MS Kathmandu NAK 5-333: Sūtrasthāna 32-end

Published in by in .

  • Kaiser Library
  • Kathmandu, Nepal
  • Known as: 5-333.
  • Siglum: H

More ▾
Title Suśrutasaṃhitā
Author Suśruta
Physical description
Language/Script Sanskrit in Nepalese script.
  • ba and va not distinguished.
  • śa and sa not distinguished.
Format pothi
Material palm-leaf
History
Date of production Nepala Saṃvat 663 (1465 CE).
Place of origin

  • H

[Sūtrasthāna 1-31]

(From jpeg ) L
athātaḥ svabhāvavipratipattiṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
svabhāvaprasiddhānāṃ śarīraikadeśānām anyathātvaṃ maraṇāya | tad yathā śuklānāṃ kṛṣṇatvaṃ kṛṣṇānāṃ śuklatvaṃ | sthirāṇām mṛdutvaṃ | calānām acalatvam acalā(From jpeg )L⸤nāñ calatvaṃ | pṛthūnāṃ saṃkṣiptatvaṃ saṃkṣiptānāṃ pṛthutvaṃ | dīrghāṇāṃ hrasvatvaṃ ca hrasvānāṃ dīrghatā | apatanadharmmiṇāṃ patanam akasmāc chaityoṣṇasneharaukṣyaprastambhavaivarṇṇyāni apasarppaṇa𑑎⸤m aṅgānāṃ
svebhyaḥ sthānebhyaḥ śarīraikadeśānām avasraṃsotkṣiptabhrācntapatitavimuktanirggamātigamagurulaghutvāni pravālavarṇṇavyaṅgaprādurbbhāvo vākasmāt sirāṇāṃ ⸤ca darśana lalāṭe nāsāvaṃśe vā piṭakotpattir udakotpattir nnectrarogam vināsrupravṛttir lalāṭe vā prabhātakāle svedapravṛttiḥ | gomayacūrṇṇaprakāśasya rajaso da⸤rśanam uttamāṅge līyanam vā kapotakaṅkagṛddhraprabhṛtīnāṃ mūtracpurīṣapravṛddhir abhuñjanānāṃ stanamūlahṛdayorassu ca śūlotpattayaḥ | madhye śūnatvam anteṣu pa𑑎⸤rimlāyitvaṃ | viparyayo vā naṣṭahīnavikalavihṛtasvaraṃ vā vivarṇṇapuṣpaprādurbbhāvo vā dantanakhaśarīreṣu puṣpadarśanaṃ yasya cāpsu kaphaśakṛdretāṃsi nimajjanti yasya (From jpeg )L⸤ca dṛṣṭimaṇḍale bhinnavikṛtāni rūpāṇy ālocyante snehābhyaktakeśāṅga iva yo bhāti yaś ca durbbalo bhaktadveṣātisārābhyām pīḍyate | kāsamānaś ca tṛṣṇātibhūtaḥ kṣīṇaś cha𑑎⸤rddibhaktadeśayuktaḥ saphenarudhirodvāmī hatasvaraḥ śūlābhichataś ca manuṣyaśūnakaracaraṇo nnadveṣī srastapiṇḍakāṃsapāṇipādaḥ | yaś ca pūrvāhṇe bhu⸤ktam aparāhṇe ścharddayaty avidagdhaṃ sāryate vā jvarakāsābhibhūtaḥ csa śvāsān mriyate | vastavad vilapamāno bhūmau patati srastamuṣkaḥ stabdhaśepo bhagnagrīvaḥ praṇa⸤ṣṭamehaś ca manuṣyaḥ prāgviśuṣyamāṇahṛdaya ārddraśarīraḥ | cyaś ca loṣṭaṃ loṣṭenābhihanti | kāṣṭham vā kāṣṭhena tṛṇāni vā cchinnanti | adharoṣṭham vā daśati utta⸤roṣṭham vā leḍhi | āluñcati karṇṇau keśām̐ś ca | devadvijaguru𑑎suhṛdvaidyān vā vidveṣṭi yasya ca vakrānuvakragā grahā garhitasthānagatāḥ | janmaṛkṣam vāsyolkāśa⸤nibhyām abhihanyate | rātrau vā gṛhadvāraśayanāśanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbbhāvo veti ||
bhavanti cātra ||
cikitsyamānaḥ samyak tu vikāro (From jpeg )L⸤yo bhivarddhate |
prakṣīṇabala māṃsasya lakṣaṇan tadgatāyuṣaḥ ||
nivarttate mahāvyādhiḥ sahasā yasya dehinaḥ |
na cāhāraphalaṃ yasya dṛśyate sa vinaśyati ||
etāni riṣṭarūpāṇi𑑎 ⸤samyag budhyeta yo bhiṣak |
sādhyāsādhyaparīkṣañ ca sa rājñaḥ sacmmato bhaved iti ||
31 || ❈ ||
(From folio 66r2)
athāto vāraṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
upadravais tu ye juṣṭā-⸤vyādhayo yānty avāryatāṃ | rasāyanair vvinā vatsa tāṃ śṛṇv ekamanā cmama ||
vātavyādhiḥ pramehaś ca kuṣṭhānyatha bhagandaraṃ | arśośmarī mūḍhagarbho bhavaty udaram aṣṭamam ⸤||
aṣṭāv ete mahāntaḥ syūr vvyādhayo dustarāḥ sadā | prāṇamāṃsakṣacyaḥ śophas tṛṣṇā ccharddir jvaras tathā ||
atīsāraś ca mūrcchā ca
hikkāśvāsas tathaiva ca | etair upa⸤dravair jjuṣṭān sarvvān etān vivarjayet ||
śūnaṃ suptatvacam bhagnaṅ kacmpādhmānanipīḍitaṃ | rujārttam antañ ca naram vātavyādhir vvināśayet ||
yathoktopadravāvi⸤ṣṭam atiprasrutam eva ca | piṭakāpīḍitaṃ gāḍhaṃ prameho hanti mānavaṃ ||
prabhinnaṃ prasrutāṅgañ ca raktanetraṃ hatasvaraṃ | pañcakarmmaguṇātītaṃ kuṣṭhaṃ hanti hi kuṣṭhi(From jpeg )L⸤naṃ ||
vātamūtrapurīṣāṇi krimayaḥ śukram eva ca | bhagandarāt prasravanti sa naśyati bhagandarī ||
tṛṣṇarocakaśūlārtta⸤m atiprasrutaśoṇitaṃ | śophātīsārasaṃyuktaṃ durnāmā kṣapayen nacraṃ ||
praśūnanābhivṛṣaṇaṃ vaddhamūtrarujāturaṃ |
aśmarī kṣapayaty āśu sikatāśarkkarānvitaṃ ||
pā⸤rśvabhaṅgānnavidveṣaḥ śophātīsārapīḍitam |
vivarjayed udariṇacm virikto yo 'bhipūryate ||
yonīsamvaraṇaṃ saṅgaḥ kukṣo makkallasaṃjñitaḥ |
hanyuḥ striyaṃ mūḍhaga-⸤rvbhe yathoktāś cāpy upadravāḥ ||
visaṃjñas tām yate yas tu śete nipati-cto yathā |
śītārddito 'ntaruṣṇaś ca jvareṇa mriyate naraḥ ||
yo hṛṣṭaromā raktākṣo hṛdi saṃghātaśūla⸤vān |
vaktreṇa cocchvasiti taṃ jvaro hanti mānavaṃ ||
hikkāśvāsa samācyuktaṃ mūḍham vibhrāntalocanaṃ |
santatocchvāsinaṃ kṣīṇaṃ naraṃ kṣapayate jvaraḥ ||
śvāsaśūlapipāsārtaṃ-⸤kṣīṇañ jvaranipīḍitaṃ |
viśeṣeṇa naraṃ vṛddham atīsāro vināśayet ||
śuklākṣamannadveṣṭāram ūrddhaśvāsanipīḍitam | kṛcchreṇa vahu mehantaṃ yakṣmā hantīha mānavaṃ ||
śvāsaśūlapipā(From jpeg )L⸤sānnavidveṣo granthimūḍhatā | jāyate durvvalatvaṃ ca gulmino maraṇāya vai||
ādhmānaṃ vaddhaniṣyandaṃ ccharddihikkātṛṣānvitam | rujāśvāsasamāyuktaṃ vidradhir nnāśayet naraṃ ||
pāṇḍudantanakho ⸤yastu pāṇḍunetraś ca mānavaḥ | pāṇḍusaṃghātadarśī ca pāṇḍurogī vinacśyati ||
lohitañ charddayed yas tu vahuśo lohitekṣaṇaḥ | lohito ṅgāradarśī ca mriyate raktapaittikaḥ ||
⸤avāco pi savāco 'pi kṣīṇamānsavalo naraḥ | jāgarūko kṣyāsacndeham unmādena vinaśyati ||
apasmarantam vahuśaḥ prakṣīṇañ calitaṃ bhruvaṃ | netrābhyāñ ca vikurvvāṇa𑑎⸤m apasmāro vināśayet ||
33 ||
(From folio 67v4)
(From folio 67v4)
athāto yuktasenīcyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
dhanvantarim mahāprājñaṃ sarvvaśāstraviśāradaṃ |
caraṇāv upasaṃgṛhya suśrutaḥ pa⸤ripṛcchati ||
yuktasenasya nṛpateḥ parān abhijighāṃsataḥ |
bhiṣacjā rakṣaṇaṃ kāryaṃ yathā tad brūhi me mune ||
tasya tad vacanaṃ śrutvā prābravīd bhiṣajām varaḥ ||
vijigīṣuḥ⸤ sahāmātyair yātrāyuktaḥ prayatnataḥ |
rakṣitavyo viśeṣeṇa viṣādeva narādhipaḥ |
panthānam udakañ chāyāṃ bhaktaṃ yavasamindhanaṃ ||
(From jpeg )Lduṣayanty arayas tāni jānīyāc chodhanīya ca |
tasya liṅgaṃ cikitsāñ ca kalpasthāne pravakṣyate ||
ekottaraṃ mṛtyuśatam atharvvāṇaḥ praca⸤kṣate |
tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ śeṣās tv āgantavaḥ smṛtāḥ |
docṣāgantunimittebhyo rasamantraviśāradau |
rakṣatāṃ nṛpatin nityaṃ yatnād vaidyapurohitau ||
brahmāve⸤dāṅgamaṣṭāṅgam āyurvvedam pracakṣate |
tasmāt purohitamate varttecta bhiṣag ātmavān ||
saṅkaraḥ sarvvavarṇṇānāṃ vināśo dharmmakarmmiṇāṃ |
prajanām api kṛcchrāṇi bhavanti⸤ nṛpanāśataḥ ||
puruṣāṇān nṛpānāñ ca kevalan tulyamūrttitā |
ācjñātyāgaḥ kṣamā dhairyam vikramaś cāpy amānuṣaḥ ||
tasmād devam ivābhīkṣṇam vāṅmanaḥ karmabhiḥ śubhaiḥ |⸤
cintayet nṛpatim vaidyaḥ śreyāṃsīcchan vicakṣaṇaḥ ||
skandhāvārec ca mahati rājaveśma samīpataḥ |
bhavet sannihito vaidyaḥ sarvvopakaraṇānvitaḥ ||
tatrastham enan dhvajavad yaśaḥ⸤khyātibhir ucchritaṃḥ ||
upasarppantyamohena viṣaśalyāmayārdditāḥ ||
svatantrakuśalo 'nyeṣu śāstrārtheṣv abahiḥ kṛtaḥ |
vaidyo dhvajam ivābhāti nṛpatadvidyapūjitaḥ || vaidyo vyādhyupa(From jpeg )L⸤sṛṣṭaś ca bhaiṣajam paricārakaḥ |
ete pādāś cikitsāyāḥ karmmasādhanahetavaḥ ||
guṇavadbhis tribhiḥ pādaiś caturthyo guṇavān bhiṣak |
vyādhim alpena kālena mahāntam api sādhayet ||
vaidyahī⸤nās trayaḥ pādā guṇavanto 'py apārthakāḥ |
udgātṛhotṛbrahmāṇoc yathādhvaryam vinādhvare ||
vaidyas tu guṇavāneko yāpayed āturaṃ sadā |
plavam paricaran dhīraḥ karṇṇadhāram ivāmbhasi ||
tatvopagataśāstrārtho dṛṣṭakarmmā svayaṅkṛtī |
laghuhastacḥ śuciḥ sūraḥ sajjopaskarabheṣajaḥ ||
pratyutpannamatir ddhīmān vyavasāyī viśāradaḥ |
satyadharmmaparo ya⸤ś ca sabhiṣak pāda ucyate ||
āyuṣmān satvavān sādhyo dravyavācn mitravān api |
vaidyavākyakṛd āstiṣko vyādhitaḥ pāda ucyate ||
praśastadeśasaṃbhūtaṃ praśaste kāla uddhṛ⸤taṃ |
yuktamātram manaskāntaṅ gandhavarṇṇarasānvitaḥ ||
doṣaghnamaglānicnikaram avikārya viparyayaṃ |
samīkṣya dattaṅ kāle ca bheṣajam pāda ucyate ||
snigdho 'jugupsur bbalavān⸤yukto vyādhitarakṣaṇe |
vaidyavākyakṛdaśrāntaḥ pādaḥ paricaraḥ smṛtaḥ ||
layka ||
(From folio 68v6)
athāta āturopakramanīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
āturam upakra𑑎(From jpeg )L⸤mamāṇena vaidyenāyurādāv eva tāvat parīsatyāyuṣi vyādhyṛtvagnivayodehasatvavalasātmyaprakṛtibheṣajadeśān parīkṣeta |
⸤tatra mahāpāṇipādapṛṣṭhastanāgrasukhadarśanaskandhalalāṭadīcrghāṅguliparvvocchvāsaprekṣaṇavāhum vistīrṇṇabhrūs tanāntaroraskaṃ hṛsvajaṅghāmeḍhragrīvaṅ gambhīrasatvasva⸤ ranāsim anuccair vaddhastanm upacitamahāromaṃ romasakarṇṇe pā𑑎crśva mastakaṃ snātānuliptaṃ mūrddham ānūpūrvyo paścāc ca viśuṣyamāṇahṛdayam puruṣañ jānīyād dīrghāyuḥ ⸤ khalv ayam iti | tam ekāntena upakramet | tatra taillaikṣaṇair viparīctair alpayum miśrair mmadhyam āyur iti ||
bhavanti cātra || gūḍhasandhisirāsnāyuḥ saṃhatāṅgaḥ sthirendriyaḥ |
u⸤ttarottarasukṣetro yaḥ sa dīrghāyur ucyate ||
garbhāt prabhṛtyarogo yacḥ śanaiḥ samabhivarddhate |
śarīrajñānavijñānaiḥ sadīrghāyuḥ samāsataḥ ||
madhyamasyāyuṣo jñāna ma⸤ta ūrdhvan nivodha me |
adhastā dvakṣa drasta yot yasya rekhāḥ suvyaktamāyatāḥ ||
dve vā tisro 'dhikā vāpi pādau karṇau ca māṃsalau |
nāsāgram ūrdhvañ ca bhavet rekhāś ca pṛṣṭhataḥ ||
yasya syu𑑎(From jpeg )Ls tasya vijñeyam āyur bhavati saptatiḥ |
jaghanyaś cāyuṣo jñāna mata ūrdhvan nivodha me ||
hṛsvāni yasya parvvāṇi sumahac cāpi mehanaṃ |
avalīḍhamuroyaś ca na ca syāt pṛṣṭham āyataṃ ||
⸤ ūrdhvañ ca śravaṇau sthānān nāsā coccā śarīriṇaḥ |
hasato jalpato vācpi dantamānsam pradṛśyate ||
prekṣate yaś ca vibhrāntaḥ sa jīvet pañcaviṅśatiḥ ||
atha punar āyuṣo vi𑑎⸤jñānārtham aṅgapratyaṅgapramāṇasāra anupadekṣyāmaḥ || tatra aṅgātyantarācdhiśakthivāhuśirāṃsi tad avayavāḥ pratyaṅgāni svair aṅgulaiḥ pādāṅguṣṭhapradeśinyau dvaṅgulāyate | pradeśinyās tu madhyamānāmikākaniṣṭhikā pūrvvataḥ | pañcañ bhāgahīnā𑑎ccaturaṅgulāyate | pañcaṅgulavismṛte |
snigdhatāmranakhanayanajihoṣṭhapāṇipādatalaṃ | raktnena supra⸤sanna mṛdutvagromāṇaṃ tvaṣāṃ pūrvva prādhānyād āyuḥ saubhāgyācpayogāyeti ||
sāmānyato 'ṅgapratyaṅgapramāṇād atha sārataḥ |
parīkṣyāyuḥ sunipuṇo bhiṣak sidhyati𑑎⸤ karmmasu ||
vyādhiviśeṣās tu prāg abhihitāḥ sarvvaṃ evaite trividhā bhavanti | sādhyā yāpyāḥ pratyākhyeyāś ceti | tatra sādhya yāpya pratyākhye yān vyādhīn bhūyatri (From jpeg )L⸤vidhā parīkṣeta | kimayam aupasargikaḥ prāk kevalo 'nyalakṣaṇa iti | taraupasargiko nāma yaḥ pūrvvotpannaṃ vyādhiñ jaghanyakālajāto vyādhir upasṛjati | sa tat mūle sa evopadrava⸤saṃjñaḥ | prāk kevalo nāma | yaḥ prāgevotpanno vyādhirar apūrvarūpopacdravaś ca | anya lakṣaṇo nāma yo bhaviṣyat khyāpakaḥ sa pūrvvarūpasaṃjñaḥ | tatra sopadravam anyonyāvi⸤rodhenopacaret | valavantaram upadravam vā prāk kevalaṃ yathāsvacm pratikurvīta | anye lakṣaṇe tv ādivyādhau yathā yathāvat prayateta |
b|havati || nāsti rogo vinā doṣaṃ𑑎⸤ yasmāt tasmāc cikitsakaḥ |
anuktam api doṣāṇāṃ liṅgair doṣamcupācaret ||
prāg abhihitā ṛtavaḥ |
śīta śītapratīkāram uṣṇe coṣṇanivāraṇaṃ |
kālaprāptāṅ kriyāṃ ⸤ kuryāt kriyākālan na hāpayet ||
apāpte vā kriyākāle prāpte vā na kṛtā kriyā |
hīnātiriktā ca kṛtā sādyeṣv api na sidhyati ||
prāg abhihito 'gnir annābhipācakaḥ (From jpeg )L⸤sa pañcavidho bhavati || samo doṣābhipanno vikriyām āpanna iti || viṣamo vātena | tīkṣṇa pittena | mandaḥ śleṣmaṇā | samaḥ sarvvaiḥ samar iti || tatra yo yathā kālam annam upa⸤yuktaṃ samya pacati sa samaḥ | yas tu kadācit samyak pacati kacdācid asamyak pacaty ādhmānaśūlātīsārapravāhaṇāni kṛtvā pacati sa viṣamaḥ | yas tu prabhūtam⸤pyannam upayuktam āśu pacati sa tīkṣṇaḥ | sarvābhivardhamāno 'tyacgnir bhavati || muhumr mmuhuḥ prabhūtataram annam upayuktam āśutaraṃ pacati pākānte ca galatālvoṣṭha𑑎⸤ praśoṣadāhasantāpān janayati asyaiva bhasmaka iti vyapacdiśanti || yas tv alpam apy annam upayuktam udaraśirogauravakāsaśvāsac chardiprasekagātrasadanā⸤ni kṛtvā mahā kālena pacati sa mandaḥ || bha ||
viṣamo vātajān rogāñ stīkṣṇaḥ pittanimittajān |
karoty agnis tathā mando vikārān kaphasambhavān ||
tatra same rakṣa(From jpeg )L⸤ṇaṃ kurvvīta || viṣamaṃ lavaṇāmlaiḥ snehayuktaiḥ kriyāviśeṣair upacaret || tīkṣṇam madhurasnigdhayuktair vvirecanaiś ca | evam evāty agnim viśeṣeṇa māhiyaird dadhikṣīrasarppibhir ⸤ iti || mande kaṭutiktakaṣāyair vvamanaiś ca || bha ||
audāryo c bhagavān agniḥ pāvako 'nnasya ceśvaraḥ |
saukṣmyādrasānādadāno vivektun neha śakyate ||
prāṇāpāna⸤samānais tu sarvvataḥ pavanais tribhiḥ |
dhyāmate pālyate cāpi𑑎c svāṃ svāṃ gatim avasthitaiḥ ||
vayas tu trividham vālyaṃ madhyam vṛddham iti | tatronaṣoḍaśavarṣād vālābha𑑎⸤vanti | te trividhāḥ kṣīrapāḥ kṣīrānnādā annādā iti | ṣo𑑎cḍaśasaptatyor antare madhyasvayas tasyad vikalpo vṛddhir yauvanaṃ sampūrṇṇateti | tatrāviṃśater vṛddhir ātriṃ⸤śato yauvanam ācatvāriṃśataḥ sarvvadhātvindriyasampūrṇṇeticti || ata ūrdhvaṃ hā nir bhavati yāvadā saptateḥ | saptatyāsrūrdhaṃ kṣīyamāṇadhātvindriyavalavīryotsā⸤ho 'nyahani valīpalitakhālity akāsaśvāsaprabhṛtibhir upadravair abhibhūyamānaṃ sarvvakriyāsvasamarthā jīrṇṇāgāram ivāvasīdati | tam vṛddham ācakṣate |
uttaro(From jpeg )L⸤ttarāsu ca vayo 'vastjāsu uttarottare bheṣajamātraprayogaḥ | ṛte parihānim kurvanti ||
bhavanti cātra || vāle vivarddhate ślemā madhyame pittam eva tu |
bhūyiṣṭham vardhate vāyurvvṛddhe tad vīkṣya ⸤yojayet ||
agnikṣāravirekais tu vālavṛddhau vivarjjayet |
c tatsādhyeṣu vikāreṣu mṛdvīṃ kuryāt kriyāṃ śanaiḥ ||
dehaḥ sthūlaḥ kṛśo madhya iti prāgabhi⸤taṃ || ca ||
karṣayed vṛhayed c cāpi sadā sthūlakṛśau narau |
madhyasya rakṣaṇañ cāpi kurvvīta satatam bhiṣak ||
valan tvanabhihataguṇaṃ daurvvalyan tu svabhāvadoṣaja𑑎⸤rābhir āpekṣikam bhavati || yasmād valavataḥ sarvvakriyāprati𑑎cpattis tasmād valapradhānam adhikaraṇānāṃ |
kecit kṛśāḥ prāṇavantaḥ sthūlāś cālpavalā narāḥ |
⸤ tasmāt sthiratvavyāyāmer vvalam vaidyaḥ pratarkkayet ||
satvan tu vya𑑎csanabhayābhyudayakriyādisthāneṣv avikam vakaram bhavati ||
bhavati cātra
satvavān sahate sarvvaṃ saṃstabhyamā⸤naḥ parair n naraḥ |
rājasaṃstabhyamāno 'pi sahate naiva tāmasaḥ ||
prakṛtim bheṣajañ cānyatropadekṣyāmaḥ |
sātmyāni tu deśajāni rogartuvyāyāmodakarasadivāspnaprabhṛtī𑑎(From jpeg )L⸤ni prakṛtiviruddhāny api yāny anāvādhakarāṇi bhavanti ||
bhavati cātra ||
yo rasaḥ kalpito yasya sukhatāṃ yāti sevitaḥ |
vyāyāmajātam anyad vā tat sātmyam iti nirddiśet ||
𑑎 deśas tv ānūpo jāṅgalaḥ sādhāraṇa iti trividhā bhavati | c tatra nimnonnatavahūdakanadīvarṣagahanamṛdūśītalo vahūmahāparvatavṛkṣo mṛdusukumāropaci⸤taśarīramanuṣyaprāyo vātakapharogabhūyiṣṭhaś cānūpaḥ || c vakt ākāsam avitaralālpa kaṇṭakavṛkṣavarṣaprasravaṇodapānaprāyoṣṇadārūṇavātapraviralā⸤lpaśailasthirakṛśaśarīramanuṣyaprāyo vātapittaro𑑎cgabhūyiṣṭhaś ca jāṅgalaḥ | ubhayalakṣaṇas sādhāraṇasya pradhāna iti || bha ||
samāḥ sādhāraṇe ya⸤smād varṣaśītoṣṇamārūtāḥ |
doṣāṇāṃ samatā vāpi tasmāt sādhāraṇo varaḥ ||
deśaprakṛti sātmyartva viparītācirotthitaḥ |
sampattau bheṣajādīnām valasatvāyuṣān tathā ||
(From jpeg )L⸤kevalaḥ samadehāgneḥ sukhasādhyatamo mataḥ |
ato nyathāpy asādhyaḥ syāt kṛcchro vyāmiśralakṣaṇaḥ ||
kriyāyās tu guṇālābhe kriyām anyāṃ prayojayet |
pūrvvasyāṃ śāntavegāyān na ⸤ kriyāsaṃaro hitaḥ ||
na tahhā valavantasyavantaḥ syuḥ jalajā vā sthalāhactāḥ |
svedeṇe nicitā doṣās tv anyasmin kāyam āgatāḥ ||
ucite varttamānasya nāsti deśakṛtam bhayaṃ |
⸤ āhārasvapnaceṣṭādau tad deśaḥ saguṇa satīti || || ||
la hṛ30 5
(From folio 72v3)
athāto miśrakannāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
mātuluṅgāgnimanthau ca bhadradāru mahauṣadhaṃ |
ahiṃsā caiva rā⸤snā ca pralepo vātaśophahā ||
dūrvvā ca nalamūlañ ca madhukañ candacnan tathā |
śītalāś ca gaṇāḥ sarvve pralepaḥ pittaśophahā ||
āgantuje raktaje ca lepa eṣo 'bhipūjitaḥ | ⸤
vidhirvviṣaghno viṣaje pittaghno 'bhihitas tathā ||
ajagandhāśvagandhā ca kālā śarala eva ca |
eke ṣikājaśṛṅgī ca pralepaḥ śleṣmaśophahā ||
ete ca varggā lodhrañ ca𑑎 Lpathyā piṇḍīkṛtāstuyaḥ |
anantā ceti lepo 'yaṃ ... śophesarvvakṛtehitaḥ ||
snigdho 'mlalavaṇo vāte𑑎⸤ koṣṇaḥ śītaḥ payoyutaḥ |
pitte 'thoṣṇeh kaphe kṣāramūtrāḍhyastactpraśāntaye ||
śaṇaśigruphalātasī tilakalkāś ca sarṣaṣāḥ | 𑑎⸤
śaktavaḥ kiṇvamuṣṇāni dravyāṇyapi ca pācanam ||
ciribilvācgniko dantī citrako hayamārakaḥ |
kapotakaṅkagṛddhrāṇām purīṣāṇi vidāraṇe ||
kṣāradravyāṇi vā⸤ yāni kṣāro vā dāraṇaṃ paraṃ |
dravyāṇām picchilānāṃ tu tvahyūclāni prapīḍanaṃ ||
yavagodhūmamāṣāṇāṃ cūrṇṇāni ca samāsataḥ |
śaṅkhinyaṃ koṭhasumanāḥkaravī⸤raṃsuvarccalā ||
śodhanāni kaṣāyāṇi varggaś cāragvadhādikacḥ |
ajagandhājaśṛṅgī ca gavākṣī lāṅgalāhvayā ||
pūtīkaś citrakaḥ pāṭhā viḍaṅgailāhareṇavaḥ |
⸤
kaṭutrikaṃ yavakṣāro lavaṇāni manaḥśilā ||
kāśīsan tṛvṛtā dantī haritālaṃ surāṣṭrikā |
saṃśodhanīnāṃ varttīnāṃ dravyāṇy etāni nirddiśet ||
dravyeṣv eteṣu kurvvīta kalkā(From jpeg )L ⸤n api ca śodhanān |
arkottamāsudhā kṣīraṃ piṣṭvā kṣārottamām api ||
jātīmūlaṃ haridre dve kāsīsaṃ kaṭurohiṇī |
pūrvvoddiṣṭeṣu cāṅgeṣu kuryāt saṃśodhanaṃ ghṛtaṃ ||
ma⸤yūrako rājavṛkṣo nimbaḥ kośātakī tilā |
bṛhatī kaṇṭackārī ca haritālam manaḥśilā ||
śodhanāni ca yāni syus taile yojyāni śodhane |
kāsīse⸤ saindhave kiṇve vacāyāṃ rajanīdvaye ||
śodhanāṅgeṣu cānyeṣuc cūrṇṇaṃ kurvvīta śodhanaṃ |
sālasārādisāreṣu paṭolatriphalāsu ca ||
rasakriyā vidhātavyā śo⸤dhanī śodhaneṣu ca |
śrīveṣṭake sarjjarase sarale devadāruṇi || c
sāreṣv api ca kurvvīta matimān vraṇadhūpanaṃ |
kaṣāyāṇām anuṣṇānān drvyāṇān tvakṣu sādhitaṃ ||
śṛta⸤śīta kaṣāyam vā ropanārthe praśasyate |
somāmṛtāśvagandhāsuc kākolyādau gaṇe tathā ||
kṣīrīpraroheṣv api ca varttayo ropaṇā hitāḥ |
samaṅgā somasaralā soma⸤valkāḥ sacandanāḥ |
kākolyādiś ca kalkāḥ syuḥ praśastā vraṇaropaṇe |
pṛthakparṇṇyātmaguptā ca 𑑎(From jpeg )L⸤haridre mālatī sitā ||
kākolyādiś ca yojyāḥ syuḥ praśastā ropaṇe ghṛte |
kālānusāryaguruṇī haridrā bhadradāru ca ||
priyaṅgavaś ca lodhrañ ca taile yojyāni ropaṇe |
⸤ kaṅguka triphalā lodhraṃ kāśīsaṃ śravaṇāhvayā ||
dhavośvakacrṇṇayos tvak ca ropaṇe cūrṇṇamiṣyate |
tvakṣu nyagrodhavarggasya triphalās tathaiva ca ||
rasakriyāṃ ro⸤paṇārthe vidadhīta yathākramaṃ |
apāmārggo 'svagandhā cac tālapattrī suvarccalā ||
utsādane praśasyante kākolyādiś ca yo gaṇaḥ |
kāsīsaṃ saindhavan kutthaṃ kuru⸤vindam manaḥśilā ||
kukkuṭāṇḍakapālāni sumanomukuclāni ca |
phale śairīṣakārañjair ddhātucūrṇāni yāni ca ||
suvarccikātha kāśīsaṃ saindhavaṃ kṣāram eva⸤ ca |
praṇeṣūtsannamāṃseṣu praśastāny avasādane ||
ālepanac nicūrṇṇāni pradadyāt sakalāni vai |
samastaṃ varggamarddham vā yathālābham athāpi vā ||
prayuñjīta bhiṣa⸤k prājño yathoddiṣṭeṣu karmmasu ||
la bhra307
(From folio 74r6)
athāto bhūmipravibhāgavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
svabhraśarkkarāśmaviṣamavalmīkaśmaśānāghatad evatāyatana(From jpeg )L⸤sikatoṣairar anupahatāmanūṣarāmabhaṃgurāmadūrodakāṃ snigdhāṃ prarohavatīṃ mṛdvīṃ sthirāṃ samāṃ gaurīṃ lohitāṃ vā bhūmim auṣadha grahaṇāya parīkṣeta || tasyāṅ jātam api hi krimaviṣaśa⸤strātapapavanadahanatoyasambādhamārggair anupahatamekasāraṃ pucṣṭam avagāḍhamūlaṃ cauṣadhamādadyād ity eṣāṃ bhūmiparīkṣāvibhāgaḥ sāmānyaḥ | ||
viśeṣatas tu tatra aśmavatī⸤ sthirā gurvvī śdhāmā kṛṣṇā vā sthūlatṛṇaśasyaprāyāḥ svaguṇabhūyicṣṭhā | snigdhā śītalāsannodakā snigdhatṛṇaśasyākomalavṛkṣaprāyā śuklāmbuguṇabhūyiṣṭhā || nānāva⸤rṇṇā laghvāśmavatī viralālyapāṇḍuraprarohāgniguṇabhūyiṣṭhā || c rūkṣā bhasmarāsabhavarṇṇā kṣatanuvṛkṣakoṭarālparasaprāyānilaguṇabhūyiṣṭhā || mṛdvī samāvyabhravatyavya⸤ktarasajalā mahāparvvatavṛkṣaprāryā syāmā cākāśaguṇabhūyiṣṭhāc ||
tatra kecid ācāryāḥ prāvṛṭvarṣāśaraddhemantavasantagrīṣmeṣu yathāsaṃkhyam mūlapattratvacakṣīrasāraphalā⸤ny ādadīta || tat tu na samyak kasmāt saumyāgneyatvāj jagataḥ | saumyāny auṣadhāni saumyeṣv ṛtuṣv ādadīta | āgneyāny āgneyeṣv evam avyāpannāni bhavanti || saumyāny auṣadhāni saumyeṣv ṛtu(From jpeg )L⸤ṣu gṛhītāni somaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau madhurataārāsnigdhatarāṇiśītatarāṇi bhavanti | ...
āgneyāny auṣadhāni āgneyeṣv ṛtuṣu gṛhītānyagni𑑎⸤guṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau uṣṇatarāṇi kaṭutarāṇi rūkṣatarāṇi bhacvanti |
tatrā pṛthivῑguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau jātāni virecanadravyāṇyādadīta | agnyanilaguṇabhūyiṣṭhā⸤yāñ ca vamanadravyāṇi | ubhayaguṇabhūyiṣṭhāyām ubhayatobhāgahacrāṇi | ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ saṃśamanāny evam balavattarāṇi bhavanti |
sarvvāṇi cābhinavānyatra madhu⸤ghṛtapippalīviḍaṅgebhya iti ||
viḍaṅgapippalīkṣaudraṃ sarpicś cāpyanavaṃ hitaṃ |
śeṣam anyat tv abhinavaṃ gṛhṇīyād doṣavarjjitaṃ ||
jaṅgamānāṃ vayaḥsthānāñ carmaromana⸤khādikaṃ |
kṣīramūtrapurīṣāṇi jīrṇṇāhāreṣu saṃharet ||
ploctamṛdbhāṇḍaphalakaṃ saṅkuvinyastabheṣajān |
praśastāyān diśi śucau bheṣajāgāram iṣyate ||
gopā⸤lās tāpasā vyādhā ye cānye vanacāriṇaḥ |
mūlāhārāś ca ye teṣāṃ bheṣajavyaktir iṣyate iti ||
la ū30 7
(From folio 75r6)
athāto dravyasaṅgrahaṇīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
pañcatriṃśa(From jpeg )L⸤d dravyagaṇā bhavanti ||
tad yathā | vidārigandhā vidārīviśvadevā sahadevāśvadaṃṣṭrā pṛthakparṇṇī śatāvarīe śārivā jīvakarṣabho kṣudrasahā bṛhatyau punarnnaiveraṇḍahaṃsapā⸤dīvṛścikālyṛṣabhī śṛgālavinnā ceti ||
vidārigandhādiracyaṅ gaṇaḥ pittānilāpahaḥ |
śophagulmāṅgamarddorddhvaśvāsakāsavināśanaḥ ||
āragvadhamadanaphalago⸤paghoṇṭākaṇṭakī kaṇṭakārīkuṭajaphalapāṭhāpāṭalīmūrvvāsaptaparṇṇanicmbakuraṇaaṭakaguḍūcīcitrakaśārṅgaṣṭādvikarañjapaṭolakirātatiktakāḥ suṣavī ceti ||
āragvadhādi⸤rity eṣa gaṇaḥ śleṣmaviṣāpahaḥ |
mehakuṣṭajvaravamīkaṇḍūghnoc vraṇaśodhanaḥ ||
śālasārājakarṇṇakhadirakramubhūrjjameṣaśṛṅgīti nisacandanakucandanaśiṃśa⸤pā śirīṣāsanadhavārjjunanaktamālapūtīkāś ca karṇṇagurūṇic kālīyakañ ceti ||
śālasārādir ity eṣa gaṇaḥ kuṣṭhavināśanaḥ |
mehapāṇḍvāmayaharaḥ kaphamedo viśoṣaṇaḥ ||
varuṇārttagalamadhuśigrutarkkārīmeṣaśṛṅgīpūtīkanaktamālapāṭalāgnimanthaśairīyakadvayaṃ (From jpeg )L⸤bimbīcitraśatāvarībilvājaśṛṅgīdarbbhābṛhatīdvayañ ceti ||
varuṇādigaṇopyeṣa kaphamedo viśoṣaṇaḥ |
vinihanti śiraḥ śūlaṃ gulmābhyantaravidradhīḥ ||
vīratarasahacara⸤dvayasairīyakadarbbhavṛkṣādanīgundrānalakuśakāśāśmabhedakāgnic manthamoraṭavasukavisarabhallūkakurūṭikendīvarakapotavaṅkāśvadaṃṣṭrā ceti ||
vīratarādir ity eṣa gaṇo⸤ vātavikārahṛt |
śarkkarāśmarihāmūtrakṛcchrāghātarujāpahaḥc ||
lodhraśāvaralodhrapalāśakuṭannaṭāśokakaṭphalailavālu𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎śallakījiṅjiṇīka⸤ dambākadalī ceti ||
eṣa lodhrādiko nāmnā medaḥ kaphaharocgaṇaḥ |
yonidoṣaharastambhī vaṇyo viṣavināśanaḥ ||
arkkālarkkakarañjadvayanāgadantīmayūraka⸤bhārggīrāsnendrapuṣpīkṣudrasvetābhallūkamahāsvetāvṛścikālyā 𑑎𑑎𑑎𑑎lavaṇātāpasavṛkṣaś ceti ||
arkkādis tu gaṇo hyeṣa kaphamedoviṣāpahaḥ ||
krimikuṣṭhapraśama(From jpeg )L⸤no viśeṣād vraṇaśodhanaḥ ||
surasāsvetasurasāphaṇijhjakārjjaka bhūstṛṇasugandhaka kālamālakuṭherakakṣavakakharapusa viḍaṅga ṅgapāṭhaletikaṭphalasurasī nirgguṇḍīphuluphalondurukarṇṇī⸤ phañjīprajībalākākamācyo viṣamuṣṭiś ceti ||
surasādirgacṇo hyeṣa kaphahṛt krimisūdanaḥ |
pratisyāyāruciḥ kāsaśvāsaghno vraṇaśodhanaḥ ||
muṣkaka⸤palāśadhavacitrakamadanavṛkṣaśiṃśapāvajravṛkṣastriphalāc ceti ||
muṣkakādir ggaṇo hyeṣa medoghnaḥ śukradoṣahā |
mehārśaḥ pāṇḍurogaghnaḥ śarkrāśmarinā⸤śanaḥ ||
pippalīpippalīmūlaṃcavyacitrakaśṛṅgaveramaricahacreṇukailājamodendrayavapāṭhājīrakasarṣapa mahānimbahiṃgubhārggāmadhurasātiviṣāviḍaṅgakaṭurohiṇī ceti ||
pippalyādiḥ kaphaharaḥ pratisyāya marīcakaṃ |
anilañ cāpi gulmañ ca dīpanastvāmapācanaḥ ||
elātagarakuṣṭhamāṃsīdhyāmakatvapattranāgapuṣpapriyaṅguhare(From jpeg )L⸤ṇukāvyāghranakhaśukticaṇḍāsthauṇeyaka śrīveṣṭakacorakavālakaguggulusarjjarasaturuṣkakundurukāguruspṛkkābhadradārukuṅkumāni punnāgakesarañceti ||
elādiko vātakapho⸤ nihanyād viṣam eva ca |
varṇṇaprasādanaḥ kaṇḍūpiṭakā koṭhanāśanaḥ ||
vaccā mustātiviṣābhadradārunāgakesarañ ceti |
haridrādāruharidrākalaśīkuṭajabījāni madhukaṃ⸤ ceti ||
etau vacā haridrādī gaṇau stanyaviśodhanau |
āmātīcsāraśamanau kaphamedo viśoṣaṇau |
śyāmāmahāśyāmātṛvṛddantībilvakampilyakaramyakake⸤vukaputraśreṇīgavākṣīrājavṛkṣakarañjadvaya guḍūcīsaptavarṇṇaccchagalāntrīpīlusnuhākṣīsuvarṇṇakṣīrī ceti ||
eṣa śyāmādiko nāmnā gaṇo gulmaviṣāpahaḥ |
ānāhodarahābhedī tathodāvarttanāśanaḥ ||
bṛhatīkaṇṭakārikākucṭajaphalapāṭhāmadhukañceti ||
pācanīyo bṛhatyādir ggaṇaḥ pittānilāpahaḥ |
kaphārocakakṛdrogamūtrakṛcchravināśanaḥ ||
paṭolācandanamūrvvāguḍūcīpāṭhā kaṭurohiṇī ceti ||
paṭolādir ggaṇaḥ pittakaphārocakanāśanaḥ |
jvaropaśamano vraṇyaś charddikaṇḍūviṣāpahaḥ ||
(From jpeg )L⸤kākolīkṣīrakākolījīvakaṛṣabhakamudgaparṇṇīmedāmahāmedācchinnaruhākarkkaṭāśṛṅgītugākṣīpadmakaprapauṇḍarīka ṛddhivṛddhijīvantyau madhukañ ceti ||
kāko⸤lyādirayam pittaśoṇitānilanāśanaḥ |
jīvano bṛṃhaṇo vṛcṣyaḥ stanyaśleṣmakaras tathā ||
ūṣasaindhavaśilājatukāśīsadvayahiṃgututthakañ ceti ||
ūṣakā⸤diḥ kaphaṃ hanti gaṇo medā viśoṣaṇaḥ |
śarkkarāśmarihācmūtrakṛcchragulmapramarddanaḥ ||
śārivāmadhukacandanakucandanapadmakakāśmaryamadhūkapuṣpā⸤ṇaayuśīrañ ceti ||
śārivādiḥ pipāsārtti raktapittaharo gaṇaḥc |
pittajvarapraśamano viśeṣād dāhanāśanaḥ ||
añjanarasāñjananāgapuṣpapriyaṅgunalinakesaraṃ⸤ ceti ||
añjanādir nnetraroga raktapittanibarhaṇaḥ |
viṣopaśamacno dāhaṃ hanyādabhyantaraṃ nṛṇāṃ ||
pharūṣakadrākṣākaṭphalarājādanadāḍimakatakaphalāni tripha⸤lā ceti ||
pharūṣakādiko nāmnā gaṇa eṣo 'nilāpahaḥ |
mūtradoṣaharo hṛdyaḥ pipāsaghno 'ruco hitaḥ ||
priyaṅgusamaṅgādhātakīpunnāganāgapuṣyacandanamocarasāñjana(From jpeg )L⸤kumbhīkapadmakesarayojanavalyo dīrghamūlā ceti ||
ambaṣṭhādhātakīkusumasamaṅgākaṭvaṅgamadhukabilvapesikāśavaralodhrapalāśanandīvṛkṣāḥ padmakeśarañ ceti ||
gaṇau priyayaṅgvamba⸤ṣṭhādī pakvātīsāranāśanau |
sandhānīyau hitau pitte vraṇānāñ cācpi ropaṇau ||
nyagrodhodumbarośvatthaplakṣamadhūkakakubhāmrambūdvayapiyālarohiṇīvañjalaka⸤ kadambabadarītindukalodhrapalāśanandīvṛkṣāśceti ||
nyagrocdhādir ggaṇo vraṇyaḥ saṃgrāhī bhagnasādhakaḥ |
raktapittaharo dāhamedaghno yonidoṣahā ||
guḍū⸤cīnimbakustumburucandanāni padmakañ ceti ||
eṣa sarvvajvarānc hanti guḍūcyādis tu dīpanaḥ |
hallāsorocakavamī pipāsā dāhanāśanaḥ ||
utpalaraktotpala⸤kumudakuvalayasaugandhikapuṇḍarīkāni madhukañ ceti ||
utpalādirayan dāha raktapittavināśanaḥ ||
pipāsā viṣahṛdrogaś chardimūrcchāharo gaṇaḥ ||
mustāharidrādāruharidrāharīta (From jpeg )L⸤kyāmalakabibhītakahaimavatīvacāpāṭhākaṭukarohiṇī śārṅgāṣṭātiviṣādramiḍī ceti ||
eṣa mustādiko nāmnā gaṇaḥ śleṣmānilāpahaḥ |
yonidoṣaharaś caiva śodhanaḥ pācana⸤s tathā ||
harītakyāmalakabibhītakāni ||
triphalā kaphapittaghnīmechakuṣṭhavināśanī |
cakṣuṣyādīpanīpathyā viṣamajvaranāśanī ||
trapusīsatāmrarajatasuvarṇṇakṛṣṇa⸤lohāni lohamalāś ceti ||
gaṇastrapvādirity eṣa garakrimiharacḥ paraḥ |
pipāsāgulmahṛdrogaḥ pāṇḍumehaharas tathā ||
lākṣārevatakakuṭajāścamārakakaṭphalahari⸤drānimbasaptacchadamālatyastrāyamāṇā ceti ||
kaṣāyatiktamadhucraḥ kaphapittavināśanaḥ |
kuṣṭhakrimiharaś caiva duṣṭavraṇaviśodhanaḥ ||
ebhir llepām̐s tathā tailān sa⸤rppīṃṣyapicapānakān |
rasakriyāṃ kaṣāyām̐ś ca bhiṣak kurvvīta karmmasu ||
pañcapañcakān vakṣyāmaḥ || tatrairaṇḍo dve bṛhatyau pṛthakyarṇṇāvidārīgandhā ceti kanīyān ||
bilvāgnimanthauṭuśṭu(From jpeg )L⸤kapāṭalīkāśmaryāṇi mahān ||
vidārīśārivārajanīguḍūcīājaśṛṅgī ca ballīsaṃjñāḥ |
karamarddītrikaṇṭakasairīyakamātuluṅgīgṛdhranakhyaḥ kaṇaaṭakasaṃjñāḥ ||
kuśakāśakā⸤ṇṭekṣudarbbhāstṛṇasaṃjñāḥ ||
teṣām vātaharāvādyā vantyaḥ pittavicnāśanaḥ | pañcakau śleṣmanāvitarau parikīrttitau ||
samāsena gaṇāpyetāḥ proktās teṣāntu⸤ vistaraṃ |
cikitsiteṣu vakṣyāmi jñātvā rogabalābalam
iti c la ḍa |||| 30 8 ||
(From folio )
athātaḥ saṃśodhanasaṃśamanīyam vyākhyāsyāmaḥ |
madanakuṭajajīmūtake⸤kṣvākudhāmārggavakṛtavedhanalodhrasarṣapaviḍaṅgapippalīkaracñjaprapūnāḍakovidārāriṣṭāśvagandhāvidulabandhumadhukajīvantī bimbīphalāmṛgervvāru citra⸤svetā śalapuṣpīvacācetyūrddhvabhāgaharāṇi || tatra kovidārapūrvvācṇāmphalāni | kovidārādīnām mūlāni ||
tṛvṛcchyāmādantīdravantīsaphalāviṣāṇigavākṣī⸤cchagalāntrīpīlusnehāsuvarṇṇakṣīrīcitrakakiṇihīkuśakāsatilvakampilyakarampakapāṭalā (From jpeg )L⸤pūgaharītakyāmalakavibhītakanīlinīpañcaṅgulapūtīkāragvadhamahāvṛkṣasaptacchadārkkareṇu jyotiṣmatī cetyadhobhāgaharāṇi ||⸤tatra tilvakapūrvvāṇāṃ mūlāni | tilvakādīnām pāṭalyantānāñ ca c tvacaḥ | pūgādīnām eraṇḍāntānām phalāni | pūtīkāragvadhayoḥ patrāṇi | śeṣāṇāṃ kṣīrāṇīti ||
ko⸤śātakī saptalā devadālī karavallikā cety ubhayato bhāgaharācṇi | eṣāṃ svarasāḥ ||
pippalīviḍaṅgāpāmārggaśigruśirīṣasiddhārthakamaricakaravīrabimbīgirika⸤rṇṇikākiṇihīvacājyotiṣmatīkarañjārkkalaśunātiviṣāśṛc ṅgaveratālīsatamālasurasārjjakeṅgudīmeṣaśṛṅgīmātuluṅgīmuruṅgīpīlujātīsālatālamadhūka⸤lākṣāhiṃgulavaṇamadyagośakṛdrasomūtrāṇi śirovirecanācni | tatra karavīrapūrvvāṇām phalāni | tālīsapūrvvāṇāṅ kandāḥ | tālīsakādīnāmarjjakāntānām patrāṇi⸤ | iṅgudīmeṣaśṛṅgyos tvak | mātuluṅgīmuruṅgīpīlujātīnām puṣpāṇi | śālatālamadhūkānāṃ sārāḥ | lākṣā hiṃgu ca niryāsau | lavaṇāni pārthivaviśeṣāḥ | madyam āsutasaṃyogāḥ | (From jpeg )L⸤śakṛdrasamūtre malāv iti ||
saṃśamanāni ata urdhvvam vakṣyāmaḥ || tatra bhadradārukuṣṭhaharidrāvaruṇameṣaśṛṅgībalātibalārttagalakacchurāśallakīkuberākṣīvīratarasahacarāgnimanthava⸤tsādanīśva daṃṣṭrāśmabhedakārkkālarkkaśatāvarīpunarnnavāsukacvasirakāñcanabhārggīvṛścikālīvadarayavakulattaprabhṛtīni dve cādye pañcamūlyau samāsena vātasaṃ⸤ śamano varggaḥ ||
candanahrīverośīramañjiṣṭhāpayasyāgundracśevālakahlārakotpalamūrvvāprabhṛtīni nyagrodhādirutpalādiriti samāsena pittasaṃśamano varga⸤ḥ ||
kāleyakāgurutailaparṇṇikākuṣṭhaharidrāśītaśivāśatacpuṣpāsaralārāsnāprakīryodakīceṅgudīsumanāḥ kākādanīlāṅgalakīhastiparṇṇamuñjālalāmajja⸤ kaprabhṛtīnivallīkaṇṭakapañcamūlyau dve pippalyādir mmuṣkakādir cvvacādiḥ surasādirāragvadhādir utpalādir iti samāsena śleṣmasaṃśamano varggaḥ ||
tatra sarvvāṇy evau⸤ṣadhāni vyādhagnipuruṣabalāny evekṣya vidadhyād vyādhyabalād adhikam auṣadham upayuktan tam upasāmyavyādhim anyam āvahati || agnyabalād adhikam ajīrṇṇam viṣṭabhya vā pacyate | puruṣabalā(From jpeg )L⸤d adhikaṃ glānimūrcchanā vahati | śamanam evaṃ saṃśodhanam atipātayati | hīnam ebhyo dattam akiñcitkaram bhavati | tasmāt samam eva vidhyāt ||
bhabati cātra ||
roge śodhanasādhye tu yam vidyād doṣam ulvacnaṃ
taṃ samīkṣya bhiṣak kuryād doṣapacyāvanaṃ mṛduḥ ||
jaloddhṛtauṣadhapalas toyadvikuḍavāyu⸤taḥ |
pādāvaśeṣitaḥ kvāthaḥ pūtaḥ pānāya śasyate ||
tadvat kṣīcrārddhakuḍavaḥ sauṣadhastriguṇodakaḥ ||
kalkākṣamātrikañ cūrṇṇo biḍālapadakānvitaḥ ||
bhavet pāṇi⸤talaṃ lehaḥ svarasas tu paladvayaṃ |
vyādhyādīnām bale madhye māctraiṣā śamanauṣadhai ||
ato jñātveṣṭato yojyo hīmahī nādhikedhikāḥ |
jñātvā koṣṭhauṣadhabalam mātrā⸤kalpyā suśobhane ||
cale doṣe mṛdau koṣṭhe nekṣan tatra balan nṛṇāṃ |
⸤avyāpadurbbalasyāpi śodhanaṃ hi tadā bhavet

iti || laḍe || || ||

iti || la ḍe30 9|| || ||
(From folio 80v5)
athāto dravyarasavīryavipākavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
kecid ācāryā vruvate | ⸤dravyam pradhānam kasmāt vyavasthitatvāt | iha khalu dravyam vyavasthitanna rasādayaḥ | yathā ye phale rasādayas te pakve na bhavanti || nityatvāc ca nityaṃ hi dravyamanityaṃ hi guṇāḥ | yathā ka(From jpeg )L⸤lkādi pravibhāgās tad eva sampannarasagandhaṃ vyāpannarasagandhavān bhavatīti | svajātivyavasthānāc ca yathā pārthivaṃ dravyam anyabhāvan na gacchati | evaṃ śoṣāṇi | pañcendri⸤yagrahaṇāc ca | pañcaindriyair gṛhyate draṣṭavyanna rasādayacḥ | āśrayatvāc ca dravyam āśritārasā iti | ārambha sāmarthyāc ca dravyāśrita ārambhaḥ || yathā vidārigandhā⸤dim āhṛtyāvadya vipaced ity evam ādiṣu na rasādiṣ ā𑑎crambhaḥ | śāstraprāmāṇyāc ca śāstraṃ ha | dvividhan dravyaṃ sthāvarañjañgamti | kramāpekṣikatvāc ca rasā⸤dīnāṃ rasādayo hi dravyakramam apekṣante yathā taruṇe tacruṇāḥ | saṃpūrṇa sampūrṇā iti | ekadeśasādhyatvāc ca dravyāṇām ekadeśenāpi vyādhayaḥ sādhyante | yathā⸤ mahāvṛkṣakṣīreṇeti | tasmād dravyam pradhānan rasādayacḥ kasmāt niravayavatvāt dravyasya | dravyalakṣaṇan tu kriyāguṇasamavāyaḥ kriyādravye vidyate | guṇāḥ sa⸤mavāyakāraṇañ ceti ||
nety āhur anye rasās tu pradhānan kasmāt āgamāt āgamo hi śāstram ity ucyate | (From jpeg )L⸤śāstre rasā adhikṛtā yathā rasāyatta āhāra iti | upadeśāc ca | upadiśyate hi | yathā madhurāmlalavaṇā vātaṃ śamayanti | ⸤ ato rasāḥ pradhānaṃ | anumāc ca | rasato hy anumīyate dracvyaṃ | yathā madhuram iti || ṛṣivacanāc ca | ṛṣivacano vedaḥ | yathā kiñcidījyārtham madhuramāhared iti⸤ | tasmāt rasāḥ pradhānaṃ | raseṣu tu guṇasaṃjñā rasalakṣaṇacm atro padekṣyāmaḥ |
nety āhur anye vīryam pradhānam iti | kasmāt prādhānyāt | ihatvauṣadhakarmmāṇi vīrya prādhā⸤nyaṃ na bhavanti | tad yathā | urddhabhāgodhobhāgobhayabhāgasaṃcśamanaṃ sāṅgrāhikadīpanalekhanavṛṃhaṇarasāyanavājīkaraṇaś ca yathuharavilayanadāraṇamarddana⸤prāṇaghnaviṣapraśamanāni vīrya prādhānyena bhavanti | tantuc vīryaṃ dvividhaṃ | uṣṇaṃ śītaṃ cāgniṣomīyatvāj jagataḥ | kecid aṣṭavidham āhuḥ | uṣṇaṃ śītaṃ snigdhaṃ rūkṣam vi⸤ ṣadam piccilam mṛdus tīkṣṇañ ceti | etāni khalu vīryāṇi svabhāvaguṇotkarṣād rasam abhibhūyātmakarmma kurvvanti | yathā tāvad vṛhatyañ ca mūlaṅ kaṣāya tiktaṃ vātaṃ śamayaty uṣṇavīrya(From jpeg )L⸤tvāt | kaṭukā pippalīpittaṃ śamayati | mṛduśītavīryatvāt | tiktā kākamācī pittaṃ varddhayaty uṣṇavīryatvāt | kaṭukaṃ mūlaṃ śleṣmāṇaṃ varddhayati snigdhavīryatvāt | amlaṃ kapitthaṃ śleṣmāṇaṃ ⸤ti rukṣavīryatvāt || bha ||
ye rasā vātaśamanā bhavanti c yadi teṣu vai |
rukṣalāghavaśaity āni na te hanyuḥ samīraṇam ||
ye rasāḥ pittaśamanā bhavanti yadi teṣu𑑎⸤vai |
taikṣṇyauṣṇyalaghutā caiva na te talkarmmakāriṇaḥ ||
ye rasāḥ śleṣma𑑎cśamanā bhavanti yadi teṣu vai |
snehagauravaśaity ānu na te tatkarmmakāriṇaḥ ||
tasmād vīryaṃ pradhānam iti ||
⸤nety āhur anye vipākaḥ pradhānam iti | kasmāt samyaṅ mithyā vipa𑑎ckvatvāt | iha hi dravyāṇyapaha tāni samyaṅ mithyā cāvipakvāni guṇan doṣam vā janayaṃti | tatrāhur anye prati ra⸤ sampāka iti | vipākaḥ kecit trividham icchanti | madhuram amlam kaṭukacñceti | tat tu na samyak | bhūtaguṇādāgamāc cāmlo vipāko nāsti | pittaṃ hi vidagdham amlatām upaity āgneyatvāt | ⸤ yad evaṃ lavaṇo 'pyanyaḥ pāke bhaviṣyati | śleṣmā hi vidagdho lavaṇatām upaiti | tamādasiddhānta eṣaḥ | pratirasam amlāmlasyaivaṃ sarvvaṣām iti dṛṣṭāntañ codāharanti | yathā śāliyava(From jpeg )L⸤mudgādayaḥ prakīrṇāḥ svabhāvam uttarakāle pi na parity ajanti tadvat iti | kecit punar avalavanto valavatāṃ vaśamāyānt it evam avasthitaḥ pāka iti | āgame svāha | dvividha eva pāko madhuraḥ kaṭukaś ca ⸤ | tayor madhurākhyo guruḥ kaṭukākhyo laghur iti | tatra pṛthivyaptejovācyvākāśānāṃ dvaividhyam bhavati | guṇasādharmyāngurutā | laghutā ca pṛthivyā yo gurvyaḥ | śeṣāṇi laghūni tasmād dvivi⸤dha eva pāko bhavati || bha ||
dravyeṣu pacyamāneṣu yeṣv amvupṛthi𑑎cvīguṇāḥ |
nivarttante 'dhikās tatra pāko madhura ucyate ||
tejonilākāśaguṇāḥ pacyamāneṣu yeṣu tu |
niva𑑎⸤rttante 'dhikās tatra pākaḥ kaṭuka ucyate ||
pṛthak tvavādināmeṣeva vācdinām vādasaṃgrahaḥ |
caturṇṇām api sāmagryam icchantyatra vipaścitaḥ ||
tad dravyam ātmanā kiñcit kiñcid vīryeṇa ⸤ sevitaṃ |
kiñcid rasavipākābhyān doṣaṃ hanti karoti vā ||
pāko nācsti vinā vīryād vīryan nāsti vinā rasāt |
raso nāsti vinā dravyād dravyaṃ śreṣṭhatamaṃ smṛtaṃ ||
janman tu dravyara⸤sayor anyonyāpekṣikaṃ smṛtaṃ |
anyonyāpekṣikaṃ janma yathā syād dehadehinoḥ ||
vīryasaṃjñā guṇā ye 'ṣṭau te 'pi dravyāśrayāḥ smṛtāḥ |
raseṣu na bhavantyete nirguṇāḥ smṛtāḥ ||
(From jpeg )L⸤dravye dravye ca yasmāddhi vipacyante na ṣaḍ rasāḥ |
śreṣṭhaṃ dravyamato jñeyaṃ śeṣā bhāvās tadāśrayāḥ ||
amīmāṃsyānyacintyāni prasiddhāni svabhāvataḥ |
āgamenopayojyāni bheṣajāni vica⸤kṣaṇaiḥ ||
pratyakṣalakṣaṇaphalās prasiddhāś ca svabhāvataḥ |
oṣadhīn chetubhir vvidvān na parīkṣet kathañcana ||
sahastreṇāpi hetūnān nāmvaṣṭhādir virecayet |
tasmāt tiṣṭhed vima⸤timānāgameśa tu hetuṣu ||
yā svabhāvavijñānaṃ vā raśaṃ yu𑑎cktasenikaṃ |
āturopakramam miśraṃ bhūmijñānan tathaiva ca ||
dravyasaṃgrahaṇañ caiva tathā śamanaśodhanaṃ ⸤ |
rasavīryavipākena proktam anyad daśaiva tu || ||
caturthocdaśa || pha40 || ||
(From folio 83r4)
athāto dravyaviśeṣavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
tatra pṛthivyaptejovāyvākāśā𑑎⸤nāṃ samudāyād dravyābhinirvṛttir bbhavati | idaṃ pārthivam idam acpyam idan tejasam idam vāyavyam idam ākāśyam iti ||
tatra sthūla sāndra manda sthira guru kaṭhinagaṃ𑑎⸤dha guṇa bahulam īṣatkaṣāyaprāyaso madhuram iti pārthivan tat sthairya gaurava saṃghātopacaya karaṃ viśeṣataś cādhogatisvabhāvam iti ||
śīta stimita manda guru rasa sāndra mṛdu(From jpeg )L⸤picchilarasaguṇarasaguṇabahulam īṣadamlaṃ prāyaso madhuram āpyan tat snehanahlādanaviṣyandanakaram iti |
tīkṣṇoṣṇarūkṣasūkṣmalaghuviṣadaṃ rū⸤paguṇabahulam īṣadamlaprāyam viśeṣataś corddhvagatisvabhāvam iti ctaijasaṃ || taddahanapacanatāpanaprakāśanaprabhāvarṇṇakaram iti |
sūkṣmarūkṣakharaśiśiralaghuvi𑑎⸤ṣadaṃ sparśaguṇabahulam īṣattiktam viśeṣataḥ kaṣāyam iti𑑎 cvāyavyaṃ tadvaiṣadyaṃ lāghavaglapanavirūkṣaṇakaram iti ||
ślakṣṇasūkṣmavyavāyiviṣadaviviktarasaṃ ⸤śabdaguṇabahulam ākāśyan tasmāt tatmārddavasauṣiryalāghavackaram iti ||
anena nidarśanena nānauṣadhabhūtañ jagati kiñcid dravyam astīti kṛtvā tan taṃ yuktiviśe⸤ṣamarthañ cābhipratītya svavīryaguṇayuktāni dravyāṇi kārmmukā𑑎cni bhavanti || tāni yadā kurvvanti sa kālaḥ | yat kurvanti tat karmma | yena kurvvanti tad vīryaṃ | yatra kurvvanti ⸤tad adhikaraṇaṃ | yathā kurvvanti sa upāyaḥ | yad abhiniṣpādayanti tat phalam iti |
tad atra virecanadravyāṇy ambupṛthivīguṇabhūyiṣṭhāni | pṛthivyāpo hi gurvvyaḥ | gurutvā(From jpeg )L⸤d adho gacchanti | tasmād virecanadravyāṇy ambupṛthivīguṇabhūyiṣṭhāni | vamanadravyāṇy agnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni | agnivāyū hi laghū laghutvāc corddhvam uttiṣṭhataḥ | tasmād vamana⸤prāmāṇyād agnivāyubhūyiṣṭhāny ubhayaguṇabhūyiṣṭhan dravyam ubhacyato bhāgaharaṃ | ākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ saṃśamanaṃ | sāṃgrāhikam anilaguṇabhūyiṣṭhaṃ | dīpa⸤nam agniguṇabhūyiṣṭhaṃ | lekhanam anilānalaguṇabhūyiṣṭhaṃ | cbṛṃhanam pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhaṃ | evam auṣadhakarmmāṇy anumānāt sādhayet ||
bhavanti ślokāḥ ||
⸤mahyambvagnyātmakair ddravyais tribhiḥ sāmyati mārutaḥ |
khabhūmyambucvāyujaiḥ pittañ caturbbhiḥ saṃpraśāmyati ||
kaphaḥ khatejo'nilajais tribhiḥ śāmyati dehināṃ |
⸤khavāyuktābhyān dravyābhyāṃ vṛddhim abhyeti mārutaḥ ||
āgneyam eva cyad dravyan tena pittam udīryate |
mahyambujābhyān dravyābhyāṅ kaphaś cābhivivarddhate ||
evam eva guṇādhi𑑎⸤kyaṃ dravye dravye vyavasthitaṃ |
dviśo vā bahuśo vāpi jñātvā doṣe 'vacācaret ||
tatra ya ime guṇāṣṭauvīryasaṃjñakāḥ | śītoṣṇasnigdharūkṣamṛdutīkṣṇapicchilaviṣadās teṣān tīkṣṇo(From jpeg )L⸤ṣṇāv āgneyau | śītapicchilāv ambuguṇabhūyiṣṭhau | pṛthivīsomaguṇabhūyiṣṭhaḥ | snehas toyākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ | mṛdutvaṃ | vāyuguṇabhūyiṣṭhaṃ raukṣyaṃ | kṣitisamīraṇabhūyiṣṭhaṃ vai𑑎⸤ṣadyaṃ | vipākāv uktaguṇau | karmmāṇy uṣṇasya dahanapācanamūcrcchanasvedanavamanavirecanāni || śītasya prahlādanaviṣkambhanasthirīkaraṇaprasādanakledana⸤jīvanāni | snigdhasya snehanabṛṃhaṇasantarppaṇavyājīkaraṇacvayaḥsthāpanāni || rūkṣasyānilavṛddhisaṃgrahaṇapīḍanavirūkṣaśoṣarohaṇāni || viṣada𑑎⸤sya kledāvūṣaṇavirūkṣaśoṣarohaṇāni || picchilasyopa𑑎clepanapūraṇabṛṃhaṇasaṃśleṣaṇavyājīkaraṇāni || mṛdo raktamān saprasādanamukhyasaṃspa𑑎⸤rśanāni || tīkṣṇasya saṅgrahācūṣaṇāvadāraṇaśrāvaṇāni | ctatroṣṇasnigdhau vātaghnau | śītamṛdupicchilāḥ pittaghnāḥ | tīkṣṇarūkṣaviṣadāḥ śleṣmaghnāḥ | guru⸤pāko vātapittaghn aḥ | laghupākaḥ śleṣmapittaghna iti | teṣu mṛduśītoṣṇāḥ sparśagrāhyāḥ | picchilaviṣadau cakṣuḥsparśābhyāṃ | snigdharūkṣau cakṣuṣā | tīkṣṇaḥ sukhaduḥ(From jpeg )L⸤khotpādanāt | gurupākaḥ sṛṣṭaviṇmūtratayā kaphāṃ kleśanañ ca | laghur bbaddhaviṇmūtratayā mārutakopanañ ca | tatra tulyaguṇeṣu bhūteṣu rasavaiśeṣyam upalakṣayet || ⸤yathā madhuro guruś ca pārthivaḥ | madhurasnigdhaśītāś cāpyā iti ||
bhavati cātra ||
guṇā ye uktā dravyeṣu śarīreṣv api tān viduḥ |
sthānavṛddhikṣayāt tasmād dehināṃ dravyahetukā iti ||
|| 41 ||

[Adhyāya 42, draft based on MS H]

(From folio 85r3)
athāto rasaviśeṣavi𑑎cjñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
ākāśapavanadahanatoyabhūmiṣu yathāsaṅkhyam ekottaraparivṛddhāḥ || śa ⸤ bdasparśarūparasagandhāḥ || tasmād āpyo rasaḥ parasparānupraveśācc ca sarvveṣāṃ sānnidhyam asti utkarṣāt tu grahaṇaṃ | sa khalvāpyo rasaḥ śeṣabhūtasaṃsarggādvidagdhaḥ ṣaḍvidho ⸤bhavati | tad yathā | madhuro 'mlo lavaṇaḥ kaṭukastiktaḥ kaṣāya iti | tatrodakavāhulyātmadhuraḥ | toyāgnivāhulyādamlaḥ bhūmyagnivāhulyāl lavaṇaḥ vāyvākāśa⸤vāhulyāttiktaḥ | vāyvagnivāhulyātkaṭukaḥ pṛthivyanilavāhulyātkaṣāya icti ||
tatra madhurāmlalavaṇā vātaghnāḥ | madhuratiktakaṣāyāḥ pittaghnāḥ kaṭutiktakaṣāyāḥ śle(From jpeg )L⸤ṣmaghnāḥ ||
tatra vāyurātmaivātmā | pittamāgneyaṃ | śleṣma saumya iti ||
ta ete rasāḥ svayonivardhanā anyayonipraśamanāś ca |
kecid āhur agnīṣomīyatvājjagataḥ | dvividhā rasāḥ ⸤ saumyā āgneyāś ca | tatra madhuratiktakaṣāyāḥ saumyāḥ dvividhā kaṭvamlaclavaṇā āgneyāḥ | madhurāmlalavaṇāḥ snigdhā guravaś ca dvividhā kaṭutiktakaṣāyā rūkṣā laghavaś ca | saumyāḥ ⸤ śītāḥ | āgneyās tūṣṇāḥ |
tatra śaityarūkṣalāghavavaiṣadyaguṇalackṣaṇo vāyuḥ | tasya samānayoniḥ kaṣāyo rasaḥ | saumyaḥ śaityāc chaity am abhivardhayati | raukṣyād raukṣyaṃ ⸤lāghavāl lāghavaṃ vaiṣadyād vaiṣadyam iti ||
auṣṇyataikṣṇyaraukṣyalāghavavaiṣacdyaguṇalakṣaṇampittantasya samānayoniḥ kaṭuko rasaḥ | saumya auṣṇyād auṣṇyam abhivardhayati | taikṣṇyā⸤t taikṣṇyaṃ raukṣyād raukṣyaṃ lāghavāl lāghavaṃ vaiśadyād vaiśadyam iti ||
cmādhuryasnehagauravaśaityapaicchilyaguṇalakṣaṇaḥ śleṣmā tasya samānayo nirmadhuro rasaḥ | ⸤saumya mādhuryāt mādhuryam abhivardhayati | snehāt snehaṃ gauravād gauravaṃ śaityāc chaityaṃ paicchilyāt paicchilyam iti ||
tasya punar vviparītaḥ kaṭuko rasaḥ | (From jpeg )L⸤śleṣmaṇaḥ pratyanīkatvāt | kaṭukyātmādhuryam abhibhavati | raukṣyāt snehaṃ lāghavād gauravaṃ auṣṇyāt paicchity an tad etan nidarśanamātram uktaṃ |
rasalakṣaṇam ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ || ⸤ tatra yaḥ paritoṣam utpādayati tarppayati mukhopalepañ janayacti prahlādayati śleṣmāṇañ cābhivardhayati sa madhuraḥ || yo dantaharṣam utpādayati | mukhāśrāvañ jana-⸤yati śraddhāñ cotpādayati so 'mlaḥ || yo bhaktarucim utpādayati c| kaphaprasekañ janayati mārddavañ copādayati sa lavaṇaḥ || yo jihvām udvejayati śiro gṛhṇāti ⸤nāsikāñ ca śrāvayati sa kaṭukaḥ || yo gale śoṣam utpāda-cyati mukhavaiṣadyam utpādayati bhaktaruciñ copādyati sa tiktaḥ || ya āsyam pariśoṣayati- ⸤ jihvāṃ stambhayati kaṇṭham badhnāti hṛdayam pīḍayati sa kaṣāyaḥ ||
crasaguṇān ata ūrdhvam vakṣyāmaḥ || tatra madhuro raso raktamāṃsado 'sthimajjojaḥ śukravardhanaś cākṣuṣyaḥ ⸤keśyauvalakṛtsandhānaḥ śoṇitaḥ śoṇitaprasādo vālavṛddhakṣatakṣīṇahitaḥ ṣaṭpadapipīlikānāmiṣṭatamaḥ || tṛṣṇāmūrcchādāhaḥ praśamanaḥ | ṣaḍindriyaprasādanaś ceti | (From jpeg )L⸤sa evaṃguṇo 'py eka evātyartham upayujyamānaḥ kāsaḥ śvāso lasakavamathurvvadanamādhuryasvaropaghātakṛmigalagaṇḍān āpādayati | tathārvvudaślīpadavastigudopalepābhiṣyandapra⸤bhṛtīn nayanavikārānn upajayati ||
amlas tu jaraṇaḥ pācanapavanacnigrahaṇo nulomano vidāhī vahiḥśītaḥ kledanaḥ prāyaśo hṛdyaś ceti | sa khalv evaṃgu⸤ṇo 'py eka evātyartham upayujyamāno dantaharṣanayanasammīlanarocmasamvejanakaphavilāyanaśarīrapraśithilatām āpādayati | tathā kṣatavihatadagdhadaṣṭabhagnaśū-⸤nacyutāvamathitacchiyavisarppitacchinnaviddhotpiṣṭādīni pāca-cyaty āgneyasvabhāvatvvāt ||
lavaṇas tu saṃśodhanaḥ pācano viśleṣaṇas tarppaṇaḥ kledanaḥ śaithilyakṛt⸤ sarvvarasapratyanīkabhūto mārggaviśodhanaḥ sarvvaśarīrāvayavamācrddavakaraś ceti | sa khalu evaṃguṇo 'py eka evātyartham upasevyamāno gātrakaṇḍūko tha śophavaivarṇṇakaraḥ ⸤svaropaghātendriyopatāpān upajanayati | tathākṣimukhapākaraktapittavātaśoṇitāmlīkāprabhṛtīnvikārān upajanayati ||
kaṭukas tu dīpanaḥ pācano rocanaḥ śodhanaḥ sthaulyā(From jpeg )L⸤lyālasakaviṣakuṣṭhakaṇḍūpraśamanaḥ sandhibandhacchedano vasādanas stanyaśukrakaphamedasām upahantā ceti | sa khalv evaṃguṇo 'py eka evātyartham upayujyamā⸤no bhramamadagalatālvoṣṭhaśoṣadāhasantāpān āpādayati | ctathā valavighātakampatodabhedakṛt karacaraṇapārśvapṛṣṭhaprabhṛtiṣu ca vātaśūlān upajanayati ||
ti⸤ktas tu rocano dīpanaḥ śodhanaḥ kaṇḍūkoṣṭhatṛṣṇāmūrcchāpraśanaḥ cstanyaśodhano viṇmūtrakledamedovasāpūyopaśoṣaṇaś ceti | sa khalv evaṅguṇo 'py eka evātyartham u⸤payujyamāno gātramanyāstambhākṣepakordditaśiraḥśūlān upa-cjanayati | tathā bhramatodabhedacchedāsyavairasyāny āpādayati ||
kaṣāyas tu saṅgrāhiko ropaṇaḥ stambha⸤naḥ śodhanollekhanaḥ śoṣaṇaḥ pīḍanaḥ kledopaśoṣaṇaś ceti | sa ckhalv evaṅguṇo 'py eka evātyartham upayujyamāno hṛdayapīḍāsyaśoṣodarādhmānavākyagraha⸤manyāstambhaprabhṛtīn vikārān upajanayati | tathā gātrasphuraṇacimicimāyanākuñcanākṣepaṇaprabhṛtīn vikārānupajanayati ||
sarvveṣām eva dravyāṇy upadekṣyā(From jpeg )L⸤maḥ | tad yathā kākolyādi kṣīraghṛtavasāmajjaśāliyavagodhūmamāṣaśṛṅgāṭakakaśeruka kālāṅkālukapiyālapuṣkaravījakāśmaryamadhūkadrākṣākharjūrarājādananā⸤likerekṣuvikārāḥ | balātibalātmaguptāvidārīpayasyācgokṣurakakṣīramoraṭamadhūlikākūṣmāṇḍādiḥ samāsena madhuro varggaḥ || dāḍimāmalakamātu⸤luṅgāmrāmrātakakapitthakaramarddavadaraprācīnāmalakakośācmrabhavyapārāvatavetraphalatintiḍīkalajacāmlavetasadantaśaṭhadadhitakrasurāsauvīratuṣodaka⸤dhānyāmlaprabhṛtīni samāsenāmlo varggaḥ || saindhavasauvarccalavi-cḍapākyaromakasāmudrapācimakṣāroṣarasuvarccilaprabhṛtīni samāsena lavaṇo varggaḥ || pippa-⸤lyādiḥ surasādir mmadhuśigrumūlakalaśunasumukhaśītaśicvakuṣṭhadevadāruhareṇukā 'valgujaphalacaṇḍāguggulumustalāṅgalakīśukanāsīpīluprabhṛtī-⸤ni śālasārādiś ca prāyaśaḥ kaṭuko varggaḥ || āragvadhādirgguḍūcyādirmmaṇḍūkaparṇṇīvetrakarīraharidrādvayendrayavavaruṇasvādukaṇṭakasaptaparṇṇavṛhatīdvaya(From jpeg )Lśaṃkhinītṛvṛtkṛtavedhanakarkkoṭakakāravellavārttākukaravīrasumanāḥśaṃkhapuṣpyapāmārggatrāyamāṇāśokarohivaijayantīsuvarccalāvṛścikālījyotiṣmatīprabhṛtīni tikto va⸤rggaḥ || nyagrodhādirambaṣṭhādir lodhrādiḥ priyaṅvādistriphalā śallackījamvvasthitindukādīni katakaśākaphalāni sālasārādiś ca prāyasaḥ kuravakakovidārajīvantī⸤suniṣaṇṇakaprabhṛtīni varakādayo mudgādayaś ca samāsena kaṣā-cyo varggaḥ ||
tatraiteṣāṃ rasānāṃ saṃyogās triṣaṣṭirv bhavanti || tad yathā pañcadaśa dvikāḥ | viṃśatis trikāḥ | ⸤pañcadaśa catuṣkāḥ | ṣaṭ pañcakāḥ | ekaṣaṭkāḥ | ekaikaśaś ca śaḍrasā citi | teṣām anyatra vakṣyāmaḥ ||
bhavati cātra || yuktāḥ ṣaḍadhigacchanti valino vaśyatāṃ rasāḥ | yathā doṣā⸤ḥ prakupitā vaśaṃ yānti valīyasa iti ||
42 ||
(From folio 88r5)
athāto vamanadravyavikalpavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
vamanadravyānām phalākhyānām madhye madanapha𑑎⸤lāni śreṣṭhatamāni bhavanti || tatra madanapuṣpāṇām ātapaśuṣkāṇā cūrṇaprakuñcaṃ pratyak puṣpīnimvakaṣāyāṇām anyatamenālo pāyayitvā vāmayet | madanaśatvāṭūcūrṇṇā(From jpeg )L⸤ny evam madhulavaṇayuktāny abhiprataptāni | madanaśalāṭucūrṇṇasiddhām vā tilayavāgūn | nivṛttām vā nātihariti pāṇḍūnāṃ kuśamūḍhāvavaddhamṛdgomayapraliptānāṃ yavavūsamāṣa𑑎śālyādidhānyarāśāvaṣṭharātroṣitaklinnabhinnānām phalapicppalīrāhṛtyātape pariśoṣayet tāsāṃ dadhipalavimṛditapariśuṣkāṇāṃ subhājanasthānām antarnnakha⸤muṣṭhim uṣṇena yaṣṭhīmadhukaṣāyeṇa kovidārādhyanyatamakāṣācyeṇa vā vimṛdya trirātraparyuṣitam madhusaindhavayuktam āśīrbhir abhimantritam udaṅmukhaḥ prāṅmukham ā𑑎⸤turam pāyayet anena mantreṇa abhimantrya ||
brahmadakṣāśvirūdre𑑎cndrabhūcandrārkkānilānalāḥ |
ṛṣayaḥ sauṣadhigrāmā bhūtasaṃghāś ca pāntu te ||
rasāyaneva siddhānān devānā⸤m amṛtaṃ yathā |
sudhevottamanāgānāsbhaiṣajyam idam astu te ||
vi𑑎cśeṣeṇa śleṣmajvarapratiśyāyāntarvvidradhiṣv apravarttamāne doṣe pippalīvacāsarṣapakalkonmiśrair uṣṇā⸤mvubhiḥ punaḥ punaḥ pravarttayed āsamyag vāntalakṣaṇād iti | madanaphalamajjacūrṇṇam vā tatkvāthaparibhāvitam vasena dravyakaṣāyeṇa | madanaphalamajjā siddham vā payaḥ | madanapha𑑎(From jpeg )L⸤lamajjasiddhena vā payasā vā yavāgūm adhobhāgāsṛhṛdrogayoḥ | madanaphalamajjasiddhasya vā payaso dadhibhāvam upagatasya | dadhyuttarakaṃ dadhi vā kaphaprasekaśarddistame𑑎⸤ṣu | madanaphalamajjācūrṇṇa rasam vā bhallātakasenhavadācdāya phāṇitībhūtaṃ lehayet | ātapaśuṣkam vā jīvantī kaṣāyeṇa pittakaphasthānagate | madanaphala⸤ majjākvātham vā pippalyādi prativāpaṃ ūṣaṇanimvakaṣāya yocr anyatamena santarppaṇaṃ | kaphasarvvavyādhiharam iti madanaphalam uktaṃ |
jīmūtakakusumacūrṇṇam vā𑑎⸤ pūrvvavad eva kṣīreṇa nivṛtteṣu yavāgūṃ romaseṣu | santānikām vā𑑎c nirllomaśeṣu | dadhyuttarakaṃ haritakapāṇḍuṣu | dadhi tat kaṣāyasaṃsṛṭāṃ surām vā paryāgateṣu | mada⸤naphalamajja
vidhānavat kuṭajaphalamajjavidhānaṃ |
ikṣvākuckusumacūrṇṇam vā pūrvvavad eva kṣīreṇa |
dhāmārgavasyāpi madanaphalamajjā vidhānavad upayogaḥ ||
⸤ kṛtavedhanamadanaphalamajjapippalīmām vamanadravyaparibhāvitānām vahuśaś cūrṇṇam utpalādiṣu dattam āghrā ya vasati tattvanavavaddhadoṣeṣu yavā(From jpeg )L⸤gūmākaṇṭham pītavatsu ca dadyād iti | śirovirecanāny evaṃ pradhānatamāni bhavanti ||
bhavati cātra
kalkaiḥ kaṣāyaiḥ svarasaiś ca cūrṇṇair api ca vu⸤ddhimān |
peyalehyādibhojyeṣu vamanānyūpakalpayet ||
tri || ||
(From folio 89v)
athāto virecanadravyavikalpavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
aruṇābhan tṛvṛn mū⸤laṃ śreṣṭhaṃ mūlavirecane |
pradhānas tilvakastvakṣu phaleṣv apic harītakī ||

snehāpayaḥ payassūktam iti prādhānyasaṅgrahaḥ |
teṣām vidhānaṃ vakṣyāmi yathāvad anu⸤pūrvvaśaḥ ||
vairecanadravyakaṣāyapītam mūlam mahattraivṛtamatra śucddhaṃ |
cūrṇṇīkṛtaṃ saindhavanāgarāḍhyam pibet tadamlair anilādhijuṣṭaḥ ||
svādukvāthairapicekṣor vvikā⸤raiḥ paitteroge kṣīrayuktān nihanyāt |
drākṣārasatriphalākvāthacmūtrair yuktam pibet kaphajavyoṣagāḍhaṃ ||
trivarṇṇakatrikaṭukābhyānyuktaṃ lihyāc cūrṇṇan tadguḍenābhiyojyaṃ⸤ |
kvāthaprasthe kuḍavan tasya dadyāt yuktyā dadyān nāgaraṃ saindhavañ ca ||
pacet sarvvaṃ yāvad etad ghanaṃ syāl lehībhūtan tatprayojyaṃ tatas tu |
tṛvṛtkalkonāgarārddhena yuktaḥ sasaindhavo mūtrayuktas tu(From jpeg ) L⸤ peyaḥ ||
sametṛvṛn nāgare cābhayāñ ca dadyād arddham pūgaphalaṃ sadāruḥ |
viḍaṃgasāraṃ marica vaiṣayogaḥ sasaindhavo mūtrayuktaḥ pradhānaḥ ||
vairecanadravya⸤cūrṇṇasya bhāgas tataḥ kvāthaḥ sammitañcāsya tulyaṃ |
sumardditaṃ sarppicṣā tacchritena tatkvāthośmasveditā varttitañ ca ||
pākaprāpte phāṇitaṃ cūrṇṇitāktaṃ kṣiptvā pakvaṃ cāva𑑎tāryā pramādāt |
śītīkṛtvā modakaṃ saurabhājyaṅ kuryād evam bhaśṭhakṣyakalpā samāsān |
mudgānām vātaiḥ samaṃ sādhitānāṃ yūṣo hṛdyaḥ sadhṛtaḥ saindhavāḍhyaḥ ||
vireca⸤yed vaidaleṣv eṣu kalpaḥ kāryās tajñair vvāmanīyeṣu caiva ||
ikṣurdvicdhā pāṭayitvāvalipya tṛvṛt kalkaiḥ pravisandhāya cāpi |
paktvā samyak puṭapākaṃ krameṇa khādecchī⸤taṃ pittarogābhibhūtaḥ ||
vairecanikaniḥkvātha bhāgāḥ śītās tracyo mitāḥ |
dvau phāṇitasya tāṃ sarvvā nyūnaragnāvadhiśrayet ||
tatsādhusiddham vijñāya śītī kṛtvā ni⸤dhāpayet |
kalaśe kṛtasaṃskāre vibhajyantu himāhimau ||
ūrddhvañ jātarasaṃ māsād āsavaṃ madhugandhikaṃ |
mātrayā prapibet prātaḥ tataḥ samyag viricyate ||
vairecanika(From jpeg )L⸤mūlānāṃ kvāthe māsān susādhitān |
sudhautaṃ tatkaṣāyeṇa śālīnāñ cāpi taṇḍulaṃ ||
avakṣudyaikataḥ piṇḍāṃ kṛtvā śuṣkāṃ sucūrṇṇitāṃ |
śālitaṇḍulacūrṇṇan tusamyak svinnaṃ su⸤śītalaṃ ||
tasya piṣṭasya bhāgām̐strīn kiṇvabhāgavimiśritān |c
maṇḍodakārthe kvāthan tu dadyāt tat sarvam ekataḥ ||
nidadhyāt kalase tān tusurāñ ca tarasām pibet |⸤
eṣa eva surākalpo vamaneṣv api kīrttitaḥ ||
mūlāni tṛvṛtācdīnām prathamasya gaṇasya ca |
mahataḥ pañcamūlasya bhārggī śārṅgaṣvayor api ||
triphalām vacām ati⸤viṣāṃ sudhāhemavatīn tathā |
saṃhṛtyaitāni sarvvāṇi kuryād bhāgācvubhau pṛthak ||
kuryān niḥkvātham ekasmin ekasmin cūrṇṇam eva ca |
tena kvāthena bahuśo viśuddhāṃ⸤ bhāvayed yavān ||
śuṣkāṇām mṛdubhṛṣṭānān teṣām bhāgās trayoc mitāḥ |
caturtham bhāgam āvāpya cūrṇṇam apyatra kīrttitaṃ ||
kalase prakṣiyedvidvān tatas tan tadanantaraṃ⸤ |
teṣām eva kaṣāyeṇa śītenābhiprapūrayet ||
pūrvvavat sannidadhyāt tu jñeyaṃ sauvīrakaṃ hitaṃ |
pūrvvokta varggam āhṛtya (From jpeg )L⸤dvidhā kṛtvaikam etayoḥ ||
bhāgaṃ saṃkṣudya saṃsṛjya yavaiḥ sthālyāṃ sahākṣipet |
ajaśṛgyāḥ kaṣāyeṇa tenābhyāsicya sādhayet ||
susiddhāṃ cāvacāryaitām oṣadhibhyo vimokṣayet |⸤
vimṛdya satuṣān etān tatastāṃ pūrvvavadyavāṃ ||
pūrvvoktauṣadhabhāgasyac cūrṇṇaṃ datvā........... |
tenaiva sahayūṣeṇa kalase pūrvva sukṣipet ||
jñātvā jātarasañ cāpi tattuṣoda⸤kam āpnuyāt |
tuṣodasauvīrakayor vvidhir eṣa prakīrttitaḥ ||
cṣaḍrāttrāt saptarātrād vā te ca peye sure smṛte |
vairecaneṣu dravyeṣu tṛvṛtkalpavidhiḥ smṛtaḥ ||
mahā⸤vṛkṣapayaḥ pītair yavāgūs taṇḍulaiḥ kṛtāḥ |
virecayed āśupītācguḍenotkārikā kṛtā ||
leho vā sādhitaḥ samyak snuhīkṣīrasurāghṛtaiḥ |
vibhāvitā snuhīkṣīre⸤pippalyo lavaṇāni ca ||
cūrṇṇaṅkampilyakasyāpi tat pītaṅ guḍickākṛtaṃ |
harītakī viḍaṅgāni saindhavan nāgaran tathā ||
marīcāni ca tat sarvvaṅ gomūtreṇa virecanaṃ |⸤
harītakīm bhadradāru kuṣṭhaṃ pūgaphalan tathā ||
saindhavaṃ śṛṅgaverañ ca gomūtreṇa virecanaṃ |
nīlīphalanāñ cūrṇṇan tu nāgarābhayayos tathā ||
līḍhvā guḍaiṇa salilam paś cād uṣṇam piven na(From jpeg )L⸤raḥ |
pippalyādi kaṣāyeṇa pibet piṣṭāṃ harītakīṃ ||
saindhavopahitāṃ samyag eṣa yogo virecanaḥ |
triphalā sarvvarogaghnī ghṛtabhogena mūrcchitā ||
vayaḥ saṃsthāpanañ cāpi ku⸤ryāt satatasevitā |
harītakī bhakṣyamāṇā nāgareṇa guḍena vā ||c
saindhavopahitā vāpi sātatyenāgnidīpanī |
vyoṣaṃ trijātakam mustā viḍaṅgāmalake tathā ||
navai⸤tāni samānāni tṛvṛdaṣṭagāṇāni vā |
suślakṣṇacūrṇṇitānīhac gāḍitāni vimiśrayet ||
ṣaḍbhiś ca śarkkarābhāgair īṣat saindhavamākṣikaiḥ |
piṇḍīkṛtam bhakṣayitvā⸤tataḥ śītāmbu pāyayet ||
avipattir ayaṃ yogaḥ praśastaḥ pittacrogiṇāṃ |
kṣārānupānam bhoktavyo vātaślemarturair nnaraiḥ ||
bhakṣyarūpasadharmmatvād āḍhyeṣv eva vidhīyate⸤ |
avekṣyasamyagrogādīn yathāvad upayojayet ||
saptalāṃ śāṅkhicnīn dantīn tṛvṛd āragvadham vacāṃ |
mūtreṇa bhāvyaṃ saptāhaṃ snuhākṣīre tathaiva ca ||
kīrṇṇan tenāthacūrṇṇena mā⸤lyaṃ vasanam eva vā |
āghrāyāvṛtya vā samyak mṛdukoṣṭho vicyate ||
ghṛteṣu taileṣu payaḥsu cāpi madyeṣu mūtreṣu tathā raseṣu |
anneṣu bhakṣyeṣu tathaiva lehe virecanaṃ sādhu niyoja(From jpeg )L⸤nīya
iti || ||
(From folio )
athāto dravadravyaviśeṣavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
pānīyaṃm āntarīkṣyam anirddeśyarasam amṛtaṃ jīvanan tarppaṇan dhāraṇam āśvāsajananaṃ⸤ śramaklamapipāsāmadamūrcchātandrāpraśamanam ekāntataḥ pathyatacmañ ca ||
tad evāvanau patitam anyatamam upalabhyate | nadīsarastaḍāgakūpavāpīpraśravaṇodbhijacauṇṭyā⸤diṣu sthāneṣv anyatamaṃ rasam upabhate |
tatra lohitakapilapā-cṇḍupītanīlaśukleṣv avanipradeśeṣu madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyā yathāsaṃkhyam udakarasā bha⸤vantīty eke bhāṣante ||
tat tu na samyak pṛthivyādīnām anyo 'nyānu-cpraveśakṛtaḥ sa khalūdakaraso bhavaty utkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa || tatra svalakṣaṇoda⸤kaguṇabhūyiṣṭhāyām madhuraṃ | toyāgniguṇabhūyiṣṭhāyām amlaṃ|c pṛthivyagniguṇabhūyiṣṭhāyāṃ lavaṇaṃ | vāyvagniguṇabhūyiṣṭhāyāṅ kaṭukaṃ| vāyvākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ⸤ tiktaṃ | pṛthivyanilaguṇabhūyiṣṭhāyāṅ kaṣāyaṃ | ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyām avyaktarasam avyaktaṃ hy ākāśam ity atas tat pradhānam avyaktarasatvāt tat peyam āntarīkṣālābhe |
tatrānta-(From jpeg )L⸤rikṣañ caturvvidhaṃ || tadyāthā | dhāraṃ kāraṃ tauṣāraṃ haimam iti | teṣān dhāraṃ pradhānaṃ laghutvāt tat punar dvividhaṃ | gāṅgaṃ sāmudrañ ca tayoḥ parīkṣaṇaṃ | tatra śālyodanapiṇḍa⸤m akuthitam avidagdhaṃ | rajatabhājanopahitaṃ varṣati deve kucrvvīta sa cet muhūrttasthitas tādṛśa eva bhavati | tad gāṅgam iti avagantavyaṃ | varṇṇānyatāsittha⸤prakledo vā tatsāmudram iti vidyāt | tan nopādeyaṃ | sāmudracm apy āśvayuji māsi gṛhītaṃ gāṅgavad bhavati | tad upādeyam iti | śuklapaṭaikadeśapracyutam a⸤thavā harmmyatalaparibhraṣṭam anyair vvā prayogair ggṛhītaṃ śailabhājacne śailavan mṛnmaye vā pātreṣv anuguptan nidadhyāt | tat sarvvakālam upayuñjīta | tasyālābhe bhaumaṃ |⸤ tat punaḥ saptavidhaṃ | tad yathā kaupan nādeyaṃ sārasan tāḍāgac m prāsravaṇam audbhijaṃ cauṇṭyam iti ||
tatra varṣāvarṣāsvāntarikṣamaudbhijaṃ vā seveta mahāguṇatvā-⸤t | śaradi sarvvam prasannatvāt | hemante sārasan tāḍāgam vā | vasante kaupaṃ cauṇṭyaṃ prāsrāvaṇam vā | grīṣme 'pyevaṃ | prāvṛṣyendram anabhivṛṣṭaṃ sarvvaṃ eva |
kīṭamūtrapurīṣāṇḍaśava-(From jpeg )L⸤kothapradūṣitaṃ | tṛṇaparṇṇodakayutaṃ kaluṣam viṣasaṃyutaṃ ||
yo 'vagāheta varṣāsu pivedvāpi navañ jalaṃ |
sa vāhyābhyantarān rogān labhate kṣipram eva tu ||
tatra yat paṅkaśevā⸤latṛṇahaṭhapadmaprabhṛtibhir avacchannaṃ raviśaśikiraṇāni-clair vvātijuṣṭāṃ gandharasopasṛṣṭan tad vyāpannam iti vidyāt | sparśarasarūpagandhavīryavipākāḥ |⸤ doṣāḥ ṣaṭ kharatā paicchilyam auṣṇyaṃ dantagrāhitā ca sparśadoṣaḥ c| paṅkasikatāśaivālavāhulyādvikṛtavarṇṇatā rūpadoṣaḥ | vyaktarasatā rasadoṣaḥ | aniṣṭagandhatā ⸤ gandhadoṣaḥ | yad upayuktan tṛṣṇāgauravaśūlakaphaprasekān ā-cpādayati sa vīryadoṣaḥ | yad upayuktaṃ cirād vipacyate viṣṭambhayati sa vipākadoṣaḥ || ta ete ānta⸤rikṣe doṣā na bhavanti |
vyāpanne cāgnikvathanaṃ sūryātapanam ayacm piṇḍataptanirvvāpaṇam vā prasādhakam bhavati
saptakaluṣasya prasādhakāni bhvanti | tad yathā || kata⸤kagomedakavisagranthiparṇṇīmūlaśevālavastrāṇimuktāmaṇiś ceti ||
saptaśītīkaraṇāni bhavanti | tad yathā || pravātasthāpanam dakaprakṣepanaṃ yaṣṭibhrāmaṇam vyajanaṃ | (From jpeg )L⸤vastroddharaṇaṃ | vālukāprakṣepaṇaṃ sikyāvalam vanañ ceti ||
pañca nikṣepaṇāni bhavanti | tad yathā | phalakaṃ tryaṣṭakaṃ muñjāvalayaṃ dakamañ cikāśikyakañ ceti |
nāgapuṣpacampakotpala⸤pāṭalāprabhṛtibhiś cādhivāsanam iti ||
sugandhavispaṣṭarasaṃ csuśītan tarṣanāśanaṃ |
acchaṃ laghu ca hṛdyañ ca toyaṅ guṇavad ucyate ||
tatra nadyaḥ paścimābhimukhāḥ pathyā ⸤ laghūdakatvāt | pūrvvābhimukhā na praśasyante gurūdakatvāt | dakṣicṇābhimukhā nātidoṣalā bhavanti | sādhāraṇatvāt | tatra sahyaprabhavāḥ kuṣṭhañ janayanti | vindhyaprabhavā ⸤kuṣṭhaṃ hṛdrogañ ca | malayaprabhavāḥ krimīn | mahendraprabhavāḥ ślīcpadodarāṇi | himavatprabhavāḥ | galagaṇḍaṃ kvacid gaṇḍamālāṃ | prācyāvanty āparāvantyāś cārśāṃsy upaja⸤nayanti | tatra pāriyātraprabhavā valārogyakarā iti ||
nadyaḥ śīcghravahā laghvyaḥ proktā yāś cāmalodakāḥ |
gurvvyaḥ śaivālakaluṣajalaudyāmandagāś ca yāḥ ||
tatra sa⸤rvveṣāṃ bhaumānām pratyūṣasi grahaṇaṃ | tatra hi śaity alāghavam adhikam bhavati |
śaity añcāparo guṇa iti ||
divārkkakiraṇair jjuṣṭaṃ juṣtam indukarair nniśi |
arūkṣam anabhiṣyandi-(From jpeg )L⸤tattulyaṃ gaganāmbunā ||
gaganāmbu tridoṣaghnaṃ gṛhītaṃ yat subhājane |
balyaṃ rasāyanaṃ śītaṃ mātrāpekṣan tataḥ paraṃ ||
raktoghnaṃ śītalaṃ hlādi jvaradāhastṛṣāpahaṃ |
mūrcchāpittoṣmadāheṣu ⸤viṣe rakte mādatyaye ||
bhramaklamaparīteṣu tamake vamathau tathā c |
ūrddhage raktapitte ca śītamambhaḥ praśasyate ||
prārśvaśūla pratiśyāye vātaroge galagrahe |
ādhmā⸤te stimite kāṣṭhe sadyaḥśuddhe navajvare ||
hikkāyāṃ snehapīte ca cśītāmbu parivarjjayet |
arocake pratiśyāye pramehaś ca yathau tathā ||
mande 'gnāvudare koṣṭhe jvare ⸤ netrāmayeṣu ca |
vraṇe ca madhumehe ca pānīyam mandam ācaret ||
ccandrakāntabhavam vāri pittaghnam vimalaṃ smṛtam |
sakṣāramprāyasaḥ kaupan nādeyaṃ kīrttitantathā||
⸤tāḍākam vātalaṃ rūkṣaṃ sārasañ caiva tādṛśaṃ |
autsam asmasacm āśleṣāduṣṇaṃ pittena śasyate ||
sarvvadā sarvvadoṣeṣu pathyam prāsrāvaṇam payaḥ |
avidāhy udbhijaṃ ⸤toyam pittaghnam madhuraṃ smṛtaṃ ||
kaphamedonilaharaṃ dīpanaṃ vastiśodhanaṃ |
śvāsakāsajvaraharam pathyam uṣṇodakaṃ sadā ||
(From jpeg )L⸤dīpanī pācanī laghvī pathyā vastiviśodhanī |
vātānulomanī peyākṣat pipāsaharā smṛtāḥ ||
kaphaghno dīpano hṛdyaḥ śuddhānām vraṇinā⸤m api |
jñeyaḥ pathyatamaś cāpi mudgayūṣaḥ kṛtākṛtaḥ ||
prīṇanaḥ cprāṇajananaḥ śvāsakāsakṣayāpaḥ |
vātahantāśramaharo hṛdyo māṃsarasaḥ smṛtaḥ ||
khalāḥ khala⸤yavāgvaś ca rāgaṣāḍavaṣaṭṭakāḥ |
evam ādīni cānyāni kriyacnte vaidyavākyataḥ ||
yad ākāraṇam āsādya bhoktṝṇāṃ cchandato 'pi vā |
anekadravyayonitvāc chāstra-⸤tas tām vinirddiśet ||
snigdhaṃ svādu rasaṃ hṛdyaṃ ... vṛṃhaṇam valavacttaraṃ |
vṛṣyam pittapipāsāghnaṃ nālikerodakaṅ guruḥ || (From folio 94v4)
gavyamājan tathā coṣṭramāvikaṃ⸤ māhiṣañ ca yat |
aśvāyāś caiva nāryāś ca... nāgyoś caiva tuc yat smṛtaṃ ||
tatvanekauṣadhirasaḥ prasādakṣīratāṅ gataḥ |
sarvvaprāṇabhṛtān tasmāt sātmyaṃ kṣīramiho-⸤cyate ||
... gavyan tu śitasnigdhamadhuram avidāhi vātapittaśleṣmaśoṇitamānaseṣu vikāreṣv aviruddhaṃ | jīrṇṇajvarakāsaśophakṣayaraktapittagulmodaramūrcchābhramamadapipā(From jpeg )L⸤sāpāṇḍurogārśa udāvarttātīsārayonirogagarbhbhāsrāvaśramaklamaharam valyaṃ vṛṣyaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ vyājīkakaraṇaṃ sandhānam āsthāpanam āyuṣyam vamanam virecanañ ceti || ...thāpanaṃ tulyaguṇatvāc caujaso vardhanaṃ bālavṛddhakṣatakṣīṇānāṃ kṣudvyavāyavyāyām akarśitānāṃ ca pathyatamam ||
dīpanaṃ laghu saṅgrā-chi... viśeṣañ cātra me śṛṇu ||
ajānām alpakāyatvāt kaṭutiktaniṣevaṇāt |
nātyambupānādvyāyāmā⸤tsarvvadoṣaharam payaḥ ||
rūkṣoṣṇaṃ lavaṇaṅ kiñcid auṣṭraṃ svādurasaṃc laghu |
śophagulmodarārśoghnaṃ krimikuṣṭhakaphāpahaṃ ||
āvikaṃ madhuraṃ snigdhaṃ guru pittakapha⸤pahaṃ |
pathyaṃ kevalavāteṣu kāse cānilasambhave ||
mahābhiṣyacndi madhuraṃ māhiṣam vahniśādanaṃ |
nidrākaraṃ śītakaraṃ gavyāt snigdhataraṃ guru ||
uṣṇamaikasaphaṃ⸤ balyaṃ śākhāvātaharaṃ payaḥ |
madhurāmlagsaṃ rūkṣaṃ lavaṇānurasaṃ laghu ||
nāryās tu madhruaṃ stanyaṅ kaṣāyānurasaṃ himaṃ |
nasyāś cyotanayoḥ pathyañ jīvanaṃ laghu dīpanaṃ ||
(From jpeg )L⸤hastinyā madhuraṃ vṛṣyaṃ kaṣāyānurasaṃ guru |
snigdhaṃ sthairyakaraṃ śītaṃ cakṣuṣyam balavarddhanaṃ ||
payo 'bhiṣyandi gurvāmaṃ prāyasaḥ parikīrtitaṃ || 61 ||
tad evoktaṃ laghutaraṃ mandābhi⸤ṣyandi ca śritaṃ ||
varjayitvā striyāḥ stanyam mam eva hi tadhictaṃ ||
dhāroṣṇan guṇavat kṣīraṃ viparītamato 'nyathā ||
aniṣṭam amlagandhañ ca vivarṇṇam virasan tu yat |
⸤ varjyaṃ salavaṇaṃ kṣīraṃ yac ca vigrathitam bhavet ||
dadhi tu sṛṣtacmūtrapurīṣañ gurūm śleṣmabhiṣyandi śleṣmapittaśophavarddhanaṃ kārśyāpahaṃ rocanam maṅgalyañ ca ||
tad u⸤ta sāraṃ grāhyam anabhiṣyandi ca |
saraḥ kaphamedaśukrakṛt | tridoṣacm mandajātaṃ ||
takraṅ kaṣāyānurasam uṣṇavīryam atīsāragaraghnaṃ laghuśukravalāsakṣayakaram arśo⸤ghnañ ca || dadhimaṇḍo viṣṭambhāruciharo laghutaraś cāgnidīpanaḥ |
vāte 'mlasaindhavopetaṃ svādu pitte saśarkkaraṃ |
pibet takraṅ kaphe cāpi savyoṣakṣārasaṃyutaṃ ||
grāhiṇī vātalā (From jpeg )L⸤rūkṣā vijñeyā takrakūcikā |
tadvat kirātam mathitaṃ bṛṃhaṇaṃ kṣīram āraṭaṃ ||
navanītan tu sukumāramadhuram amlānurasaṃgrāhi vraṇaśophārdditāpahaṃ |
ghṛtan tu śītavīryam madhu⸤ram abhiṣyandi tridoṣāpakarṣaṇam agnidīpanaṃ saukumāryojacs tejobalakaram āyuṣyaṃ vṛṣyam medhyam vayasthāpanañ ca kṣuṣyam pāpopaśamanaṃ rakṣoghnañ ceti |
sa𑑎⸤rppiḥ purāṇan timiraprapratiśyāyasyāpi pratiśyāvāsti3tiśyāśvāsakāsanut |
mūrcchākuṣṭhacviṣonmādagrahāpasmāranāśanaṃ ||
vikalpa eṣa dadhyādi śreṣṭho gavyo 'nuvarṇṇitaḥ |
vikalpā⸤navaśiṣṭānāṃ kṣīravīryāt samādiśet ||
tilatailaṃ madhuraṃ𑑎c tiktānurasan tīkṣṇam anila valāsakṣauakaram aśītam pittajananaṃ | yoniśiraḥ śūlapraśama⸤nan tathā chinnabhinnakṣatāgnidagdhapiccitabhagnacyūtāvamathictahatavyāḍavidaṣṭapatanaprabhṛtiṣu pariṣekābhyaṅganayoḥ praśastam iti ||
tad vastiṣu ca pāne ca ⸤ nasye karṇṇādipūraṇe |
annapānavidhau cāpi prayojyam vātaśāntaye ||
nimvātasīkusumbhasarṣapapīlukaraṅgudīśigrusuvarṇṇalāphalatailāni tīkṣṇa kaṭukānyuṣṇavī(From jpeg )L⸤nyāṇi krimikaphamehopaharaṇāni ||
atimuktakapilākṣatrapuservvārukuṣmāṇḍakatailāni |
madhurakaṣāyāṇi kaphapittapraśamanāni ||
(From folio )
turuvaka⸤karkkoṭakatailamadhurakaṣāye tiktānurase krimikaphakucṣṭhamedodarahare ca ||
saraladevadāru⸤śiṃśapāgurusārasnehāḥ | tiktakakaṭukaṣāyāduṣṭavraṇacśodhanāḥ krimikaphakuṣṭhaharāś ca ||
grāmyānūpaudakānāṃ sarvve doṣaghnāś cāgnidīpanāḥ | tatra tai⸤laghṛtavasāmajjāno gurupākā vātaharāś ceti |
yāvantaḥc sthāvarasthā vā hārāḥ samāsena prakīrttitāḥ |
sarvve tailaguṇā jñeyāḥ sarvve cānilanāśanā⸤ḥ ||
kṣaudran tu madhuraṅ kaṣāyānurasaṃ rūkṣaṃ laghusukumāraṃ | sandhānīyaṃ ropaṇaṃ lekhanañ cakṣuṣyam varṇyaiśvaryam viṣaghnaṅ kṛmicchardyatīsāramehapittakaphapraśamanaṃ sā(From jpeg )L⸤grāhikaṃ prahlādanaṃ
tat tu trividhaṃ mākṣikaṃ pauttikaṃ bhrāmaraṃ pūrvva pūrvva laghutaraṃ | tatpurāṇam pradhānam anamlañ ca |
nānādravyebhyo viruddharasavīryaviṣapuṣparasapānāt makṣikā⸤sambhṛtatvāc ca uṣṇopacārayogavāhi ca ||
bhavati cātra ||
uṣṇaicr vvirudhyate sarvam viṣānvayatayā madhuḥ |
uṣṇārttam uṣṇam uṣṇe vā tan nihanti viṣaṃ yathā ||
ikṣavo madhurā ma⸤dhuravipākā śītā snigdhā vṛṣyā mūtralāḥ | raktapittapraśamanācṅ kaphakarāś ceti ||
snehaprasādamādhuryaguṇotkarṣaprakārakaḥ |
kāntārakādvaraḥ pauṇḍraḥ pauṇḍrakādvaṃsa⸤kovaraḥ ||
śarkkarāsamavīryas tu dantaniṣpīḍito rasaḥ |
gurur vidāchī viṣṭambhī yāntrikas tu prakīrttitaḥ ||
phāṇitam madhuram abhiṣyandi bṛṃhaṇaṃ | śukrakaraṃ pittaghnañ ca |
guḍaḥ ⸤sakṣāramadhuro nātiśītaḥ snigdho mūtraraktaviśodhanaḥ | pittaghnacṅ kaphakaro vṛṣyaś ca ||
matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkkarā vimalā uttarottare ca śītasnigdhagurusara2madhurāraktapi⸤ttapraśamanāś ceti ||
yathā yathaiṣām vaimalyam madhuratvan tathā tathā |
snehalāghavaśaityāni saratvañ ca tathā tathā ||
madhuśarkkarā charddyatīsāra(From jpeg )L⸤harā rūkṣā cchedanī ca | vṛṣyā kṣīṇakṣatasandhānakṛt sasnehā guḍaśarkkarā
kaṣāyaśītamadhuraḥ satiktāyāvaśarkkarāḥ |
tṛṣṇā śoṇita⸤pittadāhaśamanīsāmānyataḥ sarvveṇa sarvvam pittaharaṃ ||
madyam acmlan dīpanaṃ rocanam
vikāsi sṛṣṭaviṭmūtraṃ śrṇu tasya viśeṣaṇaṃ ||
mādvīkam avidāhitvāt madhurānu⸤rasas tathā |
raktapitte tu satatam budhair nna pratiṣidhyate ||
tasmā𑑎cd alpāntaraṅ kiṃcit khārjjūram vātakopanaṃ |
(From folio 97v)
kaṣāyamadhuraḥ sīdhur gauḍaḥ pācanadīpanaḥ ||
tadvat pa⸤kvarasaṃ sīdhur bbalavarṇṇakaraḥ paraḥ ||
mākṣikaḥ pāṇḍurogaghno vṛṣyacḥ saṅgrāhiko laghuḥ ||
jāmbavo baddhaniṣyandas tauravo vātakopanaḥ |
tīkṣṇaḥ surāsavo dyo mūtralaḥ kapha⸤vātahā ||
madhuro guḍamaireyaś cchaidī madhvāsavo laghuḥ |
valyaḥ picttasaho vṛṣyo dyaścekṣurasāsavaḥ ||
prajaraṇo 'riṣṭarasaḥ kaphahā bhuktapācanaḥ |
ariṣṭāsavasī⸤dhūnāṃ guṇān karmmṇi cādiśet ||
yathāsvauṣadhasaṃskāram avekṣya kuśalo bhiṣak |
kāsārśo grahaṇīdoṣapratiśyāyavināśanī ||
svedamūtrakaphāstanyaraktamānsakarī surā |
(From jpeg )L⸤vamya rocakahṛtkukṣi todaśūlapramarddanī ||
prasannā vātagulmā'rśo vivandhānāhanāśanī |
grāhyuṣṇo jagalo rūkṣaḥ śophahā bhuktapācanaḥ ||
vahuso hṛtasāratvād viṣṭambhī⸤doṣakopanaḥ |
navam madyam abhiṣyandi guruvātādikopanaṃ ||
sphuṭasrotakarañ jīrṇṇaṃ laghuvātakaphāpahaṃ |
raktapittaharaṃ śuktaṃ cchedi śuktavipācanaṃ ||
tadvat tadā⸤śrutaṃ sarvvaṃ rocanan tu viśeṣataḥ |
tuṣāmvu dīpanaṃ hṛdyam uktaṃ saucvīrakan tathā ||
dhānyāmlan dhānyayonitvāt prāṇadhāraṇam amlatvād vātaghnam vidāhitvāt pittakaraṃ kaphaghnam va⸤ hiḥ śītaṃ guruvipākaṃ hṛdyatvāt tṛṣṇāpanayanaṃ rucijananaṃ samucdrāntasaṃśritānāṃ ca janānām paraṃ sātmyaṃ ||
tasyānekaprakārasya madyasya rasavīryataḥ |
saukṣmyād auṣṇā⸤c ca taikṣṇyāc ca vikāsitvāc ca vahninā |
sametya hṛdaye prāpya dhamacnīm ūrdhvam āgataṃ |
vicālyendriyacetāṃsi vī𑑎ryam madayate
cireṇa ślaiṣmike puṃsi pānato⸤ jāyate madaḥ |
vātike jāyate tīkṣṇaḥ paittike śīghram eva tu ||
sāttvike saucadākṣiṇyaharṣamaṇḍanavat sthitaḥ | 𑑎
(From page ) L ⸤ rājase duḥkhaśīlatvam ātmatyāgaṃ susāhasaṃ |
kalahaṃ sānavasthānaṃ karoti puruṣe madaḥ |
asauca⸤nidrāmātsaryam agamyagamanaḥ sadā |
asatyabhāṣaṇañ cāpic kuryād vai tāmase madaḥ |
tīkṣṇaṃ kaṭukaṃ mūtraṃ𑑎𑑎 lavaṇānurasaṃ laghuḥ |
śodhanaṃ kaphavātaghnaṃ śṛ⸤ṇu tasya viśeṣaṇaṃ |
ānāhaśophagulmeṣu pāṇḍuroge⸤ tu māhiṣaṃ |
śophaghnamājamaurabhraṃ kāsaśvāsaviṣāpahaṃc |
āśvaṅ kaphaharaṃ mūtraṃ krimidardruṣu śasyate ||
tīkṣṇaṃ kṣāre kilāse ca nāgamūtram prayojayet |⸤
arśoghnaṅ kārabhaṃ mūtram mānuṣantu viṣāpahaṃ ||
dravadravyāṇi sacrvvāṇi kīrttitāni samāsataḥ |
deśakālavibhāgajño nṛpateḥ karttum arhatīti ||
pha ch 40 4
(From folio 98v6)
athāto 'nnapānavidhim vyākhyāsyāmaḥ ||
dhanvantarim abhivādya suśruta uvāca || bhagavan prāgabhihitam prāṇināṃ mūlam āhāro valavarṇṇaujasāñ ca saḥ ṣaṭsu raseṣv āyatto rasāḥ (From jpeg )L⸤punar dravyāśrayiṇaḥ | dravyarasavīryavipākanimitte ca kṣayavṛddhī doṣāṇāṃ sātmyañ ca | vrahmāder api ca lokasyāhāraḥ sthityutpattihetur āhārād evābhivṛddhir vvalam ārogyavarṇe⸤ndriyaprasādaś ca | tathā hy āhāravaiṣampādasvāsthyan tasyāsitacpītalīḍhakhāditasya nānādravyātmakasyānekavidhavikalpaprabhāvasya pṛthak pṛthak dravyarasavī⸤ryavipākakarmmecchāṃ jñātuṃ na hy anavavuddhadravyasvabhāvā bhiṣacjo roganigrahaṅ karttuṃ samarthā ity āhārāyattāś ca prāṇino yasmāttasmād annapānavidhim upadiśa𑑎⸤t tu me bhagavān ity uktaḥ provāca bhagavān dhanvantariḥ || atha kha-clu vatsa suśruta ||

tatra lohitakaśālikalamakakarddamakapāṇḍukasugandhakasakunāhṛtakuṣmāṇḍaka⸤puṇḍarīkamahāśāliśītabhīrukalodhraśūkadīrghaśūkakāñcacnakahāyanakadūṣīmahākhyaprabhṛtayaḥ śālayaḥ ||
madhurā vīryataḥ śītā vipākā kaṭukāḥ smṛtāḥ |⸤ pittaghnālpānilakaphaḥ snigdhā vaddhālpavarccasaḥ ||
teṣāṃ lohitakaḥ śreṣṭho doṣaghnaḥ śukramūtralaḥ | cakṣuṣyo varṇṇavalakṛt svaryo hṛdyas tṛṣāpahaḥ ||
tasmād alpāntaraguṇāḥ (From jpeg )L⸤kramaśaḥ śālayo pare ||
ṣaṣṭikakāṅgakamukundakapītakapramodakakālakāsanapuṣpakamahāsvetakamahāvrīhicūrṇṇakakuravakedāraprabhṛtayo vrīhayaḥ ||
rase pāke ⸤ca madhurāḥ pittānilaharāḥ smṛtāḥ | śālīnāṅguṇataś cāpi c samānā vaddhavarccasaḥ ||
ṣaṣṭikaḥ pravaras teṣāṅ kaṣāyānuraso laghuḥ | mṛduḥ snigdhas tridoṣaghnaḥ sthai⸤ryakṛdvalavarddhanaḥ ||
rasato madhuragrāhī tulyo lohitaśālicbhiḥ | śeṣās tv alpāntarās tv asmād vrīhayaḥ kramaśo guṇaiḥ ||
kṛṣṇavrīhiśālāmukhalāvākṣajātumu⸤khanandīmukhatvaritakakurkkuṭāṇḍakapārāvatakapāṭalāprabhṛctayo vrīhayaḥ ||
kaṣāyamadhurāḥ pāke madhurā vīryato 'himāḥ | alpābhiṣyandinas tulyāḥ ṣaṣṭikair vva⸤lavarddhanāḥ ||
kṛṣṇavrīhir vvaras teṣāṃ kaṣāyamadhuro laghuḥ | tacsmād alpāntare guṇāḥ kramaśo vrīhayo 'pare ||
dagdhāyāmavanau jātāḥ śālayo laghupākinaḥ | ka⸤ṣāyā vaddhaviṇmūtrā rūkṣāḥ śleṣmāpakarṣaṇāḥ ||
sthalajāḥ kaphapittaghnāḥ kaṣāyāḥ kaṭukānvayāḥ | kiñcit satiktamadhurāḥ pavanānalavarddhanāḥ ||
kaidārā madhurā vṛṣyā ba(From jpeg )L⸤lyāḥ pittanivarhaṇāḥ | īṣatkaṣāyālpavalā guravaḥ kaphaśukralāḥ ||
ropyātiropyā laghavaḥ śīghrapākā guṇottarāḥ | avidāhino vātaharā valyā mūtravivardha-⸤nāḥ ||
śālayaś chinnarūḍhā ye rūkṣā vaddhālpavarccasaḥ | tiktāckaṣāyāḥ pittaghnā laghupākāḥ kaphāpahāḥ ||
vistareṇāyam uddiṣṭaḥ śālivarggo hitāhi⸤taḥ | tadvat kudhānyamudgānām māṣādīnāñ ca vakṣyate ||
koradūcṣaśyāmākanīvāraśāntanuvarakoddālakapriyaṅgumadhūlikānandīmukhakuravindakasaka𑑎 ⸤varūkatolaparṇṇāmukundakaveṇuyavaprabhṛtayaḥ kudhānyavicśeṣāḥ ||
uṣṇāḥ kaṣāyamadhurā rūkṣāḥ kaṭuvipākinaḥ |
śleṣmaghnā vātaniṣyandā vātapittaprakopa⸤nāḥ ||
kaṣāyamadhūrāḥ śītāsteṣāṃ pittasapāḥ smṛtāḥ |
sakoracdūṣaṇāmākonīraś caiva śāntanuḥ ||
kṛṣṇā raktāś ca pītāś ca śvetāś caiva priyaṅgavaḥ |
yathottaraṃ pra⸤dhānāḥ syuḥ snigdhāḥ kaphakarāḥ sarāḥ |
madhūlī madhurāḥ śītāḥ snigdhā nandīmukhī tathā |
viśoṣī tatra bhūyiṣṭha varakaḥ samukundakaḥ ||
rūkṣā veṇuyavā jñeyā vīryoṣṇā kaṭupā(From jpeg )L⸤kinaḥ |
vaddhamūtrāḥ kaphaharāḥ kaṣāyā vātakopanāḥ ||
mudgavanamudgasūramukuṣṭhakalāyahareṇvāḍhakīsatīnā vaidalāḥ ||
kaṣāyamadhurāḥ śītāᳵ kaṭupākānilāpahā⸤ḥ |
vaddhamūtrapurīṣāś ca pittaśleṣmaharās tathā ||
nātyarthavātalācs teṣām mudgādṛṣṭhi prasādanāḥ |
pradhānā haritās tatra vanyā mudgasamāḥ smṛtāḥ ||
vipāke madhurāḥ pro𑑎 ⸤ktā masūrā vaddhavarccasaḥ |
maukuṣthakāḥ krimiharāḥ kalāyāḥ pracū𑑎crānilāḥ ||
hareṇavaḥ satīnāś ca vijñeyā bhinnavarccasaḥ |
ṛtemudgamasūrābhyām anye cādhmānakāra𑑎⸤kāḥ ||
māṣo gurur bbhinnapurīṣamūtraḥ snigdho 'tha vṛṣyo madhuro 'niclaghnaḥ |
santarppaṇaḥ stanyakaro viśeṣād valapradaḥ śukrakaphāvahaś ca ||
kaṣāyabhāvān na purīṣabhedī𑑎⸤ na mūtralo naiva lavāsa karttā |
svādurvripāke madhuronasāndraḥ sacntarppaṇastanyarucipradaś ca ||
māṣaiḥ samānaṃ phalam ātmaguptam uktañ ca kākāṇḍuphalaṃ tathaiva |
āraṇyamā⸤ṣā guṇataḥ pradiṣṭā rūkṣāḥ kaṣāyā avidāhinaś ca ||
uṣṇaḥ kulattho rasataḥ kaṣāyaḥ kaṭūrvvipāke kaphamārutaghnaḥ |
śikrāśmarīgulmanisūdanaś ca sāṅgrāhikaḥ pīnasakāsa(From jpeg )L⸤hantā ||
ānāhamedo gudakīlahikkāśvāsāpahaḥ śoṇitapittakṛc ca |
valāsa hantā nayanāmayaghno viśeṣato vanyakulattha uktaḥ ||
īṣatkaṣāyo madhuraḥ satiktaḥ sāṃgrāhikaḥ ⸤pittakarās tathoṣṇaḥ |
tilo vipake kaṭūko valiṣṭhaḥ snigdho cvraṇo lepana pathyād uktaḥ ||
dantyo 'gnimedhājanano 'lpamūtraḥ svaryo 'tha keśyo 'nilahā guruś ca |
tile⸤ṣu sarvvaṣ eva sitaḥ pradhāno madhyaḥ sito hīnatarās tathānye ||
yavacxkaṣāyo madhuro himaś ca kaṭur vvipāke kaphapittahantā |
vraṇeṣu pathyāstilavac ca nityaṃ pravṛddhamūtro va⸤huvātavarccāḥ ||
sthairyāgnimedhāsvaravarṇṇakṛc ca sapicchilaḥ sthūclavilekhanaś ca |
medo 'nilastṛtṛraṇo 'tha rūkṣaḥ prasādanaḥ śoṇitapittayoś ca ||
ebhir gguṇai⸤r hīnataraiś ca kiñcid vidyād yavebhyo 'pi yavān aśeṣān |
godhūcma ukto madhuro guruś ca valyaḥ sthiraḥ śukravalapradaś ca ||
snigdho 'tha śīto 'nilapittahantā sandhā⸤nakṛc chleṣmakaraḥ saraś ca |
rūkṣaḥ kaṣāyo viṣaśokhaśukravalāsadṛṣṭikṣayakṛdvidāhī ||
kaṭurvvipāke madhuraś ca simvaḥ prabhinnaviṇmārutapittalaś ca |
(From jpeg )L⸤śitāśitā pītakinaḥ kuvarṇṇā bhavanti ye 'nyekisarāś ca simvāḥ ||
yathoditas te guṇataḥ pradhānā jñeyās tathārddrā rasapākayoś ca |
sahādvayaṃ mūlakapādi⸤kā ca kusiddhavallīprabhavāś ca śimbāḥ ||
jñeyā vipāke madhurā ra⸤se ca valapradāḥ pittanibarhaṇāś ca |
vidāhavantaś ca bhṛśañ ca rūkṣā viṣṭabhya jīryanty anilapradāś ca ||
⸤rucipradāś caiva sudurjjarāś ca sarvvāḥ smṛtā vaidalikāś ca śicmbāḥ |
kaṭur vvipāke madhurānilaghno vidāhibhāvādahitaḥ kusumbaḥ ||
uṣṇātasī svādurasānilaghnī ⸤pittolvaṇā syāt kaṭukā vipāke |
pāke rase cāpi kaṭupradiṣṭac ssiddhārthakaḥ śoṇitapittakopī ||
snigdhoṣṇatiktaḥ kaphavātahantā tathā guṇaś cāśitasarṣapo pi ⸤||
anārttavaṃ vyādhihatam aparyāgatam eva ca |
abhūmijan navamvācpi na dhānyaṅ guṇavat smṛtaṃ ||
navan dhānyam abhiṣyandi laghu samvat saroṣitaṃ |
vidāhi guru viṣṭambhi ⸤virūḍham vātakopanaṃ ||
śālyādeḥ sarṣapāntasya dvividhasyāsya bhāgaśaḥ |
kālapramāṇasaṃskāro mātrā cāsmin parīkṣyate ||
ata ūrddhvam māṃsavarggam upadekṣyā(From jpeg )L⸤maḥ ||
tatra jaleśayā anūpā grāmyāḥ | kravyabhuja | ekasaphajāṅgalāś ceti | ṣaṇmāṃsavarggā bhavanti | teṣām uttarottarāḥ pradhānatamās te punar dvividhā ānūpajāṅgalāś ca ⸤| tatra jāṅgalavarggo 'ṣṭavidhaḥ | tatra jaṃghālā viṣkirāḥ pranudā cguheśayāḥ prasahāḥ parṇṇamṛgāḥ | vileśayā grāmyāś ceti || teṣañ jaṅghālaviṣkirau pradhānatamau ⸤|
tatra jaṅghalā eṇahariṇarkuraṅga ṛṣya rālakṛtamālaśalabhacśvadaṃṣṭrīcāruṣkavṛṣatemṛgamātṛkāprabhṛtayaḥ kaṣāya madhurā laghavo vātapittaharās tīkṣṇā vasti⸤viśodhanāḥ ||
kaṣāyamadhurā hṛdyaḥ pittāsṛkkapharogahā |
csāṅgrāhī rocano valyas teṣām eṇo jvarāpahaḥ ||
madhuro madhuraḥ pāke doṣaghno laghudīpanaḥ |
⸤ śītalo vaddhaviṭmūtraḥ sugandhir hariṇaḥ smṛtaḥ ||
eṇaḥ kṛṣṇas tacyor jñeyo hariṇas tāmra ucyate ||
lāvatittirikapiñjalavarttīrakavarttakavātīkācakorakala-⸤viṅkamayūrakrakaropacakrakakukkuṭā viṣkirā laghavaḥ |
śītalāmadhurāḥ kaṣāyā doṣaśamanāś ca ||
sāṃgrāhī dīpanaḥ śītaḥ kaṣāyamadhuras tathā |
lāvaḥ kaṭuvipākaś ca- (From jpeg )L⸤sannipāteṣu pūjitaḥ ||
īṣadgurūṣṇamadhuro vṛṣyo medhāgnivarddhanaḥ |
tittiriḥ sarvvadoṣaghno grāhī varṇṇaprasādanaḥ ||
raktapittaharaḥ śīto laghuś cāpi kapiñjalaḥ |
kapho⸤ttheṣu ca rogeṣu mandavāte ca śasyate ||
vātapittaharā vṛṣyā cmedhāgnibalavarddhanāḥ |
laghavaḥ krakarā hṛdyās tathāś caivopacakrakāḥ ||
kaṣāyaḥ svādulavaṇaḥ ⸤svaryaḥ keśyo rucipradaḥ |
mayūraḥ svaramedhāgnir ddṛkchrotre𑑎cndriyadārḍhyakṛt ||
snigdhoṣṇo 'nilahā vṛṣyaḥ svedaḥ svarabalāvahaḥ |
bṛṃhaṇaḥ kukkuṭo vanyas tadva⸤d grāmyo gurus tu saḥ ||
kapotapārāvatabhṛṅgarājaparabhṛtayacṣṭīmakakuliṅgagokṣvelakaḍiṇḍimāṇaśatapatramātṛliṅgabhedāśiśukasārikāvaggulīla𑑎⸤ṭvāladūṣakasūgṛhākhañjarīṭakadātyūhaprabhṛtayaḥ pranu𑑎cdāḥ ||
kaṣāyamadhurā rūkṣāḥ phalāhārānilāvahāḥ |
śleṣmapittaharāḥ śītā baddhamūtrālpavarcca⸤saḥ ||
sarvvadoṣakaras teṣām bhedāsī maladūṣaṇaḥ |
kaṣāyasvādulavaṇo guruḥ kāṇakapotakaḥ ||
raktapittapraśamanaḥ kaṣāyaviṣado pi ca |
rasato madhuraś cāpi guruḥ (From jpeg )L⸤pārāvataḥ smṛtāḥ ||
kuliṅgo madhura snigdhaḥ kaphaśukravivarddhanaḥ |
raktapittaharo veśmakuliṅgas tv atiśukralaḥ ||
siṃhavyāghratarakṣvṛkṣakadvī𑑎⸤pimārjjārasṛgālamṛgervvārukaprabhṛtayo guheśayāḥ ||
madhucrā guravaḥ snigdhā balyā mārutanāśanāḥ |
uṣṇavīryā hite nityaṃ netraguhye ca rogiṇāṃ ||
kāka⸤kaṅkakurarabhāsasamaghātyullūkacīrillaśyenaprabhṛtayaḥ cprasahāḥ ||
ete siṃhādibhiḥ sarvve samānā vāyasādayaḥ |
rase pāke ca vīrye ca viśeṣāc cho⸤ṣiṇo hitāḥ ||
madgumūṣikavṛkṣaśāyikavakkasapūtīghacsavānaraprabhṛtayaḥ parṇṇamṛgāḥ ||
madhurā guravo vṛṣyāś cakṣuṣyāḥ śoṣiṇāṃ hitāḥ |
sṛṣṭamū⸤trapurīṣāś ca kāsaśvāsārśasān tathā ||
śvāvicchalyakagodhācśaśavṛṣadaṃśalopākalomaśakarṇṇakadalīmṛgapriyakājagarasarppaprabhṛtayo vileśayāḥ ||
sāṅgrāhikāvaddhaviṭmūtrās tathaite vīryoṣṇāḥ pūrvvavat svādukāḥ smṛtāḥ |
vātaṃ hanyuḥ śleṣmapitte ca kuryuḥ sngidhāḥ kāsaśvāsakārśyāpahāś ca ||
kaṣāyamadhuras teṣāṃ śaśaḥ pi(From jpeg )L⸤ttakaphāpahaḥ |
nātiśītalavīryatvād vātasādhāraṇo mataḥ ||
(From folio )
durnnāmāniladoṣaghnāḥ krimidūṣīviṣāpahaḥ |
cakṣuṣyā madhurā rpāke sarppā medhākarāḥ smṛtāḥ ||
darvvīkarā dīpa⸤kaś ca teṣūktāḥ kaṭupākinaḥ |
madhurātyartha cakṣuṣyāḥ sarppā mecdhākarāḥ smṛtāḥ ||
aśvāśvataragokharoṣṭravastorabhramedaḥpucchakaprabhṛtayo grāmyāḥ ||
grāmyā vāta⸤harāḥ sarvve vṛṃhaṇāḥ kaphapittalāḥ |
madhurā rasapākābhyān dīcpanā valavarddhanāḥ ||
nātiśīta gurū snigdho mandapittakaphaḥ smṛtaḥ |
chagalastvanabhiṣyandi teṣāṃ⸤ pīnasanāśanaḥ ||
vṛṃhaṇam māṃsamaurabhraṃ pittaśleṣmākaraṅguruḥc |
medaḥ pucchodbhavaṃ vṛṣyam aurabhrasadṛśaṅ guṇaiḥ ||
śoṣakāsapratiśyāyaviṣamajvaranāśanaṃ |
gavyaṃ⸤ śramātyagnihitaṃ pavitram anilāpahaṃ ||
aurabhravatsalavaṇam māṃcsam ekasaphodbhavaṃ |
alpābhiṣyandivarggoyaṃ jāṅgalaḥ samudāhṛtaḥ ||
dūre janānunilayā dūre pā⸤nīya gocarāḥ |
ye mṛgāś ca vihaṅgāś ca te 'lpābhiṣyandino matāḥ ||
atīvāsannanilayāḥ samīpodakagocarāḥ |
ye mṛgāś ca vihaṅgāś ca mahābhiṣyandinas tu te ||
ānūpava(From jpeg )L⸤rggas tu pañcavidhas tad yathā || kūlacarāḥ plavāḥ kośasthāḥ pādino matsyāś ceti ||
tatra gajagavayamahiṣarurucamararohitavarāhakhaṅga⸤gokarṇṇakālapucchakodranyaṅkukuraṅgaprabhṛtayaḥ kulacarāḥc paśavaḥ ||
vātapittaharāvṛṣyā madhurā rasapākayoḥ ||
śītāḥ snigdhāś ca valyāś ca mūtralāḥ⸤kaphavarddhanāḥ ||
virūkṣaṇo lekhanaś ca vīryoṣṇaḥ pittadūṣacṇaḥ |
svādvamlalavaṇas teṣāṃ gajaḥ śleṣmānilāpahaḥ ||
snigdhoṣṇalavaṇam vṛṣyam māhiṣan tarppa⸤ṇaṅ guruḥ |
nidrāpuṃstvavalaṣyandi varddhanam mānsadārḍhyakṛt ||
svecdanaṃ vṛṃhaṇam vṛṣyaṃ rocanan tarppaṇaṅ guruḥ |
snigdhaṃ śramānilaharaṃ vārāhaṃ balavarddhanaṃ ||
kapha⸤ghnam khaḍgapiśitaṃ kaṣāyamanilāpahaṃ |
pitryaṃ pavitramāyuṣyaṃ baddhamūtraṃ virūkṣaṇaṃ ||
haṃsasārasakroñcacakravākakurarakāraṇḍabakādambajīvañjīvakabakabalākā(From jpeg )L⸤puṇḍarīkāplavaśarārīmadgukrośakākākṣapuṣkaraśāyikākunālakambukukkuṭikamegharāvasvetavālaprabhṛtayaḥ plavāḥ saṃghātacāriṇaḥ ||
raktapittaharāḥ śītāḥ snigdhā⸤ vṛṣyānilāpahāḥ |
sṛṣṭamūtrapurīṣāś ca madhurā rasapākayocḥ ||
gurūṣṇasnigdhamadhuraḥ svaravarṇṇabalapradaḥ |
bṛṃhaṇaḥ śukralas teṣāṃ haṃso mārutanāśanaḥ ||
śaṅkha⸤nakhaśuktiśambūkaballūraprabhṛtayaḥ kośasthāḥ ||
kūrmmakumbhīcrakarkkaṭa.........................prabhṛtayaḥ pādinaḥ ||
śaṅkhakūrmmādayaḥ svādurasapākānilāpahāḥ |
śītāḥ snigdhā-⸤ hitā pitte varccasyāḥ śukravarddhanāḥ ||
kṛṣṇakarkkaṭakasteṣācm balyaḥ koṣṇo 'nilāpahaḥ |
śuklaḥ sandhānakṛt sṛṣṭaviṇmūtro 'nilapittahāḥ ||
matsyās tu dvivi⸤dhā nādeyāḥ sāmudrāś ca ||
tatra nādeyāḥ pāṭhīnarohipāṭalāvarmmigomatsyavākucamuralasahasradantaprabhṛtayaḥ ||
nādeyā guravo matsyā𑑎 (From jpeg )L⸤madhurāvatanāśanāḥ |
raktrapittaharās tūṣṇā vṛṣyā snigdhālpavarccasaḥ ||
kaṣāyānurasas teṣāṃ śaṣpaśaivalabhojanaḥ |
rohīta matsyau nātyarthaṃ raktapittaprakopanaḥ ||
sarasta⸤ḍāgasaṃbhūtāḥ snigdhāḥ svādurasāḥ smṛtāḥ |
mahāhraideṣuc balinaḥ svalpe 'mbhasyabalāmatāḥ ||
timitimiṅgilakuliśakākamatsyabhir alanandīvara-⸤makaragarggaracandrakamahāmīnarājamatsyaprabhṛtayaḥ sā-cmudrāḥ ||
sāmudrā guravaḥ snigdhā madhurā nātipittalāḥ |
uṣṇā vātaharā vṛṣyā varccasyāḥ śleṣmava⸤rddhanāḥ ||
balāvahā viśeṣeṇa māṃsāśitvāt samudrajāḥ |
samucdrajebhyo nādeyā bṛṃhaṇatvād guṇottarāḥ ||
tasmād aty anilaghnatvād autso jñeyā guṇottaraḥ |
snigdha⸤tvāt svādupākatvāt tayor vāpyo guṇādhikaḥ ||
nādeyā guravo c medhyo yasmāt pucchāsyacāriṇaḥ |
sarastaḍāgajānān tu viśeṣeṇa śiro laghuḥ ||
adūragocarā ya⸤smāt tasmād autsodapānajāḥ |
kiñcin muktvā śirodeśam atyarthaṅguravas tu te ||
adhastāṅ guravo jñeyā matsyāḥ sāgarasambhavāḥ |
urovicaraṇāt teṣāṃ pūrvvam aṅgaṃ laghu smṛtaṃ ||
ity ā(From jpeg )L⸤nūpo mahāsyandī māṃsavarga udīritaḥ ||
tatra śuṣkapūtidigdhaviddhasarppāparāddhajīrṇakṛśavālānām asātymacāriṇāñ ca māṃsāny abhakṣāṇi bhavanti || kasmāt vigatavyāpannā⸤pariṇatālpāsampūrṇṇā yathārthakaratvād doṣakarāṇi bhavantic | ebhyo 'nyeṣām upanādeyam māṃsam iti ||
striyaś catuṣpadeṣu māṃso vihaṅgeṣu mahāśarīreṣv alpaśa⸤rīrā alpaśarīreṣu mahāśarīrāḥ pradhānatamā bhavanti || c ekajātīyānām api mahāśarīrebhyaḥ kṛśaśarīrāḥ pradhānatam bhavanti ||
tatra sthānādikṛtaṃ ⸤ tu māṃsasya gurulāghavam upadekṣyāmaḥ | tad yathā raktādiṣu dhāctuṣūttarottaros tathānyakṛtkāleyasakthikaṭipṛṣṭhacaraṇaśirāṃsi
uraskandhau sakthinī cāma⸤pakvayoḥ ||
guravaś ca yathā pūrvandhātavaś ca yathottaraṃ |
pūrvva𑑎 cbhāgo guruḥ puṃsām madhyabhāgaś ca yoṣitāṃ ||
urūgrīvā vihaṅgānām viśeṣeṇa gurū smṛtaṃ |
pakṣo𑑎⸤tkṣepāt samo dṛṣṭo madhyabhāgaś ca pakṣiṇāṃ ||
atīva rūkṣam mānsān tu vihaṃgānāṃ phalāśināṃ |
vṛṃhaṇaṃ māṃsam atyartham vihaṅgānām māṃsabhājināṃ ||
matyāśinām pittaharam vāta𑑎(From jpeg )L⸤ghnan dhānyacāriṇāṃ |
jalajānūpajā grāmyā krad aikasaphās tathā ||
prahaa vilavāsāś ca tathā jaṅghālasaṃjñitāḥ |
pranudā viṣkirāś caiva laghavaḥ syur yathottaraṃ ||
alpā⸤bhiṣyandinaś caiva yathāpūrvvam ato nyathā |
sarvaśarīrebhyaḥ pracdhānatamāvarttibhyām ādadyāt || pradhānālābhe madhyamavayasas tu mānsaṃ sadyaskam akliṣṭam upādeya𑑎⸤m iti ||
caraḥ śarīrāvayavāḥ svabhāvo dhātavaḥ kriyā |
cliṅgam praṇāṃ saṃskāro mātrā cāsmin parīkṣate || ||
ata ūrdhvaṃ phalāny upadekṣyāmaḥ || ⸤ tad yathā || dāḍimāmalakavadarakolakarkandhukapitthamāctuluṅgām pramāṇaṃ mrāmrātakalakucakara marddanabhavyapiyālapārāvatavetraphalaprācīno malakatintiḍīkanī⸤pakuśāmrāmlītakanāgaraṅgaprabhṛtīni |
etāny amlāny anilaṃ chanyur oṣṇād vipāke madhurāṇi ca ||
kaṣāyānurasas teṣāṃn dāḍiman nātipittalaṃ |
dīpanīyaṃ rucika𑑎⸤raṃ hṛdyaṃ varcco nivandhanaṃ ||
dvividhan tat tu vijñeyam madhurañ cāmlam eva ca |
tridoṣaghnaṃ madhuram amlam vātakaphāpahaṃ ||
amlaṃ samadhuran tiktaṃ 𑑎 (From jpeg )L⸤kaṣāyaṃ kaṭukaṃ saraṃ |
cakṣuṣyaṃ sarvvadoṣaghnaṃ vṛṣyam āmalakaṃ phalaṃ ||
hanti vātan tad amlatvāt pittam mādhuryaśatyataḥ |
kaphaṃ rūkṣakaṣāyatvāt 𑑎 ⸤ phalebhyo 'bhyadhikan tataḥ ||
karkkandhukolavaram amlam vātakacphāpahaṃ |
pakkvam pittānilaharaṃ snigdhaṃ samadhuraṃ saraṃ ||
purāṇaṃ bhagnaśamanaṃ śramaghaṃ laghudīpanaṃ |
⸤sauvīraṃ vadaraṃ snigdham madhuram vātapittajit ||
kaṣāyaṃ svā𑑎 cdu sāṃgrāhī śītaṃ siñcitikāphalam ||
āmam viṣaghnamasvarya kapitthaṃ grāhi vātalaṃ ||
kaphānila⸤haram pakvan madhurāmlarasaṅ guruḥ ||
śvāsakāsoruciharan cghnaṃ kaṇṭhaviśodhanaṃ |
laghvamlaṃ dīpanaṃ snigdham mātuluṅgam mudāhṛtaṃ ||
tvak tiktā durjjarās tasya vāta⸤krimikaphāpahāḥ |
svādu śītaṅgurusnigdham māṃsam mārutapittacjit ||
medhyaṃ śūlānilaś ccarddikaphārocakanāśanaṃ |
dīpanaṃ laghu sāṅgrahi gulmārśoghnan keśa𑑎⸤raṃ ||
pittam ārutakṛd vālam pittalam vaddhakeśaraṃ |
hṛdyam varṇṇakaram vṛṣyaṃ rucyam māṃsavalapradaṃ ||
kaṣāyānurasaṃ svādu vātaghnaṃ vṛṃhaṇaṅ guruḥ ||
pittāvirodhi sampakkvam āmraṃ śulravi(From jpeg )L⸤varddhanaṃ ||
vṛṃhaṇam madhuraṃ valyaṃ guru viṣṭabhya jīryati |
āmrātakaphalaṃ vṛṣyaṃ sasnehaṃ śleṣmavarddhanaṃ ||
tridoṣaviṣṭambhakaraṃ lakucaṃ śukraduṣalaṇaṃ |
amlam tṛṣāpahaṃ rucyam pittakṛt kara⸤marddakaṃ ||
vātapittaharaṃ vṛṣyam pipālaṃ guru śītalaṃ |
hṛdyaṃ svācdu kaṣāyāmlam bhavyam āsyaviśodhanaṃ ||
pittaśleṣmaharam grāhi guru viṣṭambhi śītalaṃ |
pārāvataṃ sa⸤madhuraṃ rucyam aty agnivātanut ||
garadoṣaharan nīpam prācīnāmalackan tathā |
vātāpahan tintiḍīkamāmaṃ pittavalāsakṛt ||
grāhyuṣṇan dīpanaṃ rucyaṃ sampakkvaṃ kaphavātanut |
⸤amlīkāyā phalam pakkvan tadvad bhedi tu kevalaṃ ||
amlaṃ samadhuraṃ hṛdyacm viṣadam bhaktarocanaṃ |
vātaghnan durjarañ coktan nāgaraṅgaphalaṃ guruḥ ||
kṣīravṛkṣaphalajāmvūrājādana𑑎⸤todanandukavakuladhanvaśmantakaphalgupharūṣakacāṅgeruckapuṣkaravarttivilvaprabhṛtīnyetāni śītāni kaphapittaharāṇi ca ||
sāṃgrāhikāni rūkṣāṇi kayama⸤dhurāṇi ca |
kṣīravṛkṣaphalan teṣāṃ guru viṣṭambhi śītalaṃ ||
kaṣāyamadhuraṃ sāmlan nātimārutakopanaṃ |
atyartham vātalaṃ grāhi jāmvavaṅ kaphapittajit ||
snigdhasvādukaṣāyañ ca𑑎 (From jpeg )L⸤rājādanaphalaṃ guruḥ |
kaṣāyamadhuraṃ proktaṃ todanaṃ kaphavātajit ||
amloṣṇaṃ laghu sāṃgrāhi snigdhaṃ pittāgnivarddhanaṃ |
āmaṃ kaṣāyaṃ sāṃgrāhi tindukam vātakopanaṃ ||
vipāke ⸤ guru sampakkvam madhuraṅkaphapittajit |
madhurañ ca kaṣāyañ ca𑑎c snigdhaṅ grāhi ca vākulaṃ ||
sthirīkarañ ca dantānām viṣadam phalam ucyate |
sakaṣāyaṃ himaṃ svādu dhānva⸤naṅ kaphapittajit ||
tadvad gāṅgerukam vidyā aśmantakaphalācni ca |
viṣṭambhi madhuraṃ snigdham phalgu tarppaṇaṅ guruḥ ||
atyamlamīṣatmadhuraṅ kaṣāyānurasaṃ laghuḥ |
⸤vātaghnam pittajanam āmam vidyāt pharūṣakaṃ ||
tad eva pakkvam madhucram vātapittanivarhaṇaṃ ||
vipāke madhuraṃ śītaṃ raktaprasādanaṃ ||
pauṣkaraṃ svādu viṣṭambhi valyaṃ𑑎⸤ kaphakaraṃ phalaṃ |
kaphānilaharan tīkṣṇaṃ snigdhaṃ sāṅgrāhi dīpanaṃ c ||
kaṭutiktakaṣāyoṣṇam vālam vilvam udāhṛtaṃ |
tad eva vidyāt sampakvam madhurānurasaṅ guruḥ ||
vidā⸤hi viṣṭambhakaran doṣakṛt pūtimārutaṃ ||
tālanālikerapanasamocaprabhṛtīni ||
svādupākarasāny āhur vvātapittaharāṇi ca |
valapradāni snigdhāni vṛṃhaṇāni himāni ca (From jpeg )L⸤||
phalaṃ svādurasam teṣān tālajaṃ gurupittajit |
tad vījaṃ svādupākan tu mūtralaṅ kaphapittajit ||
nālikeraṃ guru snigdhaṃ pittaghnaṃ svādu śītalaṃ |
valamāṃsapradaṃ hṛdyam vṛṃhaṇam vasti𑑎⸤śodhanaṃ ||
panasaṃ sakaṣāyam tu snigdhaṃ svādu himaṃ guru |
maucaṃ𑑎csvādurasam proktaṃ kaṣāyān nātitalaṃ ||
raktapittaharam vṛṣyaṃ rucyaṃ śleṣmakaraṅ guruḥ ||
drākṣākāśma⸤ryamadhūkapuṣpakharjūraprabhṛtīni
raktapittaharāṇy āhur gurūcṇi ca ||
teṣān drākṣā sarā svaryā madhurā snigdhaśītalā |
raktapittajvaraśvāsatṛṣṇādāhakṣayāpahā ||
⸤hṛdyaṃ mūtravivandhaghnam pittāsṛgdāhanāśanaṃ |
keśyaṃ rasāyacnam medhyaṅ kāśmaryam phalam ucyate ||
kṣatakṣayāpahaṃ hr̥dyam vṛṃhaṇaṃ śītalaṃ guru |
vṛṣyaṃ snigdhaṃ samadhuraṃ khā⸤𑑎 rjjuraṃ raktapittahṛt ||
vṛṃhaṇīyahṛdya𑑎cñ ca madhūkakusumaṅ guru |
vātapittopaśamanam phalan tasyopadiśyate ||
vātamākṣoḍātikamukulani⸤culaprabhṛtīni ||
pittaśleṣmaharāṇyāhuḥ snigdhoṣṇāni gurūṇi ca |
vṛṃhaṇānyanilaghnāni valyāni madhurāṇi ca ||
kaṣāyaṅ kaphapittaghnaṃ kiñcittiktaṃ rucipradaṃ |
(From jpeg )L⸤𑑎hṛdyaṃ sugaṃdhi madhuraṃ lavalīphalam ucyate ||
vasiraṃ śītapākaṃ tu sāruḥ karanivandhanaṃ |
viṣṭambhi śītaṃ rūkṣaṅ ca vātapittaprakopanaṃ ||
vipāke madhurañ cāpi raktapi⸤ttapra𑑎 kta prasādanaṃ |
airāvatan dantaśatham amlaṃ śocṇitapittakṛt ||
śītaṅ kaṣāyamadhuraṇ ṭaṅkam mārutakṛd guru ||
snigdhoṣṇan tiktamadhuram vātaśleṣmaghnami𑑎⸤ṅmudaṃ ||
śamīphalaṃ guru svādu rūkṣoṣṇaṃ keśanāśanaṃ |
guruśleṣmāntackaphalaṅ kaphakṛnmadhuraṃ himaṃ ||
karīrākṣakapīlūni tṛṇaśūṇyaphalāni ca |
svādutiktakaṭūṣṇāni ⸤kaphavātaharāṇi ca ||
raktapittaharam teṣāṃ rasaṃ kaṭuvipākinaḥ |
ctīkṣoṣṇaṅ kaṭūkam pīlu sasnehaṅ kaphapittajit ||
aruṣkaran tauravakaṅ kaṣāyaṃ laghupākinaḥ |
uṣṇakri⸤miharo mehaśāphadurnamanāśanaṃ ||
kuṣṭhagulmodarārśoghnaṃ la𑑎cghupāki tathaiva ca |
karañjakiṅśukāriṣṭaphalañ jantupramehanut ||
rukṣoṣṇaṅ kaṭukam pāke laghu vātaka⸤phāpahaṃ |
tiktamīṣadviṣahitam viḍaṅgaṅgaṃ krimināśanaṃ ||
vraṇyam uṣṇaṃ sanaṃ medhyaṃ doṣaghnam mehakuṣṭhanut |
kaṣāyandīpanaṃ sāmlañ cakṣuṣyañ harītakaṃ ||
bhedanaṅ kaṭurūkṣoṣṇam vaivasvarya(From jpeg )L⸤krimiśodhanaṃ |
cakṣuṣāṃ laghupākākṣaṃ kaṣāyaṃ kaphapittajit ||
kaphapittaharaṃ rūkṣaṃ vaktrakledamalāpahaṃ |
kaṣāyam īṣatmadhuraṃ kiñcit pūgaphalaṃ saraṃ ||
jātīkośotha karpūraṃ-⸤ jātīkaṭukayoḥ phalaṃ |
kakkolakaṃ lavaṅgañ ca tiktaṅ kaṭu kaphāpachaṃ ||
laghu tṛṣṇāpahaṃ vaktrakledadaurgandhyanāśanaṃ |
piyālamajjā madhurā vṛṣyā pittānilāpahā ||
baibhī⸤takī madakarī kaphamārutanāśanī |
kaṣāyamadhurā majjā koclānām pittanāśanī ||
tṛṣṇācchardyanilaghnā ca tadvadāmalakasya ca |
bījapūrakasamyāke majjā kośāṃ⸤mrasambhavāḥ ||
svādupākāgnibaladā snigdhā pittānilāpahāc |
yasya yasya phalasyeha vīryam bhavati yādṛśaṃ ||
tasya tasyaiva vīryeṇa majjānām api nirddiśet |
pha⸤leṣu paripakkvaṃ yad guṇavat tad udāhṛtaṃ ||
bilvād anyatra vijñeyacm āmam etad guṇottaraṃ |
vyādhitaṅ krimiduṣṭañ ca pākātītam adeśajaṃ ||
varjjanīyaṃ hitat sarvvam aparyā⸤gatam eva ca ||
vidārīkandaśatāvarīviśamṛṇālaśṛṅgāṭakakaśerupiṇḍālumadhvāluhamtyā lukaprabhṛtīni ||
raktapittaharāṇyāhuḥ śītāni madhurāṇi ca |
gurūṇi vahuśukrā(From jpeg )L⸤ṇi stanyavṛddhikarāṇi ca ||
madhuro bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ śītasvaryo 'timūtralaḥ |
vidārikandāovlpaś ca vātapittaharaś ca saḥ ||
vātapittaharāvṛṣyā svāduśītāśatāvarī |
maha-⸤tī saiva hṛdyā tu meṣāgnibalavarddhanī ||
grahaṇya vikāra-cghnī vṛṣyāśītārasāyanī |
kaphapittaharās tiktās tasyā evāṅkurāḥ smṛtāḥ ||
avidāhirasam pro-⸤ktaṃ raktapittaprasādanaṃ |
viṣṭambhimadhuraṃ rūkṣaṃ durjjaram vātakocpanaṃ ||
guruviṣṭambhiśītau śṛṅgāṭakakaśerukau |
piṇḍolukaṃ kaphakaraṃ guruvātaprakopanaṃ ||
surendraka⸤ndaśleṣmaghno vipāke kaṭupittakṛt ||
śalaraṇamāṇakapracbhṛtayaḥ kandāḥ ||
īṣat kaṣāyāḥ kaṭukāviṣṭambhino guravaḥ | kaphakṛdvātalāḥ pittaharāś ca ||
mā-⸤ṇakaṃ svādupākaṃ tu guru vāpi prakīrttitaṃ |
śalakandas tu nātyucṣṇaḥ śūraṇogudakīlahā ||
kumudotpalapadmānāṅ kandamārutakopanāḥ |
kaṣāyāḥ pittaśamanā vi⸤pāke madhurāhimāḥ |
varāhakandaśleṣmaghnaḥ kaṭukorasapākataḥ ||
kuṣṭhamehakrimiharo vṛṣyoṣṇaḥ pittavarddhanaḥ |
tālatātrakanālikerakharjjūraprabhṛtīnām mastaka-(From jpeg )L⸤jātāni ||
svādupākarasānyāhuḥ pittaraktaharāṇi ca |
śukralābhyanilaghnāni kaphavṛddhikarāṇi ca ||
vālaṃ hy anārttavañ jīrṇṇaṃ vyādhitaṃ krimibhakṣitaṃ |
kandam vivarjjaye⸤t sarvvaṃ yo vā samyak rohati ||
atha śākavarggam upacdekṣyāmaḥ || puṣpaphalālābukaliṅgaprabhṛtīni ||
pittaghnānyanilaṃ kuryus tathā mandakaphāni ca | ⸤
sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi svādupākarasāni ca ||
pittaghnan teṣu kucṣmāṇḍam bālam madhyaṅ kaphāpahaṃ |
pakvaṃ laghūṣṇaṃ sakṣāran dīpanaṃ bastiśodhanaṃ ||
sarvvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ⸤ pathyañ cetovikāriṇāṃ |
trapuṣer vvārukkerkkāruśīrṇṇavṛttaprabhṛctīni ||
svādutiktarasāny āhus tathāvātaharāṇi ca |
sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi kaphapittaharāṇi ca ||
⸤
bālaṃ sanīlan trapuṣan teṣām pittaharaṃ smṛtaṃ |
tat pāṇḍuṅ kaphakṛcj jīrṇam amlam vātakaphāpahaṃ ||
ervvārukaṃsaker kkāruḥ sampakvaṅ kaphavātakṛt |
sakṣāraṃ madhuraṃ rucyaṃ⸤𑑎 dīpanan nātipittalaṃ ||
pippalīmaricaśṛṅgaverahiṃgujīrakakustumburujambīrasumukhasurasārjjakabhūstṛṇasugandha(From jpeg )L⸤𑑎kakālamālakuṭherakakṣavakakharapuṣakāsamarddamadhuśigruphaṇijjakasarṣapavetrakulathagaṇḍīratilaparṇṇivarṣābhūcitra⸤kamūlakarasonapalāṇḍuprabhṛtīni ||
kaṭūny uṣṇāni rucyācni vātaśleṣmaharāṇi ca |
kṛtānneṣūpayujyante saṃskārārtham anekadhā ||
teṣu gurvvī svāduśītā-⸤ pippalyārdrā kaphāvahā |
śuṣkā kaphānilahanī vṛṣyā pittavicrodhanī ||
svādupākārdramaricaṃ guru śleṣmapraseki ca |
kaṭūṣṇaṃ laghu tacchuṣkamavṛṣyaṅ kaphavātaji⸤t ||
nātyuṣṇam nātirūkṣañ ca vīryato maricaṃ sitaṃ |
guṇavatma-cricebhyaś ca cakṣuṣyañ ca viśeṣataḥ ||
nāgaraṅ kaphavātaghnam vipāke madhuraṅ kaṭuḥ |
vṛṣyoṣṇaroca-⸤naṃ hṛdyaṃ sasnehaṃ svādu dīpanaṃ ||
kaphānilaharaṃ svaryam vibacndhānāhaśūlanut |
kaṭūṣṇaṃ rocanam vṛṣyaṃ hṛdyañ caivārdrakaṃ smṛtaṃ ||
laghūṣṇam pācanaṃ hiṃgu dīpa⸤naṅ kaphavātajit |
snigdhan tīkṣṇaṅ kaṭurasaṃ śūlājīrṇṇavibandhajit ||
tīkṣṇoṣṇaṅ kaṭukam pāke rucyam pittāgnivarddhanaṃ |
kaṭu śleṣmānilaharaṃ gandhāḍhyañ jīrakadvayaṃ ||
kā(From jpeg )L⸤kāravī karavī tadvadvijñeyā sopakuñcikā |
bhakṣyavyañjanabhojyeṣu vividheṣv avacāritā ||
ārdrā kustumbarī kuryāt saugandhyasvāduhṛdyatāṃ |
sā śuṣkā madhurāḥ pāke-⸤ snigdhā dāhastṛṣāpahā ||
doṣaghnā kaṭukā kiñcit tiktāḥ srotocviśodhanī |
jambīraḥ pācanastīkṣṇaḥ kṛmivātakaphāpahaḥ ||
surabhir ddīpano hṛdyo mukhavaiśa⸤dyakārakaḥ |
kaphānilaviṣaśvāsakāsadaurgandhyanāśanaḥ ||
c
pittakṛt pārśvaśūlaghnaḥ surasaḥ samudāhṛtaḥ |
rūkṣāḥ kaphaghnā laghavaḥ
surasārjjakabhūstṛṇāḥ ⸤||
madhuraḥ kaphavātaghnaᳶ pācanaḥ kaṇṭhaśodhanaḥ |
viśeṣato ruccikaraḥ satiktaḥ kāsamarddakaḥ ||
kaṭuḥ sakṣāramadhuraḥ sigrus tikto 'tha picchilaḥ |
madhusigruḥ⸤ sarastiktaḥ śophaghno dīpanaḥ kaṭuḥ ||
vidāhi baddhaviṇmūctraṃ rūkṣan tīkṣṇoṣṇam eva ca |
kaphaghnaṃ sārṣapaṃ śākaṃ māsūraṃ śākam eva ca ||
citrakas tilaparṇṇī ca kapha⸤śophahare laghū |
varṣā kaphavātaghnau hitau śophodarārśasāṃ ||
kaṭustiktarasā hṛdyā rocanī vahnidīpanī |
sarvvadoṣaharā laghvī kaṇṭhyā mūlakapotikā ||
mahantaṃ guru vi(From jpeg )L⸤ṣṭambhi tīkṣṇam āmaṃ tridoṣakṛt |
tad eva snigdhasiddhan tu śleṣmakṛd vātapittajit ||
śuṣkan tu śophaśamanaṃ viṣadoṣaharaṃ laghuḥ |
viṣṭambhi vātalaṃ śākaṃ śuṣkam anyatra mūlakā⸤t ||
puṣpañ ca patrañ ca phalan tathaiva yathottaran te laghavaḥ pradicṣṭāḥ |
teṣāṃ tu puṣpaṅ kaphavātahantṛ phalan nihanyāt kaphamārutau tu ||
snigdhoṣṇatīkṣṇaḥ kaṭupicchila⸤ś ca guruḥ saraḥ svāduraso 'tha balyaḥ |
vṛṣyaś ca medhāsvaravacrṇṇacakṣurbbhagnāsthisandhānakaro rasonaḥ ||
hṛdrogajīrṇṇajvarakukṣiśūlavibandhagulmārucikā𑑎⸤saśophān |
durnnāmakuṣṭhānalasādajantūn samīraṇaśvāsackaphām̐ś ca hanti ||
nātyuṣṇavīryo 'nilahā kaṭuś ca tīkṣṇo gurur nnāma ti3 kaphāvahaś ca |
balāvahaḥ pitta⸤karo 'tha kiñ cit palāṇḍur agniñ ca vivarddhayet tu ||
snigdho ruci𑑎cṣyaḥ sthiradhātukarttā balyo 'tha medhākaphapuṣṭidaś ca |
svādur gguruḥ śoṇitapittaśastaḥ sa picchi⸤laḥ kṣīrapalāṇḍur uktaḥ ||
cuccūyūthikāvaruṇajīvantīnadībhallātakacchagalāntrīvṛkṣādanīphañjītaṇḍulīyakapotakāś ca valacillīpālabdāvāstūkaprabhṛtīni ||
sṛṣṭamūtra(From jpeg )L⸤purīṣāṇi sakṣāramadhurāṇi ca |
madhuro rasapākābhyāṃ raktapittakaphāpahaḥ ||
teṣāṃ śītataro rūkṣas taṇḍulīyo viṣāpahaḥ |
svādupākarasā vṛṣyā vātapittamadāpahā ||
⸤upotakā sarā snigdhā balyā śleṣmakarī himā |
laghur vvipākackrimihā medhāgnibalavarddhanaḥ ||
sakṣāraḥ sarvvadoṣaghno vāstūko rocanaḥ saraḥ |
cillī vāstūkava⸤jjñeyā pālaṅkyā taṇḍulīyavat ||
vātakṛdbaddhaviṇmūtrā rūkṣāḥ cpittakaphe hitāḥ ||
māṇḍūkaparṇṇīsaptalāsuniṣaṇṇakasuvarccalāpippalīguḍūcīgojihvā𑑎⸤prapunāṭāvalgujasatīnabṛhatīphala,paṭolavārttākukāracvellakaṭukikākevukorubūkaparppaṭakirātatiktakarkkoṭakāriṣṭakoṣātakīvetrakarī𑑎⸤rāṭarūṣakārkkapuṣpīprabhṛtīni ||
kaphapittaharāṇy āhur hṛdyāni csulaghūni ca |
kuṣṭhamehajvaraśvāsakāsāruciharāṇi ca ||
kaṣāyānuhitā pitte tiktā svādurasā ⸤himāḥ |
laghvī maṇḍūkaparṇṇī tu teṣāṃ gojihvikā tathā ||
avidāhī tridoṣaghnaḥ sāṃgrāhī suniṣaṇṇakaḥ |
avalgujaḥ kaṭupākī tu tiktaḥ pittakaphāpahaḥ ||
īṣattiktaṃ𑑎 (From jpeg )L⸤tridoṣaghnaṃ śākaṃ kaṭu satīnajaṃ |
nātyuṣṇaṃ śītaṃ kuṣṭhaghnaṃ kākamācyāś ca tadvidhaṃ ||
kaṇḍukuṣṭhakrimighnāni kaphavātaharāṇi ca |
phalāni bṛhatīnāṃ tu kaṭutiktalaghūni ca ||
kapha⸤pittaharam vraṇyam uṣṇan tiktam avātalaṃ |
paṭolaṅ kaṭukam pāke cvṛṣyaṃ rocanadīpanaṃ ||
kaphavātaharan tiktaṃ rocanaṅ kaṭukaṃ laghuḥ |
vārttākur ddīpanaṃ proktaṃ jīrṇṇaṃ sa⸤kṣārapittalaṃ ||
aṭarūṣakavetrāgraguḍūcīnimbaparppaṭāḥ |
ckirātatiktasahitās tiktāḥ pittakaphāpahāḥ ||
kaphāpahaṃ śākam uktaṃ varuṇaprapunāṭayoḥ |
⸤rūkṣaṃ laghu ca śītañ ca vātapittaprakopaṇaṃ ||
dīpanaṅ kālaśāckaṃ tu garadoṣaharaṃ laghu |
kausumbham madhuraṃ rūkṣam uṣṇaṃ śleṣmakaraṃ laghu ||
vātaghnan nālikāśā⸤kam pittaghnam madhurañ ca tat |
grahaṇyarśovikāraghnī sāmlā vātackaphe hitāḥ ||
uṣṇāḥ kaṣāyamadhurā cāṅgerī cāpi dīpanī |
triparṇṇīloṇikāpīluparṇṇīpattūra𑑎⸤jīvakāḥ ||
suvarccalāsañjaṇakakuṭumbakakurṭiñjarāḥ |
svādupākarasāḥ śītāḥ kaphaghnā nātipittalāḥ ||
lavaṇānurasā rūkṣāḥ sakṣārā vātalāḥ sarāḥ ||
svādutiktāḥ (From jpeg )L⸤kunalikā kaṣāyāḥ sakurū1ṭikā ||
saṃgrāhi śītalaṃ cāpi laghu doṣāvirodhikaḥ |
rājakṣavakaśākaṃ tu śaṭīśākaṃ tu tadvidhaṃ ||
svādupākarasaṃ śītaṃ durjjaraṃ harimanthajaṃ ⸤|
bhedanaṃ rūkṣamadhuraṃ kalāyamativātalaṃ ||
bhedanaṅ kaṭukam pācke kaphaghnam anilāpahaṃ |
śophaghnam uṣṇavīryañ ca patram pūtikarañjakaṃ ||
tāmbūlapatraṃ kaṭukan tī⸤kṣṇoṣṇam pittakopaṇaṃ |
tiktaṃ sugandhi viṣadaṃ svaryam vātakaphācpaham ||
sransanaṅ kaṭukam pāke kaṣāyam vahnidīpanaṃ |
vaktrakaṇḍūgalakledadaurggandhyādivināśa𑑎⸤naṃ ||
kovidāraśaṇaśālmalīpuṣpāṇi madhuravipāckāni raktapittaharāṇi ca | vṛṣāgastikayoḥ puṣpāṇi tiktāni kaṭupākīni kṣayakāsāpahā⸤ ni ca |
madhusigrukarīrāṇi kaṭūni śleṣmaharāṇi ceti |
kṣacvakakulevaravaṃśakarīraprabhṛtīni kaphapittaharāṇi sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ||
kṣavakaṅ krimi⸤lanteṣu svādupākaṃ sapicchilaṃ |
viṣyandivālatan nātiśleṣmakarañ ca tat ||
veṇoḥ karīrāḥ śleṣmaghnā madhurā rasapākataḥ |
vidāhino vāta(From jpeg )L⸤karāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ ||
udbhidāni tu palālekṣukarīṣaveṇujātāni | tatra palālajātam madhuraṃ madhuravipākaṃ rūkṣan doṣakarañ ca | ikṣu⸤jam madhuraṃ kaṣāyānurasaṃ kaṭupākaṃ śītalañ ca | tadvadevoṣṇaṅ kacrīṣam veṇujātaṃ kaṣāyam vātakopanañ ca | bhūmijaṃ gurur nnātivātalamabhūmijaś cāsyānurasaḥ ||⸤
piṇyākatilakalkasthūṇikāśuṣkaśākāni sarvvadoṣaprakocpanāni ||
viṣṭambhinaḥ smṛtāḥ sarvvavaṭakā vātakopanāḥ |
piṇyākī vātalā sārddrā ruciṣyānala⸤dīpanī ||
vibhedi gururūkṣañ ca prāyo viṣṭambhi śītalaṃ |
sakacṣāyañ ca sarvvaṃ hi svādu śākam udāhṛtaṃ ||
|| saindhavasāmudraviḍasauvarccalaromakodbhida⸤prabhṛtīni yathottaramuṣṇāni vātaharāṇi kaphapittakarāṇic || kaṭupākīni yathāpūrvvaṃ snigdhāni svādūni sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ceti ||
cakṣuṣyaṃ saindhavaṃ hṛdyaṃ rucyaṃ⸤laghvagnidīpanaṃ ||
snigdham vṛṣyaṃ samadhuraṃ śītan doṣaghnam uttamaṃ ||
sāmudraṃ madhuram pāke nātyuṣṇam avidāhi ca |
bhedanaṃ snigdhamīṣac ca śītaghnan nātipittalaṃ ||
sakṣāran dīpanaṃ (From jpeg )L⸤śūkṣmaṃ hṛdrogakaphanāśanaṃ |
rocanaṃ tīkṣṇam uṣṇañ ca viḍam vātānulomanaṃ ||
laghu sauvarccalaṃ pāke vīryoṣṇam viṣadaṃ kaṭuḥ |
gulmaśūlavivandhaghnaṃ hṛdyaṃ surabhi rocanaṃ ||
romakaṃ⸤tīkṣṇam atyuṣṇam vyavāyi kaṭudīpanaṃ |
vātaghnaṃ laghuviṣyandi sūkṣmaṃc viḍbhedi mūtralaṃ ||
laghutīkṣṇoṣṇamutkledi sūkṣmam vātānulomanaṃ |
satiktakaṭukaṃ kṣāram vidyāl lavaṇa⸤m udbhidaṃ ||
kaphavātakrimiharaṃ lekhanam pittakopanaṃ |
dīpanaṃ pāccanam bhedi lavaṇaṅ guḍikāhvayaṃ ||
ūṣaprasūtam vālārkkamalamūtrakarodbhavaṃ |
lavaṇaṅ kaṭukaṃ cchedi vihi⸤maṃ laghu cocyate ||
yavakṣārasvarjjikāpācimaṭaṅgaṇakṣārāḥ ||
gu|clmārśograhaṇīrogaśarkkarāśmari nāśanāḥ |
kṣārās tu pācanāḥ sarvve agnidīptikarā smarāḥ ||
jñe𑑎⸤yau vahnisamau kṣārau svarjjikāyāvaśūkajau |
śukraśleṣmavivandhācrśogulmaplīhavināśanau ||
uṣṇo 'nilaghnaḥ prakledyūṣakṣāro valanāśanaḥ |
medoghnaḥ pācimakṣāraste⸤ṣām vastiviśodhanaḥ ||
virūkṣaṇo 'nilakaraḥ śleṣmaghnaḥ pittadūṣaṇaḥ |
agnidīptikaras tīkṣṇaṣṭaṅgaṇakṣāra ucyate ||
dhānyeṣu māṃseṣu phaleṣu caiva śākeṣu cānuktam ihāpramohāt (From jpeg )L⸤|
āsvādato bhūtagaṇair ggṛhitvā tam ādiśed dravyam analpabuddhiḥ ||
ṣaṣṭikā yavagodhūmalohitā ye ca śālayaḥ |
mudgāḍhakīmasūrāś ca dhanyeṣu pravarāḥ smṛtāḥ ||
eṇaḥ kuraṅgo hari⸤ṇas tittirir lāva eva ca |
mayūravarmmikūrmmāś ca śreṣṭhā māṃsaga𑑎cṇeṣu vai ||
dāḍimāmalakan drākṣā kharjjūraṃ saparūṣakaṃ |
rājādanam mātuluṅgam phalavargge praśasyate ||
⸤cuccusatīnā vāstūke cillīmūlakapotikā |
māṇḍūkaparṇṇī jīvantī cśākavargge praśasyate ||
gavyaṃ kṣīraghṛtaṃ śastaṃ saindhavaṃ lavaṇeṣu ca |
dhātrīdāḍimamamleṣu pippalī ⸤ nāgaraṅ kaṭau ||
tikte paṭolavārttāke madhuraghṛta ucyate |
kṣaudram pūcgaphalaṃ śreṣṭhaṅ kaṣāye saparūṣakaṃ ||
śarkkarekṣuvikāreṣu pānajātau surāsavau |
parisamvatsaran dhā⸤nyam māṃsam vayasi madhyame ||
phalam paryāgataṃ śākamaśuṣkan taru𑑎ṇan navam ||
ataḥ padam pravakṣyāmi kṛtānnaguṇavistaraṃ |
lājāmaṇḍo viśuddhānām pathyaḥ pācanadīpanaḥ ||
vātānulomano hṛdyaḥ pippalīnāgarāyutaḥ |
svedāgnijananī laghvī dīpanī vastiśodhanī ||
kṣuttṛṭchramaglāniharā peyo vātānulomanī |
vilepī tarppaṇī hṛdyā grā(From jpeg )L⸤hiṇī valavarddhanī ||
pathyā svādurasā laghvī dīpanī kṣuttṛṣāpahā |
hṛdyā santarppaṇī vṛṣyā vṛṃhaṇī valavarddhanī ||
śākamāṃsaphalair yuktā vilepyo 'nyāś ca durjjarāḥ |
viṣṭambhī pāyaso valya medaḥ ⸤kaphakaro guruḥ ||
kaphapittakarī valyā kṛśarānilanāśanī |
dhauctas tu vimalaḥ śuddhau manojñaḥ surabhiḥ samaḥ ||
sninnaḥ suprasrutastūṣṇo viśadaś codano laghuḥ |
adhauto⸤ praśruto svinnaḥ śītaś cāpy odano guruḥ |
laghuḥ sugandhiḥ kapha𑑎chā vijñeyo bhṛṣṭataṇḍulaḥ |
snaihair mmāṃsaiḥ phalaiḥ skandair vvaidalaiś cāpi saṃskṛtāḥ ||
guravor vṛhaṇā valyā ye ⸤ ca kṣīropasādhitāḥ |
susninnā nistuṣo bhṛṣṭo māṣasūpo laghurhictaḥ ||
sninnaniḥpīḍitaṃ śākaṃ hitan tat snaihasaṃskṛtaṃ |
asninnaṃ snaiharahitam apīḍitam ato 'nyathā ||
⸤snehagorasadhānyāmlaphalāmlakaṭukaiḥ saha |
siddhaṃ māṃsaṃ hitam va𑑎clyaṃ vṛṃhaṇaṃ rocanaṃ laghu ||
tad eva gorasādānasurabhir ddravyasaṃskṛtaṃ |
vidyāt pittakaphodreki valamāṃ⸤sāgnivarddhanaṃ ||
pariśuṣkaṃ sthiraṃ snigdhaṃ harṣaṇaṃ prīṇanaṃ guruḥ |
rocanam valamedhāgnir mmāṃsojaḥśukravarddhanaḥ ||
tad evoluptapiṣṭatvād ulluptam iti pācakāḥ |
pariśuṣkaguṇair yuktaṃ vahneḥ (From jpeg )L⸤pathyatamaṃ guruḥ ||
tad eva śūlikāprotamaṅgāraparipācitaṃ |
jñeyaṃ gurutaraṃ kiñcit prataptaṃ kandupākataḥ ||
ulluptam bharjjitam piṣṭaṃ prataptaṃ kandupācitaṃ |
pariśuṣkam pradigdhañ ca śūlaṃ yac cā⸤nyad īdṛśam ||
māṃsaṃ yat tailasiddhan tu vīryoṣṇam pittakṛd guru|
laghvacgnidīpanaṃ hṛdyaṃ saṃskṛtaṃ tvakprasādanam ||
anuṣṇavīryam pittaghnam manojñaṃ ghṛtasādhitam |
prīṇanaḥ prāṇa⸤jananaḥ śvāsakāsakṣayāpahaḥ ||
raktapittaśramaharo hṛdyo māṃsacrasaḥ smṛtaḥ |
smṛtyojaḥsvarahīnānāṃ jvarakṣīṇakṣataujasāṃ ||
bhagnaviśliṣṭasandhīnāṃ kṛśānām alpa⸤retasāṃ |
āpyāyanaḥ saṃhananaḥ śukrado balavarddhanaḥ ||
sa dāḍicmayuto vṛṣyaḥ saṃskṛto doṣanāśanaḥ |
yan māṃsan niḥsṛtarasan na tat puṣṭivalāvahaṃ ||
viṣṭambhi durjjaraṃ⸤ rūkṣaṃ virasam mārutāvahaṃ |
kaphaghno dīpano hṛdyaḥ śuddhānām vracṇinām api ||
jñeyaḥ pathyatamaś cāpi mudgayūṣaḥ kṛtākṛtaḥ |
sa tu dāḍimamṛdvīkāyuktaḥ syād rāgavāḍa⸤vaḥ ||
ruciṣyo laghupākaś ca doṣāṇām cāvirodhakṛt ||
masūramudgagodhūmakulatthalavaṇaiḥ kṛtaṃ |
kaphapittāvirodhī syād vātavyādhau praśasyate ||
mṛdvīkā dāḍimayutaḥ sa cāpy uktoni(From jpeg )L⸤lārddite |
rocano dīpano hṛdyo laghupāky upadiśyate ||
paṭolanimbayūṣau tu kaphamedo viśoṣaṇau |
pittaghnau dīpanau hṛdyau krimikuṣṭhajvarāpahau ||
śvāsa⸤kāsapratisyāya prasekārocakajvarān |
hantimūlakayūṣas tu kaphacmedogalagrahān ||
kulatthayūṣo 'nilahā śarkkarāśmarināśanaḥ |
tūnīpratūnikāsādagulmamedaḥ ka⸤phāpahaḥ ||
dāḍimāmalakair yūṣo hṛdyaḥ saṃśamano laghuḥ |
prāṇāgnicjanano mūrcchā madaghnaḥ pittavātajit ||
mudgāmalakayūṣas tu grāhī pittakaphāpahaḥ |
yavakolakulatthānāṃ yūṣaḥ kaṇṭhyo 'nilāpahaḥ ||
sarvvadhānyakṛtas tadvad bṛṃhaṇaḥc prāṇavarddhanaḥ |
khalakāvalikau dyau cchedīvātakaphe hitau ||
valyaḥ kaphānilau hanti dāḍimāmlo 'gnidīpanaḥ |
dhānyāmlo dīpano hṛdyaḥ pittakṛd vātanāśanaḥ ||
dadhyamlaḥc kaphakṛd valyaḥ pittalo vātahā guruḥ |
takrāmlaḥ pittakṛt prokto viṣaraktapradūṣaṇaḥ ||
tilapiṇyāka⸤vikṛtaṃ śuṣkaśokam virūkṣaṇaṃ |
śāṇḍakī tu gurūṇi syuḥ kaphapittakarāṇi ca ||
asnehalavaṇaṃ sarvvam akṛtaṅ kaṭukair vvinā |
vijñeyaṅ kaṭukasnehalavaṇaiḥ saṃyutaṅ kṛtaṃ ||
yūṣam vi(From jpeg )L⸤dyāt phalāmlais tu dhānyāmlenāmlitañ ca yat |
yathottaraṃ guru tathā saṃskṛtāsaṃskṛtaṃ rasaṃ ||
laghavo bṛṃhaṇo vṛṣyo hṛdyā rocanadīpanāḥ ||
bhramamūrcchātṛṣāccharddi śramaghnā rāgaṣāḍavāḥ ||
ra⸤sālā rocanā valyā snigdhā vṛṣyātha vṛṃhaṇī |
snehanaṃ guḍasaṃyuktaṃc hṛdyan dadhyanilāpahaṃ ||
śaktavaḥ sarppiṣābhyaktāḥ śītavāripariplutāḥ |
nātyaccho nātisāndraś ca ma⸤ntha ity abhidhīyate ||
manthaḥ sadyovalaccharddi pipāsāsramanāśacnaḥ |
sāmlaṃ snehaguḍo mūtrakṛcchrodāvarttanāśanaḥ ||
śarkkarekṣurasadrākṣāyuktaḥ pittavikāranut |
drā⸤kṣāmadhusamāyuktaḥ kapharogaharaḥ smṛtaḥ ||
varggatrayeṇopahicto maladoṣānulomanaḥ |
gauḍamamlamanamlam vā pānakaṃ gurumūtralaṃ ||
tad eva khaṇḍamṛdvīkā śarkkarā⸤sahitam punaḥ |
sāmlaṃ satīkṣṇaṃ sahimaṃ pānakaṃ syān niratyayaṃ ||c
māddhīkan tu śramaharaṃ mūrcchā dāhatṛṣāpahaṃ |
pharūṣakānāṃ kolānāṃ hṛdyam viṣṭambhipānakaṃ ||
dra⸤vyasaṃyogasaṃskāraṃ jñātvā mātrāñ ca sarvvataḥ |
pānakānāṃ yathāyogaṃ gurulāghavam ādiśet || || ||
vakṣyāmyataḥ paraṃ kṛtsnān rasavīryavipākataḥ |
bhakṣyāḥ kṣīra(From jpeg )L⸤kṛtāvalyā vṛṣyā hṛdyāḥ sugandhinaḥ |
avidāhinaḥ puṣṭikarā dīpanāḥ pittanāśanāḥ ||
teṣāṃ prāṇakarā hṛdyā ghṛtapūrāḥ kaphāpahāḥ |
vātapittaharā vṛṣyā guravo raktamāṃsalāḥ ||⸤
vṛṃhaṇā gauḍikā bhakṣyā guravo 'nilanāśanāḥ |
avidāhinaḥ pittacsahāḥ śukralāḥ kaphavarddhanāḥ ||
madhuśīrṣakasaṃyāvāḥ pūpā ye te viśeṣataḥ |
guravo vṛṃhaṇāś caiva mo⸤dakās tu sudurjjarāḥ ||
rocano dīpanaḥ svaryaḥ pittaghnaḥ pavanāpahacḥ |
gurur mṛṣṭatamaś caiva sadyakaḥ prāṇavarddhanaḥ ||
hṛdyaḥ sugandha madhuraḥ snigdhaḥ śleṣmakaro guruḥ |
pitta⸤pahas tṛptikaro valyo viṣyandi ucyate ||
vṛṅṅaṇā vātapittaghnā bhackṣyā valyās tu sammitāḥ |
hṛdyāḥ pathyatamās teṣāṃ laghavaḥ phenakādayaḥ ||
mudgādiveśavāraiś ca pū⸤rṇṇā viṣṭambhino matāḥ |
veśavāraiḥ sapisitaiḥ sampūrṇṇā guruvṛṅhacṇāḥ ||
pālālāḥ śleṣmajananāḥ ṣaṣkulyaḥ kaphapittalāḥ |
vīryoṣṇāḥ paittikāḥ bhakṣyāḥ kaphapitta⸤prakopaṇāḥ ||
vidāhino nātivalā guravaś ca viśeṣataḥ |
vaidalā guravo bhakṣyāḥ kaṣāyāḥ sṛṣṭamārutāḥ ||
viṣṭambhinaḥ śleṣmaharāḥ pittaghnābhinnavarccasaḥ |
kuñcitāvikṛtā bha(From jpeg )L⸤kṣyā guravo 'nilapittalāḥ ||
vidāhaḥ kledajananāḥ rūkṣā dṛṣṭipradūṣaṇāḥ |
hṛdyāḥ sugandhino bhakṣyā laghavo ghṛtapācimāḥ ||
vātapittaharā valyā varṇṇadṛṣṭiprasādanāḥ |
vidā⸤hinastailakṛtā bhakṣyās tu gurupākinaḥ ||
uṣṇā mārutadṛṣṭighnāḥ c pittalāsṛkpradūṣaṇāḥ |
phalamāṃseṣuvikṛtīstilamāṣopasaṃskṛtāḥ ||
bhakṣyā valyātha guravo vṛṃha⸤ṇā hṛdayapriyāḥ |
kapālāṅgārapakvāḥ syuḥ kiñcillaghutarācs tu te ||
sakilāṭādayo bhakṣyā guravaḥ kaphavardhanāḥ |
kulmāṣā vātalā rūkṣā guravo bhinnavarccasaḥ ||
⸤ udāvarttaharo vādyaḥ pratisyāmehanāśanaḥ |
dhānālumbās tu lacghavaḥ kaphamedoviśeṣaṇāḥ ||
śaktavastarppaṇā hṛdyās tṛṣṇāpittakaphāpahāḥ |
pītāḥ sadyovalaka⸤rā bhedinaḥ pavanāpahāḥ ||
gurvvī piṇḍī kharā'tyarthaṃ laghvī sā tuc viparyayā |
śaktūnāmāśu jīryeta mṛdutvād avalehikā ||
lājācchardyatisāraghnā dīpanāḥ kaphanā⸤śanāḥ |
balyāḥ kaṣāyamadhurā laghavastṛṇmalāpahāḥ ||
pṛthukā guravaḥ snigdhā vṛṃhaṇāḥ kaphavarddhanāḥ |
valyāḥ sakṣīrabhāvatvād vātaghnā bhinnavarccasaḥ ||
sandhānakṛtpiṣṭamā(From jpeg )L⸤man tāṇḍulaṃ kaphamedakṛt |
sudurjjaraḥ svāduraso vṛṃhaṇas taṇḍulo navaḥ ||
dravyasaṃyogasaṃskāravikārān samavekṣya tu |
bhiṣag yathāsvam bhakṣyāṇām ādiśed gurulāghavaṃ ||
⸤khalākhalayavāgvaś ca rāgaṣāḍavaṣaṭūkāḥ |
pānakāni ca citrāṇi c yūṣāś cānekayonayaḥ ||
kaṭvamlasvādulavaṇā laghavo ye phalodbhavāḥ |
evam ādīni cānyāni kriyas te vai⸤dyavākyataḥ||
yadā kāraṇam āsādya bhoktṝṇāñ cchandato 'pi vā |
aneckadravyayonitvāc chāstratas tān vinirddiśet || ||
ataḥ sarvvānupānān upadekṣyāmaḥ ||
amlena ke⸤cid vihatā manuṣyā mādhuryayoge praṇayībhavanti |
tathāmla ekec madhureṇa tṛptās teṣāṃ yatheṣṭaṃ pravadanti pathyam ||
śītoṣṇatoyāsavamadyayūṣaphalāmladhānyāmlapayo⸤rasānāṃ |
yasyānupānaṃ tu hitam bhaveta tasmai pradeyaṃ tvihamātracyā tat ||
vyādhiñ ca kālañ ca vibhāvya dhīro dravyāni yojyāni ca tāni tāni |
saṃkṣepa eṣo 'bhihito nu⸤pāneṣv ataḥ param vistarato 'bhidhāsye ||
uṣṇodakānupānan tu snehānām atha śasyate |
ṛte bhallātakasnehāt tatra toyaṃ smaśītalaṃ ||
anupānam vadanty eke taile yūṣāmlakāñjikaṃ |
(From folio )L⸤śītodakam mākṣikasya piṣṭānnasya ca sarvvaśaḥ ||
dadhipāyasamadyārttiviṣajuṣṭe tathaiva ca |
kecit piṣṭapayasyāhuranupānaṃ sukhodakaṃ ||
payo māṃsaraso vāpi śālimudgā⸤dibhojināṃ |
māṣādīnām anupānan dhānyāmlan dadhimas tu vā ||
c madyaṃ madyocitānān tu sarvvamāṃseṣu pūjitaṃ |
amadyapānām udakam phalāmlam vā praśasyate ||
kṣīraṃ gharmmādhva⸤bhāṣyastrīklāntānām amṛtopamaṃ |
surā kṛśānāṃ sthūlānām anuśacstam madhūdakaṃ ||
nirāmayānāṃ citrakan tu phalamadhye prakīrttitaṃ |
snigdhoṣṇam mārute śastaṃ kaphe rūkṣoṣṇa⸤miṣyate ||
anupānaṃ hitañ cāpi pitte madhuraśītalaṃ |
hitaṃ śocṇitapitte tu kṣīramikṣurasan tathā || ||
ataḥ paraṃ tu vargāṇām anupānam pṛthak pṛthak |
⸤pravakṣyāmy anupūrvveṇa sarvveṣām eva me śṛṇu ||
tatra pūrvvaśasya jā𑑎c tānām vedarāmlaṃ | vaidalānān dhāmlaṃ | jāṅgalānān mṛgānān dhanvajānām pakṣiṇāñ ca pippalyāsavaḥ | ⸤ viṣkirāṇāṃ kolavadarāsavaḥ | pratudānāṃ kṣīravṛksāsavaḥ | guhe śayānāṃ kharjjūranālikerāsavaḥ | sāmudrāṇām mātuluṅgāsavaḥ | kuṣmāṇḍānām amlānām sārdvīkāsavaḥ | amlā (From folio )L⸤nāṃ phalānāṃ padmotpalakandāsavaḥ | kaṣāyāṇāṃ dāḍimavetrāsavaḥ | madhurāṇāṃ trikaṭukayuktaḥ khadirāsavaḥ | tālaphalādīnāṃ dhānyāmlaṃ | kandānāṃ dūrvvānalavetrāsavaḥ | pi⸤ppalyādīnāṃ svadaṃṣṭrāvasukāsavaḥ | cuccūprabhṛtīnāṃ lodhrāsacvaḥ | kusumbhaśākasya tad eva | maṇḍūkaparṇyādīnām mahāpañcamūlyāsavaḥ | tālamastakādīnām a⸤mlaphalāsavaḥ | saindhavādīnāṃ surāsavam āranālan toyam vā || c ||
bhavanti cātra ślokāḥ ||
sarvveṣām anupānānāṃ māhendran toyam uttamaṃ |
sātmyam vā yasya yat toyaṃ⸤ tatsmai hitam ucyate ||
doṣavad guru vā bhuktam atimātram athāpi c vā ||
yathoktenānupānena sukham annaṃ prajīryate ||
rocanaṃ vṛṃhaṇam vṛṣyan doṣasaṃghātabhedanaṃ |
⸤tarppaṇam mārddavakaraṃ śramaklamaharaṃ sukhaṃ ||
dīpanan doṣaśacmanaṃ pipāsāc chedanam paraṃ |
valyaṃ varṇṇakarañ cāpi anupānaṃ sadocyate ||
tad ādau karṣayet pītaṃ ⸤ sthāpayet madhyasevitaṃ |
paścāt pītaṃ vṛṃhayati tat samīkṣya prayojayet ||
sthiratāṅ gatam aklinnam annam adravapāyinaḥ |
bhavaty āvādhajanam anupānam ataḥ pivet ||
na pivec chvā𑑎(From jpeg )L⸤sakāsārtaroge vāpy urdhvajatruge |
kṣatoraskaprasekī ca yasya copahatasvaraḥ ||
pītvā ca bhāṣyādhyayana svaprageyān na śīlayet |
pradūṣyāmāśayan taddhi tasya kaṇṭhorasi sthi⸤taṃ ||
syandāgnisādacchardyādīnajana yadā mayān vahūn |
gucrūlāghavacinteyaṃ svabhāvan nātivarttate ||
tathā saṃsk-aramātrān na kālāś cāpy uttarottarāṃ |
manda⸤karmmānalārogyāḥ sukumārāḥ sukhocitāḥ ||
jantavo ye tu c teṣāṃ hi cinteyam parikīrttite |
valinaḥ kharabhakṣyāś ca ye ca dīptāgnayo narāḥ ||
karmman ity ā⸤ś ca ye teṣān nāvaśyam paricintyate || ||
athāhāra𑑎cvidhivistareṇākhilaṃ śṛṇu ||
āptāsthitamasaṃkīrṇṇe śuci kāryaṃ mahānasaṃ |
tatrāptair guṇasampa⸤nnam bhakṣyādiṣu susaṃskṛtaṃ ||
śucau deśeṣu saṃguptaṃ samupasthāpacyed bhiṣak |
viṣaghnair agadaiḥ spṛṣṭam prokṣitaṃ vyajanodakaiḥ ||
siddhair mantrair hataviṣaṃ siddham annan nide⸤dayet || 0 ||
vakṣyāmy ataḥ paraṃ kṛtsnām āhārasyopakalpanāṃ |
ghṛtaṃ kārṣṇāyase deyaṃ peyā deyā tu rājate ||
phalāni sarvvabhakṣyāṃś ca pradayā vaidaleṣu tu |
pariśuṣkaṃ (From jpeg )L⸤pradigdhāni sauvarṇṇeṣūpahārayet ||
dravāṇi rasāś caiva rājateṣūpahārayet |
kaṭvarāṇi khalāś caiva sarvvāñ cchaileṣu dāpayet ||
dadyāt tāmramaye pātresu śītaṃ suśritaṃ pa⸤yaḥ |
pānīyam pānakam madyam mṛnmayeṣu pradāpayet ||
kācasphacṭikapātreṣu śītaleṣu śubheṣu |
vajravaidūryacitreṣu rāgaṣāḍavaṣadūkān ||
purastād vimale pāre ⸤suvistīrṇṇe manorame |
sūdaḥ sūpodanan dadyāt pradehāś ca su𑑎 csaṃskṛtaṃ ||
phalāni sarvva bhaksāś ca pariśuṣkāṇi yāni ca |
tāni dakṣiṇapārśve tu bhuñjānasyopaka⸤lpayet ||
pradravāṇi rasāś caiva pānīyam pānakam payaḥ |
khaclān yūṣāś ca peyāś ca sarvve pārśve pradāpayet ||
sarvvān guḍavikārāś ca rāgaṣāḍavaṣaṭūkān |
⸤ purasthāt sthāpayet prājño dvayor api ca madhayataḥ ||
evaṃ vijñāya matimān bhojanasyopakalpanāṃ |
bhoktāram vijane ramye niḥsampāte śubhe śucau ||
sugandhapuṣparacite same de(From jpeg )L⸤śe tha bhojayet |
viśiṣṭam iṣṭasaṃskāraiḥ pathair hṛdyair asādibhiḥ ||
manojñaṃ śuci nāty uṣṇaṃ pratyagram aśanaṃ hitaṃ |
pūrvvam madhuram aśnīyāl lavaṇomlautaḥ paraṃ ||
paścād eṣān rasān vai। ⸤dyo bhojaneṣ eva cārayet |
pādau phalāni yuñjīta dāḍimādīcni vuddhimān ||
tataḥ peyān tato bhojyāñś citrāṃs tataḥ paraṃ |
ghanaṃ pūrvvaṃ samaśnīyād iti kecid ava⸤sthitāḥ ||
ādāv ante ca madhye ca bhojane ca praśasyate |
niratyayacn doṣaharam phaleṣv āmalakaṃ nṛṇāṃ ||
mṛṇālavisaśālūkakandekṣuprabhṛtīni tu |
pūrvvaṃ yojyāni bhiṣa।⸤jā na tu bhukte kathañcana ||
sukham uccaiḥ samāsīnaṃ samadehonnatactparam |
kāle sātmyaṃ laghu snigdham uṣṇaṃ kṣipraṃ dravottaraṃ ||
vubhukṣitonnam aśnīyāt mātrāvad viditāsa⸤naḥ |
kāle bhuktam prīṇayati sātmyam annan na vādhate ||
laghu śīghram vrajet pākaṃ snigdhoṣṇaṃ valavadhṛdaṃ |
kṣipram uktaṃ samam pākaṃ yāty aduṣṭan dravottaraṃ ||
sukhañ jīryati mātrā(From jpeg )L⸤vad dhātusātmyaṃ karoti ca |
atīvāyatamātrāmyaḥ kṣapā yeṣv ṛtuṣu smṛtāḥ ||
teṣu tat pratyanīkārthaṃ bhuñjīta prātareva tu |
yeṣu cāpi bhaveyus tad iva sā bhṛśamāyatāḥ ||
teṣu tat kālavi। ⸤hitam aparāhṇe praśasyate |
rajanyo divasāś caiva yeṣu vāpi sacmāḥ smṛtāḥ ||
kṛtvā samam ahorātraṃ teṣu bhuñjīta bhojanaṃ |
aprāptātītakālam vā nāśnīyāt tu yathā ⸤ tathaṃ ||
aprāptakālam bhuñjānaḥ śarīre hy aghau naraḥ |
tāstāncvyādhīn avāpnoti maraṇam vā niyacchati ||
atītakālam bhuktan tu vāyunopahate 'nale |
kṛcchād vipa।⸤cyate bhuktan dvitīyanna ca kāṃkṣati ||
ālasyagauravāṭopamacciṅ kurute 'dhikaṃ |
hīnamātram asantoṣan karoti ca valakṣayaṃ ||
tasmāt susaṃskṛtaṃ yuktyā doṣair ebhi।⸤r vvivarjitaṃ |
yathoktaguṇasampannam upaseveta bhojanaṃ ||
vibhajya c kāladoṣādīn kālayor ubhayor api |
acokṣan duṣṭam utsṛṣṭam pāṣāṇatṛṇaloṣṭavat ||
dviṣṭaṃ vyuṣi⸤tam asvādu pūtim annam vivarjjayet |
cirasiddhaṃ sthiraṃ śītam annam uṣṇīkṛtam punaḥ ||
aśāntam upadagdhañ ca na tathā svādu na lakṣyate |
yad yat svādutaran tattadvidadhyād uttarottaraṃ ||
pra(From folio )L⸤kṣālayed bhirāsyaṃ bhuñjānasya muhur mmuhuḥ |
viśuddhe rasane hy asmai rocate 'nnam apūrvavat ||
svādunā tasya rasanaṃ prathamenātha tarppitaṃ |
tathā na svādayed annan tasmāt prakṣālyam antarā ⸤||
saumanasyam valaṃ tuṣṭim utsāhaṃ harṣaṇaṃ sukhaṃ |
svādu sañjanacyatyannam asvādu tu vivarjayet ||
bhuktvā punaḥ prārthayate bhūyastat svādu bhojanaṃ |
dantāntaragataṃ।⸤ cānnaṃ śodhanenāharec channaiḥ ||
kuryād anirhṛtan taddhi mukha।csyāniṣṭagandhitāṃ |
jīrṇṇe nne varte vāyur vvidagdhe pittam eva tu ||
bhuktamātre kaphaś cāpi tasmād bhu।⸤kter itaṅ kaphaṃ ||
hared dhūmena hṛdyair vvā kaṣāyakaṭutiktakaiḥ |
pūcgakaṅkolakarpūralavaṅgasumanaḥ phalaiḥ |
phalaiḥ kaṭukasārvvā mukhavaiṣadyakārakaiḥ ||
tāmvula।⸤patrasahitaiḥ sugandhair vvā vicakṣaṇaḥ |
tataḥ padaśataṃ gatvā vācmapārśvena samviśet ||
śavdaṃ rūpaṃ rasaṅ gandhaṃ seveta manasaḥ priyaṃ |
bhuktamātraḥ śucaudeśe nānnaṃ ⸤ cet sādhu tiṣṭhati ||
śavdaṃ rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ sparśaś cāpi jugupsitaṃ |
aśucyannan tathā bhuktam atimātrañ ca vāmayet ||
śayanam vāsanam vāpi necched vāpi ca tal lakṣaṇaṃ |
na caikarasase।(From jpeg )L⸤vāyāṃ prasajye ca kadācana ||
śākāvarānnabhūyiṣṭhaṃ vyamlañ ca na samācaret |
ekaikaśaḥ samastām vā nāśnīyāc ca kadācana ||
prāgbhukte 'py avivi𑑎⸤kte 'gnau dvirannan na samācaret |
mātrāgurūm parihared āhāraṃ dracvyato 'pi ca ||
piṣṭānna naiva sevata mātrayā vā kṣudhāturaḥ |
peyalehyādyabhakṣyāṇāṃ gurūvidyād yathotta⸤raṃ ||
gurūṇām adhasauhity aṃ lafhūnāṃ vṛttir iṣyate |
dravottaro dracvaś cāpi na mātrā gurur iṣyate ||
dravādyam aviśuṣkan tu samyakkāny upapadyate |
viśuṣkam annam abhyastan na pā⸤kaṃ sādhu gacchati ||
piṇḍīkṛtasamaṃ klinnam vidāham upagacchati c |
śrotasy annavahe pittam paktau vā yasya tiṣṭhati ||
vidāhi bhuktam anyad vā tasyāpy annam vidahyate |
śuṣkam bhuktam vi⸤dagdhaṃ ḥ syādagdher vyāpādakārakaḥ ||
āmam vidadham viṣṭac ca kaphacpittānilais tribhiḥ |
ajīrṇṇe kecid icchanti caturthaṃ rasaśeṣataḥ ||
atyamvupānād viṣam āśanāc ca sandhā⸤raṇāt svapnaviparyayād vā |
kāle 'pi sātmyaṃ laghu cāpi bhuktam annan na pākaṃ bhajate narasya ||
mādhuryam annaṅgatamāṃsasaṃjñām vidagdhasaṃjñāṃ gatam amlabhāvaṃ |
kiñcid vidagdhaṃ bhṛśatodaśūlam vi(From jpeg )L⸤ṣṭabdham ānaddhaniruddhavātaṃ ||
udgāraśuddhāvapi bhakṣakāṃkṣā na jāyate hṛdgurutā ca yasya |
rasāvaśeṣeṇa tu saprasekaṃ caturtham etan pravadanty ajīrṇṇaṃ ||
mūrcchā pralāpo vamathuḥ⸤praseko jvaro 'tisāraḥ sadanam bhramaś ca || śirorujā pṛṣṭhakacṭigrahaś ca
tṛṣṇāvipāko 'tha vijṛmbhikā ca || upadravā bhavanty ete maraṇam vāpy ajīrṇṇataḥ |
tatrāme ⸤laṃghanaṅ kāryam vidagdhe vamanaṃ hitaṃ ||
viṣṭabdhe svedanaṃ śastaṃc rasaśeṣe śayīta ca |
vāmayed āśu tan tasmād uṣṇena lavaṇāmvunā ||
kāryan cānaśanan tāvad yāvan na pra⸤kṛtim vrajet |
laghukāyamanaś cainaṃ laghvannaiḥ samupācaret ||c
yāvan na prakṛtisthaḥ syād doṣataḥ ghrāṇatas tathā |
hitāhitopasaṃyuktam anna saṃśamanaṃ smṛtaṃ ||
vahu⸤ stokam akāle vā taṃ jñeyam viṣamāśanaṃ |
sājīrṇṇe bhujyate yacs tu tad adhyaśanam ucyate ||
tadvad enan nihanty āśu vahūn vyādhīn karoti ca ||
annam vidagdhaṃ hi narasya⸤śīghraṃ śītāmvunā vai paripākam eti |
taddhyasya śaity ena nihanti pittam ākledibhāvāc ca na yānty adhastāt ||
vidahyate yasya tu bhuktamātraṃ (From jpeg )L⸤dahyanti hṛtkoṣṭhagalām̐ś ca yasya |
drākṣāsitāṃ mākṣikasaṃprayuktā līḍhvābhayām vai sasukhaṃ labheta ||
bhaved ajīrṇṇaṃ prati yasya śaṅkā snigdhasya jantor vvalino 'nnakāle |
prātaḥ saśu⸤ṇṭhīm abhayām aśaṅko bhuñjīta samprāśya hitaṃ hitārthī ||
svalpaṃc yadā doṣavivandhamāmaṃ līnan na tejaḥ patham āvṛṇoti |
bhavanty ajīrṇṇe 'pi tadā vubhukṣā sā ma⸤ndavṛddhim viṣavan nihanti ||
ata ūrddhvam pravakṣyāmic guṇānāṅ karmmavistaraṃ |
karmmabhis tv anumīyante nānā dravyāśrayā guṇāḥ ||
daśādyāḥ karmmataḥ proktā⸤s teṣāṅ karmmaviśeṣaṇaiḥ |
daśaivādyām pravakṣyāmi dravādīs tām̐cś chṛṇuśva me ||
śītaḥ prahlādanastambhī mūrcchātṛṭsvedadāhajit ||1||
uṣṇastad viparītaḥ syāt pāca⸤naś ca viśeṣataḥ ||2||
sneho mārddavakṛt snigdho valavarṇṇackaras tathā ||3||
rūkṣas tad viparītaḥ syād viśeṣāt stambhanaḥ smṛtaḥ ||4||
picchilo jīvanaśle⸤ṣī sandhāno vṛṃhaṇas tathā ||5||
viṣado viparīto 'sya bhedī śodhanaropaṇaḥ ||6||
dāhapākakaras tīkṣṇaḥ śrāvaṇo mṛdur anyathā ||8||
sāndropalepaḥ kaphakṛ(From jpeg )L⸤d guruḥ prīṇanavṛṃhaṇaḥ ||10||
laghus tad viparītaḥ syāl lekhano ropaṇas tathā ||11||
dravaḥ prakledanaḥ sāndraḥ śuṣkaḥ syād dvandvakārakaḥ ||13||
ślakṣṇaḥ picchilavaj jñeyaḥ ka⸤rkkaśo viṣado yathā ||15||
sukhānuvarttī sūkṣmañ ca sugandhīcrocano mataḥ ||16||
durggandho viparīto sya prakāśau cāpy ubhāv api ||17||
saro 'nulomanaḥ⸤ prokto mando yātrākaraḥ smṛtaḥ ||19||
vyavāyī deham akhilaṃc vyāpya pākāya kalpate ||20||
guṇā viṃśatir ity ete karmmataḥ parikīrttitāḥ ||
ata ūrddham pravakṣyāmi āhāragatiniścayaṃ |
pañcabhūtātmake deche āhāraḥ pākabhautikaḥ ||
vipakvaḥ pañcadhā samyag guṇām̐s tān abhivarddhayet ||
avidagdhaṃ kaphaṃ pittam vidagdhaḥ pavanam punaḥ ||
samyag vipakṣo niḥsāra āhāraḥc parivṛṃhayet |
viṇmūtram āhāramalaḥ sāraḥ prāgīrito rasaḥ ||
sa tu vyānena vikṣiptaḥ sarvvān dhā⸤tūn visarppati |
kapha pitta malaḥ kheṣu svedaḥ syān nakharoma ca ||
netraviṭ tvakṣu ca sneho dhātūnāṃ kramaśo malāḥ |
divā vivuddhahṛdaye jāgrataḥ puṇḍarīkavat ||
anupakli(From jpeg )L⸤nna dhātvannam ajīrṇṇepi hitaṃ niśi |
hṛdayaṃ līyate rātrau prasuptasya viśeṣataḥ ||
samupaklinnadhātvannam ajīrṇṇe tvahitaṃ divā ||
imam vidhiṃ yo 'numatam mahāmuner mmaharṣimu⸤khyasya paṭhet tu yatnataḥ |
sa bhūmipāloya vidhātum auṣadham mahāctmanāñ cārhati vaidyasattama iti || o ||
dravyajñānaṃ rasajñānam vasanañ ca virecanaṃ |
dravadravya⸤parijñānam annapānena ṣaṭ smṛtaḥ || o ||
sūtrasthāne purāc proktañ catvāriṃśat ṣaḍuttaraṃ |
adhyāyāḥ kāśirājena pūrṇṇaṃ sarvvaṃ savistaraṃ ||
|| iti ⸤suśrute śalyatantre sūtrasthānaṃ samāptaṃ || ||
(From folio 124r4)