ||2||
1931 ed. 1.1.3
atha khalu bhagavantam amaravaram ṛṣigaṇaparivṛtam āśramasthaṃ kāśirājaṃ
divodāsaṃ dhanvantarim aupadhenava vaitaraṇaurabhra pauṣkalāvata -karavīrya gopurarakṣita suśruta prabhṛtaya ūcuḥ ||3||
karavīra
1931 ed. 1.1.4
bhagavan śārīramānasāgantuvyādhibhir vividhavedanābhighātopadrutān sanāthān
apy anāthavad viceṣṭamānān vikrośataś ca mānavān abhisamīkṣya manasi naḥ
pīḍā bhavati
1931 ed. 1.1.4b
teṣāṃ sukhaiṣiṇāṃ rogopaśamārtham ātmanaś ca prāṇayātrārthaṃ prajāhitahetor
āyurvedaṃ śrotum icchāma ihopadiśyamānaṃ atrāyattam aihikam āmuṣmikaṃ ca
śreyaḥ tad bhagavantam upapannāḥ smaḥ śiṣyatveneti ||
1931 ed. 1.1.5
tān uvāca bhagavān svāgataṃ vaḥ sarva evāmīmāṃsyā adhyāpyāś ca bhavanto
vatsāḥ ||
1931 ed. 1.1.6
iha khalv āyurvedaṃ nāmopāṅgam atharvavedasyānutpādyaiva prajāḥ
ślokaśatasahasram adhyāyasahasraṃ ca kṛtavān svayambhūḥ tato 'lpāyuṣṭvam
alpamedhastvaṃ cālokya narāṇāṃ bhūyo 'ṣṭadhā praṇītavān ||
1931 ed. 1.1.7
tad yathā śalyaṃ śālākyaṃ kāyacikitsā bhūtavidyā kaumārabhṛtyaṃ
agadatantraṃ rasāyanatantraṃ vājīkaraṇatantram iti ||
1931 ed. 1.1.8.1
athāsya pratyaṅgalakṣaṇasamāsaḥ |
1931 ed. 1.1.8.1a
tatra śalyaṃ nāma
vividhatṛṇakāṣṭhapāṣāṇapāṃśulohaloṣṭāsthibālanakhapūyāsrāvaduṣṭavraṇāntargarbhaśalyoddharaṇārthaṃ
yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānavraṇaviniścayārthaṃ ca ||
1931 ed. 1.1.8.2
śālākyaṃ nāmordhvajatrugatānāṃ śravaṇanayanavadanaghrāṇādisaṃśritānāṃ
vyādhīnām upaśamanārtham ||
1931 ed. 1.1.8.3
kāyacikītsā nāma sarvāṅgasaṃśritānāṃ vyādhīnāṃ
jvararaktapittaśoṣonmādāpasmārakuṣṭhamehātisārādīnām upaśamanārtham ||
1931 ed. 1.1.8.4
bhūtavidyā nāma
devāsuragandharvayakṣarakṣaḥpitṛpiśācanāgagrahādyupasṛṣṭacetasāṃ
śāntikarmabaloharaṇādigrahopaśamanārtham ||
1931 ed. 1.1.8.5
kaumārabhṛtyaṃ nāma kumārabharaṇadhātrīkṣīradoṣasaṃśodhanārthaṃ
duṣṭastanyagrahasamutthānāṃ ca vyādhīnām upaśamanārtham ||
1931 ed. 1.1.8.6
agadatantraṃ nāma sarpakīṭalūtāmūśikādidaṣṭaviṣavyañjanārthaṃ
vividhaviṣasaṃyogopaśamanārthaṃ ca ||
1931 ed. 1.1.8.7
rasāyanatantraṃ nāma vayaḥsthāpanam āyurmedhābalakaraṃ
rogāpaharaṇasamarthaṃ ca ||
1931 ed. 1.1.8.8
vājīkaraṇatantraṃ nāmālpaduṣṭakṣīṇaviśuṣkaretasām
āpyāyanaprasādopacayajanananimittaṃ praharṣajananārthaṃ ca ||
1931 ed. 1.1.9
evam ayam āyurvedo 'ṣṭāṅga upadiśyate atra kasmai kim ucyatām iti ||
1931 ed. 1.1.10
ta ūcuḥ asmākaṃ sarveṣām eva śalyajñānaṃ mūlaṃ kṛtvopadiśatu bhagavān iti
||
1931 ed. 1.1.11
sa uvācaivam astv iti ||
1931 ed. 1.1.12
ta ūcur bhūyo 'pi bhagavantam asmākam ekamatīnāṃ matam abhisamīkṣya suśruto
bhagavantaṃ prakṣyati asmai copadiśyamānaṃ vayam apy upadhārayiṣyāmaḥ ||
1931 ed. 1.1.13
sa hovācaivam astv iti ||
1931 ed. 1.1.14-16
vatsa suśruta iha khalv āyurvedaprayojanaṃ vyādhyupasṛṣṭānāṃ
vyādhiparimokṣaḥ svasthasya rakṣaṇaṃ ca || āyur asmin vidyate 'nena vā+āyur
vindatīty āyurvedaḥ || tasyāṅgavaram ādyaṃ pratyakṣāgamānumānopamānair
aviruddham ucyamānam upadharaya ||
1931 ed. 1.1.17.adda
etad dhy aṅgaṃ prathamaṃ prāg abhighātavraṇasaṃrohāt yajñaśiraḥsandhānāc ca
| śrūyate hi yathā rudreṇa yajñasya śiraś chinnam iti
1931 ed. 1.1.17b
tato devā aśvināv abhigamyocuḥ bhagavantau naḥ śreṣṭhatamau yuvāṃ
bhaviṣyathaḥ bhavadbhyāṃ yajñasya śiraḥ sandhātavyam iti | tāv ūcatur evam
astv iti | atha tayor arthe devā indraṃ yajñabhagena prāsādayan | tābhyāṃ
yajñasya śiraḥ saṃhitam iti ||
1931 ed. 1.1.18
aṣṭāsv api cāyurvedatantreṣv etad evādhikam abhimataṃ āmāśu kriyākaraṇād
yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyāc ca ||
1931 ed. 1.1.19
tad idaṃ śāśvataṃ puṇyaṃ svargyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ vṛttikaraṃ ceti ||
1931 ed. 1.1.20
brahmā provāca tataḥ prajāpatir adhijage tasmād aśvinau aśvibhyām indraḥ
indrād aḥaṃ mayā tv iha pradeyam arthibhyaḥ prajāhitahetoḥ ||
1931 ed. 1.1.21
bhavati cātra | ahaṃ hi dhanvantarir ādidevo jarārujāmṛtyuharo 'marāṇām |
śalyāṅgam aṅgair aparair upetaṃ prāpto 'smi gāṃ bhūya ihopadeṣṭum ||
1931 ed. 1.1.22
asmin śāstre pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa ity ucyate | tasmin kriyā
so 'dhiṣṭhānaṃ kasmāt lokasya dvaividhyāt loko hi dvividhaḥ sthāvaro
jaṅgamaś ca dvividhātmaka evāgneyaḥ saumyaś ca tadbhūyastvāt pañcātmako vā
tatra caturvidho bhūtagrāmaḥ saṃsvedajarāyujāṇḍajodbhijjasaṃjñaḥ tatra
puruṣaḥ pradhānaṃ tasyopakaraṇam anyat tasmāt puruṣo 'dhiṣṭhānam ||
1931 ed. 1.1.23
tad duḥkhasaṃyogā vyādhaya ucyante ||
1931 ed. 1.1.24
te caturvidhāḥ āgantavaḥ śārīrāḥ mānasāḥ svābhāvikāś ceti ||
1931 ed. 1.1.25.1
teṣām āgantavo 'bhighātanimittāḥ ||
1931 ed. 1.1.25.2
śārīrās tv annapānamūlā vātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ ||
1931 ed. 1.1.25.3
mānasās tu
krodhaśokabhayaharṣaviṣāderṣyābhyasūyādainyamātsaryakāmalobhaprabhṛtaya
icchādveṣabhedair bhavanti ||
1931 ed. 1.1.25.4
svābhāvikās tu kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprakṛtayaḥ ||
1931 ed. 1.1.26
ta ete manaḥśarīrādhiṣṭhānāḥ ||
1931 ed. 1.1.27
teṣāṃ saṃśodhanasaṃśamanāhārācārāḥ samyak prayuktā nigrahahetavaḥ ||
1931 ed. 1.1.28
prāṇināṃ punar mūlam āhāro balavarṇaujasāṃ ca sa ṣaṭsu raseṣv āyattaḥ rasāḥ
punar dravyāśrayāḥ dravyāṇi punar oṣadhayaḥ | tās tu dvividhāḥ sthāvarā
jaṅgamāś ca ||
1931 ed. 1.1.29
tāsāṃ sthāvarāś caturvidhāḥ vanaspatayo vṛkṣā vīrudha oṣadhaya iti | tāsu
apuṣpāḥ phalavanto vanaspatayaḥ puṣpaphalavanto vṛkṣāḥ pratānavatyaḥ
stambinyaś ca vīrudhaḥ phalapākaniṣṭhā oṣadhaya iti ||
1931 ed. 1.1.30
jaṅgamāḥ khalv api caturvidhāḥ jarāyujāṇḍajasvedajodbhijjāḥ | tatra
paśumanuṣyavyālādayo jarāyujāḥ khagasarpasarīsṛpaprabhṛtayo 'ṇḍajāḥ
kṛmi kīṭa pipīlikā prabhṛtayaḥ svedajāḥ
indragopamaṇḍūkaprabhṛtaya udbhijjāḥ ||
1931 ed. 1.1.31
tatra sthāvarebhyas tvakpatrapuṣpaphalamūlakandaniryāsasvarasādayaḥ
prayojanavantaḥ jaṅgamebhyaś carmanakharomarudhirādayaḥ ||
1931 ed. 1.1.32
pārthivāḥ suvarṇarajatamaṇimuktāmanaḥśilāmṛtkapālādayaḥ ||
1931 ed. 1.1.33
kālakṛtāḥ
pravātanivātātapacchāyājyotsnātamaḥśītoṣṇavarṣāhorātrapakṣamāsartvayanādayaḥ
saṃvatsaraviśeṣāḥ ||
1931 ed. 1.1.34
ta ete svabhāvata eva doṣāṇāṃ sañcayaprakopapraśamapratīkārahetavaḥ
prayojanavantaś ca ||
1931 ed. 1.1.35
bhavanti cātra ślokāḥ
śārīrāṇāṃ vikārāṇām eṣa vargaś caturvidhaḥ |
prakope praśame caiva hetur uktaś cikitsakaiḥ ||
1931 ed. 1.1.36
āgantavas tu ye rogās te dvidhā nipatanti hi |
manasy anye śarīre 'nye teṣāṃ tu dvividhā kriyā ||
1931 ed. 1.1.37
śarīrapatitānāṃ tu śārīravad upakramaḥ |
mānasānāṃ tu śabdādir iṣṭo vargaḥ sukhāvahaḥ ||
1931 ed. 1.1.38
evam etat puruṣo vyādhir auṣadhaṃ kriyā kāla iti catuṣṭayaṃ samāsena
vyākhyātam | tatra puruṣagrahaṇāt tatsaṃbhavadravyasamūho bhūtādir uktas
tadaṅgapratyaṅgavikalpāś ca tvaṅmāṃsāsthisirāsnāyuprabhṛtayaḥ vyādhigrahaṇād
vātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ sarva eva vyādhayo vyākhyātāḥ
oṣadhagrahaṇād dravyarasaguṇavīryavipākānām ādeśaḥ kriyāgrahaṇāc chedyādīni
snehādīni ca karmāṇi vyākhyātāni kālagrahaṇāt sarvakriyākālānām ādeśaḥ ||
1931 ed. 1.1.39
bhavati cātra |
bījaṃ cikitsitasyaitat samāsena prakīrtitam |
saviṃśam adhyāyaśatam asya vyākhyā bhaviṣyati ||
1931 ed. 1.1.40
tac ca saviṃśam adhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu
sūtranidānaśārīracikitsitakalpeṣv arthavaśāt saṃvibhajya uttare tantre śeṣān
arthān vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. 1.1.41
bhavati cātra |
svayambhuvā proktam idaṃ sanātanaṃ
paṭhed dhi yaḥ kāśipatiprakāśitam |
sa puṇyakarmā bhuvi pūjito nṛpair
asukṣaye śakrasalokatāṃ vrajet ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vedotpattir nāma prathamo
'dhyāyaḥ ||
[dvitīyo 'dhyāyaḥ|]
1931 ed. 1.2.1
athātaḥ śiṣyopanayanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. 1.2.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. 1.2.3
brāhmaṇakṣatriyavaiśyānām anyatamam anvaya vayaḥśīla śaurya śaucācāra vinaya śakti bala medhā dhṛti smṛti mati pratipattiyuktaṃ
tanu jihvauṣṭha dantāgram ṛjuvaktrākṣināsaṃ
prasannacittavākceṣṭaṃ kleśasahaṃ ca bhiṣak śiṣyam upanayet ato
viparītaguṇaṃ nopanayet ||
1931 ed. 1.2.4
upanayanīyaṃ tu brāhmaṇaṃ praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu
praśastāyāṃ diśi śucau same deśe caturhastaṃ caturasraṃ sthaṇḍilam upalipya
gomayena darbhaiḥ saṃstīrya puṣpair lājabhaktai ratnaiś ca devatāḥ pūjayitvā
viprān bhiṣajaś ca tatrollikhyābhyukṣya ca dakṣiṇato brahmāṇaṃ
sthāpayitvā'gnim upasamādhāya khadirapalāśadevadārubilvānāṃ samidbhiś
caturṇāṃ vā kṣīravṛkṣāṇāṃ (? nyagrodhodumbarāśvatthamadhūkānāṃ )
dadhimadhughṛtāktābhir dārvīhaumikena vidhinā sruveṇājyāhutīr juhuyāt
sapraṇavābhir mahāvyahṛtibhiḥ tataḥ pratidaivatamṛṣīṃś ca svāhākāraṃ kuryāt
śiṣyam api kārayet ||
1931 ed. 1.2.5
brāhmaṇas trayāṇāṃ varṇānām upanayanaṃ kartum arhati rājanyo dvayasya
vaiśyo vaiśyasyaiveti śūdram api kulaguṇasaṃpannaṃ mantravarjam anupanītam
adhyāpayed ity eke ||
1931 ed. 1.2.6
tato 'gniṃ triḥ pariṇīyāgnisākṣikaṃ śiṣyaṃ brūyāt
kāmakrodhalobhamohamānāhaṇkārerṣyāpāruṣyapaiśunyānṛtālasyāyaśasyāni hitvā
nīcanakharomṇā śucinā kaṣāyavāsasā
satyavratabrahmacaryābhivādanatatpareṇāvaśyaṃ bhavitavyaṃ
madanumatasthānagamanaśayanāsanabhojanādhyayanapareṇa bhūtvā matpriyahiteṣu
vartitavyaṃ ato 'nyathā te vartamānasyādharmo bhavati aphalā ca vidyā na ca
prākāśyaṃ prāpnoti ||
1931 ed. 1.2.7
ahaṃ vā tvayi samyagvartamāne yady anyathādarśī syām enobhāg bhaveyam
aphalavidyaś ca ||
1931 ed. 1.2.8
dvijagurudaridramitrapravrajitopanatasādhvanāthābhyupagatānāṃ
cātmabāndhavānām iva svabhaiṣajaiḥ pratikartavyam evaṃ sādhu bhavati
vyādhaśākunikapatitapāpakāriṇāṃ ca na pratikartavyaṃ evaṃ vidyā prakāśate
mitra yaśo dharmārtha kāmāṃś ca prāpnoti ||
1931 ed. 1.2.9
bhavataś cātra | kṛṣṇe 'ṣṭamī tannidhane 'hanī dve
śukle tathāpy evam ahar dvisandhyam |
akālavidyutstanayitnughoṣe
svatantrarāṣṭrakṣitipavyathāsu ||
1931 ed. 1.2.10
śmaśānayānādyatanāhaveṣu
mahotsavautpātikadarśaneṣu |
nādhyeyam anyeṣu ca yeṣu vaprā
nādhīyate nāśucinā ca nityam ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śiṣyopanayanīyo nāma
dvitīyo 'dhyāyaḥ ||
tṛtīyo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. 1.3.1
athāto 'dhyayanasaṃpradānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. 1.3.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. 1.3.3
prāgabhihitaṃ saviṃśam adhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu | tatra
sūtrasthānamadhyāyāḥ ṣaṭcatvāriṃśat ṣoḍśa nidānāni daśa śārīrāṇi
catvāriṃśaccikitsitāni aṣṭau kalpāḥ taduttaraṃ ṣaṭsāṣṭiḥ ||
1931 ed. 1.3.4
vedotpattiḥ śiṣyanayas tathā'dhyayanadānikaḥ |
prabhāṣaṇāgraharaṇāvṛtucaryātha yāntrikaḥ ||
1931 ed. 1.3.5
śastrāvacāaraṇaṃ yogyā viśikhā kṣārakalpanam |
agnikarmajalaukākhyāvadhyāyau raktavarṇanam ||
1931 ed. 1.3.6
doṣadhātumalādyānāṃ vijñānādhyāya eva ca |
karṇavyadhāmapakvaiṣāvālepo vraṇyupāsanam ||
1931 ed. 1.3.7
hitāhito vraṇapraśno vraṇāsrāvaś ca yaḥ pṛthak |
kṛtyākṛtyavidhirvyādhisamuddeśīya eva ca ||
1931 ed. 1.3.8
viniścayaḥ śastravidhau pranaṣṭajñānikas tathā |
śalyoddhṛtirvraṇajñānaṃ dūtasvapnanidarśanam ||
1931 ed. 1.3.9
pañcendriyaṃ tathā chāyā svabhāvādvaikṛtaṃ tathā |
vāraṇo yuktasenīya āturakramabhūnikau ||
1931 ed. 1.3.10
miśrakākhyo dravyagaṇaḥ saṃśuddhau śamane ca yaḥ |
dravyādīnāṃ ca vijñānaṃ viśeṣo dravyago 'paraḥ ||
1931 ed. 1.3.11
rasajñānaṃ vamanārthamadhyāyo recanāya ca |
dravaddravyavidhistadvadannapānavidhis tathā ||
1931 ed. 1.3.12
sūcanāt sūtraṇāccaiva savanāccārthasantateḥ |
ṣaṭcatvāriṃśadadhyāyaṃ sūtrasthānaṃ pracakṣate ||
1931 ed. 1.3.13
vātavyādhikamarśāṃsi sāśmariś ca bhagandaraḥ |
kuṣṭhamehodarā mūḍho vidradhiḥ parisarpaṇam ||
1931 ed. 1.3.14
granthivṛddhikṣudraśūkabhaknāś ca mukharogikam |
hetulakṣaṇanirdeśānnidānānīti ṣoḍaśa ||
1931 ed. 1.3.15
bhūtacintā rajaḥśuddhirgarbhāvakrāntireva ca |
vyākaraṇaṃ ca garbhasya śarīrasya ca yatsmṛtam ||
1931 ed. 1.3.16
pratyekaṃ marmanirdeśaḥ sirāvarṇanam eva ca |
sirāvyadho dhamanīnāṃ garbhiṇyā vyākṛtis tathā ||
1931 ed. 1.3.17
nirdiṣṭāni daśaitāni śārīrāṇi maharṣiṇā |
vijñānārthaṃ śarīrasya bhiṣajāṃ yoginām api ||
1931 ed. 1.3.18
dvivraṇīyo vraṇaḥ sadyo bhagnānāṃ vātarogikam |
mahāvātikamarśāṃsi sāśmariś ca bhagandaraḥ ||
1931 ed. 1.3.19
kuṣṭhānāṃ mahatāṃ cāpi maihikaṃ paiḍakaṃ tathā |
makhumehacikitsā ca tathā codariṇām api ||
1931 ed. 1.3.20
mūḍhagarbhacikitsā ca vidradhīnāṃ visarpiṇām |
granthivṛddhyupadaṃśānāṃ tathā ca kṣudrarogikam ||
1931 ed. 1.3.21
śūkadoṣacikitsā ca tathā ca mukharogiṇām |
śophasyānāgatānāṃ ca niṣedho miśrakaṃ tathā ||
1931 ed. 1.3.22
vājīkaraṃ ca yat kṣīṇe sarvābādhaśamo 'pi ca |
medhāyuṣkaraṇaṃ cāpi svabhāvavyādhivāraṇam ||
1931 ed. 1.3.23
nivṛttasaṃtāpakaraṃ kīrtitaṃ ca rasāyanam |
snehopayaugikaḥ svedo vamane ca virecane ||
1931 ed. 1.3.24
tayor vyāpaccikitsā ca netrabastivibhāgikaḥ |
netrabastivipatsiddhis tathā cottarabastikaḥ ||
1931 ed. 1.3.25
nirūhakramasaṃjñaś ca tathaivāturasaṃjñakaḥ |
dhūmanasyavidhiś cāntyaś catvāriṃśad iti smṛtāḥ ||
1931 ed. 1.3.26
prāyaścittaṃ praśamanaṃ cikitsā śāntikarma ca |
paryāyāstasya nirdeśāccikitsāsthānamucyate ||
1931 ed. 1.3.27
annasya rakṣā vijñānaṃ sthāvarasyetarasya ca |
sarpadaṣṭaviṣajñānaṃ tasyaiva ca cikitsitam ||
1931 ed. 1.3.28
dundubher mūṣikāṇāṃ ca kīṭānāṃ kalpa eva ca |
aṣṭau kalpāḥ samākhyātā viṣabheṣajakalpanāt ||
1931 ed. 1.3.29
adhyāyānāṃ śataṃ viṃśamevam etad udīritam |
ataḥ paraṃ svanāmnaiva tantramuttaramucyate ||
1931 ed. 1.3.30
adhikṛtya kṛtaṃ yasmāttantram etad upadravān |
opadravika ity eṣa tasyāgryatvān nirucyate ||
1931 ed. 1.3.31
sandhau vartmani śukle ca kṛṣṇe sarvatra dṛṣṭiṣu |
saṃvijñānārthamadhyāyā gadānāṃ tu prati prati ||
1931 ed. 1.3.32
cikitsāpravibhāgīyo vātābhiṣyandavāraṇaḥ |
paittasya ślaiṣmikasyāpi raudhirasya tathaiva ca |
1931 ed. 1.3.33
lekhyabhedyaniṣedhau ca chedyānāṃ vartmadṛṣṭiṣu |
kriyākalpo 'bhighātaś ca karṇotthāstaccikitsitam ||
1931 ed. 1.3.34
ghrāṇotthānāṃ ca vijñānaṃ tadgadapratiṣedhanam |
pratiśyāyaniṣedhaś ca śirogadavivecanam ||
1931 ed. 1.3.35
cikitsā tadgadānāṃ ca śālākyaṃ tantramucyate |
navagrahākṛtijñānaṃ skandasya ca niṣedhanam ||
1931 ed. 1.3.36
apasmāraśakunyoś ca revatyāś ca punaḥ pṛthak |
pūtanāyās tathā'ndhāyā maṇḍikā śītapūtanā ||
1931 ed. 1.3.37
naigameśacikitsā ca grahotpattiḥ sayonijā |
kaumāratantram ity etac chārīreṣu ca kīrtitam ||
1931 ed. 1.3.38
jvarātisāraśoṣāṇāṃ gulmahṛdrogiṇām api |
pāṇḍūnāṃ raktapittasya mūrcchāyāḥ pānajāś ca ye ||
1931 ed. 1.3.39
tṛṣṇāyāś chardihikkānāṃ niṣedhaḥ śvāsakāsayoḥ |
svarabhedacikitsā ca kṛmyudāvartinoḥ prthak ||
1931 ed. 1.3.40
visūcikārocakayor mūtrāghātavikṛcchrayoḥ |
iti kāyacikitsāyāḥ śeṣam atra prakīrtitam ||
1931 ed. 1.3.41
amānuṣaniṣedhaś ca tathā+āpasmāriko 'paraḥ |
unmādapratiṣedhaś ca bhūtavidyā nirucyate ||
1931 ed. 1.3.42
rasabhedāḥ svasthavṛttiryuktayastāntrikāś ca yāḥ |
doṣabhedā iti jñeyā adhyāyāstantrabhūṣaṇāḥ ||
1931 ed. 1.3.43
śreṣṭhatvād uttaraṃ hy etat tantram āhur maharṣayaḥ |
bahvarthasaṃgrahāc chreṣṭham uttaraṃ cāpi paścimam ||
1931 ed. 1.3.44
śālākyatantraṃ kaumāraṃ cikitsā kāyikī ca yā |
bhūtavidyeti catvāri tantre tūttarasaṃjñite ||
1931 ed. 1.3.45
vājīkaraṃ cakitsāsu rasāyanavidhis tathā |
viṣatantraṃ punaḥ kalpāḥ śalyajñānaṃ samantataḥ ||
1931 ed. 1.3.46
ity aṣṭāṅgam idaṃ tantram ādidevaprakāśitam |
vidhinā'dhītya yuñjānā bhavanti prāṇadā bhuvi ||
1931 ed. 1.3.47
etad dhy avaśyam adhyeyaṃ adhītya ca karmāpy avaśyam upāsitavyaṃ ubhayajño
hi bhiṣak rājārho bhavati ||
1931 ed. 1.3.48
bhavanti cātra |
yas tu kevalaśāstrajñaḥ karmasva pariniṣṭhitaḥ |
sa muhyaty āturaṃ prāpya prāpya bhīrur ivāhavam ||
1931 ed. 1.3.49
yas tu karmasu niṣṇāto dhārṣṭyāc chāstrabahiṣkṛtaḥ |
sa satsu pūjāṃ nāpnoti vadhaṃ cārhati rājataḥ ||
1931 ed. 1.3.50
ubhāv etāv anipuṇāv asamarthau svakarmaṇi |
ardhavedadharāv etāv ekapakṣāv iva dvijau ||
1931 ed. 1.3.51
oṣadhyo 'mṛtakalpās tu śastrāśaniviṣopamāḥ |
bhavanty ajñair upahṛtās tasmād etān vivarjayet ||
1931 ed. 1.3.52
snehādiṣv anabhijñā ye chedyādiṣu ca karmasu |
te nihanti janaṃ lobhāt kuvaidyā nṛpadoṣataḥ ||
1931 ed. 1.3.53
yas tūbhayajño matimān sa samartho 'rthasādhane |
āhave karma nirvoḍhuṃ dvicakraḥ syandano yathā ||
1931 ed. 1.3.54
atha vatsa tad etad adhyeyaṃ tathā tathopadhāraya mayā procyamānaṃ atha
śucaye kṛtottarāsaṅgāyāvyākulayopasthitāyādhyayanakāle śiṣyāya yathāśakti
gurur upadiśet padaṃ pādaṃ ślokaṃ vā te ca padapādaślokābhūyaḥ
krameṇānusaṃdheyāḥ evam ekaikaśo ghaṭayed ātmanā cānupaṭhet adrutam
avilambitam aviśaṇkitam ananunāsikaṃ vyaktākṣram apīḍitavarṇam
akṣibhruvauṣṭhahastair anabhinītaṃ susaṃskṛtaṃ nātyuccair nātinīcaiś ca
svaraiḥ paṭhet | na cāntareṇa kaścid vrajet tayor adhīyānayoḥ ||
1931 ed. 1.3.55
bhavataś cātra |
śucir guruparo dakṣas tandrānidrāvivarjitaḥ |
paṭhann etena vidhinā śiṣyaḥ śāstrāntam āpnuyāt ||
1931 ed. 1.3.56
vāksauṣṭhave 'rthavijñāne prāgalbhye karmanaipuṇe |
tadabhyāse ca siddhau ca yatetādhyayanāntagaḥ ||
iti suśrutasaṃhitāhaṃ sūtrasthāne 'dhyayanasaṃpradānīyo nāma
tṛtīyo 'dhyāyaḥ ||
caturtho 'dhyāyaḥ |
1931 ed. 1.4.1
athātaḥ prabhāṣaṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. 1.4.2
yāthovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. 1.4.3
adhigatam apy adhyayanam aprabhāṣitam arthataḥ kharasya candanabhāra iva
kevalaṃ pariśramakaraṃ bhavati ||
1931 ed. 1.4.4
bhavati cātra |
yathā kharaś candanabhāravāhī bhārasya vettā na tu candanasya |
evaṃ hi śāstrāṇi baḥūny adhītya cārtheṣu mūḍhāḥ kharavad vahanti ||
1931 ed. 1.4.5
tasmāt saviṃśam adhyāyaśatam anupadapādaślokam anuvarṇayitavyam
anuśrotavyaṃ ca kasmāt sūkṣmā hi
dravyarasaguṇavīryavipākadoṣadhātumalāśayamarmasirāsnāyusandhyasthigarbhasaṃbhavadravyasamūhavibhāgās
tathā pranaṣṭaśalyoddharaṇavraṇaviniścayabhagnavikalpāḥ sādhyayāpy
apratyākhyeyatā ca vikārāṇām evam ādayaś cānye sahasraśo viśeṣā ye
vicintyamānā vimalavipulabuddher api buddhim ākulīkuryuḥ kiṃ punar
alpabuddheḥ tasmād avaśyam anupadapādaślokam anuvarṇayitavyam anuśrotavyaṃ
ca ||
1931 ed. 1.4.6
anyaśāstropapannānāṃ cārthānām ihopanītānām arthavaśāt teṣāṃ tad vidyebhya
eva vyākhyānam anuśrotavyaṃ kasmāt na hy ekasmin śāstre śakyaḥ
sarvaśāstrāṇām avarodhaḥ kartum ||
1931 ed. 1.4.7
bhavanti cātra |
ekaṃ śāstram adhīyāno na vidyāc chāstraniścayam |
tasmād bahuśrutaḥ śāstraṃ vijānīyāc cikitsakaḥ ||
1931 ed. 1.4.8
śāstraṃ gurumukhodgīrṇam ādāyopāsya cāsakṛt |
yaḥ karma kurute vaiyaḥ sa vaidyo 'nye tu taskarāḥ ||
1931 ed. 1.4.9
aupadhenavam aurabhraṃ sauśrutaṃ pauṣkalāvatam |
śeṣāṇāṃ śalyatantrāṇāṃ mūlāny etāni nirdiśet ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne prabhāṣanīyo nāma
caturtho 'dhyāyaḥ ||
pañcamo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. 1.5.1
athāto 'gropaharaṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. 1.5.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. 1.5.3
trividhaṃ karma pūrvakarma pradhānakarma paścātkarmeti tadvyādhīṃ prati
pratyupadekṣyāmaḥ ||
1931 ed. 1.5.4
asmin śāstre śāstrakarmaprākhānyācchastrakarmaiva tāvat pūrvam
upadekṣyāmastatsambhārāṃś ca ||
1931 ed. 1.5.5
tac ca śastrakarmā'ṣṭavidhaṃ tad yathā chedyaṃ bhedyaṃ lekhyaṃ vedhyaṃ
eṣyaṃ āhāryaṃ visrāvyaṃ sīvyam iti ||
1931 ed. 1.5.6
ato 'nyataṃ karma cikīrśatā vaidyena pūrvamevopakalpayitavyāni
yantraśastrakṣārāgniśalākāśṛṅgajalaukālābūjāmbavauṣṭhapicuprotasūtrapatrapaṭṭamadhughṛtavasāpayastailatarpaṇakaṣāyālepanakalkavyajanaśītoṣṇodakakaṭāhādīni
parikarmiṇaś ca snigdhāḥ sthirā balavantaḥ ||
1931 ed. 1.5.7
tataḥ praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu dadhyakṣatānnapānaratnair
agniṃ viprān miṣajaś cārcayitvā kṛtabalimaṅgalasvastivācanaṃ
laghubhuktavantaṃ prāṅnukhamāturam upaveśya yantrayitvā pratyṅnukho vaidyo
marmasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ pariharan anulomaṃ śastraṃ
nidadhyādāpūyadarśanāt sakṛdevāpaharecchastramāśu ca mahatsv api ca pākeṣu
dvyaṅgulāntaraṃ tryaṅgulāntaraṃ vā śastrapadam uktam ||
1931 ed. 1.5.8
tatrāyato viṣālaḥ samaḥ suvibhakto nirāśraya iti vraṇaguṇāḥ
1931 ed. 1.5.9
bhavatś cātra |
āyataś ca viśālaś ca suvibhakto nirāśrayaḥ |
prāptakālakṛtaś cāpi vraṇaḥ karmaṇi śasyate ||
1931 ed. 1.5.10
śauryam āśukriyā śastrataikṣṇyam asvedavepathu |
asaṃmohaś ca vaidyasya śastrakarmaṇi śasyate ||
1931 ed. 1.5.11
ekena vā vraṇenā'ṣudhyamāne nā'ntarā buddhyā'vekṣyāparān vraṇān kuryāt ||
1931 ed. 1.5.12
bhavati cātra |
yato yato gatiṃ vidyādutsaṅgo yatra yatra ca |
tatra tatra vraṇaṃ kuryād yathā doṣo na niṣṭhati ||
1931 ed. 1.5.13
tatra bhrūgaṇḍaśaṅkhalalāṭākṣipuṭauṣṭhadantaveṣṭakakṣākukṣivaṅkṣaṇeṣu tiyak
cheda uktaḥ || (?
1931 ed. 1.5.14
candramaṇḍalavacchedān pāṇipādeṣu kārayet |
ardhacandrākṛtīṃś cāpi gude meḍhre ca buddhimān ||)
1931 ed. 1.5.15
anyathā tu sirāsnāyucchedanaṃ atimātraṃ vedanā cirādvraṇasaṃroho
māṃsakandīprādurbhāvaś ceti ||
1931 ed. 1.5.16
mūḍhagarbhodarārśo 'śmarībhagandaramukharogeṣv abhuktavataḥ karma kurvīta
||
1931 ed. 1.5.17
tataḥ śastram avacārya śītābhir adbhir āturam āśvāsya samantāt
paripīḍyāṅgulyā vraṇam abhimṛdya(ā.jya) prakṣālya kaṣāyeṇa protenodakam
ādāya tilakalkamadhusarpiḥpragāḍhāmauṣadhayuktāṃ nātisnigdhāṃ nātirūkṣāṃ
vartiṃ praṇidadhyāt tataḥ kalkenācchādya ghanāṃ kavalikāṃ dattvā
vastrapaṭṭena badhnīyāt vedanārakṣoghnair dhūpair dhūpayet rakṣoghnaiś ca
mantnrai rakṣāṃ kurvīta ||
1931 ed. 1.5.18
tato guggulva guru sarjarasa vacā gaurasarṣapa cūrṇair lavaṇa nimba patra vimiśrair ājyayuktair dhūpayet ājyaśeṣeṇa cāsya
prāṇān samālabheta ||
1931 ed. 1.5.19
udakumbhāc cāpo gṛhītvā prokṣayan rakṣākarma kuryāt ||
tad vakṣyāmaḥ
1931 ed. 1.5.20
kṛtyānāṃ pratighātārthaṃ tathā rakṣobhayasya ca |
rakṣākarma kariṣyāmi brahmā tad anumanyatām ||
1931 ed. 1.5.21
nāgāḥ piśācā gandharvāḥ pitaro yakṣarākṣasāḥ |
abhidravanti ye ye tvāṃ brahmādyā ghnantu tān sadā ||
1931 ed. 1.5.22
pṛthivyām antarīkṣe ca ye caranti niśācarāḥ |
dikṣu vāstunivāsāś ca pāntu tvāṃ te namaskṛtāḥ ||
1931 ed. 1.5.23
pāntu tvāṃ munayo brāhayā divyā rājarṣayas tathā |
parvatāś caiva nadyaś ca sarvāḥ sarve ca sāgarāḥ ||
1931 ed. 1.5.24
sgnī rakṣatu te jihvāṃ prāṇān vāyus tathaiva ca |
somo vyānam apāna te parjanyaḥ parirakṣatu ||
1931 ed. 1.5.25
udānaṃ vidyutaḥ pāntu samānaṃ stanayitnavaḥ |
balam indro balapatir manur manye matiṃ tathā ||
1931 ed. 1.5.26
kāmāṃs te pāntu gandharvāḥ sattvam indro 'bhir akṣatu |
prajñāṃ te varuṇo rājā samudro nābhimaṇḍalam ||
1931 ed. 1.5.27
cakṣuḥ sūryo diśaḥ śrotre candramāḥ pātu te manaḥ |
nakṣatrāṇi sadā rūpaṃ chāyāṃ pāntu niśāstava ||
1931 ed. 1.5.28
retastvāpyāyayantvāpo romāṇyoṣadhayas tathā |
ākāśaṃ khāni te pātu dehāṃ tava vasundharā ||
1931 ed. 1.5.29
vaiṣvānaraḥ śiraḥ pātu viṣṇustava parākramam |
pauruśaṃ puruṣaśreṣṭho brahmā+ātmānaṃ dhruvo bhruvau ||
1931 ed. 1.5.30
etā dehe viśeṣeṇa tava nityā hi devatāḥ |
etās tvāṃ satataṃ pāntu dīrgham āyur avāpnuhi ||
1931 ed. 1.5.31
svasti te bhagavān brahmā svasti devāś ca kurvatām | [
svasti te candrasūryau ca svasti nāradaparvatau |]
svastyagniś caiva vāyuś ca svasti devāḥ sahendragāḥ ||
1931 ed. 1.5.32
pitāmahakṛtā rakṣā svastyāyurvardhatāṃ tava |
ītayaste praśāmyantu sadā bhava gatavyathaḥ ||
1931 ed. 1.5.33
iti svāhā ||
etair vedātmakair mantraiḥ iṛtyāvyādhivināśanaiḥ |
mayaivaṃ kṛtarakṣas tvaṃ dīrgham āyur avāpnuhi ||
1931 ed. 1.5.34
tataḥ kṛtarakṣamāturamāgāraṃ praveśya ācārikam ādiśet ||
1931 ed. 1.5.35
tatastṛtīye 'hani vimucyaivam eva badhnīyād vastrapaṭṭena na cainaṃ
tvaramāṇo 'paredyur mokṣayet ||
1931 ed. 1.5.36
dvitīyadivasaparimokṣaṇād vigrathito vraṇaś cirād upasaṃrohati tīvrarujaś
ca bhavati ||
1931 ed. 1.5.37
ata ūrdhvaṃ doṣakālabalādīn avekṣya kaṣāyālepanabandhāhārācārān vedadhyāt
||
1931 ed. 1.5.38
na cainaṃ tvaramāṇaḥ sāntardoṣaṃ ropayet sa hy alpenāpyapacāreṇābhyantaram
utsaṅgaṃ kṛtvā bhūyo 'pi vikaroti |
1931 ed. 1.5.39
bhavanti cātra ||
tasmād antarbahiś caiva suśuddhaṃ ropayed vraṇam |
rūḍhe 'pyajīrṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjayet |
1931 ed. 1.5.39ef
harṣaṃ krodhaṃ bhayaṃ cāpi yāvat sthairyopasaṃbhavāt ||
1931 ed. 1.5.40
hemante śiśire caiva vasante cāpi mokṣayet |
tryahāddvyahāccharadgrīṣmavarṣāsv api ca buddhimān ||
1931 ed. 1.5.41
atipātiṣu rogeṣu necchedvidhimimaṃ bhiṣak |
pradīptāgāravacchīghraṃ tatra kuryāt pratikriyām ||
1931 ed. 1.5.42
yāvedanā śastranipātajātā tīvrā śarīraṃ pradunoti jantoḥ |
ghṛtena sā śāntim upaiti siktā koṣṇena yaṣṭīmadhukānvitena ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrsthāne 'gropaharaṇīyo nāma pañcamo
'dhyāyaḥ ||
śaṣṭho 'dhyāyaḥ |
1931 ed. 1.6.1
athāta ṛtucaryam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. 1.6.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. 1.6.3
kālo hi nāma bhagavān svayambhur anādimadhyanidhano 'tra rasavyāpatsampattī
jīvitamaraṇe ca manuṣyāṇām āyatte | sa sūkṣmām api kalāṃ na līyata iti kālaḥ
saṃkalayati kālayati vā bhūtānīti kālaḥ ||
1931 ed. 1.6.4
tasya saṃvatsarātmano bhagavān ādityo gativiśeṣeṇa
nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrtāhorātrapakṣamāsartvayanasaṃvatsarayugapravibhāgaṃ
karoti ||
1931 ed. 1.6.5
tatra laghvakṣaroccāraṇamātro 'kṣinimeṣaḥ pañcadaśā'kṣinimeṣāḥ kāṣṭhā
triṃśatkāṣṭhāḥ kalā viṃśatikalo muhūrtaḥ kalādaśabhāgaś ca triṃśanmuhūrtam
ahorātraṃ pañcadaśāhorātrāṇi pakṣaḥ sa ca dvividhaḥ śuklaḥ kṛṣṇaś ca tau
māsaḥ ||
1931 ed. 1.6.6
tatra māghādayo dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ dvimāsikam ṛtuṃ kṛtva ṣaḍṛtavo
bhavanti te śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantāḥ teṣaṃ tapastapsyau
śiśiraḥ madhumādhavau vasantaḥ śuciśukrau grīṣmaḥ nabhonabhasyau varśāḥ
iṣorjau śarat sahaḥsahasyau hemanta iti ||
1931 ed. 1.6.7
ta ete śītoṣṇavarṣalakṣaṇāś candrād ity ayoḥ kālavibhāgakaratvād ayane dve
bhavato dakṣiṇam uttaraṃ ca | tayor dakṣiṇaṃ varṣāśaraddhemantāḥ teṣu
bhagavān āpyāyate somaḥ amlalavaṇamadhurāś ca rasā balavanto bhavanti
uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balam abhivardhate | uttaraṃ ca
śiśiravasantagrīṣmāḥ teṣu bhagavān āpyāyate 'rkaḥ tiktakaṣāyakaṭukāś ca rasā
balavanto bhavanti uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balam apahīyate ||
1931 ed. 1.6.8
bhavati cātra |
śītāṃśuḥ kledayaty urvīṃ vivasvān śoṣayaty api |
tāv ubhāv api saṃśritya vāyuḥ pālayati prajāḥ ||
1931 ed. 1.6.9
atha khalv ayane dve yugapat saṃvatsaro bhavati te tu pañca yugam iti
saṃjñāṃ labhante sa eṣa nimeṣādir yugaparyantaḥ kālaś cakravat
parivartamānaḥ kālacakram ucyata ity eke ||
1931 ed. 1.6.10
iha tu varṣāśaraddhemantavasantagrīṣmaprāvṛṣaḥ ṣaḍṛtavo bhavanti
doṣopacayaprakopopaśamanimittaṃ te tu bhādrapadādyena dvimāsikena vyākhyātāḥ
tad yathā bhādrapadāśvayujau varṣāḥ kārtikamārgaśīrṣau śarat pauṣamāghau
hemantaḥ phālgunacaitrau vasantaḥ vaiśākhajyeṣṭhau grīṣmaḥ āṣāḍhaśrāvaṇau
prāvṛḍ iti ||
1931 ed. 1.6.11
tatra varṣāsv oṣadhayas taruṇyo 'lpavīryā āpaś cāprasannāḥ kṣitimalaprāyāḥ
tā upayujyamānā nabhasi meghāvatate jalapraklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ
prāṇināṃ śīta vāta viṣṭambhitāgnīnāṃ vidahyante vidāhāt
pittasaṃcayam āpādayanti sa saṃcayaḥ śaradi praviralameghe viyaty upaśuṣyati
paṅke 'rka kiraṇa pravilāyitaḥ paittikān vyādhīn janayati
| tā evauṣadhayaḥ kālapariṇāmāt pariṇatavīryā balavatyo hemante bhavanty
āpaś ca prasannāḥ snigdhā atyarthaṃ gurvyaś ca tā upayujyamānā
mandakiraṇatvād bhānoḥ satuṣārapa vanopa stambhita dehānāṃ dehinām avidagdhāḥ snehāc chaityād
gauravād upalepāc ca śleṣmasaṃcayam āpādayanti sa saṃcayo vasante
'rka raśmi pravilāyita īṣatstabdhadehānāṃ dehināṃ
ślaiṣmikān vyādhīn janayati | tā evauṣadhayo nidāghe niḥsārā rūkṣā atimātraṃ
laghvyo bhavanty āpaś ca tā upayujyamānāḥ sūryapratāpopaśoṣitadehānāṃ
dehināṃ raukṣyāl laghutvād vaiśadyāc ca vāyoḥ saṃcayam āpādayanti sa
saṃcayaḥ prāvṛṣi cātyarthaṃ jalopaklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ prāṇināṃ
śītavātavarṣerito vātikān vyādhīn janayati | evam eṣa doṣāṇāṃ
saṃcayaprakopahetur uktaḥ ||
1931 ed. 1.6.13
tatra varśāhemantagrīṣmeṣu saṃcitānāṃ doṣāṇāṃ śaradvasantaprāvṛṭsu ca
prakupitānāṃ nirharaṇaṃ kartavyam ||
1931 ed. 1.6.14
tatra paittikānāṃ vyādhīnām upaśamo hemante ślaiṣmikāṇāṃ nidāghe vātikānāṃ
śaradi svabhāvata eva ta ete saṃcayaprakopopaśamā vyākhyātāḥ ||
1931 ed. 1.6.15
tatra pūrvāhṇe vasantasya liṅgaṃ madhyāhne grīṣmasya aparāhṇe prāvṛṣaḥ
pradoṣe vārṣikāṃ śāradam ardharātre pratyuṣasi haimantam upalakṣayet evam
ahorātram api varṣam iva śītoṣṇavarṣalakṣaṇaṃ doṣopacayaprakopopaśamair
jānīyāt ||
1931 ed. 1.6.16
tatra avyāpanneṣv ṛtuṣv avyāpannā oṣadhayo bhavanty āpaś ca tā
upayujyamānāḥ prāṇāyurbalavīryaujaskaryo bhavanti ||
1931 ed. 1.6.17
teṣāṃ punar vyāpado 'dṛṣṭakāritāḥ ṣītoṣṇavātavarṣāṇi khalu viparītāny
oṣadhīr vyāpādayanty apaś ca ||
1931 ed. 1.6.18
tāsām upayogād vividharogaprādurbhāvo marako vā bhaved iti ||
1931 ed. 1.6.19
tatra avyāpannānām oṣadhīnām apāṃ copayogaḥ ||
1931 ed. 1.6.20
kadācid avyāpanneṣv apy ṛtuṣu kṛtyābhiśāparakṣaḥkrodhādharmair
upadhvasyante janapadāḥ viṣauṣadhipuṣpagandhena vāyunopanītenākramyate yo
deśas tatra doṣaprakṛtyaviśeṣeṇa kāsaśvāsavamathupratiśyāyaśirorugjvarair
upatapyante grahanakṣatracaritair vā
gṛhadāraśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbhāvair
vā ||
1931 ed. 1.6.21
tatra sthāna parityāga śāntikarma prāyaścitta maṅgala japa homopahārejyāñjali namaskāra tapo niyama dayā dāna dīkṣābhyupagama devatā brāhmaṇa guru parair bhavitavyaṃ evaṃ sādhu bhavati ||
1931 ed. 1.6.22
ata ūrdhvam avyāpannānām ṛtūnāṃ lakṣaṇāny upadekṣyāmaḥ ||
1931 ed. 1.6.23
vāyur vāty uttaraḥ śīto rajodhūmākulā diśaḥ |
channas tuṣāraiḥ saviyā himānaddhā jalāśayāḥ ||
1931 ed. 1.6.24
darpitā dhvāṅkṣakhaṅgāhvamahiṣorabhrakuñjarāḥ |
rodhrapriyaṅgupunnāgāḥ puṣpitā himasāhvaye ||
1931 ed. 1.6.25
śiśire śītam adhikaṃ vātavṛṣṭyākulā diśaḥ |
śeṣaṃ hemantavat sarvaṃ vijñeyaṃ lakṣaṇaṃ budhaiḥ ||
1931 ed. 1.6.26
siddhavidyādharavadhūcaraṇālaktakāṅkite |
malaye candanalatāpariṣvaṅgādhivāsite ||
1931 ed. 1.6.27
vāti kāmijanānandajanano 'naṅgadīpanaḥ |
dampatyor mānabhiduro vasante dakṣiṇo 'nilaḥ ||
1931 ed. 1.6.28
diśo vasante vimalāḥ kānanair upaśobhitāḥ |
kiṃśukāmbhojabakulacūtāśokādipuṣpitaiḥ ||
1931 ed. 1.6.29
kokilāṣaṭpadagaṇair upagītā manoharāḥ |
dakṣiṇānilasaṃvītāḥ sumukhāḥ pallavojjvalāḥ ||
1931 ed. 1.6.30
grīṣme tīkṣṇāṃśur ādityo māruto nairṛto 'sukhaḥ |
bhūs taptā saritas tanvyo diśaḥ prajvalitā iva ||
1931 ed. 1.6.31
bhrāntacakrāhvayugalāḥ payaḥpānākulā mṛgāḥ |
dhvastavīruttṛṇalatā viparṇāṅkitapādapāḥ ||
1931 ed. 1.6.32
prāvṛṣy ambaram ānaddhaṃ paścimānilakarṣitaiḥ |
ambudair vidyududdyotaprasrutais tumulasvanaiḥ ||
1931 ed. 1.6.33
komalaśyāmaśaṣpāḍhyā śakragopojjvalā mahī |
kadambanīpakuṭajasarjaketakibhūṣitā ||
1931 ed. 1.6.34
tatra varṣasu nadyo 'mbhaśchanno{O.-t}khātataṭadrumāḥ |
vāpyaḥ protphullakumudanīlotpalavirājitāḥ ||
1931 ed. 1.6.35
bhūr avyaktasthalaśvabhrā bahuśasyopaśobhitā |
nātigarjatsravanmeghaniruddhārkagrahaṃ nabhaḥ ||
1931 ed. 1.6.36
babhrur uṣṇaḥ śarady arkaḥ śvetābhravimalaṃ nabhaḥ |
tathā sarāṃsy amburuhair bhānti haṃsāṃsaghaṭṭitaiḥ ||
1931 ed. 1.6.37
paṅkaśuṣkadrumākīrṇā nimnonnatasameṣu bhūḥ |
bāṇasaptāhvabandhūkakāśāsanavirājitā ||
1931 ed. 1.6.38
svaguṇair atiyukteṣu viparīteṣu vā punaḥ |
viṣameṣv api vā doṣāḥ kupyanty ṛtuṣu dehinām ||
1931 ed. 1.6.39
hared vasante śleṣmāṇaṃ pittaṃ śaradi nirharet |
varṣāsu śamayed vāyuṃ prāgvikārasamucchrayāt ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne ṛtucaryā nāma ṣasṭho 'dhyāyaḥ
||
saptamo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. 1.7.1
athāto yantravidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. 1.7.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. 1.7.3
yantraśatam ekottaraṃ atra hastam eva pradhānatamaṃ yantrāṇām avagaccha
(?.kiṃ kāraṇaṃ yasmād dhastād ṛte yantrāṇām apravṛttir eva ) tadadhīnatvād
yantrakarmaṇām ||
1931 ed. 1.7.4
tatra manaḥśarīrābādhakarāṇi śalyāni teṣām āharaṇopāyo yantrāṇi ||
1931 ed. 1.7.5
tāni ṣaṭprakārāṇi tad yathā svastikayantrāṇi saṃdaṃśayantrāṇi tālayantrāṇi
nāḍīyantrāṇi śalākāyantrāṇi upayantrāṇi ceti ||
1931 ed. 1.7.6
tatra caturviṃśatiḥ svastikayantrāṇi dve saṃdaṃśayantre dve eva tālayantre
viṃśatirnāḍyaḥ aṣṭāviṃśatiḥ śalākāḥ panñcaviṃśatirupayantrāṇi ||
1931 ed. 1.7.7
tāni prāyaśo lauhāni bhavanti tatpratirūpakāṇi vā tadalābhe ||
1931 ed. 1.7.8
tatra nānāprakārāṇāṃ vyālānāṃ mṛgapakṣiṇāṃ mukhair mukhāni yantrāṇāṃ
prāyaśaḥ sadṛśāni tasmāt tatsārūpyādāgamādupadeśādanyayantradarśanādyuktitaś
ca kārayet ||
1931 ed. 1.7.9ab
samāhitāni yantrāṇi kharaślakṣṇamukhāni ca |
1931 ed. 1.7.9cd
sudṛḍhāni surūpāṇi sugrahāṇi ca kārayet ||
1931 ed. 1.7.10
tatra svastikayantrāṇi aṣṭādaśāṅgulapramāṇāni
siṃhavyāghravṛkatarakṣvṛkṣadvīpimārjāraśṛgālamṛgair
ivārukakākakaṅkakuraracāsabhāsaśaśaghātyulūkacilliśyenagṛdhrakrauñcabhṛṅgarājāñjalikarṇāvabhañjananandi(ā.ndī)mukhamukhāni
masūrākṛtibhiḥ kīlair avabaddhāni mūle 'ṅkuśavadāvṛttavāraṅgāṇi
asthividaṣṭaśalyoddharaṇārtham upadiśyante ||
1931 ed. 1.7.11
sanigraho 'nigrahaś ca saṃdaṃśau ṣoḍaśāṅgulau bhvataḥ tau
svaṅnāṃsasirāsnāyugataśalyoddharaṇārtham upadiśyete ||
1931 ed. 1.7.12
tālayantre dvādaśāṅgule matsyatālavadekatāladvitālake
karṇanāsānāḍīśalyānāmāharaṇārtham ||
1931 ed. 1.7.13
nāḍīyantrāṇi apyanekaprakārāṇi anekaprayojanāni ekatomukhānyubhayatomukhāni
ca tāni srotogataśalyoddharaṇārthaṃ rogadarśanārthaṃ ācūṣaṇārthaṃ
kriyāsaukaryārthaṃ ceti tāni srotodvārapariṇāhāni yathāyogadīrghāṇi ca |
tatra
bhagandarārśovraṇabastyuttarabastimūtravṛddhidakodaradhūmaniruddhaprakaśasanniruddhagudayantrāṇy
alābūśṛṅgayantrāṇi coprariṣṭād vakṣyāmaḥ ||
1931 ed. 1.7.14
śalākāyantrāṇy api nānāprakārāṇi nānāprayojanāni yathāyogapariṇāhadīrghāṇi
ca teṣāṃ gaṇḍūpadasarpaphaṇaśarapuṅkhabaḍiśamukhe dve dve
eṣaṇavyūhanacālanāharaṇārtham upadiśyete masūradalamātramukhe dve
kiṃcidānatāgre srotogataśalyoddharaṇārthaṃ ṣaṭ kārpāsakṛtoṣṇīṣāṇi
pramārjanakriyāsu trīṇi darvyākṛtīni khallamukhāni
kṣārauṣadhapraṇidhānārthaṃ trīṇyanyāni jāmbavavadanāni trīṇyaṅkuśavadanāni
ṣaḍevāgnikarmasvabhipretāni nāsārbudaharaṇārthamekaṃ kolāsthidalamātramukhaṃ
khallatīkṣṇoṣṭhaṃ añjanārthamekaṃ kalāyaparimaṇḍalamubhuyato mukulāgraṃ
mūtramārgaviśodhanārthamekaṃ mālatīpuṣpavṛntāgrapramāṇaparimaṇḍalam iti ||
1931 ed. 1.7.15
upayantrāṇyapi-rajjuveṇikāpaṭṭacarmāntavalkalalatāvastrāṣṭhīlāśmamudgarapāṇipādatalāṅgulijihvādantanakhamukhabālāśvakaṭakaśākhāṣṭhīvanapravāhaṇaharṣāyaskāntamayāni
kṣārāgnibheṣajāni ceti ||
1931 ed. 1.7.16
etāni dehe sarvasmin dehasyāvayave tathā |
saṃdhau koṣṭhe dhamanyāṃ ca yathāyogaṃ prayojayet ||
1931 ed. 1.7.17
yantrakarmāṇi tu
nirghātanapūraṇabandhanavyūhanavartanacālanavivartanavivaraṇapīḍanamārgaviśodhanavikarṣaṇāharaṇāñchanonnamanavinamanabhañjanonmathanācūṣaṇaiṣaṇadāraṇarjūkaraṇaprakṣālanapradhamanapramārjanāni
caturviṃśatiḥ ||
1931 ed. 1.7.18
svabuddhyā cāpi vibhajedyantrakarmāṇi buddhimān |
asaṃkhyeyavikalpatvāc chalyānām iti niścayaḥ ||
1931 ed. 1.7.19
tatra atisthūlaṃ asāraṃ atidīrghaṃ atihrasvaṃ agrāhi viṣamagrāhi vakraṃ
śithilaṃ atyunnataṃ mṛdukīlaṃ mṛdumukhaṃ mṛdupāśam iti dvādaśa yantradoṣāḥ
||
1931 ed. 1.7.20
etair doṣair vinirmuktaṃ yantramaṣṭādaśāṅgulam |
praśastaṃ bhiṣajā jñeyaṃ taddhi karmasu yojayet ||
1931 ed. 1.7.21
dṛśyaṃ siṃhamukhādyais tu gūḍhaṃ kaṅkamukhādibhiḥ |
nirharet tu śanaiḥ śalyaṃ śa(ā.śā)strayuktivyapekṣayā ||
1931 ed. 1.7.22
ni(ā.vi)vartate sādhvavagāhate ca śalyaṃ nigṛhyoddharate ca yasmāt ||
yantreṣv ataḥ kaṅkamukhaṃ pradhānaṃ sthāneṣu sarveṣv adhi(ā.vi)kāri caiva
||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne yantravidhirnāma
saptamo 'dhyāyaḥ ||
aṣṭamo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. 1.8.1
athātaḥ śastrāvacāraṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. 1.8.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. 1.8.3
viṃśatiḥ śastrāṇi; tad yathā— maṇḍalāgrakarapatra vṛddhipatra nakhaśastra mudrikotpalapatrakārdhadhāra sūcī kuśapatrāṭīmukha śarārimukhāntarmukha trikūrcaka kuṭhārikā vrīhimukhārā vetasapatraka baḍiśa dantaśaṅkveṣaṇya iti ||
1931 ed. 1.8.4
tatra maṇḍalāgrakarapatre syātāṃ chedane lekhane ca, vṛddhipatra nakhaśastra mudrikotpalapatrakārdhadhārāṇi chedane
bhedane ca, sūcīkuśapatrāṭī(ṭā)mukhaśarārimukhāntarmukhatrikūrcakāni
visrāvaṇe, kuṭhārikā vrīhimukhārā vetasapatrakāṇi vyadhane
sūcī ca, baḍiśaṃ dantaśaṅkuś cāharaṇe, eṣaṇy eṣaṇe ānulomye ca sūcyaḥ
sīvane; ity aṣṭavidhe karmaṇy upayogaḥ śastrāṇāṃ vyākkhyātaḥ ||
1931 ed. 1.8.5
teṣām atha yathāyogaṃ grahaṇasamāsopāyaḥ karmasu vakṣyate— tatra
vṛddhipatraṃ vṛntaphalasādhāraṇe bhāge gṛhṇīyāt, bhedanāny evaṃ sarvāṇi,
vṛddhipatraṃ maṇḍalāgraṃ ca kiṃcid uttānena pāṇinā lekhane bahuśo 'vacāryaṃ,
vṛntāgre visrāvaṇāni, viśeṣeṇa tu bālavṛddhasukumārabhīrunārīṇāṃ rājñāṃ
rājamā(pu)trāṇāṃ ca trikūrcakena visrāvayet, talapracchādita vṛntam
aṅguṣṭhapradeśinībhyāṃ vrīhimukhaṃ, kuṭhārikāṃ vāmahastanyastām
itarahastamadhyamāṅgulyā'ṅguṣṭhaviṣṭabdhay 'bhihanyāt,
ārākarapatraiṣaṇyo mūle, śeṣāṇi tu yathāyogaṃ gṛhṇīyāt ||
1931 ed. 1.8.6
teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ ||
1931 ed. 1.8.7-8
tatra nakhaśastraiṣaṇyāv aṣṭāṅgule, sūcyo vakṣyante,
(pradeśinyagraparvapradeśapramāṇā mudrikā, daśāṅgulā śarārimukhī sā ca (yā
sā) kartarīti kathyate |), śeṣāṇi tu ṣaḍaṅgulāni || tāni sugrahāṇi sulohāni
sudhārāṇi surūpāṇi susamāhitamukhāgrāṇi akarālāni ceti śastrasaṃpat ||
1931 ed. 1.8.9
tatra vakraṃ, kuṇṭhaṃ, khaṇḍaṃ, kharadhāram, atisthūlam, atyalpam,
atidīrgham, atihrasvam, ity aṣṭau śastradoṣāḥ | ato viparītaguṇam ādadīta,
anyatra karapatrāt; tad dhi kharadhāram asthicchedanārtham ||
1931 ed. 1.8.10
tatra dhārā bhedanānāṃ māsūrī, lekhanānām ardhamāsūrī, vyadhanānāṃ
visrāvaṇānāṃ ca kaiśikī, chedanānām ardhakaiśikīti ||
1931 ed. 1.8.11
baḍiśaṃ dantaśaṅkuś cānatāgre | tīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapatramukhyeṣaṇī
(gaṇḍūpadākāramukhī ca) ||
1931 ed. 1.8.12
teṣāṃ pāyanā trividhā kśārodakataileṣu | tatra kṣārapāyitaṃ
śaraśalyāsthicchedaneṣu udakapāyitaṃ māṃsacchedanabhedanapāṭaneṣu
tailapāyitaṃ sirāvyadhanasnāyucchedaneṣu ||
1931 ed. 1.8.13
teṣāṃ niśānārthaṃ ślakṣṇaśilā māṣavarṇā dhārāsaṃsthāpanārthaṃ
śālmalīphalakam iti ||
1931 ed. 1.8.14
bhavati cātra—
yadā suniśitaṃ śastraṃ romacchedi susaṃsthitam |
sugṛhītaṃ pramāṇena tadā karmasu yojayet ||
1931 ed. 1.8.15
anuśastrāṇi tu tvaksāra sphaṭika kāca kuruvinda jalaukogni kṣāranakhagojīśephālikāśākapatrakarīrabālāṅgulaya iti ||
1931 ed. 1.8.16
śiśūnāṃ śastrabhīrūṇāṃ śastrābhāve ca yojayet |
tvaksārādicaturvargaṃ chedye ca buddhimān ||
1931 ed. 1.8.17
āhārya cchedya bhedyeṣu nakhaṃ śakyeṣu yojayet |
vidhiḥ pravakṣyate paścāt kṣāravahnijalaukasām ||
1931 ed. 1.8.18
ye syur mukhagatā rogā netravartmagatāś ca ye |
gojī śephālikā śākapatrair visrāvayet tu tān ||
1931 ed. 1.8.19
eṣyeṣv eṣaṇyalābhe tu bālāṅgulyaṅkurā hitāḥ ||
śastrāṇy etāni matimān śuddhaśaikyāyasāni tu ||
kārayet karaṇaprāptaṃ karmāraṃ karmakovidam ||
1931 ed. 1.8.20
prayogajñasya vaidyasya siddhir bhavati nity aśaḥ |
tasmāt paricayaṃ kuryāc chastrāṇāṃ grahaṇe sadā ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śastrāvacāraṇīyo nāmāṣṭamo
'dhyāyaḥ ||
navamo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. 1.9.1
athāto yogyāsūtrīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. 1.9.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. 1.9.3
adhigatasarvaśāstrārtham api śiṣyaṃ yogyāṃ kārayet | snehādiṣu chedyādīṣu
ca karmapatham upadiśet | subahuśruto 'pyakṛtayogyaḥ karmasvayogyo bhavati
||
1931 ed. 1.9.4
tatra puṣpaphalālābūkālindakatrapusai(ā.so)rvārukarkārukaprabhṛtiṣu
chedyaviśeṣān darśayet utkartanaparikartanāni copadiśet
dṛtibastiprasevakaprabhṛtiṣūdakapaṅkapūrṇeṣu bhedyayogyāṃ saromṇi
carmaṇyātate lekhyasya mṛtapaśusirāsūtpalanāleṣu ca vedhyasya
ghuṇopahatakāṣṭhaveṇunalanālīśuṣkālābūmukheṣveṣyasya
panasabimbībilvaphalamajjamṛtapaśudanteṣvāhāryasya madhūcchiṣṭopalipte
śālmalīphalake visrāvyasya sūkṣmaghanavastrāntayor mṛducarmāntayoś ca
sīvyasya pustamayapuruśāṅgapratyaṅgaviśeṣeṣu bandhanayogyāṃ
mṛducarmamāṃsapeśīṣūtpalanāleṣu ca karṇasandhibandhayogyāṃ mṛduṣu
māṃsakhaṇḍeṣv agnikṣārayogyāṃ udakapūṇaghaṭapārśvasrotasyalābūmukhādiṣu ca
netrapraṇidhānabastivraṇabastipīḍanayogyām iti ||
1931 ed. 1.9.5ab
bhavataś cātra |
evam ādiṣu medhāvī yogyārheṣu yathāvidhi |
1931 ed. 1.9.5cd
dravyeṣu yogyāṃ kurvāṇo na pramuhyati karmasu ||
1931 ed. 1.9.6ab
tasmāt kauśalam anvicchan śastrakṣārāgnikarmasu |
1931 ed. 1.9.6cd
yasya yatreha sādharmyaṃ tatra yogyāṃ samācaret ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne yogyāsūtrīyo nāma navamo
'dhyāyaḥ ||
daśamo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. 1.10.1
athāto viśikhānupraveśanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. 1.10.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. 1.10.3
adhigatatantreṇopāsitatantrārthena dṛṣṭakarmaṇā kṛtayogyena śāstraṃ
nigadatā rājānujñātena nīcanakharomṇā ṣucinā śuklavastraparihitena
chatravatā daṇḍahastena sopānatkenānuddhataveśena sumanasā
kalyāṇābhivyāhāreṇākuhakena bandhubhūtena bhūtānāṃ susahāyavatā vaidyena
niśikhā'nupraveṣṭavyā ||
1931 ed. 1.10.4.1
tato dūtanimittaśakunamaṅgalānulomyenātura gṛham abhigamya,
upaviśya, āturam abhipaśyet spṛśet pṛcchec ca; tribhir etair vijñānopāyai
rogāḥ prāyaśo veditavyā
1931 ed. 1.10.4.2
ity eke tat tu na samyak ṣaḍvidho hi rogāṇāṃ vijñānopāyaḥ; tad yathā ---
pañcabhiḥ śrotrādibhiḥ praśnena ceti ||
1931 ed. 1.10.5
tatra śrotrendriyavijñeyā viśeṣā rogeṣu vraṇāsrāvanijñānīyādiṣu vakṣyante
tatra saphenaṃ raktam īrayann anilaḥ saśabdo nirgacchati ity evam ādayaḥ
sparśanendriyavijñeyāḥ śītoṣṇaślakṣṇakarkaśamṛdukaṭhinatvād ayaḥ
sparśaviśeṣā jvaraśophādeṣu cakṣurindriyavijñeyāḥ
śarīropacayāpacayāyurlakṣaṇabalavarṇavikārādayaḥ rasanendriyavijñeyāḥ
pramehādiṣu rasaviśeṣāḥ ghrāṇendriyavijñeyā ariṣṭaliṅgādiṣu vraṇānām
avraṇānāṃ ca gandhaviśeṣāḥ praśnena ca vijānīyād deśaṃ kālaṃ jātiṃ sātmyam
ātaṅkasamutpattiṃ vedanāsamucchrāyaṃ balam antaragniṃ vātamūtrapurīṣāṇāṃ
pravṛttyapravṛttī kālaprakarṣādīṃś ca viśeṣān | ātmasadṛśeṣu
vijñānābhyupāyeṣu tatsthānīyair jānīyāt ||
1931 ed. 1.10.6
bhavati cātra |
mithyādṛṣṭā vikārā hi durākhyātās tathaiva ca |
tathā duṣparimṛṣṭāś ca mohayeyuś cikitsakam ||
1931 ed. 1.10.6ef
yāpayet asādhyān nopakramet parisaṃvatsarotthitāṃś ca vikārān prāyaśo
varjayet ||
1931 ed. 1.10.8
tatra sādhyā api vyādhayaḥ prāyeṇaiṣāṃ duścikitsyatamā bhavanti | tad yathā
śrotriyanṛpatistrībālavṛddhabhīru rājasevaka kitavadrubala vaidyavidagdha vyādhigopaka daridra kṛpaṇa krodhanānām anātmavatām anāthānāṃ ca evaṃ nirūpya cikitsāṃ kurvan
dharmārthakāmayaśāṃsi prāpnoti ||
1931 ed. 1.10.9
bhavati cātra |
strībhiḥ sahāsyāṃ saṃvāsaṃ parihāsaṃ ca varjayet |
dattaṃ ca tābhyo nādeyam annād anyad bhiṣagvaraiḥ ||
1931 ed. 1.10.trailer
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne viśikhānupraveśanīyo nāma daśamo 'dhyāyaḥ
||
ekādaśo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. 1.11.1
athātaḥ kṣārapākavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. 1.11.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. 1.11.3
śastrānuśastrebhyaḥ kṣāraḥ pradhānatamaḥ chedyabhedyalekhyakaraṇāt
tridoṣaghnatvād viśeṣakriyāvacāraṇāc ca ||
1931 ed. 1.11.4
tatra kṣaraṇāt kṣaṇanād vā kṣāraḥ ||
1931 ed. 1.11.5
nānauṣadhisamavāyāt tridoṣaghnaḥ śuklatvāt saumyaḥ tasya saumyasyāpi sato
dahanapacanadāraṇādiśaktiraviruddhā sa khalv āgneyauṣadhiguṇabhūyiṣṭhatvāt
kaṭuka uṣṇastīkṣṇaḥ pa(ā.pā)cano vilayanaḥ śodhano ropaṇaḥ śoṣaṇaḥ stambhano
lekhanaḥ kṛmyāmakaphakuṣṭhaviṣamedasām upahantā puṃstvasya cātisevitaḥ ||
1931 ed. 1.11.6
sa dvividhaḥ pratisāraṇīyaḥ pānīyaś ca ||
1931 ed. 1.11.7
tatra pratisāraṇīyaḥ kuṣṭha kiṭibha dadru maṇḍala kilāsa bhagandarārbudārśo duṣṭa vraṇa nāḍī carma kīla tilakālakanyaccha vyaṅga maśaka bāhya vidradhi kṛmi viṣādiṣūpadiśyate saptasu ca
mukharogeṣūpajihvādhijihvopakuśadantavaidarbheṣu tisṛṣu ca rohiṇīṣu eteṣv
evānuśastra praṇidhānam uktam ||
1931 ed. 1.11.8
pānīyas tu
garagulmodarāgnisaṅgājīrṇārocakānāhaśarkarāśmaryābhyantaravidradhikṛmiviṣārśaḥsūpayujyate
||
1931 ed. 1.11.9
ahitas tu
raktapitta(ā.tti)jvaritapittaprakṛtibālavṛddhadurbalabhramamadamūrcchātimiraparītebhyo
'nyebhyaś caivaṃvidhebhyaḥ ||
1931 ed. 1.11.10
taṃ cetarakṣāravad dagdhvā parisrāvayet tasya vistaro 'nyatra ||
1931 ed. 1.11.11
athetaras trividho mṛdurmadhyastīkṣṇaś ca | taṃ cikīrṣuḥ śaradi girisānujaṃ
śucir upoṣya praśaste 'hani praśastadeśajātam anupahataṃ madhyamavayasaṃ
mahāntamasitamuṣkakamadhivāsyāparedyuḥ pāṭayitvā svaṇḍaśaḥ prakalpyāvapāṭya
nirvāte deśe nicitiṃ kṛtvā sudhāśarkarāś ca prakṣipya nilanālair ādīpayet |
athopaśānte 'gnau tadbhasma pṛthaggṛhṇīyādbhasmaśarkarāś ca | athānenaiva
vidhānena
kuṭajapalāśāśvakarṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkasnuhyapāmārgapāṭalānaktamālavṛṣakadalīcitrakapūtīkendravṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthaguñjāś
catasraś ca kośātakīḥ samūlaphalapatraśākhā dahet | tataḥ kṣāradroṇam
udakadroṇaiḥ ṣaḍbhir āloḍya mūtrair vā yathoktair ekaviṃśatikṛtvaḥ
parisrāvya mahati kaṭāhe śanair darvyāvaghaṭṭayan vipacet | sa yadā bhavaty
accho raktas tīkṣṇaḥ picchilaś ca tamādāya mahati vastre parisrāvyetaraṃ
vibhajya punar agnāv adhiśrayet | tata eva cakṣārodakāt kuḍavamadhyardhaṃ
vā'panayet | tataḥ kaṭaśarkarābhasmaśarkarākṣīrapākaśaṅkhanābhīragnivarṇāḥ
kṛtvā+āyase pātre tasminn eva kṣārodake niṣicya piṣṭvā
1931 ed. 1.11.11b
tenaiva dvidroṇe 'ṣṭapalasaṃmitaṃ śaṅkhānābhyādīnāṃ pramāṇaṃ prativāpya
satatam aprmattaś cainam avaghaṭṭayan vipacet | sa yathā nātisāndro
nātidravaś ca bhavati tathā prayateta | athainam āgatapākam avatāryānuguptam
āyase kumbhe saṃvṛtamukhe nidadhyād eṣa madhyamaḥ ||
1931 ed. 1.11.12
eṣa evāpratīvāpaḥ pakvaḥ saṃvyūhimo sṛduḥ ||
1931 ed. 1.11.13
pratīvāpe yathālābhaṃ
dantīdravantīcitrakalāṅgalakīpūtikapravālatālapatrīviḍasuvarcikākanakakṣīrīhiṅguvacātiviṣāḥ
samāḥ ślakṣṇacūrṇāḥ śuktipramāṇāḥ pratīvāpaḥ | sa eva sapratīvāpaḥ pakvaḥ
pākyastīkṣṇaḥ ||
1931 ed. 1.11.14
teṣāṃ yathāvyādhibalam upayogaḥ ||
1931 ed. 1.11.15
kṣīṇabale tu kṣārodakam āvaped balakaraṇārtham ||
1931 ed. 1.11.16
bhavataś cātra |
naivātitīkṣṇo na mṛduḥ śuklaḥ ślakṣṇo 'tha picchilaḥ |
aviṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣāro hy aṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ ||
1931 ed. 1.11.17
atimārdavaśvaityauṣṇyataikṣṇyapaicchilyasarpitāḥ |
sāndratāpakvatā hīnadravyatā doṣa ucyate ||
1931 ed. 1.11.18
tatra kṣārasādhyavyādhivyādhitam upaveśya nivātātape deśe 'saṃbādhe
'gropaharaṇīyoktena vidhānenopasaṃbhṛtasaṃbhāraṃ tato 'sya tam avakāśaṃ
nirīkṣyāvaghṛṣyāvalikhya pracchayitvā śalākayā kṣāraṃ pratisārayet dattvā
vākśatamātram upekṣeta ||
1931 ed. 1.11.19
tasminnipatite vyādhau kṛṣṇatā dagdhalakṣaṇam |
tatrāmlavargaḥ śamanaḥ sarpirmadhukasaṃyutaḥ ||
1931 ed. 1.11.20
atha cet sthiramūlatvāt kṣāradagdhaṃ ca śīryate |
idamālepanaṃ tatra samagramavacārayet ||
1931 ed. 1.11.21
amlakāñjikabījāni tilān madhukam eva ca |
prapeṣya samabhāgāni tenainamanulepayet ||
1931 ed. 1.11.22
tilakalkaḥ samadhuko ghṛtākto vraṇaropaṇaḥ |
rasenāmlena tīkṣṇena vīryoṣṇena ca yojitaḥ ||
1931 ed. 1.11.23
āgneyenāgninā tulyaḥ kathaṃ kṣāraḥ praśāmyati |
evaṃ cen manyase vatsa procyamānaṃ nibodha me ||
1931 ed. 1.11.24
kaṭukas tatra bhūyiṣṭho lavaṇo 'nurasas tathā |
amlena saha saṃyuktaḥ satīkṣṇalavaṇo rasaḥ ||
1931 ed. 1.11.25
mādhuyaṃ bhajate 'tyarthaṃ tīkṣṇabhāvaṃ vimuñcati |
mādhuryācchamamāpnoti vahniradbhir ivāplutaḥ ||
1931 ed. 1.11.26
tatra samyagdagdhe vikāropaśamo lāghavamanāsrāvaś ca || hīnadagdhe
todakaṇḍujāḍyāni vyādhivṛddhiś ca || atidagdhe
dāhapākarāgasrāvāṅgamardaklamapipāsāmūrcchāḥ syur maraṇaṃ vā ||
1931 ed. 1.11.27
kṣāradagdhavraṇaṃ tu yathādoṣaṃ yathādoṣaṃ yathāvyādhi copakramet ||
1931 ed. 1.11.28
atha naite kṣārakṛtyāḥ tad yathā
durbalabālasthavirabhīrusarvāṅgaśūnodariraktapittigarbhiṇyṛtumatīpravṛddhajvaripramehirūkṣakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchopadrutaklībāpavṛttodvṛttaphalayonayaḥ
||
1931 ed. 1.11.29
tathā
marmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīdhamanīgalanābhinakhāntaḥśephaḥsrotaḥsvalpamāṃseṣu
ca pradeśeṣv akṣṇoś ca na dadyād anyatra vartmarogāt ||
1931 ed. 1.11.30
tatra kṣārasādhyeṣv api vyādhiṣu śūnagātram asthiśūlinam annadveṣiṇaṃ
hṛdayasandhipīḍopadrutaṃ ca kṣāro na sādhayati ||
1931 ed. 1.11.31
bhavati cātra |
viṣāgniśastrāśanimṛtyukalpaḥ kṣāro bhavaty alpamatiprayuktaḥ |
sa dhīmatā samyag anuprayukto rogān nihanyād acireṇa ghorān ||
iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne kṣārapākavidhirnāmaikādaśo
'dhyāyaḥ ||
dvādaśo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. 1.12.1
athāto 'gnikarmavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. 1.12.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. 1.12.3
taddagdhānāṃ rogāṇām apunarbhāvād bheṣaja śastrakṣārair asādhyānāṃ
sat sādhyatvāc ca ||
1931 ed. 1.12.4
athemāni dahanopakaraṇāni tad yathā
pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākā jāmbavauṣṭhetaralauhāḥ
kṣaudraguḍasnehāś ca | tatra pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākās tvaggatānāṃ
jāmbavauṣṭhetaralauhā māṃsagatānāṃ kṣaudraguḍasnehāḥ
sirāsnāyusandhyasthigatānām ||
1931 ed. 1.12.5
tatrāgnikarma sarvartuṣu kuryād anyatra śaradgrīṣmābhyāṃ tatrāpyātyayike
'gnikarmasādhye vyādhau tat pratyanīkaṃ vidhiṃ kṛtvā ||
1931 ed. 1.12.6a
sarvavyādhiṣv ṛtuṣu ca picchilam annaṃ bhuktavataḥ (? karma kurvīta)
aśmarībhagandarārśomukharogeṣv abhuktavataḥ ||
1931 ed. 1.12.7
tatra dvividhamagnikarmāhureke tvagdagdhaṃ māṃsadagdhaṃ ca iha tu
sirāsnāyu sandhyasthiṣv api va pratiṣiddho 'gniḥ ||
1931 ed. 1.12.8
tatra śabdaprādurbhāvo durgandhatā tvaksaṃkocaś ca tvagdagdhe
kapotavarṇatā'lpaśvayathuvedanā śuṣkasaṃkucitavraṇatā ca māṃsadagdhe
kṛṣṇonnatavraṇatā srāvasannirodhaś ca sirāsnāyudagdhe rūkṣāruṇatā
karkaśasthiravraṇatā ca sandhyasthidagdhe ||
1931 ed. 1.12.9
tatra śirorogādhimanthayor bhrūlalāṭaśaṅkhapradeśeṣu dahet vartmarogeṣv
ārdrālaktakapraticchannāṃ dṛṣṭiṃ kṛvā vartmaromakūpān (? dahet ) ||
1931 ed. 1.12.10
tvaṅnāṃsasirāsnāyusandhyasthisthite 'tyugraruji vāyāv
ucchritakaṭhinasupramāṃse vraṇe granthyarśo
'rbudabhagandarāpacīślīpadacarmakīlatilakālakāntravṛddhisandhisirācchedanādiṣu
nāḍīśoṇitātipravṛttiṣu cāgnikarma kuryāt ||
1931 ed. 1.12.11
tatra valaya-bindu-vilekhā-pratisāraṇānīti dahanaviśeṣāḥ ||
1931 ed. 1.12.12
bhavati cātra |
rogasya saṃsthānamavekṣya samyaṅgarasya marmāṇi balābalaṃ ca |
vyādhiṃ tathartuṃ ca samīkṣya samyak tato vyavasyed bhiṣagagnikarma ||
1931 ed. 1.12.13
tatra samyagdagdhe madhusarpirbhyām abhyaṅgaḥ ||
1931 ed. 1.12.14
athemānagninā pariharet pittaprakṛtim antaḥśoṇitaṃ
bhinnakoṣṭhamanuddhṛtaśalyaṃ durbalaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīrumaneka vraṇa pīḍitamasvedyāṃś ceti ||
1931 ed. 1.12.15
ata ūrdhvamitarathādagdhalakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ | tatra snigdhaṃ rūkṣaṃ
va+āśritya dravyam agnir dahati agnisaṃtapto hi snehaḥ sūkṣmasirānusāritvāt
tvagādīn anupraviśyāśu dahati tasmāt snehadagdhe 'dhikā rujo bhavanti ||
1931 ed. 1.12.16a
tatra pluṣṭaṃ durdagdhaṃ samyagdagdham atidagdhaṃ ceti caturvidham
agnidagdham | tatra yad vivarṇaṃ pluṣyate 'timātraṃ tat pluṣṭaṃ
yatrottiṣṭhanti sphoṭās tīvrāś coṣadāharāgapākavedanāś cirāc copaśāmyanti
tad drudagdhaṃ samyagdgdham anavagāḍhaṃ tālaphalavarṇaṃ susaṃsthitaṃ
pūrvalakṣaṇayuktaṃ ca atidagdhe māṃsāvalambanaṃ gātraviśleṣaḥ
sirāsnāyusandhyasthivyāpādanamatimātraṃ jvaradāhapipāsāmūrcchāś copadravā
bhavanti vraṇaś cāsya cireṇa rohati rūḍhaś ca vivarṇo bhavati | tad etac
caturvidham agnidagdhalakṣaṇam ātmakarma prasādhakaṃ(ā.naṃ) bhavati
||
1931 ed. 1.12.17
bhavati cātra |
agninā kopitaṃ raktaṃ bhṛśaṃ jantoḥ prakupyati |
tatas tenaiva vegena pittam asyābhyudīryate ||
1931 ed. 1.12.18
tulyavīrye ubhe hyete rasato dravyatas tathā |
tenāsya vedanāstīvrāḥ prakṛtyā ca vidahyate |
1931 ed. 1.12.19ab
sphoṭāḥ śīghraṃ prajāyante jvarastṛṣṇā ca vardhate ||
dagdhasyopaśamārthāya cikitsā saṃpravakṣyate ||
1931 ed. 1.12.20
pluṣṭasyāgnipratapanaṃ kāryamuṣṇaṃ tathauṣadham |
śarīre svinnabhūyiṣṭhe svinnaṃ bhavati śoṇitam ||
1931 ed. 1.12.21
prakṛtyā hyudakaṃ śītaṃ skandayatyatiśoṇitam |
tasmāt sukhayati hyuṣṇaṃ natu śītaṃ kathaṃcana ||
1931 ed. 1.12.22
śītāmuṣṇāṃ ca durdagdhe kriyāṃ kuryād bhiṣak punaḥ |
ghṛtālepanasekāṃs tu śītānevāsya kārayet ||
1931 ed. 1.12.23
samyagdagdhe tugākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ |
sāmṛtaiḥ sarpiṣā snigdhair ālepaṃ kārayed bhiṣak ||
1931 ed. 1.12.24
grāmyānūpaudakaiś cainaṃ piṣṭair māṃsaiḥ pralepayet |
pittavidradhivac cainaṃ santatoṣmāṇam ācaret ||
1931 ed. 1.12.25
atidagdhe viśīrṇāni māṃsāny uddhṛtya śītalām |
kriyāṃ kuryād bhiṣak paś cācchālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ ||
1931 ed. 1.12.26
tindukītvakkapālair vā ghṛtamiśraiḥ pralepayet |
vraṇaṃ guḍūcīpatrair vā chādayed athavaudakaiḥ ||
1931 ed. 1.12.27
kriyāṃ ca nikhilāṃ kuryād bhiṣak pittavisarpavat |
madhūcchiṣṭaṃ samadhukaṃ rodhraṃ sarjarasaṃ tathā ||
1931 ed. 1.12.28
mañjiṣṭhāṃ cadanaṃ mūrvāṃ piṣṭvā sarpir vipācayet |
sarveṣāmagnidagdhānām etad ropaṇam uttamam ||
1931 ed. 1.12.29ab
snehadagdhe kriyāṃ rūkṣāṃ viśeṣeṇāvacārayet |
1938 ed. 1.12.29cd
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi dhūmopahatalakṣaṇam ||
1931 ed. 1.12.30
śvasiti kṣauti cātyarthamatyādhamati kāsate |
cakṣuṣoḥ paridāhaś ca rāgaś caivopajāyate ||
1931 ed. 1.12.31
sadhūmakaṃ niśvasiti ghreyamanyanna vetti ca |
tathaiva ca rasān sarvān śrutiś cāsyopahanyate ||
1931 ed. 1.12.32abc
tṛṣṇādāhajvarayutaḥ sīdaty atha ca mūrcchati |
dhūmopahata ity evaṃ śṛṇu tasya cikitsitam ||
1931 ed. 1.12.33
sarpirikṣurasaṃ drākṣāṃ payo vā śarkarāmbu vā |
madhurāmlau rasau vā'pi vamanāya pradāpayet ||
1931 ed. 1.12.34
vamataḥ koṣṭhaśuddhiḥ syāddhūmagandhaś ca naśyati |
vidhinā'nena śāmyanti sadanakṣavathujvarāḥ ||
1931 ed. 1.12.35
dāha mūrcchā tṛḍādhmāna śvāsakāsāś ca dāruṇāḥ |
madhurair lavaṇāmlaiś ca kaṭukaiḥ kavalagrahaiḥ ||
1931 ed. 1.12.36ab
samyag gṛhṇātīndriyārthān manaś cāsya prasīdati |
1938 ed. 1.12.36cd
śirovirecanaṃ cāsmai dadyād yogena śāstravit ||
1931 ed. 1.12.37
dṛṣṭir viśudhyate cāsya śirogrīvaṃ ca dehinaḥ |
avidāhi laghu snigdhamāhāraṃ cāsya kalpayet ||
1931 ed. 1.12.38
uṣṇavātātapair dagdhe śītaḥ kāryo vidhiḥ sadā |
śītavarṣānilair dagdhe snigdhamuṣṇaṃ ca śasyate ||
1931 ed. 1.12.39
tathā'titejasā dagdhe siddhir nāsti kathaṃcana |
indravajrāgnidaghe 'pi jīvati pratikārayet ||
iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
'gnikarmavidhair nāma dvādaśo 'dhyāyaḥ ||
trayodaśo 'dhyāyaḥ |
The vulgate text here in adhyāya 13 is transcribed from the
1938 edition, not the 1931 edition.
1938 ed. 1.13.1
athāto jalaukāvacāraṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1938 ed. 1.13.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1938 ed. 1.13.3
nṛpāḍhya bāla sthavira bhīru durbala nārī sukumārāṇām
anugrahārthaṃ paramasukumāro 'yaṃ śoṇitāvasecanopāyo 'bhihito jalaukasaḥ ||
1938 ed. 1.13.4
tatra vātapittakaphaduṣṭaśoṇitaṃ yathāsaṃkhyaṃ śṛṅgajalaukālābubhir
avasecayet sarvāṇi sarvair vā (viśeṣas tu visrāvyaṃ śṛṅgajalaukālābubhir
gṛhṇīyāt) ||
1938 ed. 1.13.5
bhavanti cātra ślokāḥ |
uṣṇaṃ samadhuraṃ snigdhaṃ gavāṃ śṛṅgaṃ prakīrtitam |
tasmād vātopasṛṣṭe tu hitaṃ tad avasecane ||
1938 ed. 1.13.6
śītādhivāsā madhurā jalaukā vārisaṃbhavā |
tasmāt pittopasṛṣṭe tu hitā sā tv avasecane ||
1938 ed. 1.13.7
alābu kaṭukaṃ rūkṣaṃ tīkṣṇaṃ ca parikīrtitam |
tasmāc chleṣmopasṛṣṭe tu hitaṃ tad avasecane ||
1938 ed. 1.13.8
tatra pracchite tanu basti paṭalāvanaddhena śṛṅgeṇa
śoṇitam avasecayed ācūṣaṇāt sāntardīpayā 'lābvā | (jalāyukā vakṣyante) ||
1938 ed. 1.13.9
jalam āsām āyur iti jalāyukāḥ jalam āsām oka iti jalaukasaḥ ||
1938 ed. 1.13.10
tā dvādaśa tāsāṃ saviṣāḥ ṣaṭ tāvatya eva nirviṣāḥ ||
1938 ed. 1.13.11
tatra saviṣāḥ kṛṣṇā karburā alagardā indrāyudhā sāmudrikā gocandanā ceti |
tāsu añjanacūrṇavarṇā pṛthuśirāḥ kṛṣṇā varmimatsyavad āyatā
chinnonnatakukṣiḥ karburā romaśā mahāpārśvā kṛṣṇamukhī alagardā
indrāyudhavad ūrdhvarājibhiś citritā indrāyudhā īṣadasitapītikā
vicitrapuṣpākṛticitrā sāmudrikāḥ govṛṣaṇavad adhobhāge dvidhābhūtākṛtir
aṇumukhī gocandaneti | tābhir daṣṭe puruṣe daṃśe śvayathur atimātraṃ
kaṇḍūrmūrcchā jvaro dāhaś chardir madaḥ sadanam iti liṅgāni bhavanti | tatra
mahāgadaḥ pānālepananasya karmādiṣūpayojyaḥ | indrāyudhādaṣṭam asādhyam |
ity etāḥ saviṣāḥ sacikitsitā vyākhyātāḥ ||
1938 ed. 1.13.12
atha nirviṣāḥ kapilā piṅgalā śaṅkumukhī mūṣikā puṇḍarīkamukhī sāvarikā ceti
| tatra manaḥśilārañjitābhyām iva pārśvābhyāṃ pṛṣṭhe snigdhā mudgavarṇā
kapilā kiṃcidraktā vṛttakāyā piṅgalā ''śugā ca piṅgalā yakṛdvarṇā
śīghrapāyinī dīrghatīkṣṇamukhī śaṅkumukhīḥ mūṣikākṛtivarṇā 'niṣṭagandhā ca
mūṣikā mudgavarṇā puṇḍarīkatulyavaktrā puṇḍarīkamukhī snigdhā
padmapatravarṇā 'ṣṭādaśāṅgulapramāṇā sāvarikā sā ca paśvarthe ity etā aviṣā
vyākhyātāḥ ||
1938 ed. 1.13.13
tāsāṃ yavanapāṇḍyasahya pautanādīni kṣetrāṇi teṣu mahāśarīrā
balavatyaḥ śīghrapāyinyo mahāśanā nirviṣāś ca viśeṣeṇa bhavanti |
1938 ed. 1.13.14
tatra saviṣa matsya kīṭa dardura mūtra purīṣa kothajātāḥ kaluṣeṣv ambhaḥsu ca
saviṣāḥ padmotpala nalina kumuda saugandhika kuvalaya puṇḍarīka śaivala kotha jātā vimaleṣv ambhaḥsu ca
nirviṣāḥ ||
1938 ed. 1.13.15
bhavati cātra |
kṣetreṣu vicaranty etāḥ salilāḍhyasugandhiṣu |
na ca saṃkīrṇacāriṇyo na ca paṅkeśayāḥ sukhāḥ ||
1938 ed. 1.13.16
tāsāṃ grahaṇam ārdracarmaṇā, anyair vā prayogair gṛhṇīyāt ||
1938 ed. 1.13.17
athaināṃ nave mahati ghaṭe sarastaḍāgodakapaṅkam āvāpya nidadhyāt
bhakṣyārthe cāsām upaharec chaivalaṃ vallūram audakāṃś ca kandāṃś cūrṇīkṛtya
śayyārthaṃ tṛṇam audakāni ca patrāṇi tryahāt tryahāc cābhyo 'nyaj jalaṃ
bhakṣyaṃ ca dadyāt saptarātrāt saptarātrāc ca ghaṭam anyaṃ saṃkrāmayet ||
1938 ed. 1.13.18
bhavati cātra |
sthūlamadhyāḥ parikliṣṭāḥ pṛthvyo mandaviceṣṭitāḥ |
agrāhiṇyo 'lpapāyinyaḥ saviṣāś ca na pūjitāḥ ||
1938 ed. 1.13.19
atha jalauko 'vasekasādhyavyādhitam upaveśya saṃveśya vā virūkṣya cāsya tam
avakāśaṃ mṛdgomayacūrṇair yady arujaḥ syāt | gṛhītāś ca tāḥ
sarṣaparajanī kalkodaka pradigdha gātrīḥ
salilasarakamadhye muhūrtasthitā vigataklamā jñātvā tābhī rogaṃ grāhayet |
ślakṣṇaśuklārdrapicuprotāvacchannāṃ kṛtvā mukham apāvṛṇuyāt agṛhṇantyai
kṣīrabinduṃ śoṇitabinduṃ vā dadyāt, śastrapadāni vā kurvīta yady evam api na
gṛhṇīyāt tadā'nyāṃ grāhayet ||
1938 ed. 1.13.20
yadā ca niviśate 'śvakhuravad ānanaṃ kṛtvonnamya ca skandhaṃ tadā jānīyād
gṛhṇātīti gṛhṇantīṃ cārdravastrāvacchannāṃ kṛtvā dhārayet ||
1938 ed. 1.13.21
daṃśe toda kaṇḍu prādur bhāvair jānīyāc chuddham
iyam ādatta iti śuddham ādadānām apanayet atha śoṇitagandhena na muñcen
mukham asyāḥ saindhavacūrṇenāvakiret ||
1938 ed. 1.13.22a
atha patitāṃ taṇḍula kaṇḍana pradigdhagātrīṃ
tailalavaṇābhyaktamukhīṃ vāmahastāṅguṣṭhāṅgulībhyāṃ gṛhītapucchāṃ
dakṣiṇahastāṅguṣṭhāṅgulibhyāṃ śanaiḥ śanair anulomam anumārjayed ā mukhāt
vāmayet tāvad yāvat samyagvāntaliṅgānīti | samyagvāntā
salilasarake nyastā bhoktukāmā satī caret | yā sīdatī na
ceṣṭate sā durvāntā tāṃ punaḥ samyag vāmayet | durvāntāyā vyādhir asādhya
indramado nāma bhavati |
1938 ed. 1.13.22b
atha suvāntāṃ pūrvavat sannidadhyāt ||
1938 ed. 1.13.23
śoṇitasya yogāyogān avekṣya śatadhautaghṛtābhyaṅgas tat picudhāraṇaṃ vāi
jalaukovraṇān madhunā'vaghaṭṭayet śitābhir adbhiś pariṣecayed badhnīta vā
kaṣāyamadhurasnigdhaśītaiś ca pradehaiḥ pradihyād iti ||
1938 ed. 1.13.24
bhavati cātra | kṣetrāṇi grahaṇaṃ jātīḥ poṣaṇaṃ sāvacāraṇam |
jalaukasāṃ ca yo vetti tat sādhyān sa jayed gadān ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne jalaukāvacāraṇīyo
nāma trayodaśo 'dhyāyaḥ ||
caturdaśo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. 1.14.1
athātaḥ śoṇitavarṇanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. 1.14.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. 1.14.3
tatra pāñcabhautikasya caturvidhasya ṣaḍrasasya
dvividhavīryasyāṣṭavidhāvīryasya vā'nekaguṇasyopayuktasyāhārasya
samyakpariṇatasya yas tejobhūtaḥ sāraḥ paramasūkṣmaḥ sa rasa ity ucyate
tasya ca hṛdayaṃ sthānaṃ sa hṛdayāc caturviṃśati dhamanīr anupraviśyor
dhvagā daśa daśa cādhogāminyaś catasraś ca tiryaggāḥ kṛtsnaṃ śarīram
aharahas tarpayati vardhayati dhārayati yāpayati cādṛṣṭahetukena karmaṇā |
tasya śarīram anusarato 'numānād gatir upalakṣayitavyā kṣayavṛddhivaikṛtaiḥ
| tasmin sarvaśarīrāvayavadoṣadhātumalāśayānusāriṇi rase jijñāsā kim ayaṃ
saumyas taijasa iti | atrocyate sa khalu dravānusārī
snehanajīvanatarpaṇadhāraṇādibhir viśeṣaiḥ saumya ity avagamyate ||
1931 ed. 1.14.4
sa khalv āpyo raso yakṛtplīhānau prāpya rāgam upaiti ||
1931 ed. 1.14.5
bhavataś cātra |
rañjitās tejasā tv āpaḥ śarīrasthena dehinām |
avyāpannāḥ prasannena raktam ity abhidhīyate ||
1931 ed. 1.14.6
rasād eva striyā raktaṃ rajaḥsaṃjñaṃ pravartate | tad varṣād dvyādaśād
ūrdhvaṃ yāti pañcāśataḥ kṣayam ||
1931 ed. 1.14.7
ārtavaṃ śoṇitaṃ tv āgneyaṃ agnīṣomīyatvād garbhasya ||
1931 ed. 1.14.8
pāñcabhautikaṃ tv apare jīvaraktam āhur ācāryāḥ ||
1931 ed. 1.14.9
visratā dravatā rāgaḥ spandanaṃ laghutā tathā |
bhūmyādīnāṃ guṇā hyete dṛśyante cātra śoṇite ||
1931 ed. 1.14.10
rasād raktaṃ tato māṃsaṃ māṃsān medaḥ prajāyate |
medaso 'sthi tato majjā majjñaḥ śukraṃ tu jāyate ||
1931 ed. 1.14.11
tatraiṣāṃ (? sarva ) dhātūnām annapānarasaḥ prīṇayitā ||
1931 ed. 1.14.12
rasajaṃ puruṣaṃ vidyād rasaṃ rakṣet prayatnaḥ | annāt pānāc ca matimān
ācārāc cāpy atandritaḥ ||
1931 ed. 1.14.13
tatra rasa gatau dhātuḥ aharahar gacchatīty ato rasaḥ ||
1931 ed. 1.14.14
sa khalu trīṇi trīṇi kalāsahasrāṇi pañcadaśa ca kalā ekaikasmin dhātāv
avatiṣṭhate evaṃ māsena rasaḥ śukrībhavati strīṇāṃ cārtavam ||
1931 ed. 1.14.15
bhavati cātra |
aṣṭādaśasahasrāṇi saṅkhyā hy asmin samuccaye |
kalānāṃ navatiḥ proktā svatantraparatantrayoḥ ||
1931 ed. 1.14.16
sa śabdārcir jala santānavad aṇunā viśeṣeṇānudhāvaty evaṃ
śarīraṃ kevalam ||
1931 ed. 1.14.17
vājīkaraṇyas tv oṣadhayaḥ svabalaguṇotkarṣād virecanavad upayuktāḥ śukraṃ
virecayanti ||
1931 ed. 1.14.18
yathā hi puṣpamukulastho gandho na śakyam ihāstīti vaktum atho
naivā(ā.naiva cā)stīti athavā'(? ca)sti satāṃ bhāvānām abhivyaktir iti
kṛ(ā.jñā)tvā kevalaṃ saukṣmyān nābhivyajyate sa eva puṣpe vivṛtapatrakeśare
kālāntareṇābhivyaktiṃ gacchati evaṃ bālānām api vayaḥpariṇāmāc
chukraprādurbhāvo bhavati romarājyādayaś ca viśeṣā nārīṇām | (? rajasi
copacīyamāne śanaiḥ śanaiḥ stanagarbhāśayayonyabhivṛddhir bhavati ||
1931 ed. 1.14.19
sa evānnaraso vṛddhānāṃ (? jarā)paripakvaśarīratvād aprīṇano bhavati ||
1931 ed. 1.14.20
ta ete śrīradhāraṇād dhātava ity ucyante ||
1931 ed. 1.14.21
teṣāṃ kṣayavṛddhī śoṇitanimitte tasmāt tad adhikṛtya vakṣyāmaḥ | tatra
phanilamaruṇaṃ kṛṣṇaṃ parūṣaṃ tanu śīghragamaskandi ca vātena duṣṭaṃ nīlaṃ
pītaṃ haritaṃ śyāvaṃ visramaniṣṭaṃ pipīlikāmakṣikāṇāmaskandi ca pittaduṣṭaṃ
gairikodakapratīkāśaṃ snigdhaṃ śītalaṃ bahalaṃ picchilaṃ cirasrāvi
māṃsapeśīprabhaṃ ca śleṣmaduṣṭaṃ sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ kāñjikābhaṃ viśeṣato
durgandhi ca sannipātaduṣṭaṃ (? pittavadraktenātikṛṣṇaṃ ca) dvidoṣaliṅgaṃ
saṃsṛṣṭaṃ | (? jīvaśoṇitamanyatra vakṣyāmaḥ )//
1931 ed. 1.14.22
indragopakapratīkāśamasaṃhatamavivarṇaṃ ca prakṛtisthaṃ jānīyāt ||
1931 ed. 1.14.23
visrāvyāṇyanyatra vakṣyāmaḥ ||
1931 ed. 1.14.24
athāvisrāvyāḥ sarvāṅgaśophaḥ kṣīṇasya cāmlabhojananimittaḥ
pāṇdurogyarśasodariśoṣigarbhiṇīnāṃ ca śvayathavaḥ ||
1931 ed. 1.14.25
tatra śastravisrāvaṇaṃ dvividhaṃ pracchānaṃ sirāvyadhanaṃ ca ||
1931 ed. 1.14.26
tatra ṛjvasaṃkīrṇaṃ sūkṣmaṃ samam anavagāḍham anuttānam āśu ca śastraṃ
pātayen marmasirāsnāyusandhīnāṃ cānupaghāti ||
1931 ed. 1.14.27
tatra durdine durviddhe śītavātayor asvinne bhuktamātre skandatvāc choṇitaṃ
na sravaty alpaṃ vā sravati ||
1931 ed. 1.14.28
madamūrcchāśramārtānāṃ vāta viṇ mūtrasaṃginām |
nidrābhibhūtabhītānāṃ nṛṇāṃ nāsṛk pravartate ||
1931 ed. 1.14.29
tad duṣṭaṃ śoṇitamanirhriyamāṇaṃ kaṇḍūśopharāgadāhapākavedanā janayet ||
1931 ed. 1.14.30
atyuṣṇe 'tisvinne 'tividdhe 'jñair vasrāvitamatipravartate tad atipravṛttaṃ
śiro 'bhitāpamāndhyamadhimanthatimiraprādurbhāvaṃ dhātukṣayamākṣepakaṃ
pakṣāghātamekāṅgavikāraṃ tṛṣṇādāhau hikkāṃ kāsaṃ śvāsaṃ pāṇḍurogaṃ maraṇaṃ
cāpādayati ||
1931 ed. 1.14.30a
bhavanti cātra |
1931 ed. 1.14.31
tasmānna śite nātyuṣṇe nāsvinne nātitāpite |
yavāgūṃ pratipītasya śoṇitaṃ mokṣayed bhiṣak ||
1931 ed. 1.14.32
samyag gatvā yadā raktaṃ svayam evāvatiṣṭhate |
śuddhaṃ tadā vijānīyāt samyagvisrāvitaṃ ca tat ||
1931 ed. 1.14.33
lāghavaṃ vedanāśāntir vyādher vegaparikṣayaḥ |
samyagvisrāvite liṅgaṃ prasādo manasas tathā ||
1931 ed. 1.14.34
tvagdoṣā granthayaḥ śophā rogāḥ śoṇitajāś ca ye |
raktamokṣaṇaśīlānāṃ na bhavanti kadācana ||
1931 ed. 1.14.35
atha khalv apravartamāne rakte
elāśītaśivakuṣṭhatagarapāṭhābhadradāruviḍaṅgacitrakatrikaṭukāgāradhūmaharidrārkāṅkuranaktamālaphalair
yathālābhaṃ tribhiś caturbhiḥ samastair vā cūrṇīkṛtair lavanātailapragāḍhair
vraṇamukham avagharṣayed evaṃ samyak pravartate ||
1931 ed. 1.14.36
athātipravṛtte
rodhramadhukapriyaṅgupattaṅgagairikasarjarasarasāñjanaśālmalīpuṣpaśaṅkhaśuktimāṣayavagodhūmacūrṇaiḥ
śanaiḥ śanair vraṇamukham avacūrṇyāṅgulyagreṇāvapīḍayet
sālasarjārjūnārimedameṣaśṛnṅgadhavadhanvantvagbhir vā cūrṇitābhiḥ kṣaumeṇa
vā dhmāpitena samudraphenalākṣācūrṇair vā yathoktair vraṇabandhanadravyair
gāḍhaṃ badhnīyāt śītāccchādanabhojanāgāraiḥ śītaiḥ pariṣekapradehaiś
copācaret kṣārenāgninā vā dahedyathoktaṃ vyadhanādanantaraṃ vā
tāmevātipravṛttāṃ sirāṃ vidhyet kākolyādikvāthaṃ vā śarkarāmadhumadhuraṃ
pāyayet eṇahariṇorabhraśaśamahiṣavarāhāṇāṃ vā rudhiraṃ kṣirayūṣarasaiḥ
susnigdhaiś cāśnīyāt upadravāṃś ca yathāsvam upacaret ||
1931 ed. 1.14.37
dhātukṣayāt srute rakte mandaḥ saṃjāyate 'nalaḥ |
pavanaś ca paraṃ lopaṃ yāti tasmāt prayatnaḥ ||
1931 ed. 1.14.38
taṃ nātiśītair laghubhiḥ snigdhaiḥ śoṇitavardhanaiḥ |
īṣadamlair anamlair vā bhojanaiḥ samupācaret ||
1931 ed. 1.14.39
caturvidhaṃ yad etad dhi rudhirasya nivāraṇam |
saṃdhānaṃ skandanaṃ caiva pācanaṃ dahanaṃ tathā ||
1931 ed. 1.14.40
vraṇaṃ kaṣāyaḥ saṃdhatte raktaṃ skandayate himam |
tathā saṃpācayed bhasma dāhaḥ saṃkocayet sirāḥ ||
1931 ed. 1.14.41
askandamāne rudhire saṃdhānāni prayojayet |
saṃdhāne bhraśyamāne tu pācanaiḥ samupācaret |
1931 ed. 1.14.42
kalpair etais tribhir vaidyaḥ prayateta yathāvidhi |
asiddhimatsu caiteṣu dāhaḥ parama iṣyate |
1931 ed. 1.14.43
śeṣadoṣe yato rakte na vyādhirativartate |
sāvaśeṣe tataḥ stheyaṃ na tu kuryād atikramam ||
1931 ed. 1.14.44
dehasya rudhiraṃ mūlaṃ rudhireṇaiva dhāryate |
tasmād yatnena saṃrakṣyaṃ raktaṃ jīva iti sthitiḥ ||
1931 ed. 1.14.45
srutaraktasya sekādyaiḥ śītaiḥ prakupite 'nile |
śophaṃ satodaṃ loṣṇena sarpiṣā pariṣecayet ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śoṇitavarṇanīyo nāma
caturdaśo 'dhyāyaḥ ||
pañcadaśo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. 1.15.1
athāto doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. 1.15.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. 1.15.3
doṣadhātumalamūlaṃ hi śarīraṃ tasmād eteṣāṃ lakṣaṇamucyamānam upadhāraya ||
1931 ed. 1.15.4.1
tatra praspandanodvahanapūranāvivekadhāraṇalakṣaṇo vāyuḥ pañcadhā
pravibhaktaḥ śarīraṃ dhārayati ||
1931 ed. 1.15.4.2
rāgapaktyojastejomedhoṣmakṛtpittaṃ pañcadhā pravibhaktam
agnikarmaṇānugrahaṃ karoti ||
1931 ed. 1.15.4.3
sandhisaṃśleṣaṇasnehanaropaṇapūraṇabalasthairyakṛcchleṣmā pañcadhā
pravibhakta udakakarmaṇā'nugrahaṃ karoti ||
1931 ed. 1.15.5
rasas tuṣṭiṃ prīṇanaṃ raktapuṣṭiṃ ca karoti raktaṃ varṇaprasādaṃ
māṃsapuṣṭiṃ jīvayati ca māṃsaṃ śarīrapuṣṭiṃ medasaś ca medaḥ snehasvedau
dṛḍhatvaṃ puṣṭim asthnāṃ ca asthīni dehadhāraṇaṃ majjñaḥ puṣṭiṃ ca majjā
prītiṃ snehaṃ balaṃ śukrapuṣṭiṃ pūraṇam asthnāṃ ca karoti śukraṃ dhairyaṃ
cyavanaṃ prītiṃ dehabalaṃ harṣaṃ bījārthaṃ ca ||
1931 ed. 1.15.6
purīṣam upastambhaṃ vāyvagnidhāraṇaṃ ca bastipūraṇavikledakṛn mūtraṃ svedaḥ
kledatvaksaukumāryakṛt ||
1931 ed. 1.15.7
raktalakṣaṇam ārtavaṃ garbhakṛc ca garbho garbhalakṣaṇaṃ stanyaṃ stanayor
āpīnatvajananaṃ jīvanaṃ ceti ||
1931 ed. 1.15.8
tatra vidhivat parirakṣaṇaṃ kurvīta ||
1931 ed. 1.15.9
ata ūrdhvam eṣāṃ kṣīṇalakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ tatra vātakṣaye
mandaceṣṭatā'lpāvāktvam apraharṣo mūḍhasaṃjñatā ca pittakṣaye mandoṣmāgnitā
niṣprabhatvaṃ(ā.tā) ca śleṣmakṣaye rūkṣatā'ntardāha
āmāśayetaraśleṣmāśayaśūnyatā sandhiśaithilyaṃ tṛṣṇā daurbalyaṃ prajāgaraṇaṃ
ca ||
1931 ed. 1.15.10
tatra svayonivardhanāny eva pratīkāraḥ ||
1931 ed. 1.15.11
rasakṣaye hṛtpīḍā kampaśūnyātās tṛṣṇā ca śoṇitakṣaye tvakpāruṣyam
amlaśītaprārthanā sirāśaithilyaṃ ca māṃsakṣaye
sphiggaṇḍauṣṭhopasthoruvakṣaḥ kakṣāpiṇḍikodaragrīvāśuṣkatā
raukṣyatodau gātrāṇāṃ sadanaṃ dhamanīśaithilyaṃ ca medaḥkṣaye
plīhābhivṛddhiḥ sandhiśūnyatā raukṣyaṃ meduramāṃsaprārthanā ca asthikṣaye
'sthiśūlaṃ dantanakhabhaṅgo raukṣyaṃ ca majjakṣaye 'lpaśukratā parvabhedo
'sthinistodo 'sthiśūnyatā ca śukrakṣaye meḍhravṛṣaṇavedanā'śaktirmaithune
cirād vā prasekaḥ praseke cālparaktaśukradarśanam ||
1931 ed. 1.15.12
tatrāpi svayonivardhanadravyopayogaḥ pratīkāraḥ ||
1931 ed. 1.15.13
purīṣakṣaye hṛdayapārśvapīḍā saśabdasya ca vāyor ūrdhvagamanaṃ kukṣau
saṃcaraṇaṃ ca mūtrakṣaye bastitodo 'lpamūtratā ca atrāpi
svayonivardhanadravyāṇi pratīkāraḥ | svedakṣaye stabdharomakūpatā tvakśoṣaḥ
sparśavaiguṇyaṃ svedanāśaś ca tatrābhyaṅgaḥ svedopayogaś ca ||
1931 ed. 1.15.14
ārtavakṣaye yathocitakālādarśanamalpatā vā yonivedanā ca tatra
saṃśodhanamāgneyānāṃ ca dravyāṇāṃ vidhivad upayogaḥ | stanyakṣaye stnayor
mlānatā stanyāsaṃbhavo 'lpatā vā tatra śleṣmavardhanadravyopayogaḥ |
garbhakṣaye garbhāspandanamanunnatakukṣitā ca tatra prāptabastikālāyāḥ
kṣīrabastiprayogo medhyānnopayogaś ceti ||
1931 ed. 1.15.15
ata ūrdhvam ativṛddhānāṃ doṣadhātumalānāṃ lakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ | vṛddhiḥ
punar eṣāṃ svayonivardhanāty upasevanād bhavati | tatra vātavṛddhau
vākpāruṣyaṃ kārśyaṃ kārṣṇyaṃ gātrasphuraṇam uṣṇakāmitā nidrānāśo
'lpabalatvaṃ gāḍhavarcastvaṃ ca pittavṛddhau pītāvabhāsatā saṃtāpaḥ
śītakāmitvam alpanidratā mūrcchā balahānir indriyadaurbalyaṃ
pītaviṇmūtranetratvaṃ ca śleṣmavṛddhau śauklyaṃ śaityaṃ sthairyaṃ gauravam
avasādas tandrā nidrā sandhyasthiviśleṣaś ca ||
1931 ed. 1.15.16
raso 'tivṛddho hṛdayotkledaṃ prasekaṃ cāpādayati raktaṃ raktāṅgākṣitāṃ
sirāpūrṇatvaṃ ca māṃsaṃ sphiggaṇḍauṣṭhopasthorubāhujaṅghāsu vṛddhiṃ
gurugātratāṃ ca medaḥ snigdhāṅgatāmudarapārśvavṛddhiṃ kāsaśvāsādīn
daurgandhyaṃ ca asthyadhyasthīnyadhidantāṃś ca majjā sarvāṅganetragauravaṃ
ca śukraṃ śukrāśmarīmatiprādurbhāvaṃ ca ||
1931 ed. 1.15.17
purīṣamāṭopaṃ kukṣau śūlaṃ ca mūtraṃ mūtravṛddhiṃ muhurmuhuḥ pravṛttiṃ
bastitodamādhmānaṃ ca svedastvaco daugandhyaṃ kaṇḍūṃ ca ||
1931 ed. 1.15.18
ārtavam aṅgamardam atipravṛttiṃ daurgandhyaṃ ca stanyaṃ stanayor āpīnatvaṃ
muhur muhuḥ pravṛttiṃ todaṃ ca garbho jaṭharābhivṛddhiṃ svedaṃ ca ||
1931 ed. 1.15.19
teṣāṃ yathāsvaṃ saṃśodhanaṃ kṣapaṇaṃ ca kṣayād aviruddhaiḥ kriyāviśeṣaiḥ
prakurvīt ||
1931 ed. 1.15.20
pūrvaḥ pūrvo 'tivṛddhatvād vardhayed dhi paraṃ param |
tasam ātipravṛddhānāṃ dhātūnāṃ hrāsanaṃ hitam ||
1931 ed. 1.15.21
balalakṣaṇaṃ balakṣayalakṣaṇaṃ cāta ūrdhvam upadekṣyāmaḥ | tatra rasādīnāṃ
śukrāntānāṃ dhātūnāṃ yat paraṃ tejas tat khalv ojas tad eva balam ity ucyate
svaśāstrasiddhāntāt ||
1931 ed. 1.15.22
tatra balena sthiropacitamāṃsatā sarvaceṣṭāsvapratighātaḥ svaravarṇaprasādo
bāhyānām ābhyantarāṇāṃ ca karaṇānām ātmakāryapratipattir bhavati ||
1931 ed. 1.15.23
bhavanti cātra |
ojaḥ somātmakaṃ snigdhaṃ śuklaṃ śītaṃ sthiraṃ saram |
viviktaṃ mṛdu mṛtsnaṃ ca prāṇāyatanam utttamam ||
1931 ed. 1.15.24ab
dehaḥ sāvayavas tena vyāpto bhavati dehinām |
1931 ed. 1.15.24cd
tadabhāvāc ca śīryante śarīrāṇi śarīriṇām ||
1931 ed. 1.15.25abcd
abhighātāt kṣayāt kopāc chokād dhyānāc chramāt kṣudhaḥ |
ojaḥ saṃkṣīyate hy ebhyo dhātugrahaṇaniḥsṛtam |
1931 ed. 1.15.25ef
tejaḥ samīritaṃ tasmād visraṃsayate dehinaḥ ||
1931 ed. 1.15.26-27
tasya visraṃso vyāpat kṣaya iti liṅgāni vyāpannasya bhavanti sandhiviśleṣo
gātrāṇāṃ sadanaṃ doṣacyavanaṃ kriyā'(O.kriyā)sannirodhaś ca visraṃse
stabdhagurugātratā vātaśopho varṇabhedo glānis tandrā nidrā ca vyāpanne
mūrcchā māṃsakṣayo mohaḥ pralāpo maraṇam iti ca kṣaye ||
1931 ed. 1.15.28
bhavanti cātra |
trayo doṣā balasyoktā vyāpadvisraṃsanakṣayāḥ |
viśleṣasādau gātrāṇāṃ doṣavisraṃsanaṃ śramaḥ |
aprācuryaṃ kriyānāṃ ca balavisraṃsalakṣaṇam ||
1931 ed. 1.15.29
gurutvaṃ stabdhatā'ṇgeṣu glānirvarṇasya bhedanam |
tandrā nidrā vātaśopho balavyāpadi lakṣaṇam ||
1931 ed. 1.15.30
mūrcchā māṃsakṣāyo mohaḥ pralāpo 'jñānam eva ca |
pūrvoktāni ca liṅgāni maraṇaṃ ca balakṣaye ||
1931 ed. 1.15.31
tatra visraṃse vyāpanne ca kriyāviśeṣair aviruddhair balamāpyāyayet itaraṃ
tu mūḍhasaṃjñaṃ varjayet ||
1931 ed. 1.15.32
doṣadhātumalakṣīṇo balakṣīṇi'pi vā naraḥ |
svayonivardhanaṃ yattadannapānaṃ prakāṅkṣati ||
1931 ed. 1.15.33
yadyadāhārajātaṃ tu kṣīṇaḥ prārthayate naraḥ |
tasya tasya sa lābhe tu taṃ taṃ kṣayamapohati ||
1931 ed. 1.15.34
yasya dhātukṣayād vāyuḥ saṃjñāṃ karma ca nāśayet |
prakṣiṇaṃ ca balaṃ yasya nāsu śakyaś cikitsitum ||
1931 ed. 1.15.35
rasanimittam eva sthaulyaṃ kārśyaṃ ca | tatra śleṣmalāhārasevino
'dhyaśanaśīlasyāvyāyāmino divāsvapnaratasya cāma evānnaraso madhurataraś ca
śarīram anukrāmann atisnehān medo janayati tad atisthaulyam āpādayati tam
atisthūlaṃ
kṣudraśvāsapipāsākṣutsvapnasvedagātradaurgandhyakrathanagātrasādagadgadatvāni
kṣipram evāviśanti saukumāryān medasaḥ sarvakriyāsvasamarthaḥ kaphamedo
niruddhamārgartvāc cālpavyavāyo bhavati āvṛtamārgatvād eva śeṣā dhātavo
nāpyāyante 'tyarthamato 'lpaprāṇo bhavati
pramehapīḍakājvarabhagandaravidradhivātavikārāṇāmanyataṃ prāpya pañcatvam
upayāti sarva eva cāsya rogā balavanto bhavanty āvṛtamārgatvāt srotasāṃ atas
tasyotpattihetuṃ pariharet | utpanne tu
śilājatuguggulugomūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣakaśyāmākoddālakādīnāṃ
virūkṣaṇacchedanīyānāṃ dravyāṇaṃ vidhivad upayogo vyāyāmo
lekhanabastyupayogaś ceti ||
1931 ed. 1.15.36
tatra punar vātalāhārasevino
'tivyāyāmavyavāyādhyayanabhayaśokadhyānarātrijāgaraṇapipāsākṣutkaṣāyālpāśanaprabhṛtibhir
upaśoṣito rasadhātuḥ śarīram ananukrāman nalpatvān na prīṇāti tasmād
atikārśyaṃ bhavati so 'tikṛśaḥ kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣabhārādāneṣv
asahiṣṇur vātarogaprāyo 'lpaprāṇaś ca kriyāsu bhavati
śvāsakāsaśoṣaplīhodarāgnisādagulmaraktapittānām anyatamam āsādya maraṇam
upayāti sarva eva cāsya rogā balavanto bhavanty alpaprāṇatvāt atas
tasyotpattihetuṃ pariharet | utpanne tu
payasyāśvagandhāvidārigandhāśatāvarībalātibalānāgabalānāṃ madhurāṇām anyāsaṃ
cauṣadhīnām upayogaḥ kṣīradadhighṛtamāṃsaśāliṣaṣṭikayavagodhūmānāṃ ca
divāsvapnabrahmacaryāvyāyāmabṛhaṇabastyupayogaś ceti ||
1931 ed. 1.15.37
yaḥ punar ubhayasādhāraṇāny āseveta tasyān narasaḥ śarīram anukrāman samān
dhātūn upacinoti samadhātutvān madhyaśarīro bhavati sarvakriyāsu samarthaḥ
kṣutpipāsāśītoṣṇavarṣātapasaho balavāṃś ca sa satatam anupālayitavya iti ||
1931 ed. 1.15.38
bhavanti cātra |
atyantagarhitāv etau sadā sthūlakṛśau narau |
śreṣṭho madhyaśarīras tu kṛśaḥ sthūlāt tu pūjitaḥ ||
1931 ed. 1.15.39
doṣaḥ prakupito dhātūn kṣapayaty ātmatejasā |
iddhaḥ svatejasā vahnir ukhāgatam ivodakam ||
1931 ed. 1.15.40
vailakṣaṇyāc charīrāṇām asthāyitvāt tathaiva ca |
doṣadhātumalānāṃ tu parimāṇaṃ na vidyate ||
1931 ed. 1.15.41
eṣāṃ samatvaṃ yac cāpi bhiṣagbhir avadhāryate |
na tat svāsthyādṛte śakyaṃ vaktum anyena hetunā ||
1931 ed. 1.15.42
doṣādīnāṃ tv asamatām anumānena lakṣayet |
aprasannendriyaṃ vīkṣya puruṣaṃ kuśalo bhiṣak ||
1931 ed. 1.15.43
svasthasya rakṣaṇaṃ kuryād asvasthasya tu buddhimān |
kṣapayed bṛṃhayec cāpi doṣadhātumalān bhiṣak |
1931 ed. 1.15.43ef
tāvad yāvad arogaḥ syād etat sāmyasya lakṣaṇam ||
1931 ed. 1.15.44
samadoṣaḥ samāgniś ca samadhātumalakriyaḥ |
prasannātmendriyamanāḥ svasthā ity abhidhīyate ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyo nāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ ||
ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. 1.16.1
athātaḥ karṇavyadha bandha vidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
1931 ed. 1.16.2
yathovāca bhagavān dhanavatariḥ ||
1931 ed. 1.16.3
rakṣābhūṣaṇanimittaṃ bālasya karṇau vidhyete | tau ṣaṣṭhe māsi saptame vā
śuklapakṣe praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu kṛtamaṅgalasvastivācanaṃ
dhātryaṅke kumāradharāṅke vā kumāram upaveśya bālakrīḍanakaiḥ
pralobhyābhisāntvayan bhiṣag vāmahastenākṛṣya karṇaṃ daivakṛte chidra
ādityakarāvabhāsite śanaiḥ śanair dakṣiṇahastena rju vidhyet pratanukaṃ
sūcyā bahalam ārayā pūrvaṃ dakṣiṇaṃ kumārasya vāmaṃ kumāryāḥ tataḥ
picuvartiṃ praveśayet ||
1931 ed. 1.16.4
śoṇita bahutvena vedanayā cānyadeśaviddham iti jānīyāt
nirupadravatayā taddeśaviddham iti ||
1931 ed. 1.16.5
tatrājñena yadṛcchayā viddhāsu sirāsu kālikāmarmarikālohitikāsūpadravā
bhavanti | tatra kālikāyāṃ jvaro dāhaḥ śvayathur vedanā ca bhavati
marmarikāyāṃ vedanā jvaro granthayaś ca lohitikāyāṃ
manyāstambhāpatānakaśirograhakarṇaśūlāni bhavanti | teṣu yathāsvaṃ
pratikurvīta ||
1931 ed. 1.16.6
kliṣṭajihmāpraśastasūcīvyadhād gāḍhataravartitvād doṣasamudāyād
apraśastavyadhād vā yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra vartim
upahṛtyāśu madhukairaṇḍa mūla mañjiṣṭhā yava tila kalkair madhughṛtapragāḍhair ālepayet
tāvad yāvat surūḍha iti surūḍhaṃ cainaṃ punar vidhyet vidhānaṃ tu pūrvoktam
eva ||
1931 ed. 1.16.7
tatra samyagviddham āmatailena pariṣecayet tryahāt tryahāc ca vartiṃ
sthūlatarāṃ dadyāt pariṣekaṃ ca tam eva ||
1931 ed. 1.16.8
atha vyapagatadoṣopadrave karṇe vardhanārthaṃ laghuvardhanakaṃ kuryāt ||
1931 ed. 1.16.9
evaṃ vivardhitaḥ karṇaś chidyate tu dvidhā nṛṇām |
doṣato vā'bhighātād vā sandhānaṃ tasya me śṛṇu ||
1931 ed. 1.16.10
tatra samāsena pañcadaśakarṇabandhākṛtayaḥ | tad yathā nemisandhānaka
utpalabhedyako vallūraka āsaṅgimo gaṇḍakarṇa āhāryo nirvedhimo vyāyojimaḥ
kapāṭasandhiko 'rdhakapāṭasandhikaḥ saṃkṣipto hīnakarṇo vallīkarṇo
yaṣṭikarṇaḥ kākauṣṭhaka iti | teṣu pṛthulāyatasamobhayapālir nemisandhānakaḥ
vṛttāyatasamobhayapālir utpalabhedyakaḥ hrasvavṛttasamobhayapālir vallūrakaḥ
abhyantaradīrghaikapālir āsaṅgimaḥ bāhya dīrghaikapālir gaṇḍakarṇaḥ
| apālir ubhayato 'py āhāryaḥ pīṭhopamapālir ubhayataḥ kṣīṇaputrikāśrito
nirvedhimaḥ | sthūlāṇusamaviṣamapālir vyāyojimaḥ | abhyantaradīrghaikapālir
itarālpapāliḥ | kapāṭasandhikaḥ bāhyadīrghaikapālir itarālpapālir
ardhakapāṭasandhikaḥ | tatra daśaite karṇabandhavikalpāḥ sādhyāḥ teṣāṃ
svanāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ | saṃkṣiptādayaḥ pañcāsādhyāḥ |
tatra śuṣkaśaṣkulir utsannapālir itarālpapāliḥ saṃkṣiptaḥ anadhiṣṭhānapāliḥ
paryantayoḥ kṣīṇamāṃso hīnakarṇaḥ tanuviṣamālpapālir vallīkarṇaḥ
grathitamāṃsastabdhasirāsaṃtatasūkṣmapālir yaṣṭikarṇaḥ
nirmāṃsasaṃkṣiptāgrālpaśoṇitapāliḥ kākauṣṭhaka iti | baddheṣv api tu
śopha dāha rāga pāka piḍakā srāva yuktā na siddhim upayānti ||
1931 ed. 1.16.11
bhavanti cātra |
yasya pālidvayam api karṇasya na bhaved iha |
karṇapīṭhaṃ same madhye tasya viddhvā vivardhayet ||
1931 ed. 1.16.12
bāhyāyām iha dīrghāyāṃ sandhir ābhyantaro bhavet |
ābhyantarāyāṃ dīrghāyāṃ bāhyasandhir udāhṛtaḥ ||
1931 ed. 1.16.13
ekaiva tu bhavet pāliḥ sthūlā pṛthvī sthirā ca yā |
tāṃ dvidhā pāṭayitvā tu chittvā copari sandhayet ||
1931 ed. 1.16.14
gaṇḍād utpāṭya māṃsena sānubandhena jīvatā |
karṇapālīm āpāles tu kuryān nirlikhya śāstravit ||
1931 ed. 1.16.15
ato nyatamaṃ bandhaṃ cikīrṣur agropaharaṇīyoktopasaṃbhṛtasaṃbhāraṃ
viśeṣataś cātropaharet surāmaṇḍaṃ kṣīram udakaṃ dhānyāmlaṃ kapālacūrṇaṃ ceti
| tato 'ṅganāṃ puruṣaṃ vā grathitakeśāntaṃ laghubhuktavantam āptaiḥ
suparigṛhītaṃ ca kṛtvā bandham upadhārya chedyabhedyalekhyavyadhanair
upapannair upapādya karṇaśoṇitam avekṣya duṣṭam aduṣṭaṃ veti tatra vātaduṣṭe
dhānyāmloṣṇodakābhyāṃ pittaduṣṭe śītodakapayobhyāṃ śleṣmaduṣṭe
surāmaṇḍoṣṇodakābhyāṃ prakṣālya karṇau punar avalikhyānunnatam ahīnam
aviṣamaṃ ca karṇasandhiṃ sanniveśya sthitaraktaṃ sandadhyāt | tato
madhughṛtenābhyajya picuprotayor anyatareṇāvaguṇṭhya sūtreṇānavagāḍhaman
atiśithilaṃ ca baddhvā kapālacūrṇenāvakīryācārikam upadiśed dvivraṇīyoktena
ca vidhānenopacaret ||
1931 ed. 1.16.16
bhavati cātra |
1931 ed. 1.16.16x
vighaṭṭanaṃ divāsvapnaṃ vyāyāmam atibhojanam |
vyavāyam agnisaṃtāpaṃ vākśramaṃ ca vivarjayet ||
1931 ed. 1.16.16.1
(?āmatailaparīṣekaṃ trirātramavacārayet |
tatas tailena saṃsṛṣṭaṃ tryahādapanayet picum ||)
1931 ed. 1.16.17
na cāśuddharaktam atipravṛttaraktaṃ kṣīṇaraktaṃ vā saṃdadhyāt | sa hi
vātaduṣṭe rakte rūḍho 'pi paripuṭanavān pittaduṣṭe dāhapākarāgavedanāvān
śleṣmaduṣṭe stabdhaḥ kaṇḍūmān atipravṛttarakte śyāvaśophavān kṣīṇo 'lpamāṃso
na vṛddhim upaiti ||
1931 ed. 1.16.18
āmatailena trirātraṃ pariṣecayet trirātrāc ca picuṃ parivartayet | sa yadā
surūḍho nirupadravaḥ savarṇo bhavati tadainaṃ śanaiś śanair abhivardhayet |
ato 'nyathā saṃrambhadāhapākarāgavedanāvān punaś chidyate vā ||
1931 ed. 1.16.19
athāsyāpraduṣṭasyābhivardhanārtham abhyaṅgaḥ | tad yathā
godhāpratudaviṣkirānūpaudakavasāmajjānau payaḥ sarpis tailaṃ gaurasarṣapajaṃ
ca yathālābhaṃ
saṃbhṛtyārkālarkabalātibalānantāpāmārgāśvagandhāvidārigandhākṣīraśuklājalaśūkamadhuravargapayasyāprativāpaṃ
tailaṃ vā pācayitvā svanuguptaṃ nidadhyāt ||
1931 ed. 1.16.20
sveditonmarditaṃ karṇaṃ snehenaitena yojayet |
ato 'nupadravaḥ samyag balavāṃś ca vivardhate ||
1931 ed. 1.16.21
yavāśvagandhāyaṣṭyāhvais tilaiś codvartanaṃ hitam |
śatāvaryaśvagandhābhyāṃ payasyair aṇḍajīvanaiḥ ||
1931 ed. 1.16.22
tailaṃ vipakvaṃ sakṣīram abhyaṅgāt pālivardhanam |
ye tu karṇā na vardhante svedasnehopapāditāḥ ||
1931 ed. 1.16.23
teṣām apāṅgadeśe tu kuryāt pracchānam eva tu |
1931 ed. 1.16.23b
bāhyacchedaṃ na kurvīta vyāpadaḥ syus tato dhruvāḥ ||
1931 ed. 1.16.24
baddhamātraṃ tu yaḥ karṇaṃ sahasaivābhivardhayet |
āmakośī samādhmātaḥ kṣipram eva vimucyate ||
1931 ed. 1.16.25
jātaromā suvartmā ca śliṣṭasandhiḥ samaḥ sthiraḥ |
surūḍho 'vedano yaś ca taṃ karṇaṃ vardhayec chanaiḥ ||
1931 ed. 1.16.26.0
amitāḥ karṇabandhās tu vijñeyāḥ kuśalair iha |
yo yathā suviśiṣṭaḥ syāt taṃ tathā viniyojayet ||
1931 ed. 1.16.26.1
(karṇapālyāmayān nṝṇāṃ punar vakṣyāmi suśruta |
karṇapalyāṃ prakupaitā vātapittakaphās trayaḥ ||
1931 ed. 1.16.26.2
dvidhā vāpy atha saṃsṛṣṭāḥ kurvanti vividhā rujaḥ |
visphoṭaḥ stabdhatā śophaḥ pālyāṃ doṣe tu vātike ||
1931 ed. 1.16.26.3
dāhavisphoṭajananaṃ śophaḥ pākaś ca paittike |
kaṇḍūḥ saśvayathuḥ stambho gurutvaṃ ca kaphātmake ||
1931 ed. 1.16.26.4
yathādoṣaṃ ca saṃśodhya kuryāt teṣāṃ cikitsitam |
svedābhyaṅgaparīṣekaiḥ pralepāsṛgvimokṣaṇaiḥ ||
1931 ed. 1.16.26.5
mṛdvīṃ kriyāṃ bṛṃhaṇīyair yathāsvaṃ bhojanais tathā |
ya evaṃ vetti doṣāṇāṃ cikitsāṃ kartum arhati ||
1931 ed. 1.16.26.6
ata ūrdhvaṃ nāmaliṅgair vakṣye pālyām upadravān |
atpāṭakaś cotpuṭakaḥ śyāvaḥ kaṇḍūyuto bhṛśam ||
1931 ed. 1.16.26.7
avamanthaḥ sakaṇḍūko granthiko jambulas tathā |
srāvī ca dāhavāṃś caiva śṛṇveṣāṃ kramaśaḥ kriyām ||
1931 ed. 1.16.26.8
apāmārgaḥ sarjarasaḥ pāṭalālakucatvacau |
utpāṭake pralepaḥ syāt tailam ebhiś ca pācayet ||
1931 ed. 1.16.26.9
śampākaśigrupūtīkān godhāmedo 'tha tadvasām |
vārāhaṃ gavyam aiṇeyaṃ pittaṃ sarpiś ca saṃsṛjet ||
1931 ed. 1.16.26.10
lepam utpuṭake dadyāt tailam ebhiś ca sādhitam |
gaurīṃ sugandhāṃ saśyāmām anantāṃ taṇḍulīyakam |
1931 ed. 1.16.26.11
śyāve pralepanaṃ dadyāt tailam ebhiś ca sādhitam |
pāṭhāṃ rasāñjanaṃ kṣaudraṃ tathā syād uṣṇakāñjikam ||
1931 ed. 1.16.26.12
dadyāl lepaṃ sakaṇḍūke tailam ebhiś ca sādhitam |
vraṇībhūtasya deyaṃ syād idaṃ tailaṃ vijānatā ||
1931 ed. 1.16.26.13
madhukakṣīrakākolījīvakādyair vipācitam |
godhāvarāhasarpāṇāṃ vasāḥ syuḥ kṛtabṛṃhaṇe ||
1931 ed. 1.16.26.14
pralepanam idaṃ dadyād avasicyāvamanthake |
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ samaṅgāṃ dhavam eva ca ||
1931 ed. 1.16.26.15
tailam ebhiś ca saṃpakvaṃ śṛṇu kaṇḍūmataḥ kriyām |
sahadevā viśvadevā ajākṣīraṃ sasaindhavam |
etair ālepanaṃ dadyāt tailam ebhiś ca sādhitam ||
1931 ed. 1.16.26.16
granthike guṭikāṃ pūrvaṃ srāvayed avapāṭya tu |
tataḥ saindhavacūrṇaṃ tu ghṛṣṭvā lepaṃ pradāpayet ||
1931 ed. 1.16.26.17
likhitvā tatsrutaṃ ghṛṣṭvā cūrṇair lodhrasya jambule |
kṣīreṇa pratisāryainaṃ śuddhaṃ saṃropayet tataḥ ||
1931 ed. 1.16.26.18
madhuparṇī madhūkaṃ ca ma madhukaṃ madhunā saha |
lepaḥ srāviṇi dātavyas tailam ebhiś ca sādhitam ||
1931 ed. 1.16.26.19
pañcavalkaiḥ samadhukaiḥ piṣṭais taiś ca ghṛtānvitaiḥ |
jīvakādyaiḥ sasarpiṣkair dahyamānaṃ pralepayet ||)
1931 ed. 1.16.27
viśleṣitāyās tv atha nāsikāyā
vakṣyāmi sandhānavidhiṃ yathāvat |
nāsāpramāṇaṃ pṛthivīruhāṇāṃ
patraṃ gṛhītvā tv avalambi tasya ||
1931 ed. 1.16.28
tena pramāṇena hi gaṇḍapārśvād
utkṛtya baddhaṃ tv atha nāsikāgram |
vilikhya cāśu pratisaṃdadhīta
tat sādhubandhair bhiṣag apramattaḥ ||
1931 ed. 1.16.29
susaṃhitaṃ samyag ato yathāvan
nāḍīdvayenābhisamīkṣya baddhvā |
pronnamya cainām avacūrṇayet tu
pataṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś ca ||
1931 ed. 1.16.30
saṃchādya samyak picunā sitena
tailena siñced asakṛt tilānām |
ghṛtaṃ ca pāyyaḥ sa naraḥ sujīrṇe
snigdho virecyaḥ sa yathopadeśam ||
1931 ed. 1.16.31
rūḍhaṃ ca sandhānam upāgataṃ syāt
tad ardhaśeṣaṃ tu punar nikṛntet |
hīnāṃ punar vardhayituṃ yateta
samāṃ ca kuryād ativṛddhamāṃsām ||
1931 ed. 1.16.32
nāḍīyogaṃ vinauṣṭhasya nāsāsandhānavad vidhim |
ya evam eva jānīyāt sa rājñaḥ kartum arhati ||
iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
karṇavyadhabandhavidhirnāma ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ ||
saptadaśo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. 1.17.1
athāta āmapakvaiṣaṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. 1.17.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. 1.17.3
śophasamutthānā granthividradhyalajīprabhṛtayaḥ prāyeṇa vyādhayo 'bhihitā
anekākṛtayaḥ tair vilakṣaṇaḥ pṛthurgrathitaḥ samo viṣamo vā tvaṅnāṃsasthāyī
doṣasaṃghātaḥ śarīraikadeśotthitaḥ śopha ity ucyate ||
1931 ed. 1.17.4
sa ṣaḍvidho vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantunimittaḥ | tasya
doṣarūpavyañjanair lakṣaṇāni vyākhyāsyāmaḥ | tatra vātaśopho 'ruṇaḥ kṛṣṇo vā
paruṣo mṛduranavasthitāstodāyaś cātra vedanāviśeṣā bhavanti pittaśophaḥ pīto
mṛduḥ sarakto vā śīghrānusāryoṣādayaś cātra vedanāviśeṣā bhavanti
śleṣmaśophaḥ pāṇḍuḥ śuklo vā kaṭhinaḥ śitaḥ snigdho mandānusārī kaṇḍvādayaś
cātra vedanāviśeṣā bhavanti sarvavarṇavedanaḥ sannipātajaḥ pittavacchoṇitajo
'tikṛṣṇaś ca pittaraktalakṣaṇa āganturlohitāvabhāsaś ca ||
1931 ed. 1.17.5
sa yadā bāhyābhyantaraiḥ kriyāviśeṣair na saṃbhāvitaḥ praśamayituṃ
kriyāviparyayādbahutvād vā doṣāṇāṃ tadā pākābhimukho bhavati | tasyāmsya
pacyamānasya pakvasya ca lakṣaṇamucyamānam upadhāraya | tatra mandoṣmatā
tvaksavarṇatā śītaśophatā sthairyaṃ mandavedanatā'lpaśophatā
cāmalakṣaṇamuddiṣṭaṃ sūcibhir iva nistudyate daśyata iva pipīlikābhis tābhiś
ca saṃsarpyata iva chidyata iva śastreṇa bhidyata iva śaktibhis tāḍyata iva
daṇḍena pīḍyata iva pāṇinā ghaṭyata iva cāṅgulyā dahyate pacyata iva
cāgnikṣārābhyāṃ oṣacoṣaparīdāhāś ca bhavanti vṛś cikaviddha iva ca
sthānāsanaśayaneṣu na śāntim upaiti ādhmātabastirivātataś ca śopho bhavati
tvagvaivarṇyaṃ śophābhivṛddhirjvaradāhapipāsā bhaktāruciś ca pacyamānaliṅgaṃ
vedanopaśāntiḥ pāṇḍutā'lpaśophatā valīprādurbhāvastvakparipuṭanaṃ
nimnadarśanamaṅgulyā'vapīḍite pratyunnamanaṃ bastāvivodakasaṃcaraṇaṃ pūyasya
prapīḍayatyekamantamante vā'vapīḍite muhurmuhustodaḥ kaṇḍūrunnatatā vyādher
upadravaśāntirbhaktābhikāṅkṣā ca pakvaliṅgam ||
1931 ed. 1.17.6
kaphajeṣu tu rogeṣu gambhīragatitvād abhighātajeṣu vā keṣucid asamastaṃ
pakvalakṣaṇaṃ dṛṣṭvā pakvam apakvam iti manyamāno bhiṣaṅnoham upaiti | yatra
hi tvaksavarṇatā śītaśophatā sthaulyamalparujatā'śmavac ca ghanatā na tatra
moham upeyād iti ||
1931 ed. 1.17.7
bhavanti cātra |
āmaṃ vipacyamānaṃ ca samyak pakvaṃ ca yo bhiṣak |
jānīyāt sa bhaved vaidyaḥ śeṣās taskaravṛttayaḥ ||
1931 ed. 1.17.8
vātādṛte nāsti rujā na pākaḥ pittādṛte nāsti kaphāc ca pūyaḥ |
tasmāt samastāḥ paripākakāle pacanti śophāṃs traya eva doṣāḥ ||
1931 ed. 1.17.9
kālāntareṇābhyuditaṃ tu pittaṃ kṛtvā vaśe vātakaphau prasahya |
pacaty ataḥ śoṇitam eva pāko mato 'pareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ ||
1931 ed. 1.17.10
tatra āmacchede māṃsasirāsnāyvasthisandhivyāpādanam atimātraṃ
śoṇitātipravṛttir vedanāprādurbhāvo 'vadaraṇam anekopadravadarśanaṃ
kṣatavidradhirvā bhavati | sa yadā bhayamohābhyāṃ pakvam apy apakvam iti
manyamānaś ciram upekṣate vyādhiṃ vaidyas tadā gambhīrānugato dvāram
alabhamānaḥ pūyaḥ svam āśrayam avadā(ā.dī)ryotasaṅgaṃ mahāntam avakāśaṃ
kṛtvā nāḍīṃ janayitvā kṛcchrasādhyo bhavaty asādhyo veti ||
1931 ed. 1.17.11
bhavanti cātra |
yaś chinatty āmam ajñānād yaś ca pakvam upekṣate |
śvapacāv iva mantavyau tāv aniścitakāriṇau ||
1931 ed. 1.17.12
prāk śastrakarmaṇaś ceṣṭaṃ bhojayed āturaṃ bhiṣak |
madyapaṃ pāyayen madyaṃ tīkṣṇaṃ yo vedanāsahaḥ ||
1931 ed. 1.17.13
na mūrcchaty annasaṃyogān mattaḥ śastraṃ na budhyate |
tasmād avaśyaṃ bhoktavyaṃ rogeṣūkteṣu karmaṇi ||
1931 ed. 1.17.14
prāṇo hy ābhyantaro nṇṇāṃ bāhyaprāṇaguṇānvitaḥ |
dhārayaty avirodhena śarīraṃ pāñcabhautikam ||
1931 ed. 1.17.15
alpo mahān vā kriyayā vinā yaḥ samucchritaḥ pākam upaiti śophaḥ |
viśālamūlo viṣamo vidagdhaḥ sa kṛcchritāṃ yāty avagāḍhadoṣaḥ ||
1931 ed. 1.17.16
ālepavisrāvaṇaśodhanais tu samyak prayukair yadi nopaśāmyet |
pacyet śīghraṃ samam alpamūlaḥ sa piṇḍitaś copari connataḥ syāt ||
1931 ed. 1.17.17
kakṣaṃ samāsādya yathaiva vahnir vāte(ā.yvī)ritaḥ saṃdahati prasahya |
tathaiva pūyo 'py aviniḥsṛto hi māṃsaṃ sirāḥ snāyu ca khādatīha ||
1931 ed. 1.17.18
ādau vimlāpanaṃ kuryād dvitīyam avasecanam |
tṛtīyam upanāhaṃ tu caturthīṃ pāṭanakriyām ||
1931 ed. 1.17.19
pañcamaṃ śodhanaṃ kuryāt ṣaṣṭhaṃ ropaṇam iṣyate |
ete kramā vraṇasyoktāḥ saptamaṃ vaikṛtāpaham ||
1931 ed. 1.17.trailer
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne āmapakvaiṣaṇīyo 'nāma saptadaśo 'dhyāyaḥ
||
aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. 1.18.1
athāto vraṇālepanabandhavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. 1.18.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. 1.18.3
ālipa ādya upakramaḥ eṣa sarvaśophānāṃ sāmānyaḥ pradhānatamaś ca taṃ ca
pratirogaṃ vakṣyāmaḥ tato bandhaḥ pradhānaṃ tena
śuddhirvraṇaropaṇamasthisaṃdhisthairyaṃ ca ||
1931 ed. 1.18.4
tatra pratilomamālimpennānulomam | pratilome hi samyagauṣadhamavatiṣṭhate
'nupraviśati romakūpān svedavāhibhiś ca sirāmukhairvīryaṃ prāpnoti ||
1931 ed. 1.18.5
na ca śuṣyamāṇamupekṣeta anyatra pīḍayitavyāt śuṣko hy apārthako rukkaraś
ca ||
1931 ed. 1.18.6
sa trividhaḥ pralepaḥ pradeha ālepaś ca | teṣām antaraṃ pralepaḥ śītas
tanur aviśoṣī viśoṣī ca pradehas tūṣṇaḥ śīto vā bahalo 'bahur aviśoṣī ca
madhaymo 'trālepaḥ | tatra raktapittaprasādakṛd ālepaḥ pradeho
vātaśleṣmapraśamanaḥ saṃdhānaḥ śodhano ropaṇaḥ śophavedanāpahaś ca
tasyopayogaḥ kṣatākṣateṣu yas tu kṣateṣūpayujyate sa bhūyaḥ kalka iti
saṃjñāṃ labhate niruddālepanasaṃjñaḥ tenāsrāvasannirodho mṛdutā
pūtimāṃsāpakarṣaṇam anantardoṣatā vraṇaśuddhiś ca bhavati ||
1931 ed. 1.18.7
avidagdheṣu śopheṣu hitam ālepanaṃ bhavet |
yathāsvaṃ doṣaśamanaṃ dāhakaṇḍūrujāpaham ||
1931 ed. 1.18.8
tvakprasādanam evāgryaṃ māṃsaraktaprasādanam |
dāhapraśamanaṃ śreṣṭhaṃ todakaṇḍūvināśanam ||
1931 ed. 1.18.9
marmadeśeṣu ye togā guhyeṣv api tathā nṛām |
saṃśodhanāya teṣāṃ hi kuryād ālepanaṃ bhiṣak ||
1931 ed. 1.18.10
(?ṣaḍbhāgaṃ paittike snehaṃ catrubhāgaṃ tu vātike |
aṣṭabhāgaṃ tu kaphaje snehamātrāṃ pradāpayet ||)
1931 ed. 1.18.11
tasya pramāṇamārdramāhiṣacarmotsedham upadiśanti ||
1931 ed. 1.18.12
na cālepaṃ rātrau prayuñjīta mābhūc chaityapihitoṣmaṇas tad anirgamād
vikārapravṛtti(ā.ddhi)r iti ||
1931 ed. 1.18.13
pradehasādhye vyādhau tu hitam ālepanaṃ divā |
pittaraktābhighātotthe saviṣe ca viśeṣataḥ ||
1931 ed. 1.18.14
na ca paryuṣitaṃ lepaṃ kadācidavacārayet |
upary upari lepaṃ tu na kadācit pradāpayet ||
1931 ed. 1.18.15
ūṣmāṇaṃ vedanāṃ dāhaṃ ghanatvājjanayet sa hi |
na ca tenaiva lepena pradehaṃ dāpayet punaḥ |
1931 ed. 1.18.15ef
śuṣkabhāvāt sa nirvīryo yukto 'pi syād apārthakaḥ ||
1931 ed. 1.18.16
ata ūrdhvaṃ vraṇabandhanadravyāṇy upadekṣyāmaḥ tad yathā
kṣaumakārpāsāvikadukūlakauśeyapatrorṇacīnapaṭṭacarmāntarvalkalālābūśakalalatāvidalarajjutūlaphalasantānikālauhānīti
teṣaṃ vyādhiṃ kālaṃ cāvekṣyopayogaḥ prakaraṇataś caiṣām ādeśaḥ ||
1931 ed. 1.18.17
tatra
kośadāmasvastikānuvellitapra(ā.mu)tolīmaṇḍalasthagikāyamakakhaṭvācīnavibandhavitānagophaṇāḥ
pañcāṅgī ceti caturdaśa bandhaviśeṣāḥ | teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa
vyākhyātāḥ ||
1931 ed. 1.18.18
tatra kośamaṅguṣṭhāṅguliparvasu vidadhyāt dāmasaṃbādhe 'ṅge
sandhikūrcakabhrūstanāntaratalakarṇeṣu svastikaṃ anuvellitaṃ tu śākhāsu
grīvāmeḍhrayoḥ pratolīṃ vṛtte 'ṅge maṇḍalaṃ aṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgreṣu
sthagikāṃ yamalavraṇayor yamakaṃ hanuśaṅkhagaṇḍeṣu khaṭvāṃ apāṅgayoś cīnaṃ
pṛṣṭhodaroraḥsu vibandhaṃ mūrdhani vitānaṃ cibukanāsauṣṭhāṃsabastiṣu
gophaṇāṃ jatruṇa ūrdhvaṃ pañcāṅgīm iti yo vā yasmin śarīrapradeśe suniviṣṭo
bhavati taṃ tasmin vidadhyāt ||
1931 ed. 1.18.19
yantraṇam ūrdhvamadhistiryak ca ||
1931 ed. 1.18.20
tatra ghanāṃ kavalikāṃ dattvā vāmahastaparikṣepamṛjum anāviddham
asaṃkucitaṃ mṛdu paṭṭaṃ niveśya badhnīyāt | na ca vraṇasyopari kuryād
granthim ābādhakaraṃ ca ||
1931 ed. 1.18.21
na ca vikeśikauṣadhe 'tisnigdhe 'tirūkṣe viṣame vā kurvīta yasmād atisnehāt
kledo raukṣyāc chedo durnyāsāhraṇavartmāvagharṣaṇam iti ||
1931 ed. 1.18.22
tatra vraṇayatanaviśeṣād bandhaviśeṣas trividho bhavati gāḍhaḥ samaḥ
śithila iti ||
1931 ed. 1.18.23
pīḍayann arujo gāḍhaḥ socchvāsaḥ śithilaḥ smṛtaḥ |
naiva gāḍho na śithilaḥ samo bandhaḥ prakīrtitaḥ ||
1931 ed. 1.18.24
tatra sphikkukṣikakṣāvaṅkṣaṇoruśiraḥsu gāḍhaḥ
śākhāvadanakarṇakaṇṭhameḍhramuṣkapṛṣṭhapārśvodaroraḥsu samaḥ akṣṇoḥ sandhiṣu
ca śithila ti ||
1931 ed. 1.18.25
tatra paittikaṃ gāḍhasthāne samaṃ badhnīyāt samasthāne śithilaṃ
śithilasthāne naiva evaṃ śoṇitaduṣṭaṃ ca ślaiṣmikaṃ śithilasthāne samaṃ
samasthāne gāḍhaṃ gāḍhasthāne gāḍhataraṃ evaṃ vātaduṣṭaṃ ca ||
1931 ed. 1.18.26
tatra paittikaṃ śaradi grīṣme dvirahno badhnīyāt raktopadrutamapyevaṃ
ślaiṣmikaṃ hemantavasantayostryahāt vātopadrutamapyevam | evamabhyūhya
bandhaviparyayaṃ ca kuryāt ||
1931 ed. 1.18.27
tatra samaśithilasthāneṣu gāḍhaṃ baddhe vikeśikauṣadhanair arthakyaṃ
śophavedanāprādurbhāvaś ca gāḍhasamasthāneṣu śithilaṃ baddhe
vikeśikauṣadhapatanaṃ paṭṭasaṃcārāhraṇavartmāvagharṣanam iti
gāḍhaśithilasthāneṣu samaṃ baddhe ca guṇābhāva iti ||
1931 ed. 1.18.28
aviparītabandhe vedanopaśāntir asṛkprasādo mārdavaṃ ca ||
1931 ed. 1.18.29
abadhyamāno daṃśamaśakatṛṇakāṣṭhopalapāṃśuśītavātātapaprabhṛtibhir viśeṣair
abhihanyate vraṇo vividhavedanopadrutaś ca duṣṭatām upaity ālepanādīni cāsya
viśoṣam upayānti ||
1931 ed. 1.18.30
cūrṇitaṃ mathitaṃ bhagnaṃ viśliṣṭam atipātitam |
asthisnāyusirācchinnam āśu bandhena rohati ||
1931 ed. 1.18.31
sukham evaṃ vraṇī śete sukhaṃ gacchati tiṣṭhati |
sukhaṃ śayyāsanasthasya kṣipraṃ saṃrohati vraṇaḥ ||
1931 ed. 1.18.32
abandhyāḥ pittaraktābhighātaviṣanimittā yadā ca
śophadāhapākarāgatodavedanābhibhūtāḥ kṣārāgnidagdhāḥ pākāt
prakuthitapraśīrṇamāṃsāś ca bhavanti ||
1931 ed. 1.18.33
kuṣṭhinām agnidagdhānāṃ piḍakā madhumehinām |
karṇikāś conduruviṣe viṣajuṣṭavraṇāś ca ye ||
1931 ed. 1.18.34
māṃsāpāke na badhyante gudapāke ca dāruṇe |
svabuddhyā cāpi vibhajet kṛtyākṛtyāṃś ca buddhimān ||
1931 ed. 1.18.35
deśaṃ doṣaṃ ca vijñāya vraṇaṃ ca vraṇakovidaḥ |
ṛtūṃś ca parisaṃkhyāya tato bandhān niveśayet ||
1931 ed. 1.18.36
ūrdhvaṃ tiryag adhastāc ca yantraṇā trividhā smṛtā |
yathā ca badhyate bandhas tathā vakṣyāmyaśeṣataḥ ||
1931 ed. 1.18.37
ghanāṃ kavalikāṃ dattvā mṛdu caivāpi paṭṭakam |
vikeśikāmauṣadhaṃ ca nātisnigdhaṃ samācaret ||
1931 ed. 1.18.38
prakledayatyatisnigdhā tathā rūkṣā kṣiṇoti ca |
yuktasnehā ropayati durnyastā vartma gharṣati ||
1931 ed. 1.18.39
viṣamaṃ ca vraṇaṃ kuryāt stambhayet srāvayet tathā |
yathāvraṇaṃ viditvā tu yogaṃ vaidyaḥ prayojayet ||
1931 ed. 1.18.40
pittaje raktaje vā'pi sakṛteva parikṣipet |
asakṛt kaphaje vā'pi vātaje ca vicakṣaṇaḥ ||
1931 ed. 1.18.41
talena pratipīḍyātha srāvayed anulomataḥ |
sarvāṃś ca bandhān gūḍhāntān sandhīṃś ca viniveśayet ||
1931 ed. 1.18.42
oṣṭhasyāpyeṣa sandhāne yathoddiṣṭo vidhiḥ smṛtaḥ |
buddhyotprekṣyābhiyuktena tathā cāsthiṣu jānatā ||
1931 ed. 1.18.43
uttiṣṭhato niṣaṇṇasya śayanaṃ vā'dhigacchataḥ |
gacchato vividhair yānair nāsya duṣyati sa vraṇaḥ ||
1931 ed. 1.18.44
ye ca syur māṃsasaṃsthā vai tvaggatāś ca tathā vraṇāḥ |
sandhyasthikoṣṭhaprāptāś ca sirāsnāyugatās tathā ||
1931 ed. 1.18.45
tathā'vagāḍhagambhīrāḥ sarvato viṣamasthitāḥ |
naite sādhayituṃ śakyā ṛte bandhādbhavanti hi ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
vraṇālepanabandhavidhirnāmāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ ||
ekonaviṃśo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. 1.19.1
athāto vraṇitopāsanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. 1.19.2
yathovāca bhagavān dhanvantriḥ ||
1931 ed. 1.19.3
vraṇitasya prathamamevāgāramanvicchet taccāgāraṃ praśastavāstvād ikaṃ
karyam ||
1931 ed. 1.19.4
praśastavāstuni gṛhe śucāvātapavarjite |
nivāte na ca rogāḥ syuḥ śārīrāgantumānasāḥ ||
1931 ed. 1.19.5
tasmin śayanamasaṃbādhaṃ svāstīrṇaṃ manojñaṃ prākśiraskaṃ saśastraṃ kurvīt
||
1931 ed. 1.19.6
sukhaceṣṭāpracāraḥ syāt svāstīrṇe śayane vraṇī |
prācyāṃ diśi sthitā devāstatpūjārthaṃ ca tacchiraḥ ||
1931 ed. 1.19.7
tasmin suhṛdbhir anukūlaiḥ priyaṃvadair upāsyamāno yatheṣṭamāsīt ||
1931 ed. 1.19.8
suhṛdo vikṣipantyāśu kathābhir vraṇavedanāḥ |
āśvāsayanto bahuśastvanukūlāḥ priyaṃvadāḥ ||
1931 ed. 1.19.9
na ca divānidrāvaśagaḥ syāt ||
1931 ed. 1.19.10
divāsvapnāddraṇe kaṇḍūrgātrāṇāṃ gauravaṃ tathā |
śvayathurvedanā rāgaḥ srāvaś caiva bhṛśaṃ bhavet ||//
1931 ed. 1.19.11
utthānasaṃveśanaparivartanacaṅkramaṇoccair bhāṣaṇādyāsvātmaceṣṭāsvapramatto
vraṇaṃ saṃrakṣet ||
1931 ed. 1.19.12
sthānāsanaṃ caṅkramaṇaṃ divāsvapnaṃ tathaiva ca |
vraṇito na niṣeveta śaktimān api mānavaḥ ||
1931 ed. 1.19.13
utthānādyāsanaṃ sthānaṃ śayyā cātiniṣevitā |
prāpnuyānmārutādaṅge rujastasmād vivarjayet ||
1931 ed. 1.19.14
gamyānāṃ ca strīṇāṃ saṃdarśanasaṃbhāṣaṇasaṃsparśanāni dūrataḥ pariharet ||
1931 ed. 1.19.15
strīdarśanādibhiḥ śukraṃ kadāciccalitaṃ sravet |
grāmyadharmakṛtāndoṣān so 'saṃsarge 'pyavāpnuyāt ||
1931 ed. 1.19.16
navadhānyamāṣatilakalāyakulatthaniṣpāvaharitakaśākāmlalavaṇakaṭukaguḍapiṣṭavikṛtivallūraśuṣkaśākājāvikānūpaudakamāṃsavasāśītodakakṛśarāpāyasadadhidugdhatakraprabhṛtīn
pariharet ||
1931 ed. 1.19.17
takrānto navadhānyādiryo 'yaṃ varga udāhṛtaḥ |
doṣasaṃjanano hyeṣa vijñeyaḥ pūyavardhanaḥ ||
1931 ed. 1.19.18
madyapaś ca maireyāriṣṭāsavaśīdhusurāvikārān pariharet ||
1931 ed. 1.19.19
madyamamlaṃ tathā rūkṣaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ ca vīryataḥ |
āśukāri ca tat pītaṃ kṣipraṃ vyāpādayed draṇam ||
1931 ed. 1.19.20
vātātaparajodhūmāvaśyāyātisevanātibhojanāniṣṭabhojanāśravaṇadarśanerṣyāmarṣabhayakrodhaśokadhyānarātrijāgaraṇaviṣamāśanaśayanopavāsavāgvyāyāmasthānacaṅkramaṇaśītavātaviruddhādhyaśanājīrṇamakṣikādyā
bādhāḥ pariharet ||
1931 ed. 1.19.21
vraṇinaḥ saṃprataptasya kāraṇair evam ādibhiḥ |
kṣīṇaśoṇitamāṃsasya bhuktaṃ samyaṅga jīryati ||
1931 ed. 1.19.22
ajīrṇāt pavanādīnāṃ vibhramo balavān bhavet |
tataḥ śopharujāsrāvadāhapākānavāpnuyāt ||
1931 ed. 1.19.23
sadā nīcanakharomṇā śucinā śuklavāsasā śāntimaṅgaladevatābrāhmaṇagurupareṇa
bhavitavyam iti | tat kasya hetoḥ hiṃsāvihārāṇi hi mahāvīryāṇi rakṣāṃsi
paśupatikuberakumārānucarāṇi māṃsaśoṇitapriyatvāt kṣatajanimittaṃ vraṇinam
upasarpanti satkārārthaṃ jighāṃsūni vā kadācit ||
1931 ed. 1.19.24
bhavati cātra
teṣāṃ satkārakāmānāṃ prayatetāntarātmanā |
dhūpabalyupahārāṃś ca bhakṣyāṃś caivopahārayet ||
1931 ed. 1.19.25
te tu saṃtarpitā ātmavantamk na hiṃsyuḥ | tasmāt satatamatandrito
janaparivṛto nityaṃ dīpodakaśastrasragdāmapuṣpalājādyalaṅkṛte veśmani
sāṃpanmaṅgalamano 'nukūlāḥ kathāḥ śṛṇvannāsīta ||
1931 ed. 1.19.26
saṃpadādyanukūlābhiḥ kathābhiḥ prītamānasaḥ |
āśāvān vyādhimokṣāya kṣipraṃ sukhamavāpnuyāt ||
1931 ed. 1.19.27
ṛgyajuḥsāmātharvavedābhihitair aparaiś cāśīrvidhānair upādhyāyā bhiṣajaś ca
sandhyayo rakṣāṃ kuryuḥ ||
1931 ed. 1.19.28
sarṣapāriṣṭapatrābhyāṃ sarpiṣā lavaṇena ca |
dvirahnaḥ kārayed dhūpaṃ daśarātramatandritaḥ ||
1931 ed. 1.19.29
chatrāmaticchatrāṃ lāṅgū(ā.ṅga)līṃ jaṭilāṃ brahmacāriṇīṃ lakṣmīṃ
guhāmatiguhāṃ vacāmativiṣāṃ śatavīryāṃ sahasravīryāṃ siddhārthakāṃś ca
śirasā dhārayet ||
1931 ed. 1.19.30
vyajyeta bālavyajanair vraṇaṃ na ca vighaṭṭayet |
na tuden na ca kaṇḍūyec chayānaḥ paripālayet ||
1931 ed. 1.19.31
anena vidhinā yuktam ādāv eva niśācarāḥ |
vanaṃ keśāriṇā+ākrāntaṃ varjayanti mṛgā iva ||
1931 ed. 1.19.32
jīrṇaśālyodanaṃ snigdhamalpamuṣṇaṃ dravottaram |
bhuñjāno jāṅgalair māṃsaiḥ śīghraṃ vraṇam apohati ||
1931 ed. 1.19.33
taṇḍulīyakajīvantīsuniṣaṇṇakavāstukaiḥ |
bālamūlakavātārkapaṭolaiḥ kāravellakaiḥ ||
1931 ed. 1.19.34
sadāḍimaiḥ sāmalakair ghṛtabhṛṣṭaiḥ sasaindhavaiḥ |
anyair evaṃguṇair vā'pi mudgādīnāṃ rasena vā ||
śaktūn vilepīṃ kulmāṣaṃ jalaṃ cāpi śṛtaṃ pibet |
1931 ed. 1.19.35
divā na nidrāvaśago nivātagṛhagocaraḥ ||
vraṇī vaidyavaśe tiṣṭhan śīghraṃ vraṇamapohati |
1931 ed. 1.19.36
vraṇe śvayathurāyāsāt sa ca rāgaś ca jāgarāt |
tau ca ruk ca divāsvāpāt tāś ca mṛtyuś ca maithunāt ||
1931 ed. 1.19.37
evaṃvṛttasamācāro vraṇī saṃpadyate sukhī |
āyuś ca dīrgham āpnoti dhanvantarivaco yathā ||
iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vraṇitopāsanīyo
namaikonaviṃśo 'dhyāyaḥ ||
viṃśatitamo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. 1.20.1
athāto hitāhitīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. 1.20.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. 1.20.3
yad vāyoḥ pathyaṃ tat pittasyāpathyam ity anena hetunā na kiṃcid dravyam
ekāntena hitam ahitaṃ vāstīti kecid ācāryā bruvate | tat tu na samyak | iha
khalu yasmād dravyāṇi svabhāvataḥ saṃyogataś caikāntahitāny ekāntāhitāni
hitāhitāni ca bhavanti ||
1931 ed. 1.20.4
tatra ekāntahitāni jātisātmyāt salilaghṛtadugdhaudanaprabhṛtīni
ekāntāhitāni tu dahanapacanamāraṇādiṣu pravṛttāny agnikṣāraviṣādīni saṃyogād
aparāṇi viṣatulyāni bhavanti hitāhitāni tu yad vāyoḥ pathyaṃ tat
pittasyāpathyam iti ||
1931 ed. 1.20.5
ataḥ sarvaprāṇinām ayam āhārārthaṃ varga upadiśyate tad yathā
raktaśaliṣaṣṭikakaṅgukamukundakapāṇḍukapītakapramodakakālakāsanapuṣpakakardamakaśakunāhṛtasugandhakakalamanīvārakodravoddālakaśyāmākagodhūmaveṇuyavādaya
eṇahariṇakuraṅgamṛgamātṛkāśvadaṃṣṭrākarālakrakarakapotalāvatittirikapiñjalavartīravartikādīnāṃ
māṃsāni mudgavanamudgamakuṣṭhakalāyamasūramaṅgalyacaṇakahareṇvāḍhakīsatīnāḥ
cillivāstukasuniṣaṇṇakajīvantītaṇḍulīyakamaṇḍūkaparṇyaḥ gavyaṃ ghṛtaṃ
saindhavadāḍimāmalakam ity eṣa vargaḥ sarvaprāṇināṃ sāmānyataḥ pathyatamaḥ
||
1931 ed. 1.20.6
tathā brahmacaryanivātaśayanoṣṇodakasnānaniśāsvapnavyāyāmāś caikāntataḥ
pathyatamāḥ ||
1931 ed. 1.20.7
ekāntahitāny ekāntāhitāni ca prāg upadiṣṭāni hitāhitāni tu yad vāyoḥ
pathyaṃ tat pittasyāpathyam iti ||
1931 ed. 1.20.8
saṃyogatas tv aparāṇi viṣatulyāni bhavanti | tad yathā
vallīphalakavakakarīrāmlaphalalavaṇakulatthapiṇyākadadhitailavirohipiṣṭaśuṣkaśākājāvikamāṃsamadyajāmbavacilicimamatsyagodhāvarāhāṃś
ca naikadhyam aśnīyāt payasā ||
1931 ed. 1.20.9
rogaṃ sātmyaṃ ca deśaṃ ca kālaṃ dehaṃ ca buddhimān |
avekṣyāgnyādikān bhāvān rogavṛtteḥ prayojayet ||
1931 ed. 1.20.10ab
avasthāntarabāhulyād rogādīnāṃ vyavasthitam |
1931 ed. 1.20.10cd
dravyaṃ necchanti bhiṣaja icchanti svastharakṣaṇe ||
1931 ed. 1.20.11
dvayor anyatarādāne vadanti viṣadugdhayoḥ |
dugdhasyaikāntahitatāṃ viṣam ekāntato 'hitam ||
1931 ed. 1.20.12
evaṃ yuktaraseṣv eṣu dravyeṣu salilādiṣu |
ekāntahitatāṃ viddhi vatsa suśrta nānyathā ||
1931 ed. 1.20.13
ato 'nyāny api saṃyogādahitāni vakṣyāmaḥ na vavirūḍhadhānyair
vasāmadhupayoguḍamāṣair vā grāmyānūpaudakapiśitādīni nābhyavaharet na
payomadhubhyāṃ rohiṇīśākaṃ jātukaśākaṃ vā'śnīyāt balākāṃ vāruṇīkulmāṣābhyāṃ
kākamācīṃ pippalīmaricābhyāṃ nāḍībhaṅgaśākakukkuṭadadhīni ca naikadhyaṃ
madhu coṣṇodakānupānaṃ pittena cāmamāṃsāni surākṛśarāpāyasāṃś ca naikadhyaṃ
sauvīrakeṇa saha tilaśaṣkulīṃ matsyaiḥ sahekṣuvikārān guḍena kākamācīṃ
madhunā mūlakaṃ guḍena vārāhaṃ madhunā ca saha viruddhaṃ kṣīreṇa
mūlakamāmrajāmbavaśvāvicchūkaragodhāś ca sarvāṃś ca matsyān payasā viśeṣeṇa
cilicimaṃ kadalīphalaṃ tālaphalena payasā dadhnā takreṇa vā lakucaphalaṃ
payasā dadhnā māṣasūpena vā prāk payasaḥ payaso 'nte vā ||
1931 ed. 1.20.14
ataḥ karmaviruddhān vakṣyāmaḥ kapotān sarṣapatailabhṛṣṭānnādyāt
kapiñjalamayūralāvatittirigodhāś cairaṇḍadārvyagnisiddhā eraṇḍatailasiddhā
vā nādyāt kāṃsyabhājane daśarātraparyuṣitaṃ sarpiḥ madhu coṣṇair uṣṇe vā
matsyaparipacane śrṇgaveraparipacane vā siddhāṃ kākamācīṃ
tilakalkasiddhamupodikāśākaṃ nārikelena varāhavasā paribhṛṣṭāṃ balākāṃ
bhāsamaṅgāraśūlyaṃ nāśnīyād iti ||
1931 ed. 1.20.15
ato mānaviruddhān vakṣyāmaḥ madhvambunī madhusarpiṣī mānatastulye nāśnīyāt
snehau madhusnehau jalasnehau vā viśeṣādāntarīkṣodakānupānau ||
1931 ed. 1.20.16
ata ūrdhvaṃ rasadvandvāni rasato vīryato vipākataś ca viruddhāni vakṣyāmaḥ
tatra madhurāmlau rasavīryaviruddhau madhuralavaṇau ca madhurakaṭukau ca
sarvataḥ madhuratiktau rasavipākābhyāṃ madhurakaṣāyau ca amlalavaṇau rasataḥ
amlakaṭukau rasavipākābhyāṃ amlatiktāvamlakaṣāyau ca sarvataḥ lavaṇakaṭukau
rasavipākābhyāṃ lavaṇatiktau lavaṇakaṣāyau ca sarvataḥ kaṭutiktau
rasavīryābhyāṃ kaṭukaṣāyau ca tiktakaṣāyau rasataḥ ||
1931 ed. 1.20.17
taratamayogayuktāṃś ca bhāvān atirūkṣān atisnigdhān atyuṣṇān atiśītān ity
evam ādīn vivarjayet ||
1931 ed. 1.20.18
bhavanti cātra |
viruddhāny evam ādīni vīryato yāni kāni ca |
tāny ekāntāhitāny eva śeṣaṃ vidyād dhitāhitam ||
1931 ed. 1.20.19
vyādhim indriyadaurbalyaṃ maraṇaṃ cādhigacchati |
viruddharasavīryāṇi bhuñjāno 'nātmavān naraḥ ||
1931 ed. 1.20.20
yat kiṃcid doṣam utkleśya bhuktaṃ kāyān na nirharet |
rasādiṣv ayathārthaṃ vā tad vikārāya kalpate ||
1931 ed. 1.20.21
viruddhāśanajān rogān pratihanti virecanam |
vamanaṃ śamanaṃ vā'pi pūrvaṃ vā hitasevanam ||
1931 ed. 1.20.22
sātymyato 'lpatayā vā'pi dīptāgnes taruṇasya ca |
snigdhavyāyāmabalināṃ viruddhaṃ vitathaṃ bhavet ||
1931 ed. 1.20.23
atha vātaguṇān vakṣyāmaḥ
pūrvaḥ samadhuraḥ snigdho lavaṇaś caiva mārutaḥ |
gururvidāhajanano raktapittābhivardhanaḥ ||
1931 ed. 1.20.24
kṣatānāṃ viṣajuṣṭānāṃ vraṇinaḥ śleṣmalāś ca |
teṣām eva viśeṣeṇa sadā rogavivardhanaḥ ||
1931 ed. 1.20.25
vātalānāṃ praśastaś ca śrāntānāṃ kaphaśoṣiṇām |
teṣām eva viśeṣeṇa vraṇakledavivardhanaḥ ||
1931 ed. 1.20.26
madhuraś cāvidāhī ca kaṣāyānuraso laghuḥ |
dakṣiṇo mārutaḥ śreṣṭhaś cakṣuṣyo balavardhanaḥ ||
1931 ed. 1.20.27
raktapittapraśamano na ca vātaprakopaṇaḥ |
viśado rūkṣaparuṣaḥ kharaḥ snehabalāpahaḥ ||
1931 ed. 1.20.28
paścimo mārutastīkṣṇaḥ kaphamedoviśoṣaṇaḥ |
sadyaḥ prāṇakṣayakaraḥ śoṣaṇas tu śarīriṇām ||
1931 ed. 1.20.29
uttaro mārutaḥ snigdho mṛdurmadhura eva ca |
kaṣāyānurasaḥ śīto doṣāṇāṃ cāprakopaṇaḥ ||
1931 ed. 1.20.30
tasmāc ca prakṛtisthānāṃ kledano balavardhanaḥ |
kṣīṇakṣayaviṣārtānāṃ viśeṣeṇa tu pūjitaḥ ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne hitāhitīyo nāma viṃśo
'dhyāyaḥ ||
ekaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. 1.21.1
athāto vraṇapraśnam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. 1.21.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. 1.21.3
vātapittaśleṣmāṇa eva dehasaṃbhavahetavaḥ | tair evāvyāpannair adhomadhyor
dhvasanniviṣṭaiḥ śarīramidaṃ dhāryate 'gāram iva sthūṇābhis tisṛbhir ataś ca
tristhūṇamāhureke | ta eva ca vyāpannāḥ pralayahetavaḥ | tadebhir eva
śoṇitacaturthaiḥ saṃbhavasth itipralayeṣv apyavirahitaṃ śarīraṃ bhavati ||
1931 ed. 1.21.4
bhavati cātra |
narte dehaḥ kaphād asti na pittānna ca mārutāt |
śoṇitād api vā nityaṃ deha etais tu dhāryate ||
1931 ed. 1.21.5
tatra vā gatigandhanayor iti dhātuḥ tapa santāpe śliṣa āliṅgane eteṣāṃ
kṛdvihitaiḥ pratyayair vātaḥ pittaṃ śleṣmeti ca rūpāṇi bhavanti ||
1931 ed. 1.21.6
doṣasthānānyata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ tatra samāsena vātaḥ śroṇigudasaṃśrayaḥ
tad upary adho nābheḥ pakvāśayaḥ pakvāmāśayamadhyaṃ pittasya āmāśayaḥ
śleṣmaṇaḥ ||
1931 ed. 1.21.7
ataḥ paraṃ pañcadhā vibhajyante | tatra vātasya vātavyādhau vakṣyāmaḥ
pittasya yakṛtplīhānau hṛdayaṃ dṛṣtistvak pūrvoktaṃ ca
śleṣmaṇastūraḥśiraḥkaṇṭhasandhaya iti pūrvoktaṃ ca etāni khalu doṣāṇāṃ
sthānānyavyāpannānām ||
1931 ed. 1.21.8
visargādānavikṣepaiḥ somasūryānilā yathā |
dhārayanti jagaddehaṃ kaphapittānilās tathā ||
1931 ed. 1.21.9
tatra jijñāsyaṃ kiṃ pittavyatirekādanyo 'gniḥ āhosvit pittamevāgnir iti |
atrocyate na khalu pittavyatirekādanyo 'gnir upalabhyate āgneyatvāt pitte
dahanapacanādiṣvabhipravartamāneṣv agnivad upacāraḥ kriyate 'ntaragnir iti
kṣiṇe hy agniguṇe tatsamānadravyopayogādativṛddhe śītakriyopayogādāgamāc ca
paśyāmo na khalu pittavyatirekādanyo 'gnir iti ||
1931 ed. 1.21.10
taccādṛṣṭahetukena viśeṣeṇa pakvāmāśayamadhyasthaṃ pittaṃ
caturvidhamannapānaṃ pacati vivecayati ca doṣarasamūtrapurīṣāṇi tatrastham
eva cātmaśaktyā śeṣāṇāṃ pittasthānānāṃ śarīrasya cāgnikarmaṇā'nugrahaṃ
karoti tasmin pitte pācako 'gnir iti saṃjñā yat tu yakṛtplīhnoḥ pittaṃ
tasmin rañjako 'gnir iti saṃjñā sa rasasya rāgakṛduktaḥ yat pittaṃ
hṛdayasaṃsthaṃ tasmin sādhako 'gnir iti saṃjñā so
'bhiprārthitamanorathasādhanakṛduktaḥ yaddṛṣṭyāṃ pittaṃ tasminnālocako 'gnir
iti saṃjñā sa rūpagrahaṇādhikṛtaḥ yat tu tvaci pittaṃ tasmin bhrājako 'gnir
iti saṃjñā so 'bhyaṅgapariṣekāvagāhāvalepanādīnāṃ kriyādravyāṇāṃ paktā
chāyānāṃ ca prakāśakaḥ ||
1931 ed. 1.21.11
pittaṃ tīkṣṇaṃ dravam pūti nīlaṃ pītaṃ tathaiva ca |
uṣṇaṃ kaṭurasaṃ caiva vidagdhaṃ cāmlam eva ca ||
1931 ed. 1.21.12
ata ūrdhvaṃ śleṣmasthānānyanuvyākhyāsyāmaḥ | tatra āmāśayaḥ
pittāśayasyopariṣṭhāttatpratyanīkatvād ūrdhvagatitvāt tejasaś candra iva
ādityasya sa caturvidhasyāhārasyādhāraḥ sa ca tatraudakair guṇair āhāraḥ
praklinno bhinnasaṃghātaḥ sukhajaraś ca bhavati ||
1931 ed. 1.21.13
mādhuryāt picchilatvāc ca prakleditvāt tathaiva ca |
āmāśaye saṃbhavati śleṣmā madhuraśītalaḥ ||
1931 ed. 1.21.14
sa tatrastha eva svaśaktyā śeṣāṇāṃ śleṣmasthānānāṃ śarīrasya
codakakarmaṇā'nugrahaṃ karoti
uraḥsthastrikasandhāraṇamātmavīryeṇānnarasasahitena hṛdayāvalambanaṃ karoti
jihvāmūlakaṇṭhastho jihvendriyasya saumyatvāt samyagrasajñāne vartate
śiḥrasthaḥ snehasaṃtarpaṇādhikṛtatvād indriyāṇāmātmavīryeṇānugrahaṃ karoti
sandhisthas tu śleṣmā sarvasandhisaṃśleṣāt sarvasandhyagranuhaṃ karoti ||
1931 ed. 1.21.15
śleṣmā śveto guruḥ snigdhaḥ picchilaḥ śīta eva ca |
madhurastvavigdhaḥ syādvidagdho lavaṇaḥ srṃtaḥ ||
1931 ed. 1.21.16
śoṇitasya sthānaṃ yakṛtplīhānau tac ca prāgabhihitaṃ tatrastham eva śeṣāṇāṃ
śoṇitasthānānāmanugrahaṃ karoti ||
1931 ed. 1.21.17
anuṣṇaśītaṃ madhuraṃ snigdhaṃ raktaṃ ca varṇataḥ |
śoṇitaṃ guru visraṃ syādvidāhaś cāsya pittavat ||
1931 ed. 1.21.18
etāni khalu doṣasthānāni eṣu saṃcīyante doṣāḥ | prāk saṃcayahetur uktaḥ |
tatra saṃcitānāṃ khalu doṣāṇāṃ stabdhapūrṇakoṣṭhatā pītāvabhāsatā mandoṣmatā
cāṅgānāṃ gauravamālasyaṃ cayakāraṇavidveṣaś ceti liṅgāni bhavanti | tatra
prathamaḥ kriyākālaḥ ||
1931 ed. 1.21.19
ata ūrdhvaṃ prakopaṇāni vakṣyāmaḥ | tatra
balavadvigrahātivyāyāmavyavāyādhyayanaprapatanapradhāvanaprapīḍanābhighātalaṅghanaplavanataraṇarātrijāgaraṇabhāraharaṇagajaturagarathapadāticaryākaṭukaṣāyatiktarūkṣalaghuśītavīryaśuṣkaśākavallūravarakoddālakakoradūṣaśyāmākanīvāramudgamasūrāḍhakīhareṇukalāyaniṣpāvānaśanaviṣamāśanādhyaśanavātamūtrapurīṣaśukracchardikṣavathūdgārabāṣpavegavighātādibhir
viśeṣair vāyuḥ prakopamāpadyate ||
1931 ed. 1.21.20
sa śītābhrapravāteṣu gharmānte ca viśeṣataḥ |
pratyūṣasyaparāhṇe tu jīrṇe 'nne ca prakupyati ||
1931 ed. 1.21.21
krodhaśokabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamlalavaṇatīkṣṇoṣṇalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitakaśākagodhāmatsyājāvikamāṃsadadhitakrakūrcikāmastusauvīrakasurāvikārāmlaphalakaṭvaraprabhṛtibhiḥ
pittaṃ prakopamāpadyate ||
1931 ed. 1.21.22
taduṣṇair uṣṇakāle ca meghānte ca viṣeśataḥ |
madhyāhne cārdharātre ca jīryatyanne ca kupyati ||
1931 ed. 1.21.23
divāsvapnāvyāyāmālasyamadhurāmlalavaṇaśītasnigdhagurupicchilābhiṣyandihāyanakayavakanaiṣadhetkaṭamāṣamahāmāṣagodhūma-tila-piṣṭa-vikṛtidadhidugdhakṛśarāpāyasekṣu-vikārānūpaudakamāṃsavasābisamṛṇālakaserukaśṛṅgāṭakamadhura-vallī-phalasamaśanādhyaśanaprabhṛtibhiḥ
śleṣmā prakopamāpadyate ||
1931 ed. 1.21.24
sa śītaiḥ śītakāle ca vasante ca viśeṣataḥ |
pūrvāhṇe ca pradoṣe ca bhuktamātre prakupyati ||
1931 ed. 1.21.25
pittaprakopaṇair eva cābhīkṣṇaṃ dravasnigdhagurubhir āhārair
divāsvapnakrodhānalātapaśramābhighātājīrṇaviruddhādhyaśanādibhir viśeṣair
asṛk prakopamāpadyate ||
1931 ed. 1.21.26
yasmādraktmaṃ vinā doṣair nā kadācit prakupyati |
tasmāt tasya yathādoṣaṃ kālaṃ vidyātprakopaṇe ||
1931 ed. 1.21.27
teṣāṃ prakopāt koṣṭhatodasaṃcaraṇāmlikāpipāsāparidāhānnadveṣahṛdayotkledāś
ca jāyante | tatra dvitīyaḥ kriyākālaḥ ||
1931 ed. 1.21.28
ata ūrdhvaṃ prasaraṃ vakṣyāmaḥ teṣām ebhir ātaṅkaviśeṣaiḥ prakupitānāṃ
(paryuṣita) kiṇvodakapiṣṭasamavāya ivodriktānāṃ prasaro bhavati | teṣāṃ
vāyur gatimattvāt prasaraṇahetuḥ saty apy acaitanye | sa hi rajobhūyiṣṭhaḥ
rajaś ca pravartakaṃ sarvabhāvānām | yathā mahānudakasaṃcayo 'tivṛddhaḥ
setumavadāryāpareṇodakena vyāmiśraḥ sarvataḥ pradhāvati evaṃ doṣāḥ
kadācidekaśo dviśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā vā'nekadhā prasaranti | tad yathā
vātaḥ pittaṃ śleṣmā śoṇitaṃ vātapitte vātaśleṣmāṇau pittaśleṣmāṇau
vātaśoṇite pittaśoṇite śleṣmaśoṇite vātapittaśoṇitāni vātaśleṣmaśoṇitāni
pittaśleṣmaśoṇitāni vātapittakaphāḥ vātapittakaphaśoṇitāni ity evaṃ
pañcadaśadhā prasanti ||
1931 ed. 1.21.29
kṛtsne 'rdhe 'vayave vā'pi yatrāṅge kupito bhṛśam |
doṣo vikāraṃ nabhasi meghavattatra varṣati ||
1931 ed. 1.21.30
nātyarthaṃ kupitaś cāpi līno mārgeṣu tiṣṭhati |
niṣpratyanīkaḥ kālena hetumāsādya kupyati ||
1931 ed. 1.21.31
tatra vāyoḥ pittasthānagatasya pittavat pratīkāraḥ pittasya ca
kaphasthānagatasya kaphavat kaphasya ca vātasthānagatasya vātavat eṣa
kriyāvibhāgaḥ ||
1931 ed. 1.21.32
evaṃ prakupitānāṃ prasaratāṃ ca vāyor vimārgagamanāṭopau
oṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni pittasya arocakāvipākāṅgasādāś chardiś ceti
śleṣmaṇo liṅgāni bavanti tatra tṛtīyaḥ kriyākālaḥ ||
1931 ed. 1.21.33
ata ūrdhvaṃ sthānasaṃśrayaṃ | evaṃ prakupitāḥ tāṃstān śarīrapradeśānāgamya
tāṃstān vyādhīn janayanti | te yadodarasanniveśaṃ kurvanti tadā
gulmavidradhyudarāgnisaṅgānāhavisūcikātisāraprabhṛtīn janayanti bastigatāḥ
pramehāśmarīmūtrāghātamūtradoṣaprabhṛtīn vṛṣaṇagatā vṛddhīḥ meḍhragatā
niruddhaprakaśopadaṃśaśūkadoṣaprabhṛtīn gudagatā bhagandarārśaḥprabhṛtīn
ūrdhvajatrugatāstūrdhvajān tavaṅnāṃsaśoṇitasthāḥ kṣudrarogān kuṣṭhāni
visarpāṃś ca medogatā granthyapacyarbudagalagaṇḍālajīprabhṛtīn asthigatā
vidradhyanuśayīprabhṛtīn pādagatāḥ ślīpadavātaśoṇitavātakaṇṭakaprabhṛtīn
sarvāṅgāgatā jvarasaravāṅgarogaprabhṛtīn teṣāmevamabhiniviṣṭānāṃ
pūrvarūpaprādurbhāvaḥ taṃ pratirogaṃ vakṣyāmaḥ | tatra pūrvarūpagateṣu
caturthaḥ kriyākālaḥ ||
1931 ed. 1.21.34
ata ūrdhvaṃ vyādherdarśanaṃ vakṣyāmaḥ
śophārbudagranthividradhivisarpaprabhṛtīnāṃ pravyaktalakṣaṇatā
jvarātīsāraprabhṛtīnāṃ ca | tatra pañcamaḥ kriyākālaḥ ||
1931 ed. 1.21.35
ata ūrdhvameteṣāmavadīrṇānāṃ braṇabhāvamāpannānāṃ ṣaṣṭhaḥ kriyākālaḥ
jvarātisāraprabhṛtīnāṃ ca dīrghakālānubandhaḥ | tatrāpratikriyamāṇe
'sādhyatām upayānti ||
1931 ed. 1.21.36
bhavanti cātra |
saṃcayaṃ ca prakopaṃ ca prasaraṃ sthānasaṃśrayam |
vyaktiṃ bhedaṃ ca yo vetti doṣāṇāṃ sa bhavedbhiṣak ||
1931 ed. 1.21.37
saṃcaye 'pahṛtā doṣā labhante nottarā gatīḥ |
te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ ||
1931 ed. 1.21.38
sarvair bhāvais tribhir vā'pi dvābhyāmekena vā punaḥ |
saṃsarge kupitaḥ kruddhaṃ doṣaṃ doṣo 'nudhāvati ||
1931 ed. 1.21.39
saṃsarge yo garīyān syād upakramyaḥ sa vai bhavet |
śeṣadoṣāvirodhena sannipāte tathaiva ca ||
1931 ed. 1.21.40
vṛṇoti yasmāt rūḍhe 'pi vraṇavas tu na naśyati |
ādehadhāraṇāttasmād draṇa ity ucyate budhaiḥ ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrashtāne vraṇapraśnādhyāyo
nāmaikaviṃśodhyāyaḥ
dvāviṃśatitamo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. 1.22.1
athāto vraṇāsrāvavijñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyamaḥ ||
1931 ed. 1.22.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. 1.22.3
tvaṅnāṃsasirāsnāyvasthisandhikoṣṭhamarmāṇītyaṣṭau vraṇavastūni | atra
sarvavraṇasanniveśaḥ ||
1931 ed. 1.22.4
tatra ādyaikavastusanniveśī tvagbhedī vraṇaḥ sūpacaraḥ śeṣāḥ
svayamavaddīryamāṇā durupacārāḥ ||
1931 ed. 1.22.5
tatrāyataś caturasro vṛttastripuṭaka iti vraṇākṛtisamāsaḥ śeṣās tu
vikṛtākṛtayo durupakramā bhavanti ||
1931 ed. 1.22.6
sarva eva vraṇāḥ kṣipraṃ saṃrohantyātmavatāṃ subhiṣagbhiś copakrāntāḥ
anātmavatāmajñaiś copakrāntāḥ praduṣyanti pravṛddhatvāc ca doṣāṇāṃ ||
1931 ed. 1.22.7
tatrātisaṃvṛto 'tivivṛto 'tikaṭhino 'timṛdurutsanno 'vasanno 'tiśīto
'tyuṣṇaḥ kṛṣṇaraktapītaśuklādīnāṃ varṇānām anyatamavarṇo bhairavaḥ
pūtipūyamāṃsasirāsnāyuprabhṛtibhiḥ pūrṇaḥ
pūtipūyāsrāvyunmārgyutsaṅgyamanojñadarśanagandho 'tyarthaṃ vedanāvān
dāhapākarāgakaṇḍūśophapiḍakopadruto 'tyarthaṃ duṣṭaśoṇitāsrāvī
dīrghakālānubandhī ceti duṣṭavraṇaliṅgāni | tasya doṣocchrāyeṇa ṣaṭtvaṃ
vibhajya yathāsvaṃ pratīkāre prayateta ||
1931 ed. 1.22.8a
ata ūrdhvaṃ sarvasrāvān vakṣyāmaḥ tatra ghṛṣṭāsu chinnāsu vā tvakṣu
sphoṭeṣu bhinneṣu vidāriteṣu vā salilaprakāśo bhavatyāsrāvaḥ kiṃcidvisraḥ
pītāvabhāsaś ca māṃsagataḥ sadyaś chinnāsu sirāsu raktātipravṛttiḥ pakvāsu
ca toyanāḍībhir iva toyāgamanaṃ pūyasya āsrāvaś cātra tanur vicchinnaḥ
picchilo 'valambī śyāvo 'vaśyāyapratimaś ca snāyugataḥ snigdho ghanaḥ
siṃghāṇakapratimaḥ saraktaś ca asthigato 'sthanyabhihate sphuṭite bhinne
doṣāvadārite vā doṣabhakṣitatvād asthi niḥsāraṃ śuktidhautamivābhāti āsrāvaś
cātra majjamiśraḥ sarudhiraḥ snigdhaś ca saṃdhigataḥ pīḍyamāno na pravartate
ākuñcanaprasāraṇonnamanavinamanapradhāvanotkāsanapravāhaṇaiś ca sravati
āsrāvaś cātra picchilo 'valambī saphenapūyarudhironmathitaś ca koṣṭhagato
'sṛṅnūtrapurīṣapūyodakāni sravati marmagatas tvagādiṣv avaruddhatvān nocyate
|
1931 ed. 1.22.8b
tatra tvagādigatānāmāsrāvāṇāṃ yathākramaṃ
pāruṣyaśyāvāvaśyāyadadhimastukṣārodakamāṃsadhāvanapulākodakasannibhatvāni
mārutādbhavanti pittād
gomedagomūtrabhasmaśaṅkhakaṣāyodakamādhvīkatailasannibhatvāni
pittavadraktādativisratvaṃ ca
kaphānnavanītakāsīsamajjapiṣṭatilanārikelodakavarāhavasāsannibhatvāni
sannipātānnārikelodakair
vārukarasakāñjikaprasādārukodakapriyaṅguphalayakṛnmudgayūṣasavarṇatvānīti ||
1931 ed. 1.22.9
ślokau cātra bhavataḥ |
pakvāśayādasādhyas tu pulākodakasannibhiḥ |
kṣārodakanibhaḥ srāvo varjyo raktāśayātsravan ||
1931 ed. 1.22.10
āmāśayāt kalāyāmbhonibhaś ca trikasandhijaḥ |
srāvānetān parīkṣyādau tataḥ karmācared bhiṣak ||
1931 ed. 1.22.11
ata ūrdhvaṃ sarvavraṇavedanā vakṣyāmaḥ
todanabhedanatāḍanacchedanāyamanamanthanavikṣepaṇacum
cumāyananirdahanāvabhañjanasphoṭanavidāraṇotpāṭanakampanavividhaśūlaviśleṣaṇavikiraṇapūraṇastambhanasvapnākuñcanāṅkuśikāḥ
saṃbhavanti animittavividhavedanāprādurbhāvo vā muhurmuhur yatrāgacchanti
vedanāviśeṣāstaṃ vātikam iti vidyāt oṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni yatra
gātramaṅgārāvakīrṇam iva pacyate yatra coṣmābhivṛddhiḥ kṣate kṣārāvasiktavac
ca vedanāviśeṣāstaṃ paittikam iti vidyāt pittavadraktasamutthaṃ jānīyāt
kaṇḍūrgurutvaṃ suptatvam upadeho 'lpavedanatvaṃ stambhaḥ śaityaṃ ca yatra
taṃ ślaiṣmikam iti vidyāt yatra sarvāsāṃ vedanānām utpattis taṃ sānnipātikam
iti vidyāt ||
1931 ed. 1.22.12
ata ūrdhvaṃ vraṇavarṇān vakṣyāmaḥ bhasmakapotāsthivarṇaḥ paruṣo 'ruṇaḥ
kṛṣṇa iti mārutajasya nīlaḥ pīto haritaḥ śyāvaḥ kṛṣṇo raktaḥ kapilaḥ piṅgala
iti raktapittasamutthayoḥ śvetaḥ snigdhaḥ pāṇḍur iti śleṣmajasya
sarvavarṇopetaḥ sānnipātika iti ||
1931 ed. 1.22.13
bhavati cātra |
na kevalaṃ vraṇeṣūkto vedanāvarṇasaṃgrahaḥ |
sarvaśophavikāreṣu vraṇaval lakṣayed bhiṣak ||
trayoviṃśatitamo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. 1.23.1
athātaḥ kṛtyākṛtyavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. 1.23.2
yathovāca bhagavān dhanantariḥ ||
1931 ed. 1.23.3
tatra vayaḥsthānāṃ dṛḍhānāṃ prāṇavatāṃ sattvavatāṃ ca sucikitsyā
vraṇāḥekasmin vā puruṣe yatraitad guṇacatuṣṭayaṃ tasya sukhasādhanīyatamāḥ |
tatra vayaḥsthānāṃ pratyagradhātutvād āśu vraṇā rohanti dṛḍhānāṃ
sthirabahumāṃsatvāc chastram avacāryamāṇaṃ sirāsnāyvādiviśeṣān na prāpnoti
prāṇavatāṃ vedanābhighātāhārayantraṇādibhir na glānir utpadyate sattvavatāṃ
dāruṇair api kriyāviśeṣair na vyathā bhavati tasmād eteṣāṃ
sukhasādhanīyatamāḥ ||
1931 ed. 1.23.4
ta eva viparītaguṇā vṛddhakṛśālpaprāṇabhīruṣu draṣṭavyāḥ ||
1931 ed. 1.23.5
sphikpāyuprajananalalāṭagaṇḍauṣṭhapṛṣṭhakarṇaphalakoṣodarajatrumukhābhyantarasaṃsthāḥ
sukharopaṇīyā vraṇāḥ ||
1931 ed. 1.23.6
akṣidantanāsāpāṅgaśrotranābhijaṭharasevanīnitambapārśvakukṣivakṣaḥkakṣāstanasandhibhāgagatāḥ
saphenapūyaraktānilavāhino 'ntaḥśalyāś ca duścikitsyāḥ adhobhāgāś
cordhvabhāganirvāhiṇo romāntopanakhamarmajaṅghāsthisaṃśritāś ca bhagandaram
api cāntarmukhaṃ sevanīkuṭakāsthisaṃśritam ||
1931 ed. 1.23.7
kuṣṭhināṃ viṣajuṣṭānāṃ śoṣiṇāṃ madhumehinām |
vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāṃ cāpi vraṇe vraṇāḥ ||
1931 ed. 1.23.8
avapāṭikāniruddhaprakaśasanniruddhagudajaṭharagranthikṣatakrimayaḥ
pratiśyāyajāḥ koṣṭhajāś ca tvagdoṣiṇāṃ pramehiṇāṃ vā ye parikṣateṣu dṛśyante
śarkarā sikatāmeho vātakuṇḍalikā'ṣṭhīlā dantaśarkaropakuśaḥ kaṇṭhaśālūkaṃ
niṣkoṣaṇadūṣitāś ca dantaveṣṭā
visarpāsthikṣatoraḥkṣatavraṇagranthiprabhṛtayaś ca yāpyāḥ ||
1931 ed. 1.23.9
sādhyā yāpyatvam āyānti yāpyāś cāsādhyatāṃ tathā |
ghnanti prāṇān asādhyās tu narāṇām akriyāvatām ||
1931 ed. 1.23.10
yāpanīyaṃ vijānīyāt kriyā dhārayate tu yam |
kriyāyāṃ tu nivṛttāyāṃ sadya eva vinaśyati ||
1931 ed. 1.23.11
prāptā kriyā dhārayati yāpyavayādhitam āturam |
prapatiṣyadivāgāraṃ viṣkambhaḥ sādhuyojitaḥ ||
1931 ed. 1.23.12
ata ūrdhvam asādhyān vakṣyāmaḥ māṃsapiṇḍavad udgatāḥ prasekino
'ntaḥpūyavedanāvanto 'śvāpānavad udvṛttauṣṭhāḥ kecit kaṭhinā gośṛṅgavad
unnatamṛdumāṃsaprarohāḥ apare duṣṭarudhirāsrāviṇastanuśītapicchilasrāviṇo vā
madhyonnatāḥ kecid avasannaśuṣiraparyantāḥ śaṇatūlavat snāyujālavanto
durdarśanāḥ vasāmedomajjamastuluṅgasrāviṇaś ca doṣasamutthāḥ
pītāsitamūtrapurīṣavātavāhinaś ca koṣṭhasthāḥ ta evobhayatobhāgavraṇamukheṣu
pūyaraktanirvāhiṇaḥ (ā.kṣīṇamāṃsānāṃ ca) sarvato gatayaś cāṇumukhā
māṃsabudbudavantaḥ saśabdavātavāhinaś ca śiraḥkaṇṭhasthāḥ kṣīṇamāṃsānāṃ ca
pūyaraktanirvāhiṇo 'rocakāvipākakāsaśvāsopadravayuktāḥ bhinne vā śiraḥkapāle
yatra mastuluṅgadarśanaṃ tridoṣaliṅgaprādurbhāvaḥ kāsaśvāsau vā yasyeti ||
1931 ed. 1.23.13
bhavanti cātra |
vasāṃ medo 'tha majjānaṃ mastuluṅgaṃ ca yaḥ sravet |
āgantus tu vraṇaḥ sidhyen na sidhyed doṣasaṃbhavaḥ ||
1931 ed. 1.23.14
amarmopahite deśe sirāsandhyasthivarjite |
vikāro yo 'nuparyeti tad asādhyasya lakṣaṇam ||
1931 ed. 1.23.15
krameṇopacayaṃ prāpya dhatūn anugataḥ śanaiḥ |
na śakya unmūlayituṃ vṛddho vṛkṣa ivāmayaḥ ||
1931 ed. 1.23.16
sa sthiratvān mahattvāc ca dhātvanukramaṇena ca |
nihantyauṣadhavīryāṇi mantrān duṣṭagraho yathā ||
1931 ed. 1.23.17
ato yo viparītaḥ syāt sukhasādhyaḥ sa ucyate |
abaddhamūlaḥ kṣupako yadvad utpāṭane sukhaḥ ||
1931 ed. 1.23.18
tribhir doṣair anākrāntaḥ śyāvauṣṭhaḥ piḍakī samaḥ |
avedano nirāsrāvo vraṇaḥ śuddha ihocyate ||
1931 ed. 1.23.19
kapotavarṇapratimā yasyāntāḥ kledavarjitāḥ |
sthirāś cipiṭikāvanto rohatīti tam ādiśet ||
1931 ed. 1.23.20
rūḍhavartmānam agranthim aśūnam arujaṃ vraṇam |
tvaksavarṇaṃ samatalaṃ samyag rūḍhaṃ vinirdiśet ||
1931 ed. 1.23.21
doṣaprakopād vyāyāmādabhighātādajīrṇataḥ |
harṣāt krodhād bhayād vā 'pi vraṇo rūḍho 'pi dīryate ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne kṛtyākṛtyavidhirnāma
trayoviṃśo 'dhyāyaḥ ||
caturviṃśatitamo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. 1.24.1
athāto vyādhisamuddeśīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. 1.24.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. 1.24.3
dvividhās tu vyādhayaḥ śastrasādhyāḥ snehādikriyāsādhyāś ca | tatra
śastrasādhyeṣu snehādikriyā na pratiṣidhyate snehādikriyāsādhyeṣu
śastrakarma na kriyate ||
1931 ed. 1.24.4
asmin punaḥ śāstre sarvatantrasāmānyāt sarveṣāṃ vyādhīnāṃ yathāsthūlam
avarodhaḥ kriyate | prāgabhihitaṃ tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya iti | tac ca
duḥkhaṃ trividhaṃ ādhyātmikaṃ ādhibhautikaṃ ādhidaivikam iti | tat tu
saptavidhe vyādhāv upanipatati | te punaḥ saptavidhā vyādhayaḥ tad yathā
ādibalapravṛttāḥ janmabalapravṛttāḥ doṣabalapravṛttāḥ saṃghātabalapravṛttāḥ
kālabalapravṛttāḥ daivabalapravṛttāḥ svabhāvabalapravṛttā iti ||
1931 ed. 1.24.5
tatrādibalapravṛttā ye śukraśoṇitadoṣānvayāḥ kuṣṭhārśaḥprabhṛtayaḥ te 'pi
dvividhāḥ mātṛjāḥ pitṛjāś ca | janmabalapravṛttā ye māturapacārāt
paṅgujātyandhabadhiramūkaminminavāmanaprabhṛtayo jāyante te 'pi dvividhā
rasakṛtāḥ dauhṛdāpacārakṛtāś ca | doṣabalapravṛttā ya ātaṅkasamutpannā
mithyāhārācārakṛtāś ca te 'pi dvividhāḥ āmāśayasamutthāḥ pakvāśayasamutthāś
ca | punaś ca dvividhāḥ śārīrā mānasāś ca | ta ete ādhyātmikāḥ ||
1931 ed. 1.24.6
saṃghātabalapravṛttā ya āgantavo durbalasya balavadvigrahāt te 'pi
dvividhāḥ śastrakṛtā vyālakṛtāś ca | ete ādhibhautikāḥ ||
1931 ed. 1.24.7a
kālabalapravṛttā ye śītoṣṇavātavarṣāprabhṛtinimittāḥ te 'pi dvividhāḥ
vyāpannartukṛtā avyāpannartukṛtāś ca |
1931 ed. 1.24.7
daivabalapravṛttā ye devadrohādabhiśastakā atharvaṇakṛtā upasargajāś ca te
'pi dvividhāḥ vidyudaśanikrtāḥ piśācādikṛtāś ca punaś ca dvividhāḥ
saṃsargajā ākasmikāś ca | svabhāvabalapravṛttāḥ
kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprabhṛtayaḥ te 'pi dvividhāḥ kālakṛtā akālakṛtāś ca
tatra parirakṣaṇakṛtāḥ kālakṛtāḥ aparirakṣaṇakṛtā akālakṛtāḥ | ete
ādhidaivikāḥ | atra sarvavyādhyavarodhaḥ ||
1931 ed. 1.24.8
sarveṣāṃ ca vyādhīnāṃ vātapittaśleṣmāṇa eva mūlaṃ talliṅgatvād
dṛṣṭaphalatvād āgamāc ca | yathā hi kṛtsnaṃ vikārajātaṃ viśvarūpeṇāvasthitaṃ
sattva rajas tamāṃsi na vyatiricyante evam eva kṛtsnaṃ
vikārajātaṃ viśvarūpeṇāvasthitam avyatiricya vātapittaśleṣmāṇo vartante |
doṣadhātumalasaṃsargād āyatanaviśeṣān nimittataś caiṣāṃ vikalpaḥ |
doṣadūṣiteṣv atyarthaṃ dhātuṣu saṃjñā kriyate rasajo 'yaṃ śoṇitajo 'yaṃ
māṃsajo 'yaṃ medojo 'yaṃ asthijo 'yaṃ majjajo 'yaṃ śukrajo 'yam vyādhir iti
||
1931 ed. 1.24.9
tatra
annāśraddhārocakāvipākāṅgamardajvarahṛllāsatṛptigauravahṛtpāṇḍurogamārgoparodhakārśyavairasyāṅgasādākālavalipalitadarśanaprabhṛtayo
rasadoṣajā vikārāḥ
kuṣṭhavisarpapiḍakāmaśakanīlikātilakālakanyacchavyaṅgendraluptaplīhavidradhigulmavātaśoṇitārśo
'rbudāṅgamardāsṛgdararaktapittaprabhṛtayo raktadoṣajāḥ gudamukhameḍhrapākāś
ca adhimāṃsārbudārśo
'dhijihvopajihvopakuśagalaśuṇḍikālajīmāṃsasaṃghātauṣṭhaprakopagalagaṇḍagaṇḍamālāprabhṛtayo
māṃsadoṣajāḥ
granthivṛddhigalagaṇḍārbudamedojauṣṭhaprakopamadhumehātisthaulyātisvedaprabhṛtayo
medodoṣajāḥ adhyasthyadhidantāsthitodaśūlakunakhaprabhṭayo 'sthidoṣajāḥ
tamodarśanamūrcchābhramaparvasthūlamūlārurjanmanetrābhisyandaprabhṛtayo
majjadoṣajāḥ klaibyāpraharṣaśukrāśmarīśukramehaśukradoṣādayaś ca taddoṣajāḥ
tvagdoṣāḥ saṅgo 'tipravṛttirayathāpravṛttir vā malāyatanadoṣāḥ indriyāṇām
apravṛttir ayathā pravṛttir vendriyāyatanadoṣāḥ ity eṣa samāsa uktaḥ
vistaraṃ nimittāni caiṣāṃ pratirogaṃ vakṣyāmaḥ ||
1931 ed. 1.24.10
bhavati cātra |
kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatām |
yatra saṅgaḥ khavaiguṇyād vyādhis tatropajāyate ||
1931 ed. 1.24.11
bhūyo 'tra jijñāsyaṃ kiṃ vātādīnāṃ jvarādīnāṃ ca nityaḥ saṃśleṣaḥ
paricchedo vā iti yadi nityaḥ saṃśleṣaḥ syāt tarhi nityāturāḥ sarva eva
prāṇinaḥ syuḥ athāpy anyathā vātādīnāṃ jvarādīnāṃ cānyatra vartamānānām
anyatra liṅgaṃ na bhavatīti kṛtvā yad ucyate vātādayo jvarādīnāṃ mūlānīti
tan na | atrocyate doṣān pratyākhyāya jvarādayo na bhavanti atha ca na
nityaḥ saṃbandhaḥ yathā hi vidyudvātāśanivarṣāṇyākāśaṃ pratyākhyāya na
bhavanti saty apy ākāśe kadācin na bhavanti atha ca nimittatas tata
evotpattir iti taraṅgabudbudādayaś codakaviśeṣāḥ eva vātādīnāṃ jvarādīnāṃ ca
nāpy evam saṃśleṣo na paricchedaḥ śāśvatikaḥ atha ca nimittata evotpattir
iti ||
1931 ed. 1.24.12
bhavati cātra |
vikāraparimāṇaṃ ca saṃkhyā caiṣāṃ pṛthak pṛthak |
vistareṇottare tantre sarvā bādhāś ca vakṣyate ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vyādhisamuddeśīyo nāma
caturviṃśo 'dhyāyaḥ ||
pañcaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. 1.25.1
athāto 'ṣṭavidhaśastrakarmīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. 1.25.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ |
1931 ed. 1.25.3
chedyā bhagandarā granthiḥ ślaiṣmikastilakālakaḥ |
vraṇavartmārbudānyarśaś carmakīlo 'sthimāṃsagam ||
1931 ed. 1.25.4
śalyaṃ jatumaṇirmāṃsasaṃghāto galaśuṇḍikā |
srāyumāṃsasirākotho valmīkaṃ śataponakaḥ ||
1931 ed. 1.25.5
adhruṣaś copadaṃśāś ca māṃsakandyadhimāṃsakaḥ |
bhedyā vidradhayo 'nyatra sarvajād granthayastrayaḥ ||
1931 ed. 1.25.6
ādito ye visarpāś ca vṛddhayaḥ savidārikāḥ |
pramehapiḍakāśophastanarogāvamanthakāḥ ||
1931 ed. 1.25.7
kumbhīkānuśayīnāḍyo vṛndau puṣkarikālajī |
prāyaśaḥ kṣudrarogāś ca puppuṭau tāludantajau ||
1931 ed. 1.25.8
tuṇḍikerī gilāyuś ca pūrvaṃ ye ca prapākiṇaḥ |
bastis tathā'śmarīhetormedojā ye ca kecana ||
1931 ed. 1.25.9"
lekhyāś catasro rohiṇyaḥ kilāsam upajihvikā |
medojo dantavaidarbho granthir vartmādhijihvikā ||
1931 ed. 1.25.10ab
arśāṃsi maṇḍalaṃ māṃsakandī māṃsonnatis tathā |
1931 ed. 1.25.10cd
vedhyāḥ sirā bahuvidhā mūtravṛddhirdakodaram ||
1931 ed. 1.25.11-12ab
eṣyā nāḍyaḥ saśalyāś ca vraṇā unmārgiṇaś ca |
āhāryāḥ śarkarās tisro dantakarṇamalo 'śmarī ||
śalyāni mūḍhagarbhāś ca varcaś ca nicitaṃ gude |
1931 ed. 1.25.12cd
srāvyā vidradhayaḥ pañca bhaveyuḥ sarvajādṛte ||
1931 ed. 1.25.13
kuṣṭhāni vāyuḥ sarujaḥ śopho yaś caikadeśajaḥ |
pālyāmayāḥ ślīpadāni viṣajuṣṭaṃ ca śoṇitam ||
1931 ed. 1.25.14
arbudāni visarpāś ca granthayaś cāditas tu ye |
trayas trayaś copadaṃśāḥ stanarogā vidārikā ||
1931 ed. 1.25.15
suṣiro galaśālūkaṃ kaṇṭakāḥ kṛmidantakaḥ |
dantaveṣṭaḥ sopakuśaḥ śītādo dantapuppuṭaḥ ||
1931 ed. 1.25.16
pittāsṛkkaphajāś cauṣṭhyāḥ kṣudrarogāś ca bhūyaśaḥ |
sīvyā medaḥsamutthāś ca bhinnāḥ sulikhitā gadāḥ ||
1931 ed. 1.25.17
sadyovraṇāś ca ye caiva calasandhivyapāśritāḥ |
na kṣārāgniviṣair juṣṭā na ca mārutavāhinaḥ ||
1931 ed. 1.25.18
nāntarlohitaśalyāś ca teṣu samyagviśodhanam |
pāṃśuromanakhādīni calamasthi bhavec ca yat ||
1931 ed. 1.25.19
ahṛtāni yato 'mūni pācayeyurbhṛśaṃ vraṇam |
rujaś ca vividhāḥ kuryus tasmād etān viśodhayet ||
1931 ed. 1.25.20
tato vraṇaṃ samunnamya sthāpayitvā yathāsthitam |
sīvyet sūkṣmeṇa sūtreṇa valkenāśmantakasya vā ||
1931 ed. 1.25.21
śaṇajakṣaumasūtrābhyāṃ snāyvā bālena vā punaḥ |
mūrvāguḍūcītānair vā sīvyed vellitakaṃ śanaiḥ ||
1931 ed. 1.25.22
sīvyed gophaṇikāṃ vā'pi sīvyed vā tunnasevanīm |
ṛjugranthim atho vā'pi yathāyogam athāpi vā ||
1931 ed. 1.25.23
deśe 'lpamāṃse sandhau ca sūcī vṛttāṅguladvayam |
āyatā tryaṅgulā tryasrā māṃsale vā'pi pūjitā ||
1931 ed. 1.25.24
dhanurvakrā hitā marmaphalakośodaropari |
ity etās trividhāḥ sūcīs tīkṣṇāgrāḥ susamāhitāḥ ||
1931 ed. 1.25.25
kārayen mālatīpuṣpavṛntāgraparimaṇḍalāḥ |
nātidūre nikṛṣṭe vā sūcīṃ karmaṇi pātayet ||
1931 ed. 1.25.26
dūrādrujo vraṇauṣṭhasya sannikṛṣṭe 'valuñcanam ||
1931 ed. 1.25.27
atha kṣaumapicucchannaṃ susyūtaṃ pratisārayet |
priyaṅgvañjanayaṣṭyāhvarodhracūrnaiḥ samantataḥ ||
1931 ed. 1.25.28
śallakīphalacūrnṇair vā kṣaumadhyāmena vā punaḥ |
tato vraṇaṃ yathāyogaṃ baddhvācārikam ādiśet ||
1931 ed. 1.25.29
etad aṣṭavidhaṃ karma samāsena prakīrtitam |
cikitsiteṣu kārtsnyena vistaras tasya vakṣyate ||
1931 ed. 1.25.30
hīnātiriktaṃ tiryak ca gātracchedanam ātmanaḥ |
etāś catasro 'ṣṭavidhe karmaṇi vyāpadaḥ smṛtāḥ |
1931 ed. 1.25.31
ajñānalobhāhitavākyayoga
bhayapramohair aparaiś ca bhāvaiḥ |
yadā prayuñjīta bhiṣak kuśastraṃ
tadā sa śeṣān kurute vikārān ||
1931 ed. 1.25.32
taṃ kṣāraśastrāgnibhir auṣadhaiś ca
bhūyo 'bhiyuñjānam ayuktiyuktam |
jijīviṣur dūrata eva vaidyaṃ
vivarjayed ugraviṣāhitulyam ||
1931 ed. 1.25.33
tad eva yuktaṃ tv atimarmasandhīn
hiṃsyāt sirāḥ snāyum athāsthi caiva |
mūrkhaprayuktaṃ puruṣaṃ kṣaṇena
prāṇair viyuñjyādathavā kathaṃcit ||
1931 ed. 1.25.34
bhramaḥ pralāpaḥ patanaṃ pramoho
viceṣṭanaṃ saṃlayanoṣṇate ca |
srastāṅgatā mūrcchanam ūrdhvavāta
s tīvrā rujo vātakṛtāś ca tās tāḥ ||
1931 ed. 1.25.35
māṃsodakābhaṃ rudhiraṃ ca gacchet
sarvendriyārthoparamas tathaiva |
daśārdhasaṃkhyeṣv api hi kṣateṣu sāmānyato marmasu liṅgam uktam ||
1931 ed. 1.25.36
surendragopapratimaṃ prabhūtaṃ
raktaṃ sraved vai kṣatataś ca vāyuḥ |
karoti rogān vividhān yathoktāṃś
chinnāsu bhinnāsv athavā sirāsu ||
1931 ed. 1.25.37
kaubjyaṃ śarīrāvayavāvasādaḥ
kriyāsv aśaktis tumulā rujaś ca |
cirād vraṇo rohati yasya cāpi
taṃ snāyuviddhaṃ manujaṃ vyavasyet ||
1931 ed. 1.25.38
śophātivṛddhis tumulā rujaś ca
balakṣayaḥ parvasu bhedaśophau |
kṣateṣu sandhiṣv acalācaleṣu syāt
sandhikarmoparatiś ca liṅgam ||
1931 ed. 1.25.39
ghorā rujo yasya niśādineṣu
sarvāsv avasthāsu na śāntir asti |
tṛṣṇā'ṅgasādau śvayathuś ca rukṣaḥ
tam asthividdhaṃ manujaṃ vyavasyet ||
1931 ed. 1.25.40
yathāsvam etāni vibhāvayeyur
liṅgāni marmasv abhitāḍiteṣu |
sparśaṃ na jānāti vipāṇḍuvarṇo
yo māṃsamarmaṇy abhitāḍitaḥ syāt ||
1931 ed. 1.25.41
ātmānamevātha jaghanyakārī śastreṇa yo hanti hi karma kurvan |
tamātmāvānātmahanaṃ kuvaidyaṃ vivarjayed āyurabhīpsamānaḥ ||
1931 ed. 1.25.42
tiryakpraṇihite śastre doṣāḥ purvamudāhṛtāḥ |
tasmāt pariharan doṣān kuruyācchastranipātanam ||
1931 ed. 1.25.43
mātaraṃ pitaraṃ putrān bāndhavānapi cāturaḥ |
apyetānabhiśaṅketa vaidye viśvāsameti ca ||
1931 ed. 1.25.44
visṛjatyātmanā+ātmānaṃ na cainaṃ pariśaṅkate |
tasmāt putravadevainaṃ pālayed āturaṃ bhiṣak ||
1931 ed. 1.25.45
dharmārthau kīrtim ity arthaṃ satāṃ grahaṇam uttamam |
prāpnuyāt svargavāsaṃ ca hitamārabhya karmaṇā ||
1931 ed. 1.25.46
karmaṇā kaścidekena dvābhyāṃ kaścittribhis tathā |
vikāraḥ sādhyate kaścic caturbhir api karmabhiḥ ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne 'ṣṭavidhaśastrakarmaṇyo nāma
pañcaviṃśo 'dhyāyaḥ ||
ṣaḍviṃśatitamo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. 1.26.1
athātaḥ pranaṣṭaśalyavijñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. 1.26.2
yathovāca bhagavān dhanvantiriḥ ||
1931 ed. 1.26.3
śala śvala āśugamane dhātuḥ tasya śalyam iti rūpam ||
1931 ed. 1.26.4
tad dvividhaṃ śārīram āgantukaṃ ca ||
1931 ed. 1.26.5
sarvaśarīrābādhakaraṃ śalyaṃ tadihopadiśyata ity ataḥ śalyaśāstram ||
1931 ed. 1.26.6
tatra śārīraṃ romanakhādi dhātavo 'nnamalā doṣāś ca duṣṭāḥ āgantv api
śārīraśalyavyatirekeṇa yāvanto bhāvā duḥkham utpādayanti ||
1931 ed. 1.26.7
adhikāro hi lohaveṇuvṛkṣatṛṇaśṛṅgāsthimayeṣu tatrāpi viśeṣato loheṣveva
viśasanārthopapannatvāllohasya lohānām api durvāratvād aṇumukhatvād
dūraprayojanakaratvāc ca śara evādhikṛtaḥ | sa dvividhaḥ karṇī ślakṣṇaś ca
prāyeṇa vividhavṛkṣapatrapuṣpaphalatulyākṛtayo vyākhyātā
vyālamṛgapakṣivaktrasadṛśāś ca ||
1931 ed. 1.26.8
sarvaśalyānāṃ tu mahatāmaṇūnāṃ vā pañcavidho gativiśeṣa ūrdhvam adho
'rvācīnas tiryag ṛjur iti ||
1931 ed. 1.26.9-10
tāni vegakṣayāt pratighātād vā tvagādiṣu vraṇavastuṣv avatiṣṭhante
dhamanīsroto 'sthivivarapeśīprabhṛtiṣu vā śarīrapradeśeṣu || 1931 ed.
1.26.10 tatra śalyalakṣaṇam ucyamānam upadhāraya | tat tu
dvividhaṃ sāmānyaṃ vaiśeṣikaṃ ca | śyāvaṃ piḍakācitaṃ śophavedanāvantaṃ
muhurmuhuḥ śoṇitāsrāviṇaṃ budbudavad unnataṃ mṛdumāṃsaṃ ca vraṇaṃ jānīyāt
saśalyo 'yam iti | sāmānyam etal lakṣaṇam uktam | vaiśeṣikaṃ tu tvaggate
vivarṇaḥ śopho bhavaty āyataḥ kaṭhinaś ca māṃsagate śophābhivṛddhiḥ
śalyamārgān upasaṃrohaḥ pīḍanāsahiṣṇutā coṣapākau ca peśyantarasthe 'py etad
eva coṣaśophavarjaṃ sirāgate sirādhmānam sirāśūlaṃ sirāśophaś ca snāyugate
snāyujālotkṣepaṇaṃ saṃrambhaś cogrā ruk ca srotogate srotasāṃ
svakarmaguṇahāniḥ; dhamanīsthe saphenaṃ raktam īrayann anilaḥ saśabdo
nirgacchaty aṅgamardaḥ pipāsā hṛllāsaś ca asthigate
vividhavedanāprādurbhāvaḥ śophaś ca asthivivaragate 'sthipūrṇatā'sthitodaḥ
saṃharṣo balavāṃś ca sandhigate 'sthivacceṣṭoparamaś ca koṣṭhagata
āṭopānāhau mūtrapurīṣāhāradarśanaṃ ca vraṇamukhāt marmagate marmaviddhāvac
ceṣṭate | sūkṣmagatiṣu śalyeṣv etāny eva lakṣaṇāny aspaṣṭāni bhavanti ||
1931 ed. 1.26.11
mahānty alpāni vā śuddhadehānām anulomasanniviṣṭāni rohanti viśeṣataḥ
kaṇṭhasrotaḥsirātvakpeśyasthivivareṣu doṣaprakopavyāyāmābhighātājīrṇebhyaḥ
pracalitāni punarbādhante ||
1931 ed. 1.26.12
tatra tvakpranaṣṭe snigdhasvinnāyāṃ mṛnmāṣayavagodhūmagomayamṛditāyāṃ tvaci
yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt
styānaghṛtamṛccandanakalkair vā pradigdhāyāṃ śalyoṣmaṇā+āśu visarati ghṛtam
upaśuṣyati vā lepo yatra tatra śalyaṃ vijānīyāt māṃsapranaṣṭe
snehasvedādibhiḥ kriyāviśeṣair aviruddair āturam upapādayet karśitasya tu
śithilībhūtam anavabaddhaṃ kṣubhyamāṇaṃ yatra saṃrambhaṃ vedanāṃ vā janayati
tatra śalyaṃ vijānīyāt koṣṭhāsthisandhipeśīvivareṣv avasthitam evam eva
parīkṣeta sirādhamanīsrotaḥsnāyupranaṣṭe khaṇḍacakrasaṃyukte yāne vyādhitam
āropyāśu viṣame 'dhvani yāyād yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ
jānīyāt asthipranaṣṭe snehasvedopapannānyasthīni bandhanapīḍanābhyāṃ bhṛśam
upācared yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ jānīyāt
sandhipranaṣṭe snehasvedopapannān sandhīn prasaraṇākuñcanabandhanapīḍanair
bhṛśam upācaret yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt
marmapranaṣṭe tv ananyabhāvān marmaṇām uktaṃ parīkṣaṇaṃ bhavati ||
1931 ed. 1.26.13
sāmānyalakṣaṇam api ca
hastiskandhāśvapṛṣṭhaparvatadrumārohaṇadhanurvyāyāmadrutayānaniyuddhādhvagamanalaṅghanaprataraṇaplavanavyāyāmair
jṛmbhodgārakāsakṣavathuṣṭhīvanahasanaprāṇāyāmair
vātamūtrapurīṣaśukrotsargair vā yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra
śalyaṃ jānīyāt ||
1931 ed. 1.26.14
bhavanti cātra |
yasmiṃs todādayo deśo suptatā gurutā'pi ca |
ghaṭṭate bahuśo yatra srūyate tudyate 'pi ca ||
1931 ed. 1.26.15
āturaś cāpi yaṃ deśam abhīkṣṇaṃ parirakṣati |
saṃvāhyamāno bahuśas tatra śalyaṃ vinirdiśet ||
1931 ed. 1.26.16
alpābādham aśūnaṃ ca nīrujaṃ nirupadravam |
prasannaṃ mṛduparyantaṃ nirāghaṭṭamanunnatam ||
1931 ed. 1.26.17
eṣaṇyā sarvato dṛṣṭvā yathāmārgaṃ cikitsakaḥ |
prasārākuñcanān nūnaṃ niḥśalyam iti nirdiśet ||
1931 ed. 1.26.18
asthyātmakaṃ bhajyate tu śalyamantaś ca śīryate |
prāyo nirbhujyate śārṅgam āyasaṃ ceti niścayaḥ ||
1931 ed. 1.26.19
vārkṣavaiṇavatārṇāni nirhrayante tu no yadi |
pacanti raktaṃ māṃsaṃ ca kṣipram etāni dehinām ||
1931 ed. 1.26.20
kānakaṃ rājataṃ tāmraṃ raitikaṃ trapusīsakam |
cirasthānād vilīyante pittatejaḥpratāpanāt ||
1931 ed. 1.26.21
svabhāvaśītā mṛdavo ye cānye 'pīdṛśā matāḥ |
dravībhūtāḥ śarīre 'sminn ekatvaṃ yānti dhātubhiḥ ||
1931 ed. 1.26.22
viṣāṇadantakeśāsthiveṇudārūpalāni tu |
śalyāni na viśīryante śarīre mṛnmayāni ca ||
1931 ed. 1.26.23
dvividhaṃ pañcagatimattvagādivraṇavastuṣu |
viśliṣṭaṃ vetti yaḥ śalyaṃ sa rājñaḥ kartum arhati ||
iti suśrtasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne pranaṣṭaśalyavijñānīyo nāma
ṣaḍviṃśatitamo 'dhyāyaḥ ||
saptaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. 1.27.1
athātaḥ śalyāpanayanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. 1.27.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. 1.27.3
śalyaṃ dvividhamavabaddhamanavabaddhaṃ ca ||
1931 ed. 1.27.4
tatra samāsenānavabaddhaśalyoddharaṇārthaṃ pañcadaśa hetūn vakṣyāmaḥ | tad
yathā svabhāvaḥ pācanaṃ bhedanaṃ dāraṇaṃ pīḍanaṃ pramārjanaṃ nirdhmāpanaṃ
vamanaṃ virecanaṃ prakṣālanaṃ pratimarśaḥ pravāhaṇaṃ ācūṣaṇaṃ ayaskānto
harṣaś ceti ||
1931 ed. 1.27.5
tatrāśrukṣavathūdgārakāsamūtrapurīṣānilaiḥ svabhāvabalapravṛttair
nayanādibhyaḥ patati māṃsāvagāḍhaṃ śalyamavidahyamānaṃ pācayitvā
prakothā(ā.pā)ttasya pūyaśoṇitavegād gauravād vā patati | pakvamabhidyamānaṃ
bhedayed dārayed vā | bhinnamanirasyamānaṃ pīḍanīyaiḥ pīḍayet pāṇibhir vā |
aṇūny akṣaśalyāni pariṣecanādhmāpanair bālavastrapāṇibhiḥ pramārjayet |
āhāraśeṣaśleṣmahīnāṇuśalyāni śvasanotkāsanapradhamanair nirdhamet |
annaśalyāni vamanāṅgulipratimarśaprabhṛtibhiḥ | virecanaiḥ pakvāśayagatāni |
vraṇadoṣāśayagatāni prakṣālanaiḥ | vātamūtrapurīṣagarbhasaṅgeṣu
pravāhaṇamuktaṃ | mārutodakasaviṣarudhiraduṣṭastanyeṣv ācūṣaṇam āsyena
viṣāṇair vā | anulomam anavabaddham akarṇam analpavraṇamukham ayaskāntena |
hṛdy avasthitam anekakāraṇotpannaṃ śokaśalyaṃ harṣeṇeti ||
1931 ed. 1.27.6
sarvaśalyānāṃ tu mahatām aṇūnāṃ vā dvāv evāharaṇahetū bhavataḥ pratilomo
'nulomaś ca ||
1931 ed. 1.27.7-8
tatra pratilomamarvācīnamānayet anulomaṃ parācīnam || 1931 ed.
1.27.8 uttuṇḍitaṃ chitvā nirghātayecchedanīyamukham ||
1931 ed. 1.27.9
chedanīyamukhānyapi kukṣivakṣaḥkakṣāvaṃkṣaṇaparśukāntarapatitāni ca
hastaśakyaṃ yathāmārgeṇa hastenaivāpahartuṃ prayateta ||
1931 ed. 1.27.10
hastenāpahartum aśakyaṃ viśasya śastreṇa yantreṇāpaharet ||
1931 ed. 1.27.11
bhavati cātra |
śītalena jalenainaṃ mūrcchantam avasecayet |
saṃrakṣedasya marmāṇi muhur āśvāsayec ca tam ||
1931 ed. 1.27.12
tataḥ śalyam uddhṛtya nirlohitaṃ vraṇaṃ kṛtvā svedārham
agnighṛtaprabhṛtibhiḥ saṃsvedya vidahya pradihya sarpirmadhubhyāṃ
baddhvā+ācārikam upadiśet | (? sirāsnāyuvilagnaṃ śalākādibhir vimocyāpanayet
śvayathugrastavāraṅgaṃ samavapīḍya śvayathuṃ durbalavāraṅgaṃ kuśādibhir
baddhvā |)
1931 ed. 1.27.13
hṛdayamabhito vartamānaṃ śalyaṃ śītajalādibhir udvejitasyāpahared
yathāmārgaṃ durupaharam anyato 'pabādhyamānaṃ pāṭayitvoddharet ||
1931 ed. 1.27.14
asthivivarapraviṣṭam asthividaṣṭaṃ vā'vagṛhya pādābhyāṃ yantreṇāpaharet
aśakyamevaṃ vā balavadbhiḥ suparigṛhītasya yantreṇa grāhayitvā śalyavāraṅgaṃ
pravibhujya dhanurguṇair baddhaikataś cāsya pañcāṅgyām upasaṃyatasyāśvasya
vaktrakavike badhnīyāt athainaṃ kaśayā tāḍayed yathonnamayan śiro vegena
śalyam uddharati dṛḍhāṃ vā vṛkṣaśākhām avanamya tasyāṃ pūrvavad
baddhvoddharet ||
1931 ed. 1.27.15
adeśottuṇḍitamaṣṭhīlāśmamudgarāṇāmnyatamasya prahāreṇa vicālya yathāmārgam
eva yantreṇa ||
1931 ed. 1.27.16
(? yantreṇa ) vimṛditakarṇāni karṇavantyanābādhakaradeśottuṇḍitāni
purastādeva ||
1931 ed. 1.27.17
jātuṣe kaṇṭhāsakte kaṇṭhe nāḍīṃ praveśyāgnitaptāṃ ca śalākāṃ tayā 'vagṛhya
śītābhir adbhiḥ pariṣicya sthirībhūtām uddharet ||
1931 ed. 1.27.18-21
ajātuṣaṃ jatumadhūcchiṣṭapraliptayā śalākayā pūrvakalpenetyeke ||
1931 ed. 1.27.19 asthiśalyamanyadvā
tiryakkaṇṭhāsaktamavekṣya keśoṇḍukaṃ dṛḍhaikasūtrabaddhaṃ dravabhaktopahitaṃ
pāyayed ākaṇṭhāt pūrṇakoṣṭhaṃ ca vāmayet vamataś ca śalyaikadeśasaktaṃ
jñātvā sūtraṃ sahasā tvākṣipet mṛdunā vā dantadhāvanakūrcakenāpaharet
praṇudedvā'ntaḥ | kṣatakaṇṭhāya ca madhusarpiṣī leḍhuṃ
prayacchettriphalācūrṇaṃ vā madhuśarkarāvimiśram || 1931 ed.
1.27.20 udakapūrṇodaramavākśirasamavapīḍayed dhunīyādvāmayed vā
bhasmarāśau vā nikhanedāmukhāt || 1931 ed. 1.27.21 grāsaśalye
tu kaṇṭhāsakte niḥśaṅkamanavabuddhaṃ skandhe muṣṭinā'bhihanyāt snehaṃ madyaṃ
pānīyaṃ vā pāyayet ||
1931 ed. 1.27.22
bāhurajjulatāpāśaiḥ kaṇṭhapīḍanādvāyuḥ prakupitaḥ śleṣmāṇaṃ kopayitvā sroto
niruṇaddhi lālāsrāvaṃ phenāgamanaṃ saṃjñānāśaṃ cāpādayati tamabhyajya
saṃsvedya śirovirecanaṃ tasmai tīkṣṇaṃ dadyādrasaṃ ca vātaghnaṃ vidadhyād
iti ||
1931 ed. 1.27.23
bhavanti cātra |
śalyākṛtiviśeṣāṃś ca sthānānyāvekṣya buddhimān |
tathā yantrapṛthaktvaṃ ca samyak śalyamathāharet ||
1931 ed. 1.27.24
karṇavanti tu śalyāni duḥkhāhāryāṇi yāni ca |
ādadīta bhiṣak tasmāt tāni yuktyā samāhitaḥ ||
1931 ed. 1.27.25
etair upāyaiḥ śalyaṃ tu naiva niryātyate yadi |
matyā nipuṇayā vaidyo yantrayogaiś ca nirharet ||
1931 ed. 1.27.26
śothapākau rujaś cogrāḥ kuryāc chalyam anirhṛtam |
vaikalyaṃ maraṇaṃ cā'pi tasmād yatnād vinirharet ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śalyāpanayanīyo nāma
saptaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ ||
aṣṭāviṃśatitamo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. 1.28.1
athāto viparītāviparītavraṇavijñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. 1.28.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. 1.28.3
phalāgnijalavṛṣṭīnāṃ puṣpadhūmāmbudā yathā |
khyāpayanti bhaviṣyatvaṃ tathā riṣṭāni pañcatām ||
1931 ed. 1.28.4
tāni saukṣmyāt pramādād vā tathaivāśu vyatikramāt |
gṛhyante nodgatāny ajñair mumūrṣor na tv asaṃbhavāt ||
1931 ed. 1.28.5
dhruvaṃ tu maraṇaṃ riṣṭe brāhmaṇais tat kilāmalaiḥ |
rasāyanatapojapyatatparair vā nivāryate ||
1931 ed. 1.28.6
nakṣatrapīḍā bahudhā yathā kālād vipacyate |
tathaivāriṣṭapākaṃ ca bruvate bahavo janāḥ ||
1931 ed. 1.28.7
asiddhim āpnuyāl loke pratikurvan gatāyuṣaḥ |
ato 'riṣṭani yatnena lakṣayet kuśalo bhiṣak ||
1931 ed. 1.28.8
gandhavarṇarasādīnāṃ viśeṣāṇāṃ svabhāvataḥ |
vaikṛtaṃ yat tad ācaṣṭe vraṇinaḥ pakvalakṣaṇam ||
1931 ed. 1.28.9
kaṭus tīkṣṇaś ca visraś ca gandhas tu pavanādibhiḥ |
lohagandhis tu raktena vyāmiśraḥ sānnipātikaḥ ||
1931 ed. 1.28.10
lājātasītailasamāḥ kiṃcidvisrāś ca gandhataḥ |
jñeyāḥ prakṛtigandhāḥ syur ato 'nyad gandhavaikṛtam ||
1931 ed. 1.28.11
madhyāgurvājyasumanaḥpadmacandanacampakaiḥ |
sagandhā divyagandhāś ca mumūrṣūṇāṃ vraṇāḥ smṛtāḥ ||
1931 ed. 1.28.12
śvavājimūṣikadhvāṅkṣapūtivallūramatkuṇaiḥ |
sagandhāḥ paṅkagandhāś ca bhūmigandhāś ca garhitāḥ ||
1931 ed. 1.28.13
dhyāmakuṅkumakaṅkuṣṭhasavarṇāḥ pittakopataḥ |
na dahyante na cūṣyante bhiṣak tān parivarjayet ||
1931 ed. 1.28.14
kaṇḍūmantaḥ sthirāḥ śvetāḥ snigdhāḥ kaphanimittataḥ |
dūyante vā'pi dahyante bhiṣak tān parivarjayet ||
1931 ed. 1.28.15
kṛṣṇās tu ye tanusrāvā vātajā marmatāpinaḥ |
svalpām api na kurvanti rujaṃ tān parivarjayet ||
1931 ed. 1.28.16
kṣveḍanti ghurghurāyante jvalantīva ca ye vraṇāḥ |
tvaṅmāṃsasthāś ca pavanaṃ saśabdaṃ visṛjanti ye ||
1931 ed. 1.28.17
ye ca marmasvasaṃbhūtā bhavanty atyarthavedanāḥ |
dahyante cāntaratyarthaṃ bahiḥ śītāś ca ye vraṇāḥ ||
1931 ed. 1.28.18
dahyante bahir atyarthaṃ bhavanty antaś ca śītalāḥ |
śaktidhvajarathā kuntavājivāraṇagovṛṣāḥ ||
1931 ed. 1.28.19
yeṣu cāpy avabhāseran prāsādākṛtayas tathā |
cūrṇāvakīrṇā iva ye bhānti vā na ca cūrṇitāḥ ||
1931 ed. 1.28.20
prāṇamāṃsakṣayaśvāsakāsārocakapīḍitāḥ |
pravṛddhapūyarudhirā vraṇā yeṣāṃ ca marmasu ||
1931 ed. 1.28.21
kriyābhiḥ samyag ārabdhā na sidhyanti ca ye vraṇāḥ |
varjayet tān bhiṣak prājñaḥ saṃrakṣannātmano yaśaḥ ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
viparītāviparītavraṇavijñānīyo nāmāṣṭaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ ||
ekonatriṃśattamo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. 1.29.1
athāto viparītāviparītasvapnanidarśanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. 1.29.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. 1.29.3
dūtadarśanasaṃbhāṣā veṣāś ceṣṭitam eva ca |
ṛkṣaṃ velā tithiś caiva nimittaṃ śakuno 'nilaḥ ||
1931 ed. 1.29.4
deśo vaidyasya vāgdehamanasāṃ ca viceṣṭitam |
kathayanty āturagataṃ śubhaṃ vā yadi vā'śubham ||
1931 ed. 1.29.5
pākhaṇḍāśramavarṇānāṃ sapakṣāḥ karmasiddhaye |
ta eva viparītāḥ syur dūtāḥ karmavipattaye ||
1931 ed. 1.29.6
napuṃsakaṃ strī bahavo naikakāryā asūyakāḥ |
gardabhoṣṭrarathaprāptāḥ prāptā vā syuḥ paramparāḥ ||
1931 ed. 1.29.7
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ |
pāśadaṇḍāyudhadharāḥ pāṇḍuretaravāsasaḥ ||
1931 ed. 1.29.8
ārdrajīrṇāpasavyaikamalinoddhvastavāsasaḥ |
nyūnādhikāṅgā udvignā vikṛtā raudrarūpiṇaḥ ||
1931 ed. 1.29.9
rūkṣaniṣṭhuravādāś cāpy amāṅgalyābhidhāyinaḥ |
chindantas tṛṇakāṣṭhāni spṛśanto nāsikāṃ stanam ||
1931 ed. 1.29.10
vastrāntānāmikākeśanakharomadaśāspṛśaḥ |
srotovarodhahṛdgaṇḍamūrdhoraḥkukṣipāṇayaḥ ||
1931 ed. 1.29.11
kapālopalabhasmāsthituṣāṅgārakarāś ca ye |
vilikhanto mahīṃ kiṃcin muñcanto loṣṭabhedinaḥ ||
1931 ed. 1.29.12
tailakardamadigdhāṅgā raktasraganulepanāḥ |
phalaṃ pakvam asāraṃ vā gṛhītvā'nyac ca tadvidham ||
1931 ed. 1.29.13
nakhair nakhāntaraṃ vā'pi kareṇa caraṇaṃ tathā |
upānaccarmahastā vā vikṛtavyādhipīḍitāḥ ||
1931 ed. 1.29.14
vāmācārā rudantaś ca śvāsino vikṛtekṣaṇāḥ |
yāmyāṃ diśaṃ prāñjalayo viṣamaikapade sthitāḥ ||
1931 ed. 1.29.15
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi garhitāḥ |
dakṣiṇābhimukhaṃ deśe tvaśucau vā hutāśanam | ^
1931 ed. 1.29.15ef
jvalayantaṃ pacantaṃ vā krūrakarmaṇi codyatam ||
1931 ed. 1.29.16
nagnaṃ bhūmau śayānaṃ vā vegotsargeṣu vā'śucim |
prakīrṇākeśam abhyaktaṃ svinnaṃ viklavam eva vā ||
1931 ed. 1.29.17
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi garhitāḥ |
vaidyasya paitrye daive vā kārye cotpātadarśane ||
1931 ed. 1.29.18
madhyāhne cārdharātre vā sandhyayoḥ kṛttikāsu ca |
ārdrāśleṣāmaghāmūlapūrvāsu bharaṇīṣu ca ||
1931 ed. 1.29.19
caturthyāṃ vā navamyāṃ vā ṣaṣṭhyāṃ sandhidineṣu ca |
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ ||
1931 ed. 1.29.20
svinnābhitaptā madhyāhne jvalanasya samīpataḥ |
garhitāḥ pittarogeṣu dūtā vaidyamupāgatāḥ ||
1931 ed. 1.29.21
ta eva kapharogeṣu karmasiddhikarāḥ smṛtāḥ |
etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ buddhvā saṃvibhajet tu tat ||
1931 ed. 1.29.22
raktapittātisāreṣu prameheṣu tathaiva ca |
praśasto jalarodheṣu dūtavaidyasamāgamaḥ ||
1931 ed. 1.29.23
vijñāyaivaṃ vibhāgaṃ tu śeṣaṃ budhyeta paṇḍitaḥ |
śuklavāsāḥ śucir gauraḥ śyāmo vā priyadarśanaḥ ||
1931 ed. 1.29.24
svasyām jātau svagotro vā dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ |
goyānenāgatas tuṣṭaḥ pādābhyāṃ śubhaceṣṭitaḥ ||
1931 ed. 1.29.25
smṛtimān vidhikālajñaḥ svatantraḥ pratipattimān |
alaṅkṛto maṅgalavān dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ ||
1931 ed. 1.29.26
svasthaṃ prāṅmukham āsīnaṃ same deśe śucau śucim |
upasarpati yo vaidyaṃ sa ca kāryakaraḥ smṛtaḥ ||
1931 ed. 1.29.27
māṃsodakumbhātapatravipravāraṇagovṛṣāḥ |
śuklavarṇāś ca pūjyante prasthāne darśanaṃ gatāḥ ||
1931 ed. 1.29.28
strī putriṇī savatsā gaur vardhamānam alaṅkṛtā |
kanyā matsyāḥ phalaṃ cāmaṃ svastikaṃ modakā dadhi ||
1931 ed. 1.29.29
hiraṇyākṣatapātraṃ vā ratnāni sumano nṛpaḥ |
apraśānto 'nalo vājī haṃsaś cāṣaḥ śikhī tathā ||
1931 ed. 1.29.30
brahmadundubhijīmūtaśaṅkhaveṇurathasvanāḥ |
siṃhagovṛṣanādāś ca hreṣitaṃ gajabṛṃhitam ||
1931 ed. 1.29.31
śastaṃ haṃsarutaṃ nṝṇāṃ kauśikaṃ caiva vāmataḥ |
prasthāne yāyinaḥ śreṣṭhā vācaś ca hṛdayaṅgamāḥ ||
1931 ed. 1.29.32
patrapuṣpaphalopetān sakṣīrānnīrujo drumān |
āśritā vā nabhoveśmadhvajatoraṇavedikāḥ ||
1931 ed. 1.29.33
dikṣu śāntāsu vaktāro madhuraṃ pṛṣṭhato 'nugāḥ |
vāmā vā dakṣiṇā vā'pi śakunāḥ karmasiddhaye ||
1931 ed. 1.29.34
śuṣke 'śanihate 'patre vallīnaddhe sakaṇṭake |
vṛkṣe 'thavā'śmabhasmāsthiviṭtuṣāṅgārapāṃśuṣu ||
1931 ed. 1.29.35
caityavalmīkaviṣamasthitā dīptakharasvarāḥ |
purato dikṣu dīptāsu vaktāro nārthasādhakāḥ ||
1931 ed. 1.29.36
punnāmānaḥ khagā vāmāḥ strīsaṃjñā dakṣiṇāḥ śubhāḥ |
dakṣiṇād vāmagamanaṃ praśastaṃ śvaśṛgālayoḥ | ^
1931 ed. 1.29.36ef
vāmaṃ nakulacāṣāṇāṃ nobhayaṃ śaśasarpayoḥ ||
1931 ed. 1.29.37
bhāsakauśikayoś caiva na praśastaṃ kilobhayam |
darśanaṃ vā rutaṃ cāpi na godhākṛkalāsayoḥ ||
1931 ed. 1.29.38
dūtair aniṣṭais tulyānāmaś castaṃ darśanaṃ nṛṇām |
kulatthatilakārpāsatuṣapāṣāṇabhasmanām ||
1931 ed. 1.29.39
pātraṃ neṣṭaṃ tathā'ṅgāratailakardamapūritam |
prasannetaramadyānāṃ pūrṇaṃ vā raktasarṣapaiḥ ||
1931 ed. 1.29.40
śavakāṣṭhapalāśānāṃ śuṣkāṇāṃ pathi saṅgamāḥ |
neṣyante patitāntasthadīnāndharipavas tathā ||
1931 ed. 1.29.41
mṛduḥ śīto 'nukūlaś ca sugandhiś cānilaḥ śubhaḥ |
kharoṣṇo 'niṣṭagandhaś ca pratilomaś ca garhitaḥ ||
1931 ed. 1.29.42
granthyarbudādiṣu sadā chedaśabdas tu pūjitaḥ |
vidradhyudaragulmeṣu bhedaśabdas tathaiva ca ||
1931 ed. 1.29.43
raktapittātisāreṣu ruddhaśabdaḥ praśasyate |
evaṃ vyādhiviśeṣeṇa nimittam upadhārayet ||
1931 ed. 1.29.44
tathaivākruṣṭahākaṣṭamākrandaruditasvanāḥ |
chardyāṃ vātapurīṣāṇāṃ śabdo vai gardabhoṣṭrayoḥ ||
1931 ed. 1.29.45
pratiṣiddhaṃ tathā bhagnaṃ kṣutaṃ skhalitam āhatam |
daurmanasyaṃ ca vaidyasya yātrāyāṃ na praśasyate ||
1931 ed. 1.29.46
praveśe 'py etad uddeśād avekṣyaṃ ca tathā+āture |
pratidvāraṃ gṛhe vā'sya punaretanna gaṇyate ||
1931 ed. 1.29.47
keśabhasmāsthikāṣṭhāśmatuṣakārpāsakaṇṭakāḥ |
khaṭvordhvapādā madyāpo vasā tailaṃ tilāstṛṇam ||
1931 ed. 1.29.48
napuṃsakavyaṅgabhagnanagnamuṇḍāsitāmbarāḥ |
prasthāne vā praveśe vā neṣyante darśanaṃ gatāḥ ||
1931 ed. 1.29.49
bhāṇḍānāṃ saṃkarasthānāṃ sthānāt saṃcaraṇaṃ tathā |
nikhātotpāṭanaṃ bhaṅgaḥ patanaṃ nirgamas tathā ||
1931 ed. 1.29.50
vaidyāsanāvasādo vā rogī vā syādadhomukhaḥ |
vaidyaṃ saṃbhāṣamāṇo 'ṅgaṃ kuḍyamā staraṇāni vā ||
1931 ed. 1.29.51
pramṛjyādvā dhunīyād vā karau pṛṣṭhaṃ śiras tathā |
hastaṃ cākṛṣya vaidyasya nyasec chirasi corasi ||
1931 ed. 1.29.52
yo vaidyamunmukhaḥ pṛcchedunmārṣṭi svāṅgamāturaḥ |
na sa sidhyati vaidyo vā gṛhe yasya na pūjyate ||
1931 ed. 1.29.53
bhavane pūjyate vā'pi yasya vaidyaḥ sa sidhyati |
śubhaṃ śubheṣu dūtādiṣv aśubhaṃ hy aśubheṣu ca ||
1931 ed. 1.29.54
āturasya dhruvaṃ tasmād dūtādīn lakṣayed bhiṣak |
svapnān ataḥ pravakṣyāmi maraṇāya śubhāya ca ||
1931 ed. 1.29.55
suhṛdo yāṃ ś ca paśyanti vyādhito vā svayaṃ tathā |
snehābhyaktaśarīras tu karabhavyālagardabhaiḥ ||
1931 ed. 1.29.56
varāhair mahiṣair vā'pi yo yāyāddakṣiṇāmukhaḥ |
raktāmbaradharā kṛṣṇā hasantī muktamūrdhajā ||
1931 ed. 1.29.57
yaṃ vā karṣati baddhvā strī nṛtyantī dakṣiṇāmukham |
antāvasāyibhir yo vā+ākṛṣyate dakṣiṇāmukhaḥ ||
1931 ed. 1.29.58
pariṣvajeran yaṃ vā'pi pretāḥ pravrajitās tathā |
muhur āghrāyate yas tu śvāpadair vikṛtānanaiḥ ||
1931 ed. 1.29.59
piben madhu ca tailaṃ ca yo vā paṅke 'vasīdati |
paṅkapradigdhagātro vā pranṛtyet prahasettathā ||
1931 ed. 1.29.60
nirambaraś ca yo raktāṃ dhārayec chirasi srajam |
yasya vaṃśo nalo vā'pi tālo vorasi jāyate ||
1931 ed. 1.29.61
yaṃ vā matsyo grased yo vā jananīṃ praviśen naraḥ |
parvatāgrāt pated yo vā śvabhre vā tamasā+āvṛte ||
1931 ed. 1.29.62
hriyate srotasā yo vā yo vā mauṇḍyam avāpnuyāt |
parājīyeta badhyeta kākādyair vā'bhibhūyate ||
1931 ed. 1.29.63
patanaṃ tārakādīnāṃ praṇāśaṃ dīpacakṣuṣoḥ |
yaḥ paśyed devatānāṃ ca (ā.vā) prakampam avanes tathā ||
1931 ed. 1.29.64
yasya chardir vireko vā daśanāḥ prapatanti vā |
śālmalīṃ kiṃśukaṃ yūpaṃ valmīkaṃ pāribhadrakam ||
1931 ed. 1.29.65
puṣpāḍhyaṃ kovidāraṃ vā citāṃ vā yo 'dhirohati |
kārpāsatailapiṇyākalohāni lavaṇaṃ tilān ||
1931 ed. 1.29.66
labhetāśnīta vā pakvam annaṃ yaś ca pibet surām |
svasthaḥ sa labhate vyādhiṃ vyādhito mṛtyum ṛcchati ||
1931 ed. 1.29.67
yathāsvaṃ prakṛtisvapno vismṛto vihatas tathā |
cintākṛto divā dṛṣto bhavanty aphaladās tu te ||
1931 ed. 1.29.68
jvaritānāṃ śunā sakhyaṃ kapisakhyaṃ tu śoṣiṇām |
unmāde rākṣasaiḥ pretair apasmāre pravartanam ||
1931 ed. 1.29.69
mehātisāriṇāṃ toyapānaṃ snehasya kuṣṭhinām |
gulmeṣu sthāvarotpattiḥ koṣṭhe mūrdhni śiroruji ||
1931 ed. 1.29.70
śaṣkulībhakṣaṇaṃ chardyāmadhvā śvāsapipāsayoḥ |
haridraṃ bhojanaṃ vā'pi yasya syāt pāṇḍurogiṇaḥ ||
1931 ed. 1.29.71
raktapittī pibed yas tu śoṇitaṃ sa vinaśyati |
svapnānevaṃvidhān dṛṣṭvā prātarutthāya yatnavān ||
1931 ed. 1.29.72
dadyānmāṣāṃstilāṃllohaṃ viprebhyaḥ kāñcanaṃ tathā |
japec cāpi śubhān mantrān gāyatrīṃ tripadāṃ tathā ||
1931 ed. 1.29.73
dṛṣṭvā tu prathame yāme svapyād dhyātvā punaḥ śubham |
japedvā'nyatamaṃ vede brahmacārī samāhitaḥ ||
1931 ed. 1.29.74
devatāyatane caiva vasedrātritrayaṃ tathā |
viprāṃś ca pūjayennityaṃ duḥsvapnāt pravimucyate ||
1931 ed. 1.29.75
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi praśastaṃ svapnadarśanam |
devān dvijān govṛṣabhān jīvataḥ suhṛdo nṛpān ||
1931 ed. 1.29.76
samiddham agniṃ sādhūṃś ca nirmalāni jalāni ca |
paśyet kalyāṇalābhāya vyādher apagamāya ca ||
1931 ed. 1.29.77
māṃsaṃ matsyān srajaḥ śvetā vāsāṃsi ca phalāni ca |
labhante dhanalābhāya vyādher apagamāya ca ||
1931 ed. 1.29.78
mahāprāsādasaphalavṛkṣavāraṇaparvatān |
āroheddravyalābhāya vyādherapagamāya ca ||
1931 ed. 1.29.79
nadīnadasamudrāṃś ca kṣubhitān kaluṣodakān |
taret kalyāṇalābhāya vyādher apagamāya ca ||
1931 ed. 1.29.80
urago vā jalauko vā bhramaro vā'pi yaṃ daśet |
ārogyaṃ nirdiśettasya dhanalābhaṃ ca buddhimān ||
1931 ed. 1.29.81
evaṃrūpān śubhān svapnān yaḥ paśyed vyādhito naraḥ |
sa dīrghāyur iti jñeyas tasmai karma samācaret ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
viparītāviparītasvapnanidarśanīyo nāmaikonatriṃśattamo 'dhyāyaḥ ||
triṃśattamo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. 1.30.1
athātaḥ pañcendriyārthavipratipattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. 1.30.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. 1.30.3
śarīraśīlayor yasya prakṛter vikṛtir bhavet |
tat tva riṣṭaṃ samāsena vyāsatas tu nibodha me ||
1931 ed. 1.30.4
śṛṇoti vividhān śabdān yo divyānām abhāvataḥ |
samudrapurameghānām asaṃpattau ca niḥsvanān ||
1931 ed. 1.30.5
tān svanānnāvagṛhṇāti manyate cānyaśabdavat |
grāmyāraṇyasvanāṃś cāpi viparītān śṛṇoti ca ||
1931 ed. 1.30.6
dviṣacchabdeṣu ramate suhṛcchabdeṣu kupyati |
na śṛṇoti ca yo 'kasmāttaṃ bruvanti gatāyuṣam ||
1931 ed. 1.30.7
yas tūṣṇam iva gṛhṇāti śītamuṣṇaṃ ca śītavat |
saṃjātaśītapiḍako yaś ca dāhena pīḍyate ||
1931 ed. 1.30.8
uṣṇagātro 'timātraṃ ca yaḥ śītena pravepate |
prahārān nābhijānāti yo 'ṅgacchedamathāpi vā ||
1931 ed. 1.30.9
pāṃśunevāvakīrṇāni yaś ca gātrāṇi manyate |
varṇānyatā vā rājyo vā yasya gātre bhavanti hi ||
1931 ed. 1.30.10
snātānuliptaṃ yaṃ cāpi bhajante nīlamakṣikāḥ |
sugandhirvā'ti yo 'kasmāt taṃ bruvanti gatāyuṣam ||
1931 ed. 1.30.11
viparītena gṛhṇāti rasān yaś copayojitān |
upayuktāḥ kramādyasya rasā doṣābhivṛddhaye ||
1931 ed. 1.30.12
yasya doṣāgnisāmyaṃ ca kuryur mithyopayojitāḥ |
yo vā rasān na saṃvetti gatāsuṃ taṃ pracakṣate ||
1931 ed. 1.30.13
sugandhaṃ vetti durgandhaṃ durgandhasya sugandhitām |
gṛhṇīte vā 'nyathā gandhaṃ śānte dīpe ca nīrujaḥ ||
1931 ed. 1.30.14
yo vā gandhān na jānāti gatāsuṃ taṃ vinirdiśet |
dvandvānyuṣṇahimādīni kālāvasthā diśas tathā ||
1931 ed. 1.30.15
viparītena gṛhṇāti bhāvān anyāṃś ca yo naraḥ |
divā jyotīṃṣi yaś cāpi jvalitānīva paśyati ||
1931 ed. 1.30.16
rātrau sūryaṃ jvalantaṃ vā divā vā candravarcasam |
ameghopaplave yaś ca śakracāpataḍidguṇān ||
1931 ed. 1.30.17
taḍittvato 'sitān yo vā nirmale gagane ghanān |
vimānayānaprāsādair yaś ca saṃkulamambaram ||
1931 ed. 1.30.18
yaś cānilaṃ mūrtimantam antarikṣaṃ ca paśyati |
dhūmanīhāravāsobhir āvṛtām iva medinīm ||
1931 ed. 1.30.19
pradīptam iva lokaṃ ca yo vā plutam ivāmbhasā |
bhūmim aṣṭāpadākārāṃ lekhābhir yaś ca paśyati ||
1931 ed. 1.30.20
na paśyati sanakṣatrāṃ yaś cā devīm arundhatīm |
dhruvam ākāśagaṅgāṃ vā taṃ vadanti gatāyuṣam ||
1931 ed. 1.30.21
jyotsnādarśoṣṇatoyeṣu chāyāṃ yaś ca na paśyati |
paśyaty ekāṅgahīnāṃ vā vikṛtāṃ vā'nyasattvajām ||
1931 ed. 1.30.22
śvakākakaṅkagṛdhrāṇāṃ pretānāṃ yakṣarakṣasām |
piśācoraganāgānāṃ bhūtānāṃ vikṛtām api ||
1931 ed. 1.30.23
yo vā mayūrakaṇṭhābhaṃ vidhūmaṃ vahnim īkṣate |
āturasya bhaven mṛtyuḥ svastho vyādhim āvāpnuyāt ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
pañcendriyārthavipratipattir nāma triṃśo 'dhyāyaḥ ||
ekatriṃśattamo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. 1.31.1
athātaś chāyāvipratipattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. 1.31.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. 1.31.3
śyāvā lohitikā nīlā pītikā vā'pi mānavam |
abhidravanti yaṃ chāyāḥ sa parāsur asaṃśayam ||
1931 ed. 1.31.4
hrīr apakramate yasya prabhādhṛtismṛtiśriyaḥ |
akasmād yaṃ bhajante vā sa parāsur asaṃśayam ||
1931 ed. 1.31.5
yasyādharauṣṭhaḥ patitaḥ kṣiptaś cordhvaṃ tathottaraḥ |
ubhau vā jāmbavābhāsau durlabhaṃ tasya jīvitam ||
1931 ed. 1.31.6
āraktā daśanā yasya śyāvā vā syuḥ patanti vā |
khañjanapratimā vā'pi taṃ gatāyuṣam ādiśet ||
1931 ed. 1.31.7
kṛṣṇā stabdhā'valiptā vā jihvā śūnā ca yasya vai |
karkaśā vā bhavedyasya so 'cirād vijahāty asūn ||
1931 ed. 1.31.8
kuṭilā sphuṭitā vā'pi śuṣkā vā yasya nāsikā |
avasphūrjati magnā vā na sa jīvati mānavaḥ ||
1931 ed. 1.31.9
saṃkṣipte viṣame stabdhe rakte sraste ca locane |
syātāṃ vā prasrute yasya sa gatāyurnaro dhruvam ||
1931 ed. 1.31.10
keśāḥ sīmantino yasya saṃkṣipte vinate bhruvau |
lunanti cākṣipakṣmāṇi so 'cirādyāti mṛtyave ||
1931 ed. 1.31.11
nāharaty annam āsyasthaṃ na dhārayati yaḥ śiraḥ |
ekāgradṛṣṭir mūḍhātmā sadyaḥ prāṇān jahāti saḥ ||
1931 ed. 1.31.12
balavān durbalo vā'pi saṃmohaṃ yo 'dhigacchati |
utthāpyamāno bahuśastaṃ pakvaṃ bhiṣagādiśet ||
1931 ed. 1.31.13
uttānaḥ sarvadā śete pādau vikurute ca yaḥ |
viprasāraṇaśīlo vā na sa jīvati mānavaḥ ||
1931 ed. 1.31.14
śītapādakarocchvāsaś chinnocchvāsaś ca yo bhavet |
kākocchvāsaś ca yo martyas taṃ dhīraḥ parivarjayet ||
1931 ed. 1.31.15
nidrā na chidyate yasya yo vā jāgarti sarvadā |
muhyed vā vaktukāmaś ca pratyākhyeyaḥ sa jānatā ||
1931 ed. 1.31.16
uttarauṣṭhaṃ ca yo lihyād utkārāṃś ca karoti yaḥ |
pretair vā bhāṣate sārdhaṃ pretarūpaṃ tam ādiśet ||
1931 ed. 1.31.17
svebhyaḥ saromakūpebhyo yasya raktaṃ pravartate |
puruṣasyāviṣārtasya sadyo jahyāt sa jīvitam ||
1931 ed. 1.31.18
vātāṣṭhīlā tu hṛdaye yasyor dhvam anuyāyinī |
rujā'nnavidveṣakarī sa parāsur asaṃśayam ||
1931 ed. 1.31.19
ananyopadravakṛtaḥ śophaḥ pādasamutthitaḥ |
puruṣaṃ hanti nārīṃ tu mukhajo guhyajo dvayam ||
1931 ed. 1.31.20
atisāro jvaro hikkā chardiḥ śūnāṇḍameḍhratā |
śvāsinaḥ kāsino vā'pi yasya taṃ kṣīṇam ādiśet ||
1931 ed. 1.31.21
svedo dāhaś ca balavān hikkā śvāsaś ca mānavam |
balavantam api prāṇair viyuñjanti na saṃśayaḥ ||
1931 ed. 1.31.22
śyāvā jihvā bhaved yasya savyaṃ cākṣi nimajjati |
mukhaṃ ca jāyate pūti yasya taṃ parivarjayet ||
1931 ed. 1.31.23
vaktram āpūryate 'śrubhiḥ svidyataś caraṇāv ubhau |
cakṣuś cākulatāṃ yāti yamarāṣṭraṃ gamiṣyataḥ ||
1931 ed. 1.31.24
atimātraṃ laghūni syur gātrāṇi gurukāṇi vā |
yasyākasmāt sa vijñeyo gantā vaivasvatālayam ||
1931 ed. 1.31.25
paṅkamatsyavasātailaghṛtagandhāṃś ca ye narāḥ |
mṛṣṭagandhāṃś ca ye vānti gantāras te yamālayam ||
1931 ed. 1.31.26
yūkā lalāṭam āyānti baliṃ nāśnanti vāyasāḥ |
yeṣāṃ vā'pi ratir nāsti yātāras te yamālayam ||
1931 ed. 1.31.27
jvarātisāraśophāḥ syur yasyānyonyāvasādinaḥ |
prakṣīṇabalamāṃsasya nāsau śakyaś cikitsitum ||
1931 ed. 1.31.28
kṣīṇasya yasya kṣuttṛṣṇe hṛdyair miṣṭair hitais tathā |
na śāmyato 'nnapānaiś ca tasya mṛtyur upasthitaḥ ||
1931 ed. 1.31.29
pravāhikā śiraḥśūlaṃ koṣṭhaśūlaṃ ca dāruṇam |
pipāsā balahāniś ca tasya mṛtyur upasthitaḥ ||
1931 ed. 1.31.30
viṣameṇopacāreṇa karmabhiś ca purākṛtaiḥ |
anityatvāc ca jantūnāṃ jīvitaṃ nidhanaṃ vrajet ||
1931 ed. 1.31.31
pretā bhūtāḥ piśācāś ca rakṣāṃsi vividhāni ca |
maraṇābhimukhaṃ nityam upasarpanti mānavam ||
1931 ed. 1.31.32
tāni bheṣajavīryāṇi pratighnanti jighāṃsayā |
tasmān moghāḥ kriyāḥ sarvā bhavanty eva gatāyuṣām ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
chāyāvipratipattirnāmaikatriṃśattamo 'dhyāyaḥ ||