<?xml version=“1.0” encoding=“UTF-8”?>
<?xml-stylesheet type=“text/xsl” href=“tei-to-html.xsl”?>
MS London BL/IOLR Taylor 1842: Sūtrasthāna 12
Published in by in .
- British Library
- London, United Kingdom
- Known as: IOLR Taylor 1842 (Eggeling 2646).
- Siglum: L
A manuscript of the Suśrutasaṃhitā with Ḍalhaṇa's commentary,
Nibandhasaṅgraha.
More ▾
| Title |
Suśrutapāṭhaśuddhi |
| Title |
Nibandhasaṅgraha |
| Commentary |
Suśrutapāṭhaśuddhi |
| Author |
Suśruta |
| Author |
Ḍalhaṇa |
| Physical description |
| Language/Script |
[Sanskrit in Devanagari script.]
|
| Format |
folia |
| Material |
paper |
| History |
| Date of production |
|
| Place of origin |
unknown |
| Provenance |
[record of ownership] |
| Acquisition |
[how it was acquired] |
(From folio IOL San 2646 (Eggeling) - 139)
1938 ed. 1.12.1
|| athāto 'gnikarmavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.1
|| agninā kṛtvā yat karma agneḥ saṃvadhi vā yat ka⸤rma tad agnikarma || tasya
vidhivividhānaṃ || || tad yasminn adhyāye vidyate | taṃ vyākhyāsyāmaḥ || agnikarmī⸤yam ity anye paṭhaṃti || agnikarmādhikṛtya kṛto 'gnikarmīya iti vyākhyānayaṃti
ca ||
Ḍalhaṇa on 1.12.3a
agnikarma⸤ mahātmyam āha ||
1938 ed. 1.12.3a
kṣārād agnir garīyān kriyāsu vyākhyātaḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.3a
kṣārād guroḥ sakāśād agnir garīyān⸤ gurutaraḥ || kutaḥ | punaḥ kṣārād agnir
garīyān ity āha || kriyāsu karmasu || na tu guṇeṣu || guṇeṣu⸤ punas tridoṣaghnachedyabhedyalekhyakaraṇādiṣu kṣāra
eva pradhānaḥ || etena sve sve kṛtye dvayor api⸤prādhānyam uktaṃ || yathā
dṛḍhaprahāritvenārjunāt karṇaḥ karṇād dūrāpātitvenārjunaḥ pradhānam iti ||⸤
vyākhyāta iti kathita ity arthaḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.3b
pratijñātasya garīyas tv asya sādhakaṃ hetum āha || ||
1938 ed. 1.12.3b
tad dagdhānāṃ⸤ rogāṇāṃm apunarbhavāt ||
Ḍalhaṇa on 1.12.3b
taddagdhām iti || agnidagdhānām apunarbhāvād iti || apunarbhāvas tu sāLdhyānāṃ samyag dagdhānāṃ || etad viparyaye tv agnidagdhasyāpi punar udbhavaḥ || anye
tv anyā samādadhati || a⸤rbudādayo 'gninā samūlam unmūlitā mithyāhārādibhiḥ ||
punardoṣaprakopāt tat sthāna evā⸤nye jāyamānās tadvad upālabhyaṃte ||
hetvaṃtaraṃ samuccinvan āha ||
1938 ed. 1.12.3c
bheṣaja śastrakṣārair aśakyānāṃ tatsā⸤dhyatvāc ca ||
Ḍalhaṇa on 1.12.3c
tatsādhyatvād agnisādhyatvād ity arthaḥ || anye svedaśastrakṣārair iti paṭhaṃti ||
tatrāyam ⸤ a⸤rthaḥ || bhagaṃdaryarśasādayaḥ pūrvaṃ svidyaṃte ||
paścāt teṣu śastram avacāryate || athavā svedagrahaṇaṃ bheṣa⸤jopalakṣaṇaṃ ||
bheṣajāśaktau śaṃktau śastrāvacāraṇaṃ || śastrāśaktāv aśeṣavyādhiśamanāya
kṣā⸤raḥ || kṣārāśakte 'vagāḍhamūle vyādhāv agnir iti ||
Ḍalhaṇa on 1.12.4a
aganyavacāraṇopakaraṇāni nidarśayann āha ||
1938 ed. 1.12.4a
⸤athaimāni dahanopakaraṇāni || tad yathā ||
pippalyajāśakṛdgodaṃtaśaraśalākā jaṃābavauṣṭveta⸤taralauhāḥ
kṣaudraguḍasnehāś ca ||
Ḍalhaṇa on 1.12.4a
ajāśakṛchāgapurīṣaṃ || jāṃbavauṣṭhaṃ jaṃbūphalasadṛśamukhāgnā Lkṛṣṇapāṣāṇaracitāvarttiḥ || itaralohāḥs tāmrarajatādayaḥ || teṣāṃ vikārā lauhāḥ ||
kṣaudraguḍasnehā⸤ś ceti || cakārāt sarjarasamadhūchiṭādayaḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.4b
agnyupakaraṇarāśitrayasya pratyekaṃ viṣayaṃ darśaya⸤nn āha ||
1938 ed. 1.12.4b
tatra pippalyajāśakṛdgodaṃtaśaraśalākās tvaggatānāṃ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.4b
tvaggatānām iti || vātakapha⸤kṛtānāṃ suptyādivikārāṇāṃ ||
1938 ed. 1.12.4c
jāṃbavauṣṭhetaralauhā māṃsagatānāṃ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.4c
māṃsagatānāṃ vātakaphaja⸤vikārāṇāṃ ||
1938 ed. 1.12.4d
kṣaudraguḍasnehāḥ śirāsnāyusaṃdhyasthigatānāṃ ||
atrāpi vātakaphasaṃbhūtānā⸤m iti
bodhavyaṃ || nanu kāśyapena muninā sirādiṣv agnikarma pratiṣiddhaṃ || tathā ca tad
vacanaṃ || na ⸤sirāsnāyusaṃdhyasthimarmasv api kathaṃcana || daṃśasyotkarttanaṃ kāryaṃ dāho vā bhiṣajāgninā i⸤ti || iha tu sirādiṣv api agnikarmoktaṃ || itthaṃ ca śāstrāṃtaravirodhaḥ || tan na ||
atrāpi sirā⸤ snāyusaṃdhyasthichedād raktātipravṛttau
vyāpatpratīkāyāgnikarmoktaṃ || na punaḥ sirādigataroL⸤gochedanāya
|| yato māṃsadāhād eva sirādirogochedo jāyata eva || tathā bhadraśaunakaḥ ||
tvaṅmāṃsa⸤saṃśrito vāyus tvagdāhenaiva śāmyati || māṃsa dagdhena
śāmyaṃti sirāsnāyvasthisaṃdhijā iti ||
Ḍalhaṇa on 1.12.5
ta⸤sya kālaṃ sāpavādaṃ nirddiśann āha || || tatrāgnikarma sarvarttuṣu kuryād
iti utsargaḥ || anyatra śaradgrī⸤ṣmābhyām ity apavādaḥ || śaradgrīṣmayor apy
avasthāyāṃ pravṛttim āha ||
1938 ed. 1.12.5
tatrāpyātyayike 'gnikarmasā⸤dhye vyādhau tatpratyanīkaṃ vidhikṛtveti ||
Ḍalhaṇa on 1.12.5
tasyāgnisamānasyatrāpīti || śaradgrīṣamyor apīti || ā⸤tyayike
āśuprāṇavināśake || tatpratyanīkaṃ vighiṃdhi kṛtveti || tasyāgnisamānasya
śaradgrī⸤ṣmābhidhānasya kratoḥ pratyanīkavidhi viparitavidhānaṃ
śītāchādanabhojanapradehādikaṃ kṛ⸤tvā agnikarma kuryād ity anuvarttate || atra
pāṭhe || kecid vidhiśabdaṃ na paṭhaṃti ||
Ḍalhaṇa on 1.12.6a
sarvā'gnikarmāṃga⸤vidhim āha ||
1938 ed. 1.12.6a
sarvavyādhiṣu ca pichalamannaṃ bhuktavataḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.6a
tatrāpy agnikarma kuryād iti pratyekaṃ saṃbaL⸤dhyate || pichalam
antraṃ pichalavīryam antraṃ || śītamṛdupichalānāṃ vīryāṇāṃ pittaghnatvāt ||
Ḍalhaṇa on 1.12.6b
tatra pradeśeṣu bho⸤janasya pratiṣedham āha ||
1938 ed. 1.12.6b
mūḍhagarbhāśmarībhagaṃdarodarārśomukharogeṣv abhuktavataḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.6b
kecid atra mūḍha⸤garbhāśmarītyādi pāṭhaṃ na paṭhaṃti ||
Ḍalhaṇa on 1.12.7
agnikarmaṇyekīyakaṃ mataṃ darśayann āha || ||
1938 ed. 1.12.7
tatra dvidham agni⸤karmāhureke tvagdagdhaṃ māṃsadagdhaṃ ca || iha tu
sirāsnāyu saṃdhyasthiṣva⸤pi na pratiṣiddho 'gniḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.7
sirādiṣv apy agnikarma karttavyam ity arthaḥ | pūrvaṃ vyākhyātaḥ || sirādiṣv api a⸤gnikarmavidhir ātyayike vyādhāv eva || nānyatretyeke vyākhyā vyākhyānayaṃti
||
Ḍalhaṇa on 1.12.8
tvagādiṣu karmaṇi ⸤kṛte prativiṣayaṃ bhedalakṣaṇaṃ darśayan āha ||
1938 ed. 1.12.8
tatra śabdaprādurbhāvā durgandhatā tvagsaṃkocaś ca tva⸤gdagdhe ||
kapotavarṇatā alpaśvayathuvedanatā śuṣkasaṃkucitavraṇatā māṃsadagdhe || kṛṣṇo⸤nnatavraṇatā srāvasaṃnirodhaś ca śirāsnāyudagdhe || rukṣāruṇatā karkkaśasthiravraṇatā
ca saṃdhyaL⸤sthidagdhe ||
Ḍalhaṇa on 1.12.8
sthiravraṇatā kaṭhiṇatā ||
Ḍalhaṇa on 1.12.9a
rogabhedāi charīṃrāvayavaviśeṣeṣv agnyavacāraṇaṃ darśayann āha⸤||
1938 ed. 1.12.9a
tatra śirorogādhi akṣimaṃthayo bhrūlalāṭaśaṃkhapradeṣeśeṣu dahet ||
Ḍalhaṇa on 1.12.9a
adhimaṃtho 'kṣirogo bhi⸤syaṃdapūrvakaḥ || bhrūvau akṣikūṭopari romarājī ||
śaṃkhau bhrūkarṇayor madhyaṃ vatmadeśe yathā agnya⸤vacāraṇaṃ || tathā
darśayann āha ||
1938 ed. 1.12.9b
vartmarogeṣv ārdranaktakapratichannāṃ dṛṣṭiṃ kṛtvā varmaromakupān
Ḍalhaṇa on 1.12.9b
⸤ dahed ity anuvarttate || vartma netrāchādanaṃ || ārdranaktaka ārdrakapaṭaḥ
||
Ḍalhaṇa on 1.12.10
śeṣaviṣayam avasthābhe⸤dena darśayann āha ||
1938 ed. 1.12.10
tvagmāṃsa śirāsnāyusaṃdhyasthisthite tyugraruji vāyāv uchritakaṭhinasuptamāṃse
vra⸤draṇe graṃthyarśorbudabhagaṃdarā
pacīślīpadacarmakīlatilakālakāṃtravṛddhisaṃdhisirāchedanādiṣu nāḍaiī⸤śoṇitātipravṛttiṣu cāgnikarma kuryāt ||
Ḍalhaṇa on 1.12.10
atyugraruji vāyāv ity ugraśūle vāyau || uchritakaṭhina⸤suptamāṃse vraṇa iti
|| uchritam utsedhavat || suptasum acetanaṃ || nāḍīti vraṇaviśeṣaḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.11
praṇidhānāL⸤kāraviśeṣam āha ||
1938 ed. 1.12.11
tatra valayabiṃduvilekhāpratisāraṇānīti dahanaviśeṣāḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.11
vyādhimūle valaya⸤m iva valayaṃ || śalākāgranirmito biṃdur iva biṃduḥ ||
tīryagṛjuvakrā vividhā lekhā vilekhā || ta⸤ptaśalākāprabhṛtibhir avagharṣaṇaṃ
pratisāraṇaṃ || viśeṣā iti || āśrayavyādhivaśenākṛtibhedāḥ || ⸤tatra
valayetyādināgadyasyādau kecid rogākṛtiṃm avekṣyeti paṭhaṃti || sa ca
nibaṃdhakārair na paṭhitaḥ ⸤ || kutaḥ || tasyārthasyāgrimaślekenaivoktatvāt
||
Ḍalhaṇa on 1.12.12
valayādi dahanaviśeṣeṇāraṃbhahetuṃ parihāryā⸤ṇi ca darśayitum āha ||
1938 ed. 1.12.12
bhavati cātra ||
rogasya saṃsthānam avekṣya samyak narmasya marmāṇi valāva⸤laṃ ca ||
vyādhiṃ tathārttuṃ ca samyak tatodhyavasyed bhiṣagnikarmaḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.12
rogasya graṃthyādeḥ saṃsthānam āyatādyā⸤kāraṃ || etena valayādyāraṃbhahetuḥ
kathitaḥ || parihāryāṇi ca kathayann āha || narasya marmāṇītyādi || va⸤lāvalam
iti || āturasyeti śeṣaḥ || valavati āture karmādhikāraḥ || abalavati parihāraḥ ||
vyādhiṃ L⸤vātakaphātmakaṃ tatra agnikarmādhikāraḥ || parihāras tu
raktapittādau || ṛtum iti || hemaṃtādipravṛtti⸤viṣayaṃ || apravṛttis tu
śaradgrīṣmayoḥ || avekṣya samyag iti || atra ekasminn eva śloke ekārthaśabda⸤dvayakaraṇaṃ pravṛttinivṛttir ubhayor apy avekṣaṇe yatnaḥ | kārya iti pratipādanārthaṃ
|| adhyavasyet⸤ kuryād ity arthaḥ || prathamasya avekṣyetyetasya
sthānesya viditveti kecit paṭhaṃti || viditvā jñātvā ||
Ḍalhaṇa on 1.12.13
i⸤dānīṃ samyagdhagdagdhaṃ cikitsann āha ||
1938 ed. 1.12.13
tatra samyagdagdhe madhyusarppibhyāṃm abhyaṃgaḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.13
agnikarmadūṣitara⸤ktapittayoḥ prāsādāya vedanopaśamāya ca ||
Ḍalhaṇa on 1.12.14
agninivṛttiviṣayaṃ darśayann āha ||
1938 ed. 1.12.14
athemān agninā pa⸤riharet || pittaprakṛtim aṃtaḥśoṇitaṃ bhinnakoṣṭham
anuddhṛtaśalyaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīrum aneka vraṇa ⸤pīḍitam
asvedyāṃś ceti ||
Ḍalhaṇa on 1.12.14
aṃtaḥśoṇitaṃ bhinnakoṣṭham iti || itthaṃbhūtasya puruṣasya śoṇitanirodhena ⸤dāhapākādisaṃbhavāt || anekavraṇapīḍitam ity asya sthāne kecit
anekavyādhiparipīḍitaL⸤m iti paṭhaṃti || asvedyāḥ pāṃḍur
mehīraktapittatṛṣārtta ityādayaḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.15
valayādiprakārāt prakārāṃtareṇa⸤ agnidagdhalakṣaṇaṃ vaktum āha ||
1938 ed. 1.12.15
ata ūrdhvam itarathādagdhaṃ vakṣyāmaḥ || || tatra snigdhaṃ rukṣaṃ vāśrity a dra⸤vyam agni dahaṃti || agnisaṃtapto hi snehaḥ sūkṣmasirānusāritvāt tvagādīn
anupraviśya āśu dahati ||⸤tasmāt snehadagdhe dhikā rujo bhavataṃti ||
Ḍalhaṇa on 1.12.15
itathā dagdham iti || prakārāṃtareṇa vaidyād ṛte pramād dagdhaṃ ||⸤tatra
snigdhaṃ rūkṣyaṃ cāśrity a dravyam agni dahatīti || dravyaṃ dagdhaṃ sarppirādi ||
rukṣyaṃ dravyaṃ kāṣṭhapāṣā⸤ṇaādi loṣṭhādi ||
Ḍalhaṇa on 1.12.16
tatra agnidagdhaṃ vaidyadoṣāt pramādād vā caturvidhaṃ darśayann āha ||
1938 ed. 1.12.16a
tatra pluṣṭaṃ durddagdhaṃ⸤ samyag dagaddham atidagdhaṃ ceti caturvidham
agnidagdhaṃ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.16a
pluṣṭadurddagdhayor hīnadagdhatve pi prathakkaraṇaṃ la⸤kṣaṇacikitsābhedāt ||
tatra pluṣṭam ityādigaṇanayaiva catuḥsaṃkhyā ladhbā || punaś caturvidham i⸤tikaraṇaṃ pluṣṭadurddagdhabhyāṃ bhedābhyāṃ hīnadagdhasya tripakāradāhaśaṃkānirāsārthaṃ
||
Ḍalhaṇa on 1.12.16b
eṣāṃ lakṣaLṇam āha ||
1938 ed. 1.12.16b
tatra yad vivarṇaṃ pluṣyate 'timātraṃ tad apluṣṭaṃ
Ḍalhaṇa on 1.12.16b
tatra teṣu madhye vivarṇaṃ prākṛtavarṇād anyavarṇaṃ⸤ pluṣyate atimātraṃ
atyarthaṃ datpratyate || na sphoṭotpattiḥ syāt || anye tu || atra pluṣṭam
atimātraṃ vi⸤varṇaṃ yat pluṣyāt iti paṭhaṃti vyākhyānayaṃti || atimātraṃ
vivarṇaṃ yat pluṣyata iti || agnitāpeno⸤cchinna iva bhavati || vivarṇam atra
pāṃḍuvarṇaṃ ||
1938 ed. 1.12.16c
yatrottiṣṭhaṃti sphoṭās tīvrāś coṣadāharāgapākaveda⸤nāś cirāc copaśāmyaṃti ||
tad durddagdhaṃ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.16c
coṣa ākṛṣyata iva vedanāviśeṣaḥ || dāho bhasmasāt bhava⸤tīva || rāgo raktatā
vedanā tuṣādayaḥ ||
1938 ed. 1.12.16d
samyag dagdham anavagāḍhaṃ tālavarṇaṃ susaṃsthitaṃ || pūrvalakṣa⸤ṇayuktaṃ ca
||
Ḍalhaṇa on 1.12.16d
anavagāḍham atidagdhaṃ lakṣaṇarahitaṃ | tālavarṇaṃ pakvatālaphalavarṇam ity arthaḥ
||⸤ pakvatālavarṇam ity eke paṭhaṃti || apare tu tālapakvaphalavarṇaṃ ||
susaṃsthitaṃ atyunnatāvana⸤tādidoṣavarjitaṃ || pūrvalakṣaṇayuktaṃ ceti ||
tvaṅmāṃsasirāsnāyusaṃdhyasthidāhaliṃgayuktaṃ ||
1938 ed. 1.12.16f
L⸤atidagdhe māṃsāvalaṃbanaṃ gātraviśleṣaḥ
sirāsnāyusaṃdhyasthivyāpādānam atimātraṃ jvaradāhapipā⸤ sāmūrchāś copadravā
bhavaṃti || vraṇaś ca asya cireṇa rohati || ruḍhaś ca vivarṇo bhavati ||
Ḍalhaṇa on 1.12.16e
gātraviśleṣā⸤ viṣaṭanaṃ || vyāpādanaṃ hiṃsanaṃ || atimātraśabdo jvarādibhiḥ
saha pratyekaṃ saṃbadhyate || mūrchāś ceti⸤ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.16f
cakārāt vakṣamāṇāparāgnipluṣṭapratapanādikarmaprasādhakarmam iti jñeyaṃ
||
Ḍalhaṇa on 1.12.17
idānīṃ sarvā⸤gnidagdheṣu cikitsārthaṃ viśiṣṭadūṣyadoṣayo dṛṣṭiṃ darśayann āha
||
1938 ed. 1.12.17
bhavati cātra ||
agninā kopi⸤taṃ raktaṃ bhṛśaṃ jaṃtoḥ prakupyati ||
tatas tenaiva vegena pittam asyābhyudīryate ||
Ḍalhaṇa on 1.12.17
tatas tadanaṃtaraṃ || tenai⸤vāgninā raktena cyety arthaḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.18
idānīṃ kutaḥ punaḥ prādhānyenāgninādagdhe pi pittam evodīryate || ity āha
||
1938 ed. 1.12.18
tu⸤lyavīrye ubhe hy ete rasato dravyatas tathā ||
tenāsya vedanā tīvrā prakṛtyā ca vidahyate ||
1938 ed. 1.12.19ab
sphoṭāḥ śīghraṃ⸤ prajāyaṃte jvaras tṛṣā ca bādhate ||
Ḍalhaṇa on 1.12.17ab-19ab
hi yasmāt kāraṇāt | ete dve 'pi agnipitte | tulyavīrye uṣṇavīLvīrye |
rasāt dve 'pi kaṭuke || dravyato dravyād api tulye || tathā hi | sadṛśa evādhāro vahneḥ
pittasyā⸤pi || dravyaṃ cātra rasādyādhāra ucyate || tataḥ kāraṇāt tenāt
tenāgninā asya pittasya kopitasya vedanā ⸤dāhādikā bhavaṃtīti vākyaśeṣaḥ ||
prakṛtyā ca vidahyata iti || prakṛtyā svabhāvena vidahyate vidāham upayāti || tābhyām
eva raktapittābhyāṃ sphoṭā jvarādayaś ca || śīghraṃ prajāyaṃta iti || anye ubhe i⸤ty atra raktapitte iti vyākhyānayaṃti || uṣṇavīryatvaṃ ca | madhurarasasyāpi
raktapittasya yāṃtrikekṣura⸤savid vidāhitvāt || dravyata iti || ete dve api
raktapitte dravyād api tulye tulye || dravyaśabdenātra he⸤tvādhārau kathyete
tad yathā || taktapittayor dvayor api tejo hetu || ādhāraś ca dvayor api teja eveti
||
1938 ed. 1.12.19cd
da⸤gdhasyopaśamārthāya cikitsā saṃprakṣyate ||
1938 ed. 1.12.19cd
pluṣṭasyāgnipratapanaṃ kāryam uṣṇa tathauṣadhaṃ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.20ab
agni⸤pratapanaṃ svedanaṃ || uṣṇam auṣadham iti || ālepanānnapānādikaṃ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.20cd
kutaḥ kāraṇāt atra śarīram uLpacaryate nāgnikopitaṃ raktapittam ity āha
||
1938 ed. 1.12.20cd
śarīre svinnabhūyiṣṭhe svinnaṃ bhavati śoṇitaṃ |
Ḍalhaṇa on 1.12.20cd
svinnabhūyi⸤ṣṭhe atyarthaṃ svinne || svalpam api raktaṃ yadi asvinnaṃ bhavati
|| tadā raktapittopaśamanena śītopacāreṇa ⸤duḥkham utpādayatīti darśayann āha
||
1938 ed. 1.12.21
prakṛtyā hyudakaṃ śītaṃ skaṃdayatyatiśoṇitaṃ ||
tasmāt sukhaya⸤ti hyuṣṇaṃ ma tu śītaṃ kathaṃcana ||1||
Ḍalhaṇa on 1.12.21
skaṃdayaty atiśoṇitam iti | raktam atyarthaṃ styānatāṃ nayatīty arthaḥ ||⸤
styānena raktena ca || ruddhamārgo vāyur ūṣmāpy anirgachan pluṣṭe śūlaśopharāgādikāṃ
vedanāṃ karoti ||⸤ ataḥ śītā kriyā na sukhaṃ karoti || uṣṇakriyā punā
raktavilāyanakarī bhavati || ataḥ rūṣmaniḥ⸤saraṇavātānulomahetuḥ sā
atisukhayati ||
Ḍalhaṇa on 1.12.21
durddagdhakriyāṃ nirddiśann āha ||
1938 ed. 1.12.22
śītām uṣṇāṃ ca durdda⸤gdhe kriyāṃ kuryāt bhiṣak punaḥ || ghṛtālepanasekāṃs tu
śītām evāsya kārayet ||
ghṛtālepanacsekāṃs tu śītānevāsya kārayet ||
Ḍalhaṇa on 1.12.22
durddagdhe 'vagā⸤ḍhamūladagdhabhāgasya svinnaraktasya nirvāpaṇārthaṃ śitāṃ
kriyāṃ kuryāt || anavagāḍhamūladagdhabhāLgasyāsvinnaraktasya vilāpanārtham
uṣṇāṃ kriyāṃ kuryāt || anye tu śītāṃ dāhātiśaye || śītātiśaye tūṣṇā⸤m iti || punaḥ kiṃ kuryād ity āha ||
ghṛtālepanāidīn śītān eva kārayed iti || evaṃ sukhībhavati || vraṇa⸤rohaṇaṃ ca ||
Ḍalhaṇa on 1.12.23
samyagdagdhe cikitsām āha || ||
1938 ed. 1.12.23
samyak dagdhe tugākṣīrīplakṣacaṃdanagairikaiḥ ||
sāmṛtaiḥ⸤ sarpiṣā snigdhair ālepaṃ kārayed bhiṣak ||
1938 ed. 1.12.24
grāmyānūpaudakaiś cainaṃ piṣṭair māsaiḥ pralepalayet ||
pittavidra⸤dhivac cainaṃ saṃtatoṣmāṇam ācaret ||
Ḍalhaṇa on 1.12.23-24
tugākṣīrī vaṃśarocanā | anye tu vaṃśarocanānukāri pārthivaṃ⸤ dravyaṃ ||
plakṣaḥ parppaṭī || caṃdanaṃ raktacaṃdanaṃ || sāmṛtair iti || guḍūcīsahitaiḥ || etais
tugākṣīryādidravyai ⸤ghratasniigdhīkṛtaiḥ pittapratyanīkam
aviśoṣiṇaṃ lepaṃ samyak dagdhe kārayed ity arthaḥ || vātaśāṃtyarthaṃ prale⸤pam
āha || grāmyetyādi || gramyā aśvādayaḥ || ānūpā varāhamahiṣādayaḥ || audakāḥ kūrmādayaḥ
|| pittavi⸤dradhivac cainaṃ saṃtatoṣmāṇam ācaret iti || enaṃ samyagdagdhaṃ ||
saṃtatoṣmāṇaṃ balavattaroṣmāṇaṃ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.25
atiL⸤dagdhe cikitsām āha || ||
1938 ed. 1.12.25
atidagdhe viśīrṇāni māṃsānudhṛtya śītalāṃ ||
kriyāṃ kuryād bhiṣak paś cā⸤śālidatuṃdulakaṃḍanaiḥ ||
1938 ed. 1.12.26
tiṃdukītvakkapālair vā ghṛtamiśraiḥ pralepayet ||
vraṇaṃ gaḍūcīpatrair vā chādayed atha⸤vaidakaiḥ ||
1938 ed. 1.12.27ab
kriyāṃ ca kuryād akhilāṃ bhiṣak pittavisarppavat ||
Ḍalhaṇa on 1.12.25-27ab
viśīṇāni avalaṃbitāni | paś cā⸤ chālitaṃdulakaṃḍanair iti ||
śālitaṃdulakaṃḍanodbhavaiḥ guṃḍanaiḥ || karṇair ity arthaḥ || karṇaiś
ca cūrṇaprayoga⸤kāle avacūrṇayed ity adhyāhāraḥ || tiṃdukītvakkapālair ceti
tiṃdukīvalkalakarpparaiḥ || tiṃdukītva⸤cā tiṃdukīvalkalena | kapālai
mṛtkarparair ity anye || tiṃdukītvakkaṣāyair veti kecit paṭhaṃti || tiṃdukyā⸤
yā tvak | tayā pralepayet || kaṣāyāḥ kaṣāyavṛkṣāś ca ye tair apītyarthaḥ || anye tu
kaṣāyaśabdena cū⸤ṇam āhuḥ || tatra tiṃdukīvalkalacūṇair ity arthaḥ || audakaiḥ
padmotpalādipatraiḥ || pittaraktopadrutaṃ⸤ vraṇaṃ ||
gaḍūcyādipatrachādanenoṣmāṇaṃ tyaktvā sukhaṃ saṃrohati ||
Ḍalhaṇa on 1.12.25-27ab
sarveṣv agnidagdheṣu ropaṇārthaṃ cikiL⸤tsāṃ darśaryann āha ||
||
1938 ed. 1.12.27cd
madhuchiṣṭaṃ samadhukaṃ rodhraṃ sarjarasaṃ tathā ||
1938 ed. 1.12.28
maṃjiṣṭhāṃ caṃdanaṃ mūrvāṃ piṣṭvā sarpir vi⸤pācayet ||
sarveṣām agnidagdhānām etad ropaṇam uttamaṃ || ||
Ḍalhaṇa on 1.12.27cd-28ab
idaṃ ca samānyaṃ ropaṇaṃ ghṛtaṃ kecit paṭhaṃti⸤ nanu nivaṃdhakārā iti ||
sopayogitvān mayāpi likhitaṃ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.29ab
snehadagdhe cikitsām āha || ||
1938 ed. 1.12.29ab
snehada⸤gdhe kriyāṃ rūkṣāṃ viśeṣeṇāvacārayet ||
Ḍalhaṇa on 1.12.29ab
rūkṣadagdhe punar uktām api snigdhāṃ kriyām avacāraye⸤t ||
Ḍalhaṇa on 1.12.29cd
idānīṃ kaṃṭhanāsādiṣu karmaṇi kṛte dhumopaghātalakṣaṇaṃ cikitsāṃ darśayann āha ||
||
1938 ed. 1.12.29cd
ata⸤ urddhvaṃ pravakṣyāmi dhūmopahatalakṣaṇaṃ ||
1938 ed. 1.12.30
śvasiti kṣauti cātyarthaṃm apy ādhamatikāśata ||
cakṣuṣoḥ ⸤paridāhaś ca rāgaś caivopajāyate ||
1938 ed. 1.12.31
sadhūmakaṃ niḥśvasati ghreyam anyan na vetti ca ||
tathaiva ca rasān⸤sarvān śrutiś cāsyopahanyate ||
1938 ed. 1.12.32abc
tṛṣṇādāhajvarayutaḥ sīdaty atha ca mūrchati || ||
dhūmopahata i⸤ty eṣa ||
Ḍalhaṇa on 1.12.29cd-32c
śvasiti śvāsaṃ karoti || kṣauti cātyartham iti || atiśayena chikkati || ādhamatiL ādhmānayukto bhavati || rāgaḥ pītalohitatā akṣṇoḥ | ghreyam anyan na vetti
veti || nāsāgatado⸤ṣeṇa dhūmād anyat ghreyaṃ na vetti || ghreyaṃ tāvan na
vetti || anyat spṛśyaṃ dṛśyaṃ ca na vetti ity anye || rasā⸤n sarvān ity atra
na vettīti saṃbadhyate || śrutiś ca asyopahanyata iti || na śṛṇotīty arthaḥ || śro⸤tragatadoṣeṇa || tṛṣṇādāhajvarayuta iti || sparśadoṣeṇa || sīdati
kriyāsvasamartho bhavatīty a⸤rthaḥ || ||
1938 ed. 1.12.32d
śṛṇu tasya cikitsitaṃ |
1938 ed. 1.12.33
sarpir ikṣurasaṃ drākṣāṃ payo vā śarkkarāṃbu vā ||
madhurāmlau rasau⸤ vāpi vamanāyaā pradāpayet ||
1938 ed. 1.12.34
vamataḥ koṣṭhaśuddhiḥ syāt dhūmagaṃdhiś ca naśyati ||
vidhinānena ⸤śāmyaṃti sadanakṣavathujvarāḥ ||
1938 ed. 1.12.35
dāha mūrchā tṛḍādhmānasvāsākāsāś ca dāruṇāḥ ||
madhurair lava⸤ṇāmlaiś ca kaṭukaiḥ kvalagrahaiḥ ||
1938 ed. 1.12.36ab
samyag gṛhṇātīṃdriyārthān manaś cāsya prasīdati ||
1938 ed. 1.12.36cd
śirau⸤virecanaṃ cāsmai dadyād yogena śāstravit ||
1938 ed. 1.12.37
dṛṣṭi viśudhyate cāsya śirogrīvaṃ ca dehinaḥ
aL⸤vidāhalaghusnigdham āhāraṃ cāsya kalpayet ||
Ḍalhaṇa on 1.12.33-37
sarppir ikṣurasam ity eko yogaḥ || drākṣāṃ payo veti dvi⸤tīyaḥ || śarkkarāṃbu
veti tṛtīyaḥ || madhurāmlau rasau vāpīti caturthaḥ || sadanam aṃgaglāniḥ || yogena⸤ mātrayā ||
Ḍalhaṇa on 1.12.33-37
idānīṃ dagdhacikitsāprasaṃgena dagdhasadṛśasya cikitsāṃ darśayann āha || ||
1938 ed. 1.12.38ab
uṣṇa vā⸤tātapair dagdhe śītaḥ kāryo vidhiḥ sadā ||
Ḍalhaṇa on 1.12.38ab
uṣṇavāto graiṣmikaḥ śārado vā || uṣṇavātenātapena⸤ ca dagdha iiva
dagdhaḥ || uṣṇavātātapābhyām iti dvicane prāpte bahuvacanam anuktoṣṇaprāpaṇā⸤rthaṃ || sadā sthāne kecit vraṇe iti || paṭhaṃti vyākhyānayaṃti ca || vraṇe iti
tvagādivraṇavastu⸤ni || ||
1938 ed. 1.12.38cd
śītavarṣānilairdagdhe snigdham uṣṇaś ca śasyate ||
Ḍalhaṇa on 1.12.38cd
śītaṃ himaṃ himadagdhas tuṣāradagdha iti ⸤lokoktyā | himadagdhe pi
dāhasādṛśyam asti || varṣānila iti || vṛṣṭisaṃyukto vāyuḥ || tatrāpi ba⸤huvacanam anuktaśītaprāpaṇārthaṃ || dagdha sthāne kecit hata iti paṭhaṃti ||
||
1938 ed. 1.12.39ab
tathāpi tejasā daL⸤gdhe sidhir nāsti kathaṃcaneti ||
Ḍalhaṇa on 1.12.39ab
atitejasā vajrāgninā || tathātitejasā dagdho na dhyati kathaṃcane⸤ti yat
kṛtaṃ || tat kiṃcid dagdhe pi jīvati pratikārayet || snehābhyaṃgaparīṣekaiḥ pradehaiś ca
tathā ⸤bhiṣag iti paṭhaṃti | taṃ ca nibaṃdhakārā na paṭhaṃti || ||
1938 ed. 1.12.trailer
iti sūtrasthānanibaṃdhasaṃgrahe dvādaśo '⸤dhyāyaḥ || ||12||