<?xml version=“1.0” encoding=“UTF-8”?> <?xml-stylesheet type=“text/xsl” href=“tei-to-html.xsl”?>

MS London BL/IOLR Taylor 1842: Sūtrasthāna 12

Published in by in .

  • British Library
  • London, United Kingdom
  • Known as: IOLR Taylor 1842 (Eggeling 2646).
  • Siglum: L

A manuscript of the Suśrutasaṃhitā with Ḍalhaṇa's commentary, Nibandhasaṅgraha.

More ▾
Title Suśrutapāṭhaśuddhi
Title Nibandhasaṅgraha
Commentary Suśrutapāṭhaśuddhi
Author Suśruta
Author Ḍalhaṇa
Physical description
Language/Script [Sanskrit in Devanagari script.]
  • Devanagari
Format folia
Material paper
History
Date of production
Place of origin unknown
Provenance [record of ownership]
Acquisition [how it was acquired]

  • L
(From folio IOL San 2646 (Eggeling) - 139)
1938 ed. 1.12.1
|| athāto 'gnikarmavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.1
|| agninā kṛtvā yat karma agneḥ saṃvadhi vā yat karma tad agnikarma || tasya vidhivividhānaṃ || || tad yasminn adhyāye vidyate | taṃ vyākhyāsyāmaḥ || agnikarmīyam ity anye paṭhaṃti || agnikarmādhikṛtya kṛto 'gnikarmīya iti vyākhyānayaṃti ca ||
Ḍalhaṇa on 1.12.3a
agnikarma mahātmyam āha ||
1938 ed. 1.12.3a
kṣārād agnir garīyān kriyāsu vyākhyātaḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.3a
kṣārād guroḥ sakāśād agnir garīyān gurutaraḥ || kutaḥ | punaḥ kṣārād agnir garīyān ity āha || kriyāsu karmasu || na tu guṇeṣu || guṇeṣu punas tridoṣaghnachedyabhedyalekhyakaraṇādiṣu kṣāra eva pradhānaḥ || etena sve sve kṛtye dvayor apiprādhānyam uktaṃ || yathā dṛḍhaprahāritvenārjunāt karṇaḥ karṇād dūrāpātitvenārjunaḥ pradhānam iti || vyākhyāta iti kathita ity arthaḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.3b
pratijñātasya garīyas tv asya sādhakaṃ hetum āha || ||
1938 ed. 1.12.3b
tad dagdhānāṃ rogāṇāṃm apunarbhavāt ||
Ḍalhaṇa on 1.12.3b
taddagdhām iti || agnidagdhānām apunarbhāvād iti || apunarbhāvas tu sāLdhyānāṃ samyag dagdhānāṃ || etad viparyaye tv agnidagdhasyāpi punar udbhavaḥ || anye tv anyā samādadhati || arbudādayo 'gninā samūlam unmūlitā mithyāhārādibhiḥ || punardoṣaprakopāt tat sthāna evānye jāyamānās tadvad upālabhyaṃte || hetvaṃtaraṃ samuccinvan āha ||
1938 ed. 1.12.3c
bheṣaja śastrakṣārair aśakyānāṃ tatsādhyatvāc ca ||
Ḍalhaṇa on 1.12.3c
tatsādhyatvād agnisādhyatvād ity arthaḥ || anye svedaśastrakṣārair iti paṭhaṃti || tatrāyam arthaḥ || bhagaṃdaryarśasādayaḥ pūrvaṃ svidyaṃte || paścāt teṣu śastram avacāryate || athavā svedagrahaṇaṃ bheṣajopalakṣaṇaṃ || bheṣajāśaktau śaṃktau śastrāvacāraṇaṃ || śastrāśaktāv aśeṣavyādhiśamanāya kṣāraḥ || kṣārāśakte 'vagāḍhamūle vyādhāv agnir iti ||
Ḍalhaṇa on 1.12.4a
aganyavacāraṇopakaraṇāni nidarśayann āha ||
1938 ed. 1.12.4a
athaimāni dahanopakaraṇāni || tad yathā || pippalyajāśakṛdgodaṃtaśaraśalākā jaṃābavauṣṭvetataralauhāḥ kṣaudraguḍasnehāś ca ||
Ḍalhaṇa on 1.12.4a
ajāśakṛchāgapurīṣaṃ || jāṃbavauṣṭhaṃ jaṃbūphalasadṛśamukhāgnā Lkṛṣṇapāṣāṇaracitāvarttiḥ || itaralohāḥs tāmrarajatādayaḥ || teṣāṃ vikārā lauhāḥ || kṣaudraguḍasnehāś ceti || cakārāt sarjarasamadhūchiṭādayaḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.4b
agnyupakaraṇarāśitrayasya pratyekaṃ viṣayaṃ darśayann āha ||
1938 ed. 1.12.4b
tatra pippalyajāśakṛdgodaṃtaśaraśalākās tvaggatānāṃ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.4b
tvaggatānām iti || vātakaphakṛtānāṃ suptyādivikārāṇāṃ ||
1938 ed. 1.12.4c
jāṃbavauṣṭhetaralauhā māṃsagatānāṃ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.4c
māṃsagatānāṃ vātakaphajavikārāṇāṃ ||
1938 ed. 1.12.4d
kṣaudraguḍasnehāḥ śirāsnāyusaṃdhyasthigatānāṃ ||
atrāpi vātakaphasaṃbhūtānām iti bodhavyaṃ || nanu kāśyapena muninā sirādiṣv agnikarma pratiṣiddhaṃ || tathā ca tad vacanaṃ || na sirāsnāyusaṃdhyasthimarmasv api kathaṃcana || daṃśasyotkarttanaṃ kāryaṃ dāho vā bhiṣajāgninā iti || iha tu sirādiṣv api agnikarmoktaṃ || itthaṃ ca śāstrāṃtaravirodhaḥ || tan na || atrāpi sirā snāyusaṃdhyasthichedād raktātipravṛttau vyāpatpratīkāyāgnikarmoktaṃ || na punaḥ sirādigataroLgochedanāya || yato māṃsadāhād eva sirādirogochedo jāyata eva || tathā bhadraśaunakaḥ || tvaṅmāṃsasaṃśrito vāyus tvagdāhenaiva śāmyati || māṃsa dagdhena śāmyaṃti sirāsnāyvasthisaṃdhijā iti ||
Ḍalhaṇa on 1.12.5
tasya kālaṃ sāpavādaṃ nirddiśann āha || || tatrāgnikarma sarvarttuṣu kuryād iti utsargaḥ || anyatra śaradgrīṣmābhyām ity apavādaḥ || śaradgrīṣmayor apy avasthāyāṃ pravṛttim āha ||
1938 ed. 1.12.5
tatrāpyātyayike 'gnikarmasādhye vyādhau tatpratyanīkaṃ vidhikṛtveti ||
Ḍalhaṇa on 1.12.5
tasyāgnisamānasyatrāpīti || śaradgrīṣamyor apīti || ātyayike āśuprāṇavināśake || tatpratyanīkaṃ vighiṃdhi kṛtveti || tasyāgnisamānasya śaradgrīṣmābhidhānasya kratoḥ pratyanīkavidhi viparitavidhānaṃ śītāchādanabhojanapradehādikaṃ kṛtvā agnikarma kuryād ity anuvarttate || atra pāṭhe || kecid vidhiśabdaṃ na paṭhaṃti ||
Ḍalhaṇa on 1.12.6a
sarvā'gnikarmāṃgavidhim āha ||
1938 ed. 1.12.6a
sarvavyādhiṣu ca pichalamannaṃ bhuktavataḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.6a
tatrāpy agnikarma kuryād iti pratyekaṃ saṃbaLdhyate || pichalam antraṃ pichalavīryam antraṃ || śītamṛdupichalānāṃ vīryāṇāṃ pittaghnatvāt ||
Ḍalhaṇa on 1.12.6b
tatra pradeśeṣu bhojanasya pratiṣedham āha ||
1938 ed. 1.12.6b
mūḍhagarbhāśmarībhagaṃdarodarārśomukharogeṣv abhuktavataḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.6b
kecid atra mūḍhagarbhāśmarītyādi pāṭhaṃ na paṭhaṃti ||
Ḍalhaṇa on 1.12.7
agnikarmaṇyekīyakaṃ mataṃ darśayann āha || ||
1938 ed. 1.12.7
tatra dvidham agnikarmāhureke tvagdagdhaṃ māṃsadagdhaṃ ca || iha tu sirāsnāyu saṃdhyasthiṣvapi na pratiṣiddho 'gniḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.7
sirādiṣv apy agnikarma karttavyam ity arthaḥ | pūrvaṃ vyākhyātaḥ || sirādiṣv api agnikarmavidhir ātyayike vyādhāv eva || nānyatretyeke vyākhyā vyākhyānayaṃti ||
Ḍalhaṇa on 1.12.8
tvagādiṣu karmaṇi kṛte prativiṣayaṃ bhedalakṣaṇaṃ darśayan āha ||
1938 ed. 1.12.8
tatra śabdaprādurbhāvā durgandhatā tvagsaṃkocaś ca tvagdagdhe || kapotavarṇatā alpaśvayathuvedanatā śuṣkasaṃkucitavraṇatā māṃsadagdhe || kṛṣṇonnatavraṇatā srāvasaṃnirodhaś ca śirāsnāyudagdhe || rukṣāruṇatā karkkaśasthiravraṇatā ca saṃdhyaLsthidagdhe ||
Ḍalhaṇa on 1.12.8
sthiravraṇatā kaṭhiṇatā ||
Ḍalhaṇa on 1.12.9a
rogabhedāi charīrāvayavaviśeṣeṣv agnyavacāraṇaṃ darśayann āha||
1938 ed. 1.12.9a
tatra śirorogādhi akṣimaṃthayo bhrūlalāṭaśaṃkhapradeṣeśeṣu dahet ||
Ḍalhaṇa on 1.12.9a
adhimaṃtho 'kṣirogo bhisyaṃdapūrvakaḥ || bhrūvau akṣikūṭopari romarājī || śaṃkhau bhrūkarṇayor madhyaṃ vatmadeśe yathā agnyavacāraṇaṃ || tathā darśayann āha ||
1938 ed. 1.12.9b
vartmarogeṣv ārdranaktakapratichannāṃ dṛṣṭiṃ kṛtvā varmaromakupān
Ḍalhaṇa on 1.12.9b
dahed ity anuvarttate || vartma netrāchādanaṃ || ārdranaktaka ārdrakapaṭaḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.10
śeṣaviṣayam avasthābhedena darśayann āha ||
1938 ed. 1.12.10
tvagmāṃsa śirāsnāyusaṃdhyasthisthite tyugraruji vāyāv uchritakaṭhinasuptamāṃse vradraṇe graṃthyarśorbudabhagaṃdarā pacīślīpadacarmakīlatilakālakāṃtravṛddhisaṃdhisirāchedanādiṣu nāḍaiīśoṇitātipravṛttiṣu cāgnikarma kuryāt ||
Ḍalhaṇa on 1.12.10
atyugraruji vāyāv ity ugraśūle vāyau || uchritakaṭhinasuptamāṃse vraṇa iti || uchritam utsedhavat || suptasum acetanaṃ || nāḍīti vraṇaviśeṣaḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.11
praṇidhānāLkāraviśeṣam āha ||
1938 ed. 1.12.11
tatra valayabiṃduvilekhāpratisāraṇānīti dahanaviśeṣāḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.11
vyādhimūle valayam iva valayaṃ || śalākāgranirmito biṃdur iva biṃduḥ || tīryagṛjuvakrā vividhā lekhā vilekhā || taptaśalākāprabhṛtibhir avagharṣaṇaṃ pratisāraṇaṃ || viśeṣā iti || āśrayavyādhivaśenākṛtibhedāḥ || tatra valayetyādigadyasyādau kecid rogākṛtiṃm avekṣyeti paṭhaṃti || sa ca nibaṃdhakārair na paṭhitaḥ || kutaḥ || tasyārthasyāgrimaślekenaivoktatvāt ||
Ḍalhaṇa on 1.12.12
valayādi dahanaviśeṣeṇāraṃbhahetuṃ parihāryāṇi ca darśayitum āha ||
1938 ed. 1.12.12
bhavati cātra ||
rogasya saṃsthānam avekṣya samyak narmasya marmāṇi valāvalaṃ ca ||
vyādhiṃ tathārttuṃ ca samyak tatodhyavasyed bhiṣagnikarmaḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.12
rogasya graṃthyādeḥ saṃsthānam āyatādyākāraṃ || etena valayādyāraṃbhahetuḥ kathitaḥ || parihāryāṇi ca kathayann āha || narasya marmāṇītyādi || valāvalam iti || āturasyeti śeṣaḥ || valavati āture karmādhikāraḥ || abalavati parihāraḥ || vyādhiṃ Lvātakaphātmakaṃ tatra agnikarmādhikāraḥ || parihāras tu raktapittādau || ṛtum iti || hemaṃtādipravṛttiviṣayaṃ || apravṛttis tu śaradgrīṣmayoḥ || avekṣya samyag iti || atra ekasminn eva śloke ekārthaśabdadvayakaraṇaṃ pravṛttinivṛttir ubhayor apy avekṣaṇe yatnaḥ | kārya iti pratipādanārthaṃ || adhyavasyet kuryād ity arthaḥ || prathamasya avekṣyetyetasya sthānesya viditveti kecit paṭhaṃti || viditvā jñātvā ||
Ḍalhaṇa on 1.12.13
idānīṃ samyagdhagdagdhaṃ cikitsann āha ||
1938 ed. 1.12.13
tatra samyagdagdhe madhyusarppibhyāṃm abhyaṃgaḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.13
agnikarmadūṣitaraktapittayoḥ prāsādāya vedanopaśamāya ca ||
Ḍalhaṇa on 1.12.14
agninivṛttiviṣayaṃ darśayann āha ||
1938 ed. 1.12.14
athemān agninā pariharet || pittaprakṛtim aṃtaḥśoṇitaṃ bhinnakoṣṭham anuddhṛtaśalyaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīrum aneka vraṇa pīḍitam asvedyāṃś ceti ||
Ḍalhaṇa on 1.12.14
aṃtaḥśoṇitaṃ bhinnakoṣṭham iti || itthaṃbhūtasya puruṣasya śoṇitanirodhena dāhapākādisaṃbhavāt || anekavraṇapīḍitam ity asya sthāne kecit anekavyādhiparipīḍitaLm iti paṭhaṃti || asvedyāḥ pāṃḍur mehīraktapittatṛṣārtta ityādayaḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.15
valayādiprakārāt prakārāṃtareṇa agnidagdhalakṣaṇaṃ vaktum āha ||
1938 ed. 1.12.15
ata ūrdhvam itarathādagdhaṃ vakṣyāmaḥ || || tatra snigdhaṃ rukṣaṃ vāśrity a dravyam agni dahaṃti || agnisaṃtapto hi snehaḥ sūkṣmasirānusāritvāt tvagādīn anupraviśya āśu dahati ||tasmāt snehadagdhe dhikā rujo bhavataṃti ||
Ḍalhaṇa on 1.12.15
itathā dagdham iti || prakārāṃtareṇa vaidyād ṛte pramād dagdhaṃ ||tatra snigdhaṃ rūkṣyaṃ cāśrity a dravyam agni dahatīti || dravyaṃ dagdhaṃ sarppirādi || rukṣyaṃ dravyaṃ kāṣṭhapāṣāṇaādi loṣṭhādi ||
Ḍalhaṇa on 1.12.16
tatra agnidagdhaṃ vaidyadoṣāt pramādād vā caturvidhaṃ darśayann āha ||
1938 ed. 1.12.16a
tatra pluṣṭaṃ durddagdhaṃ samyag dagaddham atidagdhaṃ ceti caturvidham agnidagdhaṃ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.16a
pluṣṭadurddagdhayor hīnadagdhatve pi prathakkaraṇaṃ lakṣaṇacikitsābhedāt || tatra pluṣṭam ityādigaṇanayaiva catuḥsaṃkhyā ladhbā || punaś caturvidham itikaraṇaṃ pluṣṭadurddagdhabhyāṃ bhedābhyāṃ hīnadagdhasya tripakāradāhaśaṃkānirāsārthaṃ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.16b
eṣāṃ lakṣaLṇam āha ||
1938 ed. 1.12.16b
tatra yad vivarṇaṃ pluṣyate 'timātraṃ tad apluṣṭaṃ
Ḍalhaṇa on 1.12.16b
tatra teṣu madhye vivarṇaṃ prākṛtavarṇād anyavarṇaṃ pluṣyate atimātraṃ atyarthaṃ datpratyate || na sphoṭotpattiḥ syāt || anye tu || atra pluṣṭam atimātraṃ vivarṇaṃ yat pluṣyāt iti paṭhaṃti vyākhyānayaṃti || atimātraṃ vivarṇaṃ yat pluṣyata iti || agnitāpenocchinna iva bhavati || vivarṇam atra pāṃḍuvarṇaṃ ||
1938 ed. 1.12.16c
yatrottiṣṭhaṃti sphoṭās tīvrāś coṣadāharāgapākavedanāś cirāc copaśāmyaṃti || tad durddagdhaṃ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.16c
coṣa ākṛṣyata iva vedanāviśeṣaḥ || dāho bhasmasāt bhavatīva || rāgo raktatā vedanā tuṣādayaḥ ||
1938 ed. 1.12.16d
samyag dagdham anavagāḍhaṃ tālavarṇaṃ susaṃsthitaṃ || pūrvalakṣaṇayuktaṃ ca ||
Ḍalhaṇa on 1.12.16d
anavagāḍham atidagdhaṃ lakṣaṇarahitaṃ | tālavarṇaṃ pakvatālaphalavarṇam ity arthaḥ || pakvatālavarṇam ity eke paṭhaṃti || apare tu tālapakvaphalavarṇaṃ || susaṃsthitaṃ atyunnatāvanatādidoṣavarjitaṃ || pūrvalakṣaṇayuktaṃ ceti || tvaṅmāṃsasirāsnāyusaṃdhyasthidāhaliṃgayuktaṃ ||
1938 ed. 1.12.16f
Latidagdhe māṃsāvalaṃbanaṃ gātraviśleṣaḥ sirāsnāyusaṃdhyasthivyāpādānam atimātraṃ jvaradāhapipā sāmūrchāś copadravā bhavaṃti || vraṇaś ca asya cireṇa rohati || ruḍhaś ca vivarṇo bhavati ||
Ḍalhaṇa on 1.12.16e
gātraviśleṣā viṣaṭanaṃ || vyāpādanaṃ hiṃsanaṃ || atimātraśabdo jvarādibhiḥ saha pratyekaṃ saṃbadhyate || mūrchāś ceti ||
Ḍalhaṇa on 1.12.16f
cakārāt vakṣamāṇāparāgnipluṣṭapratapanādikarmaprasādhakarmam iti jñeyaṃ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.17
idānīṃ sarvāgnidagdheṣu cikitsārthaṃ viśiṣṭadūṣyadoṣayo dṛṣṭiṃ darśayann āha ||
1938 ed. 1.12.17
bhavati cātra ||
agninā kopitaṃ raktaṃ bhṛśaṃ jaṃtoḥ prakupyati ||
tatas tenaiva vegena pittam asyābhyudīryate ||
Ḍalhaṇa on 1.12.17
tatas tadanaṃtaraṃ || tenaivāgninā raktena cyety arthaḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.18
idānīṃ kutaḥ punaḥ prādhānyenāgnidagdhe pi pittam evodīryate || ity āha ||
1938 ed. 1.12.18
tulyavīrye ubhe hy ete rasato dravyatas tathā ||
tenāsya vedanā tīvrā prakṛtyā ca vidahyate ||
1938 ed. 1.12.19ab
sphoṭāḥ śīghraṃ prajāyaṃte jvaras tṛṣā ca bādhate ||
Ḍalhaṇa on 1.12.17ab-19ab
hi yasmāt kāraṇāt | ete dve 'pi agnipitte | tulyavīrye uṣṇavīLvīrye | rasāt dve 'pi kaṭuke || dravyato dravyād api tulye || tathā hi | sadṛśa evādhāro vahneḥ pittasyāpi || dravyaṃ cātra rasādyādhāra ucyate || tataḥ kāraṇāt tenāt tenāgninā asya pittasya kopitasya vedanā dāhādikā bhavaṃtīti vākyaśeṣaḥ || prakṛtyā ca vidahyata iti || prakṛtyā svabhāvena vidahyate vidāham upayāti || tābhyām eva raktapittābhyāṃ sphoṭā jvarādayaś ca || śīghraṃ prajāyaṃta iti || anye ubhe ity atra raktapitte iti vyākhyānayaṃti || uṣṇavīryatvaṃ ca | madhurarasasyāpi raktapittasya yāṃtrikekṣurasavid vidāhitvāt || dravyata iti || ete dve api raktapitte dravyād api tulye tulye || dravyaśabdenātra hetvādhārau kathyete tad yathā || taktapittayor dvayor api tejo hetu || ādhāraś ca dvayor api teja eveti ||
1938 ed. 1.12.19cd
dagdhasyopaśamārthāya cikitsā saṃprakṣyate ||
1938 ed. 1.12.19cd
pluṣṭasyāgnipratapanaṃ kāryam uṣṇa tathauṣadhaṃ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.20ab
agnipratapanaṃ svedanaṃ || uṣṇam auṣadham iti || ālepanānnapānādikaṃ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.20cd
kutaḥ kāraṇāt atra śarīram uLpacaryate nāgnikopitaṃ raktapittam ity āha ||
1938 ed. 1.12.20cd
śarīre svinnabhūyiṣṭhe svinnaṃ bhavati śoṇitaṃ |
Ḍalhaṇa on 1.12.20cd
svinnabhūyiṣṭhe atyarthaṃ svinne || svalpam api raktaṃ yadi asvinnaṃ bhavati || tadā raktapittopaśamanena śītopacāreṇa duḥkham utpādayatīti darśayann āha ||
1938 ed. 1.12.21
prakṛtyā hyudakaṃ śītaṃ skaṃdayatyatiśoṇitaṃ ||
tasmāt sukhayati hyuṣṇaṃ ma tu śītaṃ kathaṃcana ||1||
Ḍalhaṇa on 1.12.21
skaṃdayaty atiśoṇitam iti | raktam atyarthaṃ styānatāṃ nayatīty arthaḥ || styānena raktena ca || ruddhamārgo vāyur ūṣmāpy anirgachan pluṣṭe śūlaśopharāgādikāṃ vedanāṃ karoti || ataḥ śītā kriyā na sukhaṃ karoti || uṣṇakriyā punā raktavilāyanakarī bhavati || ataḥ rūṣmaniḥsaraṇavātānulomahetuḥ sā atisukhayati ||
Ḍalhaṇa on 1.12.21
durddagdhakriyāṃ nirddiśann āha ||
1938 ed. 1.12.22
śītām uṣṇāṃ ca durddagdhe kriyāṃ kuryāt bhiṣak punaḥ || ghṛtālepanasekāṃs tu śītām evāsya kārayet ||
ghṛtālepanacsekāṃs tu śītānevāsya kārayet ||
Ḍalhaṇa on 1.12.22
durddagdhe 'vagāḍhamūladagdhabhāgasya svinnaraktasya nirvāpaṇārthaṃ śitāṃ kriyāṃ kuryāt || anavagāḍhamūladagdhabhāLgasyāsvinnaraktasya vilāpanārtham uṣṇāṃ kriyāṃ kuryāt || anye tu śītāṃ dāhātiśaye || śītātiśaye tūṣṇām iti || punaḥ kiṃ kuryād ity āha || ghṛtālepanāidīn śītān eva kārayed iti || evaṃ sukhībhavati || vraṇarohaṇaṃ ca ||
Ḍalhaṇa on 1.12.23
samyagdagdhe cikitsām āha || ||
1938 ed. 1.12.23
samyak dagdhe tugākṣīrīplakṣacaṃdanagairikaiḥ ||
sāmṛtaiḥ sarpiṣā snigdhair ālepaṃ kārayed bhiṣak ||
1938 ed. 1.12.24
grāmyānūpaudakaiś cainaṃ piṣṭair māsaiḥ pralepalayet ||
pittavidradhivac cainaṃ saṃtatoṣmāṇam ācaret ||
Ḍalhaṇa on 1.12.23-24
tugākṣīrī vaṃśarocanā | anye tu vaṃśarocanānukāri pārthivaṃ dravyaṃ || plakṣaḥ parppaṭī || caṃdanaṃ raktacaṃdanaṃ || sāmṛtair iti || guḍūcīsahitaiḥ || etais tugākṣīryādidravyai ghratasniigdhīkṛtaiḥ pittapratyanīkam aviśoṣiṇaṃ lepaṃ samyak dagdhe kārayed ity arthaḥ || vātaśāṃtyarthaṃ pralepam āha || grāmyetyādi || gramyā aśvādayaḥ || ānūpā varāhamahiṣādayaḥ || audakāḥ kūrmādayaḥ || pittavidradhivac cainaṃ saṃtatoṣmāṇam ācaret iti || enaṃ samyagdagdhaṃ || saṃtatoṣmāṇaṃ balavattaroṣmāṇaṃ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.25
atiLdagdhe cikitsām āha || ||
1938 ed. 1.12.25
atidagdhe viśīrṇāni māṃsānudhṛtya śītalāṃ ||
kriyāṃ kuryād bhiṣak paś cāśālidatuṃdulakaṃḍanaiḥ ||
1938 ed. 1.12.26
tiṃdukītvakkapālair vā ghṛtamiśraiḥ pralepayet ||
vraṇaṃ gaḍūcīpatrair vā chādayed athavaidakaiḥ ||
1938 ed. 1.12.27ab
kriyāṃ ca kuryād akhilāṃ bhiṣak pittavisarppavat ||
Ḍalhaṇa on 1.12.25-27ab
viśīṇāni avalaṃbitāni | paś cā chālitaṃdulakaṃḍanair iti || śālitaṃdulakaṃḍanodbhavaiḥ guṃḍanaiḥ || karṇair ity arthaḥ || karṇaiś ca cūrṇaprayogakāle avacūrṇayed ity adhyāhāraḥ || tiṃdukītvakkapālair ceti tiṃdukīvalkalakarpparaiḥ || tiṃdukītvacā tiṃdukīvalkalena | kapālai mṛtkarparair ity anye || tiṃdukītvakkaṣāyair veti kecit paṭhaṃti || tiṃdukyā yā tvak | tayā pralepayet || kaṣāyāḥ kaṣāyavṛkṣāś ca ye tair apītyarthaḥ || anye tu kaṣāyaśabdena cūṇam āhuḥ || tatra tiṃdukīvalkalacūṇair ity arthaḥ || audakaiḥ padmotpalādipatraiḥ || pittaraktopadrutaṃ vraṇaṃ || gaḍūcyādipatrachādanenoṣmāṇaṃ tyaktvā sukhaṃ saṃrohati ||
Ḍalhaṇa on 1.12.25-27ab
sarveṣv agnidagdheṣu ropaṇārthaṃ cikiLtsāṃ darśaryann āha || ||
1938 ed. 1.12.27cd
madhuchiṣṭaṃ samadhukaṃ rodhraṃ sarjarasaṃ tathā ||
1938 ed. 1.12.28
maṃjiṣṭhāṃ caṃdanaṃ mūrvāṃ piṣṭvā sarpir vipācayet ||
sarveṣām agnidagdhānām etad ropaṇam uttamaṃ || ||
Ḍalhaṇa on 1.12.27cd-28ab
idaṃ ca samānyaṃ ropaṇaṃ ghṛtaṃ kecit paṭhaṃti nanu nivaṃdhakārā iti || sopayogitvān mayāpi likhitaṃ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.29ab
snehadagdhe cikitsām āha || ||
1938 ed. 1.12.29ab
snehadagdhe kriyāṃ rūkṣāṃ viśeṣeṇāvacārayet ||
Ḍalhaṇa on 1.12.29ab
rūkṣadagdhe punar uktām api snigdhāṃ kriyām avacārayet ||
Ḍalhaṇa on 1.12.29cd
idānīṃ kaṃṭhanāsādiṣu karmaṇi kṛte dhumopaghātalakṣaṇaṃ cikitsāṃ darśayann āha || ||
1938 ed. 1.12.29cd
ata urddhvaṃ pravakṣyāmi dhūmopahatalakṣaṇaṃ ||
1938 ed. 1.12.30
śvasiti kṣauti cātyarthaṃm apy ādhamatikāśata ||
cakṣuṣoḥ paridāhaś ca rāgaś caivopajāyate ||
1938 ed. 1.12.31
sadhūmakaṃ niḥśvasati ghreyam anyan na vetti ca ||
tathaiva ca rasānsarvān śrutiś cāsyopahanyate ||
1938 ed. 1.12.32abc
tṛṣṇādāhajvarayutaḥ sīdaty atha ca mūrchati || ||
dhūmopahata ity eṣa ||
Ḍalhaṇa on 1.12.29cd-32c
śvasiti śvāsaṃ karoti || kṣauti cātyartham iti || atiśayena chikkati || ādhamatiL ādhmānayukto bhavati || rāgaḥ pītalohitatā akṣṇoḥ | ghreyam anyan na vetti veti || nāsāgatadoṣeṇa dhūmād anyat ghreyaṃ na vetti || ghreyaṃ tāvan na vetti || anyat spṛśyaṃ dṛśyaṃ ca na vetti ity anye || rasān sarvān ity atra na vettīti saṃbadhyate || śrutiś ca asyopahanyata iti || na śṛṇotīty arthaḥ || śrotragatadoṣeṇa || tṛṣṇādāhajvarayuta iti || sparśadoṣeṇa || sīdati kriyāsvasamartho bhavatīty arthaḥ || ||
1938 ed. 1.12.32d
śṛṇu tasya cikitsitaṃ |
1938 ed. 1.12.33
sarpir ikṣurasaṃ drākṣāṃ payo vā śarkkarāṃbu vā ||
madhurāmlau rasau vāpi vamanāyaā pradāpayet ||
1938 ed. 1.12.34
vamataḥ koṣṭhaśuddhiḥ syāt dhūmagaṃdhiś ca naśyati ||
vidhinānena śāmyaṃti sadanakṣavathujvarāḥ ||
1938 ed. 1.12.35
dāha mūrchā tṛḍādhmānasvāsākāsāś ca dāruṇāḥ ||
madhurair lavaṇāmlaiś ca kaṭukaiḥ kvalagrahaiḥ ||
1938 ed. 1.12.36ab
samyag gṛhṇātīṃdriyārthān manaś cāsya prasīdati ||
1938 ed. 1.12.36cd
śirauvirecanaṃ cāsmai dadyād yogena śāstravit ||
1938 ed. 1.12.37
dṛṣṭi viśudhyate cāsya śirogrīvaṃ ca dehinaḥ
aLvidāhalaghusnigdham āhāraṃ cāsya kalpayet ||
Ḍalhaṇa on 1.12.33-37
sarppir ikṣurasam ity eko yogaḥ || drākṣāṃ payo veti dvitīyaḥ || śarkkarāṃbu veti tṛtīyaḥ || madhurāmlau rasau vāpīti caturthaḥ || sadanam aṃgaglāniḥ || yogena mātrayā ||
Ḍalhaṇa on 1.12.33-37
idānīṃ dagdhacikitsāprasaṃgena dagdhasadṛśasya cikitsāṃ darśayann āha || ||
1938 ed. 1.12.38ab
uṣṇa vātātapair dagdhe śītaḥ kāryo vidhiḥ sadā ||
Ḍalhaṇa on 1.12.38ab
uṣṇavāto graiṣmikaḥ śārado vā || uṣṇavātenātapena ca dagdha iiva dagdhaḥ || uṣṇavātātapābhyām iti dvicane prāpte bahuvacanam anuktoṣṇaprāpaṇārthaṃ || sadā sthāne kecit vraṇe iti || paṭhaṃti vyākhyānayaṃti ca || vraṇe iti tvagādivraṇavastuni || ||
1938 ed. 1.12.38cd
śītavarṣānilairdagdhe snigdham uṣṇaś ca śasyate ||
Ḍalhaṇa on 1.12.38cd
śītaṃ himaṃ himadagdhas tuṣāradagdha iti lokoktyā | himadagdhe pi dāhasādṛśyam asti || varṣānila iti || vṛṣṭisaṃyukto vāyuḥ || tatrāpi bahuvacanam anuktaśītaprāpaṇārthaṃ || dagdha sthāne kecit hata iti paṭhaṃti || ||
1938 ed. 1.12.39ab
tathāpi tejasā daLgdhe sidhir nāsti kathaṃcaneti ||
Ḍalhaṇa on 1.12.39ab
atitejasā vajrāgninā || tathātitejasā dagdho na dhyati kathaṃcaneti yat kṛtaṃ || tat kiṃcid dagdhe pi jīvati pratikārayet || snehābhyaṃgaparīṣekaiḥ pradehaiś ca tathā bhiṣag iti paṭhaṃti | taṃ ca nibaṃdhakārā na paṭhaṃti || ||
1938 ed. 1.12.trailer
iti sūtrasthānanibaṃdhasaṃgrahe dvādaśo 'dhyāyaḥ || ||12||