MS Kathmandu NAK 5-333, Uttaratantra, Daśaka (adhyāyas 58-38-66)

Published in by in .

  • [collection]
  • https://www.klib.gov.np/
  • Kaiser Library
  • Kathmandu, [region], Nepal
  • Known as: 5-333.
  • Siglum: H

[description of manuscript]

More ▾
Title Suśrutasaṃhitā
Commentary [title of commentary]
Author Suśruta
Physical description
Language/Script [Sanskrit in Nepalese script.]
  • ba and va not distinguished.
Format pothi
Material paper
History
Date of production Nepala Saṃvat 663 (1465 CE).
Place of origin Nepal

  • H
(From folio 475v4a(100v4a))
athāto mūctradoṣapratiṣedham vyākhyāsyāmaḥ ||
āmādhyaśanaśīlasya, kaphapittapradūṣitaṃ |
srotobhir bbastim āgamya mūtraṃ vyāpādayed atha ||
vivarṇṇam āvilan sāndraṃ kṛcchrād api cca tad bhavet |
tato vegapratīghātād udāvarttena vāyunā ||
prapīḍyaśoṣyamāṇe tu, mūtrarogās tadudbhavāḥ |
vātakuṇḍalikāṣṭhīlā vātabastis tathaiva ca ||
mūtrātītaḥ sajaṭharo, mūtrotsaṅgaḥ kṣayas tathā |
mūtragranthir mūtraśukro mūtrapātas tathaiva ca ||
mūtraukasādau dvau cāpi rogā dvādaśa Lkīrttitāḥ ||
raukṣād vegavighātād vā, vāyur vvastau savedanaḥ |
mūtram āvadhyaviguṇo bhramaty ākuṇḍalīkṛtaḥ |
mūtram alpālpam atha vā, sarujaṃ saṃpravarttate |
vātakuṇḍalikāṃ taṃ tu vyādhim vidyāt sudāruṇaṃ ||
śakṛtmārggasya basteś ca, vāyucr antaram āśritaḥ |
aṣṭhīlāvadghanaṃ granthiṃ karoty acalam unnataṃ ||
viṇmūtranilasaṃgaś ca mūtrādhmānaṃ ca jāyate |
vātāṣṭhīleti tām āhu,r vvyādhim vyādhiviśāra𑑎cdāḥ ||
vegaṃ vidhārayed yas tu, mūtrasya kuśalo naraḥ |
niruṇaddhi mukhan tasya, baster bbastigato nilaḥ ||
mūtrasaṅgo bhavet tena bastikukṣinipīḍanaḥ |
vātaba𑑎cstiḥ sa vijñeyo vyādhiḥ kṛcchraprasādhanaḥ ||
sandhārya vegaṃ mūtrasya bhūyo yaḥ sraṣṭum icchati |
tasya bhābhyeti yadi vā kathañ cit sampravarttate ||
pravāhato mandacrujam alpam alpaṃ punaḥ punaḥ |
mūtrātītaṃ tu taṃ vidyāt mūtravegavighātajaṃ ||
mūtrasya vege bhihate, tad udāvarttasaṃjñitaṃ |
apānaḥ kupito vāyur udaraṃ pūrayed bhṛśaṃ ||
nābher adhastād ādhmānaṃ, janayet tīvravedanaṃ |
taṃ mūtrajaṭharam vidyād adho bastinirodhanaṃ ||
bastau Lvāpy atha nā_le, manau vā yasya dehinaḥ |
mūtraṃ pravṛtta sajjota saraktaṃ vā pravāhataḥ ||
sravec chanair alpam alpaṃ, sarujaṃ vātha vārujam |
viguṇānilajo vyādhir mūtrotsaṅgaḥ sa saṃjñitaḥ ||
rūkṣasya klāntadehasya kukṣau tiṣṭhan sadāgatiḥ |
sadāhavecdanaṃ kuryāt sukṛcchramūtraṃ sakṣayaṃ, ||
vyāyāmādhvātapaiḥ pittaṃ bastiṃ prāpyānilāvṛtaṃ, |
bastiṃ meḍhraṃ gudaṃ caiva, pradahan srāvayed adhaḥ ||
mūtraṃ hāridram athavā, saraktaṃ racktam eva vā |
kṛcchrāt punaḥ punar jjantor uṣṇavātaṃ vadanti taṃ ||
abhyantare bastimukhe, vṛtto lpasthiram eva ca |
vedanāvānati sadā, mūtramārgganirodhakaḥ ||
jāyate yasya csahasā granthir aśmarilakṣaṇaṃ, |
sa mūtragranthir ity eva,m ucyate vedanādibhiḥ ||
pratyupasthitamūtras tu𑑎 maithunaṃ yo 'bhinandati |
tasmāt mūtrayuto retaḥ sahasā saṃpravarttacte ||
purastād vāpi mūtrasya paścād vāpi kadā cana |
bhasmodakapratīkāsaṃ mūtraśukran tad ucyate ||
viśadam pītakaṃ mūtraṃ, sadāha bahalan tathā |
śuṣkaṃ bhavati yac cāpi, rocanācūrṇṇasannibhaṃ ||
mūtrokasādan tam vidyād rogaṃ pittakṛtam bhiṣak ||
picchilaṃ sahasā svetaṃ, tathā kṛcchram pravarttate |
śuṣkaṃ bhavati _rccāLsaṃ śaṃkhacūrṇṇaprapāṇḍuraṃ |
mūtraukasādaṃ taṃ vidyād rogaṃ dvādaśakaṃ kaphāt ||
kaṣāyacūrṇṇasarppīṃṣi, kalkān lehān payāṃsi ca |
kṣāramadyāsavasvedaṃ bastiṃ cottarasaṃjñitāṃ ||
vidadhyāt matimān tatra samīkṣyāśmarisādhanaṃ |
mūtrodāvarttayogām̐ś ca, kārtsnyenekopacyojayet ||
kalkamervvārubījānām akṣamātraṃ sasaindhavaṃ, |
dhānyāmlayuktam pītvaiva, mūtrakṛcchrāt pramucyate ||
surāṃ sauvarccalavatīṃ mūtrakṛcchrī pibet naraḥ |
madhu māṃsopadaṃśam vā 𑑎pibed vāpy atha gauḍikaṃ, ||
pibet kuṃkumakarṣam vā, madhūdakasamāyutaṃ |
rātriparyuṣitaṃ prātas tathā sukham avāpnuyāt ||
dāḍimāmlayutāṃ mukhyām elājīrakanāgaraiḥ |
pītvā sucrāṃ salavaṇāṃ, mūtrakṛcchrāt pramucyate ||
pṛthakparṇṇyādivarggañ ca mūlaṃ gokṣurakasya ca |
arddhaprasthena toyasya pacet kṣīrañ caturgguṇaṃ, ||
kṣīrāvaśiṣṭaṃ tatpūtaṃ, sarppiṣā saha yojictaṃ |
pibet kṣaret tatas tan tu, mūtrakṛcchraṃ haran naraḥ ||
śakṛt kharasya sampīḍya, śakṛd vāpy atha vājinaḥ |
rasasya tasya kuḍavaṃ, pibet mūtrarujāpahaṃ, ||
mustābhayādevadāru,mūrvvāṇāṃ madhukasya ca |
pibed akṣasamaṃ kalkaṃ Lmūtradoṣanivāraṇaṃ ||
abhayāmalakākṣāṇāṃ kalkaṃ badarasammitaṃ ||
sahāmbhasā salavaṇaṃ, pibet mūtrarujāpahaṃ ||
udumbarasamaṃ kalkaṃ drākṣāyā jalasaṃyutaṃ |,
pibet paryuṣitaṃ rātrau cśītaṃ mūtrarujāpahaṃ ||
nidigdhikāyāḥ svarasaṃ pibet kuḍavasammitaṃ |
mūtradoṣaharaṃ kāryam atha vā kṣaudrasaṃyutaṃ, ||
prapīḍyāmalakānān tu, rasaṃ kuḍavasammitaṃ |
𑑎ctvāgadībhavej jaṃtur mūtradoṣarujāturuḥ ||
dhātrīphalarasenaiva, sūkṣmelām vā piben naraḥ |
tasyālābhe suśītena, svetataṇḍulavāriṇā ||
tālasya taruṣām mūlaṃ tracpuṣasya rasan tathā |
svetakarkkaṭakaś caiva, prātas tu payasā pibet ||
sritam vā madhuraiḥ kṣīraṃ, sarppirmmiśram piben naraḥ |
mūtradoṣaviśuddhyarthaṃ śukradoṣaharaṃ śivaṃ ||
cbalāsvadaṃṣṭrāṃ kroñcāsthikokilākṣakataṇḍulāṃ |
śataparvvakamūlañ ca, devadāru sacitrakaṃ ||
akṣabījañ ca surayā kalkīkṛtya piben naraḥ |
mūtradoṣaviśuddhyarthan tathaivāśmaribhedanaṃ, ||
pāṭalākṣaram āhṛtya, saptakṛtvaḥ parisrutaṃ, |
pibet mūtravikāraghnaṃ saṃsṛṣṭaṃ tai𑑎Llamātrayeti || ❈ ||
uttaratantre ṣaṭpañcāśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ mūtradoṣacikitsā ekaviṃśatitamo dhyāyaḥ || ❈ ||
(From folio 478r(103r)1)
(From folio 478r(103r)1)
athāto mūtrāghātapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yadā mūtrayato jantor mmūtravego vihanyate |
mūtrāghāctam vadanty etam aṣṭadhā sa tu vakṣyate ||
vātena pittena kaphena sarvvais tathābhighātaiḥ sakṛdaśmaribhyāṃ, |
tathāparaḥ śarkkarā ayā sukaṣṭo mūtropaghātaḥ paṭhito 'ṣṭamas tu ||
calpam alpaṃ bhṛśampīḍya, muṣkamehanabastibhiḥ |
_samānaḥ kṛcchreṇa vātāghātena mehate ||
pītam vāpy atha vā raktaṃ, muṣkamehanabastibhiḥ |
agnim eva ca𑑎 chṛ_mbhiḥ pittāghātena mehate ||
samunnaddhodaraḥ kṛcchrāt muṣkamehanabastibhiḥ |
saṃhṛṣṭaromā gurubhiḥ śleṣmāghātena mehate, ||
dāhaśītarujāviṣṭo nānāva𑑎crṇṇo muhur mmuhuḥ |
tāmyanaḥ sa kṛcchreṇa sarvvāghātena mehate ||
mūtravāhiṣu śa_ ṣv abhihateṣu𑑎 vā |
srotaḥsu mūtrāghātas tu, jāyate bhṛśadāruṇaḥ ||
vātāghātena liṅgāni, tasya tulyāni nirddiśet |
śakṛtas tu pratīghātātt vāyur vviguṇatāṃ gataḥ ||
sādhmānañ ca samūlañ ca Lmūtrasaṅgaṃ karoti ca |
aśmarīsambhavasyoktaṃ mūtraghātasya lakṣaṇaṃ ||
aśmarī śarkarā _śṛṇu kīrttayato mama |
śarkkarāyā viśeṣan tu, śṛṇu kīrttayato mama ||
pacyamānaṃ tu pittena śoṣyamāṇan tu vāyunā |
śleṣmaṇā veṣṭitaṃ cūrṇṇaṃ śarkkarety abhisaṃjñitaṃ ||
chṛtpīḍā vepathuḥ śūlaḥ kukṣāv agniś ca durbbalaḥ |
tābhir bbhavati mūrcchā ca, mūtrāghātaś ca dāruṇaḥ ||
ataḥ param pravakṣyāmi mūtrāghātacikitsitaṃ |
kāryam bhaved yathā yac ca, śṛṇu kī𑑎crttayato mama ||
kaṣāyāśyathakalkāś ca lehāḥ svedās tathaiva ca |
hitāḥ syur mmūtraghāteṣu tathaivottarabastayaḥ ||
ervvārubījakalkaḥ syāc chlakṣṇapiṣṭaukasammitaḥ |
dhānyācmlapeyo lavaṇo mūtrāghātena pīḍitaḥ ||
surāṃ sauvarccalavatīṃ pradhānāṃ prapiben naraḥ |
jīrṇṇabhuktaḥ sadā bhuñjan saguḍaṃ śāntim arcchati ||
madhūdakena saṃloḍya, karṣaṃ kuṅkuma𑑎ckasya vā |
rātrau paryuṣitam pūtaṃ, piben mūtrarujāpahaṃ , ||
dāḍimāmlayutam madyaṃ śuṇṭhījīrakasaṃyutaṃ, |
tvā surāṃ salavaṇāṃ, mūtrakṛcchrāt pravarttate ||
pṛthakparṇṇyādivarggañ ca, svadaṃṣṭrāṃ caiva tatsamāṃ,|
arddhasthena dugdhasya paced arddhāḍhakodake ||
kṣīrāvaśiṣṭam āhṛtya pūtaṃ sarppir vvidhūpitaṃ |
śītīLkṛtaṃ pibed enaṃ mūtrakṛcchraharan naraḥ ||
garddabhasya śakṛd vāpi, vājināṃ vā gavāṃ tathā |
rasasya tasya kuḍavaṃ, pibet mūtrarujāpahaṃ ||
haridrā madhukaṃ mūrvvā mustakaṃ devadāru ca |
pibed akṣasamaṃ kalkaṃ payasā mūtrapīḍitaḥ ||
triphalāṃ śūkṣmapiṣṭam vā kalkaṃ bacdarasammitaṃ, |
vāriṇā lavaṇīkṛtya, pibet mūtrarujāpahaṃ ||
drākṣārasasya kuḍavaṃ, pibet mūtrarujāpahaṃ,|
nidigdhikāyāḥ sva su3rasaṃ pūtaṃ kuḍavasammitaṃ, ||
mūtradoṣaharaṃ cpītvā naraḥ sampadyate sukhī ||
prapīḍyāmalakānān tu, rasaṅ kuḍavasammitaṃ, |
pītvāgadībhavej jantur mmūtradoṣeṇa4 pīḍitaḥ ||
mūtradoṣe pibed vāpi, hiṃgvelāpānasaṃyutā |
cpānālābhe hitam vāpi svetataṇḍudhāvanaṃ, ||
elāhiṃguyutaṃ kṣīraṃ sarpirmmiśram piben naraḥ |
mūtradoṣo viśuddhyarthaṃ śukradoṣaharañ ca yat ||
palāśakṣāram āhṛtya saptakṛ𑑎ctvāpariśrutaṃ |
pāyayet tailasaṃyuktaṃ mūtradoṣeṇa pīḍitaṃ, ||
adhyarddhaprasṛtaṃ cāpi, tathā sa labhate sukhaṃ |
pāṭalīkṣāram āhṛtya, palāśakṣāravac ca taṃ ||
vilvasiṃhīyavanāḍyaṃ, palāśaḥ pāribhadrakaḥ |
eṣāṃ kṣāram parisrāvya, surasā saha saṃsṛjet ||
tatra kalkān imān dadyād badarāsthisamaLnvitān |
varāṃgamūṣikāṇy e, ślakṣṇaṃ dṛśadi pīṣayet ||
ekatraitat samāloḍya pibec charkkarayā saha |
eteṣv eva pacet sarppis taṃ lihen madhunā saha ||
saguḍakṣārasaṃyuktaṃ mūtrakṛcchrāt pramucyate |
etat sarvvaṃ prayoktavyaṃ mūtrāghāte vijānatā ||
mūtradoṣeṣu ckṛcchreṣu, tena sampadyate gadaḥ |
aśmarīśarkkarāhetoḥ pūrvvam uktaṃ cikitsitaṃ ||
prasamīkṣya yathānyāyaṃ𑑎 bhiṣak tān api yojayet |
śvadaṃṣṭrāditaṭokuñci hapuṣāṃ kaṇṭakācrikāṃ ||
kālāṃ śatāvarīṃ rāsnāṃ varuṇaṃ sirivālikaṃ, |
vidārigandhādi saṃhṛtya, tābhiḥ sa trivṛtāṃ pibet ||
tailaṃ ghṛtaṃ vātapeyaṃ tena vāpy anuvāsanaṃ, |
dadyād uttarabacstiñ ca vā_ ||
svadaṃṣṭrāsvarase tailaṃ, saguḍakṣīranāgaraṃ |
paktvā samyak pibet tac ca dadyād anilaruggharaṃ ||
utpalaṃ tṛṇakākolīnyagrodhādīgaṇaiḥ kṛtaṃ ,|
cpītaṃ ghṛtaṃ pittakṛcchran nāśayet kṣīram eva vā ||
ebhir eva kṛtaṃ snehaṃ trividheṣv eva bastiṣu |
hitaṃ virecanaṃ cekṣukṣīradrākṣārasair yutaṃ, ||
rasaṃ mauṣakamustādi, varuṇādau _ |
_ praśasyate ||
yathādoṣocchrayaṅ kuryād etām eva ca sarvvadā |
phalguvṛścikadarbbhāLśmasāracūrṇṇañ ca vāriṇā ||
surekṣurasadarbbhāmbu,pītaṃ kṛcchrarujāpahaṃ, ||
tathābhighātaje kuryāt sadyo vraṇacikitsitaṃ |
mūtrakṛcchre sadā cāsya kāryā vātikī kriyās tathā ||
svedāvagāhāvabhyaṅgau basticūrṇṇa_s tathā ||
sakṛjje vā tathāmyau tu sacmuddiṣṭau kriyāvidhīti || ❈ ||
uttaratantre saptapañcāśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ mūtrāghātacikitsā dvāviṃśatitamaḥ || ❈ ||
(From folio 480r(105r)3)
(From folio 480r : 3)
athāto yoni¦cvyāpatpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
paraḥ sukhārthaḥ pramadā supuṃsām yasmād ato yomigatān vikārān |
yatnena vaidyaḥ samupakrameta , yasmāt sukhārthaṃ tad adhīna eva ||
yocniḥ praduṣṭā grasate na śukraṃ
gṛhṇāti ... tataś ca nārī |
arśāṃsi gulmaṃ pravaraṃ prabhūtāṃ
prāpnoti rogān vividhām̐s tathānyān ||
mithyopacārāḥ suratakriyāyā¦c
daivāt tathā cārttavabījadoṣāt |
doṣāḥ praduṣṭāḥ pavanādayas tu ,
yonyām vicitrān janayanti rogā¦n ||
te viṃśatir bbheṣajahetucihnair
ihopadiṣṭāḥ pṛthag ekaśaś ca |
udāvarttā vandhyasaṃjñā plutā ca,
pariplutā vātalā ceti vātāt ||
raktakṣayā vāminī sramsanī ca
putraghny atho¦ Lpittalā caiva pittāt |
atyānandā karṇṇi na dve caraṇyau
bhaved anyā śleṣmalā śleṣmaṇā ca ||
śaṇḍhy aṇḍinī mahatī sūcīvaktrā
sarvvātmikā sarvvadoṣā tathānyā ||
saphenilam udāvarttā rajaḥ kṛcchreṇa muñcati |
vandhyām anārttavāṃ vidyād utplutān nityavedanāṃ ||
pariplutācyāṃ bhavati , grāmyadharmmarucir bbhṛśam |
vātalāḥ karkkaśā stabdhā śūlanistodapīḍitā ||
catasṛṣv api cādyā¦su bhavanty anilavedanāḥ ||
sadāhaṃ kṣīyate raktaṃ yasyāḥ sā lohictakṣayā ||
srutāv apy udgired bījam vāminī rajasā plutā |
prasraṃsanī saṃśraṃsate kṣobhitā duḥprajāyinīṃ ||
sthitaṃ sthitaṃ hanti garbhbhaṃ putraghnī raktavisravaiḥ |
atyarthaṃ pittalā yo¦cnir ddāhapākasamanvitā ||
catasṛṣv api cādyāsu , pittaliṅgāni yojayet ||
atyānandād asaṃtoṣā grāmyadharmme 'dhigacchati |
karṇṇinyāṃ karṇṇikā yonau śleṣmā sṛgbhyān tu jāyacte ||
maithune caraṇī pūrvvā puruṣāt sātirucyate |
bahuśaś cāticaraṇāt tato bījaṃ na tiṣṭhati ||
śleṣmalā picchilā yoniḥ kaṇḍūgrastātiśītalā |
catasṛṣv api cādyāsu kaphaliṅgāni yojayet ||
naṣṭārttavaḥ stanaḥ ṣaṃḍhyā kharasparśā ca maithune |
atikāyagṛhītāyās taruṇyā aṇḍanī bhavet ||
Lvivṛtā tu mahāyoniḥ sūcīvaktrābhisaṃvṛtā |
sarvvaliṅgasamutthānāṃ sarvvadoṣamanvitā ||
catasṛṣv api cādyāsu sarvvaliṅgānidarśanaṃ |
pañcāsādhyā vadantīsā vyādhayaḥ sarvvadoṣajāḥ |
pratidoṣaṃ tu sādhyāsu snehādikrama iṣyate || c
dadyād uttarabastīm̐ś ca , viśeṣeṇa yatheritā |
karkkaśāṃ śītalāṃ stabdhām alpasyaiṣān tathaiva ca ||
ku¦mbhīsvedair yojayīta , sānūpodakasaṃyutaiḥ |
madhurauṣadhasaṃyucktāṃ veśavārām̐ś ca yoniṣu ||
nikṣiped dhārayeyuś ca , balātailam alaṃ śanaiḥ |
dhāvanāni ca pathyāni kurvvīta śamanāni ca ||
uṣācoṣānviteṣūktaṃ kuryāc chītavi¦cdhim bhiṣak |
durggandhā picchilām vāpi , cūrṇṇaiḥ pañcakaṣāyajaiḥ ||
pūrayed rājavṛkṣādikaṣāyañ cātra śodhanaṃ |
yonikrimiprabandhān tu śodhanadravyasaṃyutaiḥ ||c
sagomūtraiḥ salavaṇaiḥ kalkair āpūrayec chanaiḥ |
bṛhatīphalakalkair vvā tad ambupariśodhitā ||
sakaṇḍurān tu nisparśāṃ pūrayed dhūpayec ca tāṃ |
karṇṇinyāṃ varttayo deyāḥ śodhanaṃ dra__​_​_​_​ ||
__​_​_​_​_​_​bhyaktāṃ kṣīraṃ svinnā praveśayet |
pidhāya vesavāraiś ca , tato bandhaṃ sa¦Lmācaret ||
pratidoṣaṃ nidadhyāc ca , surāriṣṭasamāṃ bhiṣak |
kṣīramāṃsarasaprāyam āhāraṃ vidadhīta ca ||
śukrārttavastanyadoṣā rasadoṣāś ca kīrttitāḥ |
klaibyasthānāni mūḍha¦sya , garbhbhasya vidhir eva ca ||
garbbhiṇī prati rogeṣu__​_​_​_​_​_​_​_​ ||
__​_​_​_​_​_​_​_​ cikitsed uttaram bhiṣag
iti || uttaratantre 'ṣṭapañcāśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ yonivyāpaccikitsā trayoviṅśatitamo 'dhyāyaḥ samāptaḥ ||
(From folio 481r : 3)
athāto 'mānuṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ śṛṇu vatsa suśruta||
niśācarecbhyo rakṣyas tu nityam eva ||c|| kṣatāturaḥ |
iti yat prāgabhihitam vistaran tasya vakṣyate ||
grahāṇāṃ gativijñānam anavasthā........... |
...........c....... yasmin sagrahaḥ parikīttitāḥ ||
aśuciṃ bhinnamaryādaṃ kṣatam vā yadi vākṣataṃ |
hiṃsyur hiṃsāvihārārthaṃ satkārārtham athāpi vā ||
asakhyeyāṃ grahāṇān tu grahādhipatayas tu ye |
vyañjante vividhākārā bhidyante te tathāṣṭadhā ||
devās ca dauvārigaṇās tathaiva gandhāLrvvayakṣāḥ pitaro bhujaṅgāḥ |
rakṣāṃsi .............cajātireṣo 'ṣṭako devagaṇo grahāgryaḥ ||
saṃtuṣṭaḥ śucira vinaṣṭagandhamālyo nistandrī ravitathasaṃskṛtābhilāṣī |
tejasvī sthiranayano varapradātā brahmaṇyo bhavati ca rudradevajuṣṭaḥc ||
saṃsvedī dvijagurudevadoṣavaktā jihmākṣo vigatabhayo vimārggadṛṣṭiḥ |
santuṣṭo bhavati na cānnapānajātairdduṣṭātmā bhavati ca devaśatrujuṣṭaḥ ||
hṛṣṭātmā pulicnavanāntaropasevī svācāraḥ parigatagandhamālyadhūpaḥ |
nṛtyādaiḥ prahasati cāru cālpaśabdaṃ gandharvvagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||
tāmrākṣaḥ priyatanuraktavastradhārīc gambhīro drutagatiralpavāk sahiṣṇuḥ |
tejasvī vadati ca kiṃ dadāsi kasmai yo yakṣagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||
pretānāṃ nipatati saṃstareṣu piṇḍān śāntātmā jalam apic cāpasavyahastaḥ |
māṃsepsustilaguḍapāyasābhikāmastadbhakto bhavati pitṛgrahābhijūṣṭaḥ ||
yastūrvvyām prasarati sarppavat kadācit sṛkvaṇyau vilihati jihvayā tathaiva |
krodhārttoguḍamadhudugdhapāyasepsurvvijñeyo bhavati bhujaṅgasagrahārttaḥ ||
māṃsāsṛgvividhasurāvikāralipsurnnillaṃjjo bhṛLśamatiniṣṭhurotiśūraḥ |
krodhārtto vipulabalo niśāvihārī śaucadvi bhavati sa rakṣasā gṛhītaḥ ||
uddhastaḥ kṛśaparuṣaś cirapralīā durggandho bhṛśamaśucistathātilolaḥ |
bahvāśī vijanahimāmburotrisevī vyācaṣṭaṃ bhramati rucdan piśācajuṣṭaḥ ||
sthūlākṣo drutagamanaḥ saphenalehī niśceṣṭaḥ patati ca vepatetha yāti |
paś cāddhidviradanagādivicyutaḥ san saṃhṛṣṭo bhavati sahegrachābhijuṣṭaḥ ||
devagrahāḥ paurṇṇamāsyāmāsurāḥ sandhyayor api |
kṛṣṇakṣaye ca pitaraḥ pañcamyām api coragāḥ ||
rakṣāṃsi rātrau paiśācāś caturddaśyām viśanti hic |
darppaṇādīn yathācachāyā śītoṣṇaṃ prāṇino yathā ||
maṇayo bhāskarārccīṃṣi tathā dehañ ca dehedhṛk |
viśanti na ca dṛśyante grahāstadvaccharīriṇaṃ ||
tapācvrāṇi tathaiva dānaṃ vratāni dharmmā niyatañ ca satyaṃ |
grahāstathāṣṭāvapi teṣu nityaṃ vyastāḥ samastāyaś ca yathāprabhāvaṃ ||
na te manuṣyaiḥ saha saṃviśanti ... |
ye tvāviśantīvi vadanti mūḑhās te bhū.........dviṣayādvyapoḑhā ||
teṣāṃ grahāṇāṃ pariLcārakā ye koṭīsahasrāyutapadmasaṃkhyāḥ |
asṛgvasāmāṃsabhujāḥ sabhīmān niśācarāś cāpi tamāviśanti ||
niśācarāṇāṃ teṣāṃ hi ye devagaṇasaṃśritāḥ |
te tu tat satvasaṃsarggāmmadhṛttās tu tad añjanāḥ ||
devagrahā iti khyāctāḥ procyante śucayas tu te |
devavac ca namasyā...... ||
api śīlapriyācārāḥ krama eva surādiṣu |
nairṛteryā duhitarastāsāṃ sa prabhavaḥ smṛctaḥ ||
sanyāso sat pravṛtteṣu vṛttisteṣāṃ gaṇaiḥ kṛtāḥ |
hiṃsāvihārā ye keciddivyām bhāvānpāśritāḥ ||
bhūtānīti kṛtā saṃjñā teṣāṃ bhūtapravṛkṣyabhiḥ |
grahacsaṃjñāni bhūtāni tasmād budhyekayo bhiṣak ||
...
teṣāṃ śāntyarthamanvicchan vaidyas tu sumāhitaḥ ||
jāpyaiḥ sacniyamair ddhīmān ārabheta citsitaṃ |
raktāni gandhamālyāni bījāni madhusarppiṣā ||
bhakṣyāś ca sarvva sarvveṣāṃ sāmānyo vidhirucyate |
vastrāṇi madyamāṃsāni kṣīrāṇi rudhirāṇi ca ||
yāni yeṣāṃ yathe................. dāpayet |
hinsanti manujān yeṣu prāyaLśo divaseṣu tu ||
devagrahe devagrahe hutvāgnim prāpayed baliṃ ||
kuśasvastikapūpājyacchatrapāyasasaṃyutaṃ ||
asure tu yathākālaṃ vidadhyāc catvarādiṣu |
gandharvvasya gavāṃ mārgge madyaṃ māṃsābujākulaṃ ||
hṛdye veśmani yakṣasyac kulmāśāsṛksurādibhiḥ |
atimuktakacampādyaiḥ puṣpaiś ca vitarebaliṃ ||
nadyāṃ pitṛgrahāyaṣṭaṃ kuśāstaraṇabhūṣitaṃ |
tatraiṣāpaharec cāpi nāgāya vicdhivad baliṃ ||
catuṣpathe rākṣasasya bhīmeṣu gahaneṣu vā |
śūnyālaye piśācasya citram balim upāharet ||
na śakyā balinā yetu yogaistān samupācacret |
janvṛkṣacarmmaromāṇi śalyakālasunan tathā ||
hiṅgu mūtrañ ca bastasya dhūpamasmai pradāpayet |
etena śāmyati kṣipraṃ balavānapi yo grahaḥ ||
gacjāhvāpippalīmūlaṃ vyoṣāmalakasarṣapān |
godhānakulamārjjāraṛṣapittaprapeṣimān ||
nasyābhyañjanasekeṣu vidadhyād yogatatvavit |
svarāśvāśvatarolūkakarabhaś ca sṛgālajaṃ ||
purīṣaṃ kāṅkagṛdhrṇāṃnyā varāhasya ca pīṣayet ||
bastamūtreṇaL tatsiddhaṃ tailaṃ syāt pūrvvavaddhitaṃ ||
śirīṣapuṣpa lasuna śuṇṭhī siddhārthakaṃ vacāṃ |
mañjiṣṭhāṃ rajanīṃ kṛṣṇāṃ bastamūtreṇa pīṣayet ||
varttyaś chāyāviśuṣkāstāḥ sapittā nayanāṃ janaṃ ||
naktamālaphalaṃ vyoṣam mūlaṃ śyonākabilvayoḥ |
haricdre ca kṛtā varttyaḥ pūrvvavannayanāñjane ||
saindhavaṃ kaṭukāṃ hiṅgu vayaḥsthā ca vacām api |
bastamūtreṇa piṣṭan tat matsyapittena pūrvvavat ||
purāṇasarppirllasunaṃ hiṅguc siddhārthakaṃ vacā |
golomī cājalomī ca bhūtakeśī jaṭī tathā ||
kukkuṭī sarṣapagandhā ca tiktālāvū viāṣāṇike |
vajraproktā vayaḥsthā ca śṛṅgī mohanavallyapi ||c
arkkamūla trikaṭukaṃ tāla srotojamañjanaṃ |
nepālī haritālañ ca rakṣoghnaṃ yac ca kīrttitaṃ ||
siṃhavyāghrarkṣamārjjāradvīpivājigajāṃs tathā |
śvāvidchalyackagodhānāṃ tathaiva nakuloṣṭrayoḥ ||
vidadhīta vasāmūtraṃ raktapittanakhatvacaḥ |
asmin vargge bhiṣak kuryāt tailāni ca ghṛtāni ca ||
pānābhyañjananasyeṣu nāti yojyāni jānatā |
avapīḍeñjane caiva vidadhyād guḍikākṛtāṃ ||
vidadhīta paārīṣeke kvathitaṃ cūrṇṇitaṃL tathā |
uddhūpane ślakṣṇapiṣṭaṃ pradehe cāvacārayet ||
eṣa sarvvavikārāṃs tu mānasānavicāritaḥ |
hanyādalpena kālena snehādirapi ca kramaḥ ||
na cācaukṣaṃ prayuñjīta prayogaṃ devatāgrahe |
ṛte piśācāmanyeṣāmanukūlaṃ samācaret ||
vaidyātucrau nihanyuste dhruvaṃ kruddhā mahaujasaḥ |
hitāhitavidhānañ ca nityam eva samācared iti ||
uttaratantre ūnaṣaṣṭitamo bhūtavidyā amānuṣapratiṣedhaṃ prathacmaḥ ||
(From folio 484r : 3)
athāto 'pasmārapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
smaraṇan na bhavaty asminn āpac ca parivarjjayet |
𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎 apasmāra iti proktas tactoyaṃ vyādhir antakṛ𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎 apasmāra iti proktas tato yaṃ vyādhir antakṛt ||
hṛtkampaḥ śūcnyatā svedo dhyānaṃ mūrcchā pramūḍhatā |
nidrānāśaś ca tasmiṃś ca bhaviṣyati bhavanty atha ||
saṃjñāvaheṣu srotassu doṣavyāpteṣu mānavaḥ |
........................... patat kṣitau ||
sopasmāra iti khyātaḥ sa ca dṛṣṭaś caturvvidhaḥ |
yo brūyād vikṛtaṃ satvaṃ kṛṣṇa māLmanudhāvati ||
tato me cittanāśaḥ syāt sopasmāro nilātmakaḥ ||
yo brūyād vikṛtaṃ satvaṃ pītaṃ mām anudhāvati |
tato me cittanāśaḥ syāt sa pittabhava ucyate ||
yo brūyād vikṛtaṃ satvaṃ sveta mām anudhāvati |
tato me cittanāśaḥ syāt sopacsmāra kaphātmakaḥ ||
hṛdi stodas tṛbhūkledas triṣv apeteṣu saṃkhyayā |
pralāpaḥ kūjanaṃ krodhaḥ pratyekañ ca bhavanti hi ||
sarvvaliṃgasamāvāpaḥ sarvvadoṣaprakopaje |
anicmittāgamād vyadho gamanād asṛjād api ||
āgamācāpy apasmāram vadantyo nyonyadū ....... |
...................... kṣaṇikatvāt tathaiva ca ||
āgamād vaisvarūpyāc ca sac tu nirvvarṇṇyate budhaiḥ ||
deve varṣaty api yathā bhūmau bījāni kānicit |
śaradi pratirohanti tathā vyādhisamucchrayaḥ ||
sthāyinaḥ kecidalpena kālenābhivivardhictāḥ |
darśayanti vikārāṃstu viśṃkramanisarggataḥ ||
apasmā.........vyādhistasmād doṣaja eva tu |
tasya kāryo vidhiḥ sarvva unmādeṣu pravakṣyate ||
purāṇasarppiṣaḥ pānamabhyaṅge caiva pūjitaṃ |
upayogo grahoktānāṃ yogānāṃ vāpy aśeṣataḥ ||
śigrukaṭvaṅgakiṇihīLnimbatvagrasasādhitaṃ |
caturguṇe gavāṃ mūtre tailmabhyaṅganai hitaṃ ||
godhānakulanālānāṃ vṛṣabhakṣa.......rapi |
pitteṣu tailaṃ siddhāñ ca nasyebhyaṅge ca pūjitam ||
tīkṣṇair ubhayatobhāgaiḥ śirasañ ca virecanaiḥ |
kulatthayacvakolāni sarabījaṃ palaṃkaśā ||
jaṭilā pañcamūle dve pathyāni kvāthyayogataḥ |
bastamūtrayutaṃ sarppiḥ pacet tat pattikaṃ hitaṃ ||
vātikaṃ bastibhiś cāpic paittikañ ca virecanaiḥ |
kaphajam vamanairddhīmānapasmāramupācaret ||
bhārggīsiddhe pacet kṣīre śālitaṇḍulapāyasaṃ |
tryahaṃ kṣaudrayutaṃ bhoktuṃ varāhāyopakaclpayet ||
jñātvā ca madhurībhūtaṃ tam visasyānumuddharet |
trīn bhāgāntasya hiṇvasya cūrṇṇabhāgena saṃsṛjet ||
maṇḍodakārthe deyaś ca bhārggīkvāthe suśītale |c
śuddhe kumbhe nidadhyāc ca saṃbhāra taṃ surāt tataḥ ||
jātagandhā jātarasān pāyayed āsavam bhiṣak |
sirāñ ca vyadhayet prāptāṃ maṅgalyañ cāpi dhārayed iti ||
uttaratantre ṣaṣṭitamo bhūtavidyāyām apasmārapracikitsā dvitīyodhyāyaḥ |||
(From folio 485r : 6)
athāta unmādapratiṣedhaṃ vyākhyāLsyāmaḥ ||
madayanty uddhatā doṣā yasmād unmārggam āśritāḥ |
mānaso yamato vyādhirunmāda iti kīrtyate ||
ekaikaśaḥ sarvvaśaś ca doṣairatyarthamūrcchitaiḥ |
mānasena ca duḥkhena pañcamaś ca sa ucyate ||
viṣādbhavati ṣaṣṭhaś ca yathāsvaṃ tasya bheṣacjaṃ |
sa tu pravṛddhastaruṇo madasaṃjñāṃ bibhartti ha ||
mohodvegaḥ svanaḥ srotre gātrāṇāmapakarṣaṇaṃ |
atyutsāho ruciś cānne svapne kaluṣamajjanaṃ ||
vāyunotmathanañ cāpi bhrcamasya ....... tasya vā |
yasya syur acireṇaiva unmādaṃ so dhigacchati ||
āsphoṭayatyasati gāyati nṛtyaśīlo vikrośati bhramati cāpy anilaprakopāt |
tīkṣṇā himāmbunic caye pi sa vahniśaṅkī pittārddito nabhasi paśyati tārakāś ca ||
nidrāparo lpakathato lpabhuguṣṇasevī rātrau bhṛśam bhavati cāpi kaphaprakopāt |
sarvātmake tribhir api vyatimiśritāni rūpāṇi vātakaphapittakṛtāni vidyāt ||
cauraiḥ sarājapuruṣairaribhir yathā vā vitrāsitasya dhanabāndhavasaṃkṣayādvā |
gāḍhakṣate manasi ca priyayā riraṃsorjjāyeta cotkaṭataro manaso vikāraḥ ||
citram bravīti ca mano nugataṃ visaṃjño gāyaty atho hasati roditi ........... | L
.....................gayavāk sudīnaḥ śyāmānano viṣakṛte na bhaved visaṃjñaḥ ||
snigdha svinnan tu manujām unmādārttaṃ viśodhayet |
tīkṣṇair ubhayatobhāgaiḥ śirasaś ca virecanaiḥ ||
vividhairavapīḍaiś ca sarṣapasnehapīḍitaiḥ |
cūrṇṇaṃ śuklātha nāḍyā vā pradhamec vāsyatas trayoḥ ||
satataṃ dhūpayec cainaṃ svagomā............. |
.......................bhyaṅgo hitaḥ sadā ||
ayaḥ pāṣāvabaddhaś ca rajjuvyāḍāyudhādibhaḥ |
... trāsayed rakṣacmāṇañ ca naṃtaṃ prasuptaṃ tṛṇāgninā ||
jalādanāśinañ caiva śuddhe veśmani vāsayet |
surakṣitam balavatā jale tam parisecayet ||
... stambhāvabaddhaṃ yaṣṭībhiḥ kaśābhir vvāpi tāḍacyet |
... marmāghātam vivarjjayet ||
cakrāpidhāne kūpe ca satatan tan nivāsayet |
tryahāt tryahāc cāsmai dadyād yavāgūm atha tarppaṇaṃ |
kevalen āmbunā vāpi kuclmāśām vā bahuśrutaḥ ||
brāhmīmendrī viḍaṅgāni vyoṣa hiṅgu jaṭīsurāṃ |
rāsnāṃ viṣaghnaṃ lasunaṃ viśalyāṃ surasām vacāṃ ||
jyotiṣmatī nāgavinnām anantāmabhavet tathā |
saurāṣṭrīṇa samāṃśāni nāgamūtreṇa pīṣayet ||
chāyāviśuṣkās tāvatyāṃ yojayed vidhikovidaḥ |
avapīte ñjane bhyaṅgeL nasye dhūpe tathaiva ca ||
uropāṅgalalāṭeṣu sirāṃ cāsya vimokṣayet |
apasmārakriyāñ cāpi grahoddiṣṭāṃ ca kārayet ||
śāntadoṣaṃ viśuddhaś ca snehabastibhir ācaret |
mṛdupūrvve made py evaṃ kriyāṃ mṛdvīm prayojayet ||
śokaśalyaṃ vyapanayed ucnmāde pañcame bhiṣag iti ||
uttaratantre ekaṣaṣṭitamo bhūtavidyāyām unmādacikitsā tṛtīyo 𑑎𑑎𑑎dhyāyaḥ || ||
(From folio 404v)
athāto rasabhedam adhyāyaṃc vyākhyāsyāmaḥ ||
doṣāṇāṃ pañcadaśadhā prasaro bhihitas tu yaḥ |
triṣaṣṭirasabhedānāṃ tatprayojanam ucyate ||
avidagdhā vida||gdhā vābhidyante... triṣaṣṭicdhā |
triṣaṣṭirasabhedāṃs tu vīkṣya tatra prayojayet ||
ekaikasyānugamanaṃ gāgaso yad udīritaḥ |
doṣāṇān tatra matimān triṣaṣṭīnām prayojayet ||
yathākramapravṛttācnāṃ dvikeṣu madhuro rasaḥ |
pañcānukramata yogānamlaś catura eva ca ||
trīṇy etā gacchati raso lavaṇaḥ kaṭuko dvayaṃ |
tikta kaṣāyam anveti te dvikā daśa pañca ca ||
tad yathā || madhurāmlau | madhuralavaṇau | madhurakaṭukau | madhuratiktau | madhurakaṣāyau | ete pañcānukrāntā madhureṇa || L amlalavaṇaḥ | amlakaṭukaḥ | amlatiktaḥ | amlakaṣāyaḥ | te catvāro nukrāntā amlena || lavaṇakaṭuḥ | lavaṇatiktaḥ | lavaṇakaṣāyaḥ | ete 'nukrāntā𑑎s trayo lavaṇena || kaṭutiktaḥ | kaṭukaṣāyaḥ | dvāvanukrāntau kacṭukena || tiktakaṣāyaḥ | eka evānukrāntas tiktena || ete pañcadaśa dvikasaṃyogā vyākhyātāḥ ||
trikāna ta ūrddhvaṃ vakṣyāmaḥ || ādau prayujyamānas tu madhuro daśa gacchati |c
ṣaḍamlo lavaṇas tasmād arddhamekaṃ rasaḥ kaṭuḥ ||
madhurāmlakaṭuḥ | madhurāmlatiktaḥ | madhurāmlalavaṇaḥ| madhurāmlakaṣāyaḥ | madhuralavaṇakaṭuḥ | madhuralavaṇātiktacḥ | madhuralavaṇakaṣāyaḥ | madhurakaṭutiktaḥ | madhurakaṭukaṣāyaḥ | madhuratiktakaṣāyaḥ | evam eteṣāṃ daśānān trikasaṃyogānāmādau madhuraḥ prayujyate || amlalavacṇakaṭuḥ | amlalavaṇatiktaḥ | amlalavaṇakaṣāyaḥ | amlakaṭutiktaḥ | amlakaṭukaṣāyaḥ | amlatiktakaṣāyaḥ | evam eṣāṃ ṣaṇṇām ādāv amlaḥ prayujyate || lavaṇakaṭutiktaḥ | lavaṇakaṭukaṣāyaḥ | lavaṇatiktakaṣāyaḥ | evam eteṣān trayāṇām ādau lavaṇaḥ prayujyate || kaṭutiLktakaṣāyaḥ | evam eṣa eka evādau kaṭukaḥ || evam eteṣān trikasaṃyogā viṃśatir vyākhyātāḥ ||
catuṣkānata ūrddhvam vakṣyāmaḥ |
catuṣkarasasaṃyoge madhuro daśa gacchati |
amlaś caturo yāti lavaṇas tv eka eva tu ||
macdhurāmlalavaṇakaṭukaḥ | madhurāmlalavaṇatiktaḥ | madhurāmlalavaṇakaṣāyaḥ | madhurāmlakaṭutiktaḥ | madhurāmlakaṭukaṣāyaḥ | madhurāmlatiktakaṣāyaḥ | madhuralavacṇakaṭutiktaḥ | madhuralavaṇakaṭukaṣāyaḥ | madhuralavaṇatiktakaṣāyaḥ | madhurakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣān daśānāñ catuṣkasaṃyogānāmādau madhuraḥ prayujyacte || amlalavaṇakaṭutiktaḥ | amlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ | amlalavaṇatiktakaṣāyaḥ | amlakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣāñ caturṇṇām ādāv amlaḥ pryujyate || lacvaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣa evādau lavaṇaḥ | evam eteṣāñ catuṣkasaṃyogāḥ pañcadaśa vyākhyātāḥ ||
pañcakānata ūrddhvam vakṣyāmaḥ |
pañcakaḥ pañca madhuraḥ ṣaṭkamamlas tu gacchati |
madhurāmlalavaṇakaṭutiktaḥ | madhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ | madhurāmlalavaṇatiktakaṣāyaḥ | L madhurāmlakaṭutiktakaṣāyaḥ | madhuralavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣāṃ pañcānām pañcaka saṃyogānāmādau madhuraḥ prayujyate | amlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam ekasyādāvamlaḥ | evam ete ṣaṭ pañcakā vyākhyātāḥ ||
ṣaṭkamekacm ata ūrddhvam vakṣyāmaḥ | madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eka ṣaṭksaṃyogāḥ |
ekaikaśaś ca ṣad rasā bhavanti |prakā....... | madhuraḥ | amlaḥ | lavaṇaḥ | kaṭukacḥ | tiktaḥ | kaṣāyaḥ |
evam ete triṣaṣṭirasasaṃyogā vyākhyātāḥ |
doṣabhedāt dviṣaṣṭyās te prayoktavyā vicakṣaṇair iti ||
uttaratantre rasabhedā dviṣacṣṭitamodhyāyaḥ || ||
(From folio 406r : 4)
athātaḥ svastharakṣaṇīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
samadoṣaḥ samāgniś ca samadhātumalakriyāḥ |
prasannātmendriyamanāḥ svastha icty abhidhīyate ||
ta||...||sya tad rakṣaṇam vatsa cikitsāyāḥ paraṃ hitaṃ ||
tasya yad vṛttam uktaṃ 𑑎 hi rakṣaṇañ ca mayāditaḥ ||
tasminn arthān samāsoktaṃ vistareṇeha vakṣyate |
yasminn arthān samāsoktaṃ vistareṇe ha vakṣyate ||
yasmiLn yasminṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti dehināṃ |
teṣu teṣu pradātavyā rasāste te vijānatā ||
praklinnatvāc charīrāṇāṃ varṣāsu khalu dehināṃ|
mande gnau kopam āyānti saṃharṣā𑑎𑑎𑑎𑑎 𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎 𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎 𑑎𑑎𑑎𑑎tmārutācdayaḥ ||
tasmāt kledaviśuddhyarthan doṣasandhāraṇāya ca |
kaṣāyatiktakaṭukai rasaiḥ saṃyuktaṃ madravaṃ ||
nātisnigdhan nātirūkṣamuṣṇaṃ dīpanam eva ca |
deyamannannṛpactaye yajjalaṃ coktam āditaḥ ||
taptāyasa kṛtāmbho vā pibet kṣaudrayutañ ca yat |
ahni varṣānilāviṣṭe tyarthaśītāmbusaṅkule ||
taruṇatvād vidāhañ ca gacchantyaucṣa...yas tathā |
tannimittaṃ ca matimān nātivyāyāmamācaret ||
nātiśīte purāṇās tu yavagodhūmaśālayaḥ |
yūṣaiḥ mūpaiś ca kaṭubhir bhbhojyair hṛdyaiś ca jāṅgalaiḥ ||
c
mādhvīkaṃsīdhumalpam vā māhendram atha sārasaṃ |
taptaśītaṃ kṣaudrayutaṃ kaupajam vā pibejjalaṃ ||
rvvānilaṃ gharmmasevāmudamanthaṃ sarijjalaṃ |
divāsvapnam avaśyāyaṃ varjayec cātra maithunaṃ ||
pragharṣodvarttanasnānagandhasragṣṭamasevinā |
bhūmyuṣmaparihārārthaṃ svapetmaLdhyamaveśmani ||
śīte sāgnau nivāte ca guruprāvaraṇānvitaḥ |
kṣate kledādidoṣāṃś ca varjjayec cha........... ||
yāyānnāgavadhūbhiś ca praśastāgurubhūṣita iti || 𑑎
vyāpanītadharābhogaghananīlāvaguṇṭhite |
vyomniprasannadicrggalavdha prasarabhāskare ||
śkrāstralavdhasandarśa jāyamānoddhate tataḥ |
ākramati laverllakṣmīs tiraskṛtya ghanaṃ ghanaṃ ||
varṣāsu sañcitam pittam auṣṇyāc charadi kupyacti |
tasmāt pittaghnaṃ .........................
............. madhuram īṣallaghu satiktakaṃ |
sasarppirjjāṅgala yutaṃ śa śarady adyāt prakāṅkṣataḥ ||
haṇiṇān pṛṣatānc lāvāñ chaśānerṇān kapiñjalān |
muṅgāñ chālīnyavān jīrṇṇān seven nātivyavāyavān ||
divā hi kṣāratīkṣṇo uṣṇadivāsvapnagurūṇyatha |
śākaṃ guru ca yat māṃsacmavaśyāyañ ca varjjayet ||
...kukṣīrasevī ca bhvet tatra𑑎𑑎 𑑎𑑎𑑎𑑎 𑑎𑑎𑑎vet tatra narādhipa |
varṣāsu sañcitaṃ pittaṃ nirharec ca virecanaiḥ |
tiktaḥ sarppiḥ prayogair vvā sirāṇāñ ca vimokṣaṇaiḥ ||
svāduśītañ jaleL medhyaṃ śucisphaṭikanirmmalaṃ |
śarac candrāṃśunirddhūtamagastyodayanirvviṣaṃ ||
prasannatvāc ca salilaṃ sarvvam eva tadā hitaṃ |
............................. śāliṣu ||
candanaṃ vāsakarpūraṃ vāsaś cāmalinaṃ laghuḥ |
bhajec ca śāradaṃ mālyaṃ sīcdhvoḥdhoḥ pānañ ca yuktitaḥ ||
candrapādāḥ sahṛdvarggaḥ sukhāni...dhurāśiraḥ |
pittaprasamanaṃ yac ca tac ca sarvvan samācarediti | 𑑎
hemantaḥ śītalo rūkṣo mandasūryoc nilākulaḥ |
annapānān tilān māṣān śākāni ca........... |
tathekṣuvikṛtāñchālīn sugandhāṃś ca ...vānapi |
prasahānūpamāṃsāni kravyādabilaśāyināṃ || c
audakānāṃ plavānāñ ca pādināṃ copayojayet |
madyāni ca prasannāni yac ca kiñcid balapradaṃ ||
kāmatas tan niseveta puṣṭim icchan himāgame |
taile koṣṇa sukhoṣṇec vā praśastamavagāhanaṃ ||
saśiraṣkan tathābhyaṅgam vyā.......cācare bhṛśaṃ |
sukhodakāvagāham vā śaucamuṣṇāmbum eva ca ||
sāṃgārayāne mahati ... dhūpāmodamadotkaṭau |
aurṇṇakauseyasamvītaśayane kuthakāstṛte || 𑑎
L
kuṃkumāgurudigdhāṃge nivāte gṛhagahvare |
śayītaśayane cāpi suvistīrṇṇe manorame ||
sevyamāno mṛdusparśai nirddayair upagūhanaiḥ | 𑑎
tatrāpanītahārāṃs tu priyānāryaḥ svalaṃkṛtāṃ ||
rāmayeyuryathāckālaṃ balād api madotkaṭāḥ |
eṣa eva vidhiḥ kāryaḥ śiśire samudāhṛtaḥ ||
hemante śeṣaḥ śiśiraḥ kecidicchanti vaidyakāḥ |
medyamārutajaṃ śītaṃ raukṣyaṃ rādācnajaṃ yataḥ ||
bhajejjijīviṣus tatra soṣṇasnigdhataramvidhiṃ |
tatra manthamavasyāyam pravātaṃ rūkṣabhojanaṃ ||
malināni ca vāsānsi tathā snānañ ca varjjayed iti || 0 || c
tuṣārapavanirhāradīptabhāskararasmiṣu |
dineṣu jṛmbhamāṇeṣu hīymānāsu rātriṣu ||
puṣpādṛsaśavalaiś ca lakṣisalayojjvalaiḥ |
kokiloṣṭasamadabhracmaroṅgītanisvanaiḥ ||
darśayan suvicitrāsu vanopavanarājiṣū |
prakupyanti yathoddiṣṭān sisṛkṣati gadātkaphaḥ ||
hemante nicitaḥ śleṣmā śaityāc chītaḥ śarīriṇāṃ |
auṣṇyād vasante viṣparṇṇa kurute vividhān gadān ||
ato mbumadhurasnigdhadivāsvapna gurūṇi ca |L
varjjayed vamanādīni karmmāṇy api ca kārayet ||
ṣaṣṭikānanavāñ chālīn nīvārān mudga kodravān |
lāvādiviṣkirarasaiś cādyādyūṣañ ca yuktibhiḥ ||
paṭolanimbavetrāgratikaiś cānyair himātyaye |
.........dhvāsavāriṣṭā sīdhumādhvīkacm eva ca ||
vyāyāmam añjanan dhūman tīkṣṇañ ca kavaḍagrahaṃ |
uṣṇāmbunā ca sa...rthān seveta kusumāgame ||
yavamudgamadhuprāyaṃ vasante bhojane hitaṃ ||
vyāyāmaṃ vyadhikacñ cāsya sarvva eva praśasyate ||
śirovirekair vvamananaiḥ ... kaṣāyaiḥ kavaḍagrahaiḥ |
nirharedapramattaś ca hemante pacitaṅ kaphaṃ |
śuciḥ ...............ścandanāgacrubhūṣitaḥ ||
pīnastanorujaṃghānā rūpayauvanaśālinīṃ ||
kānaneṣu vicitreṣu sarvvālaṅkārabhūṣitāṃ |
romayed yāvad uthaṃ sumanāḥ kusumāgame ||
tataś cacndrakarālokān pradoṣaṃ sat suhṛjjanaḥ |
saṃseved athavā liṅgya svapet kāntāṅgṛhodare || 𑑎
ādadānaḥ karair grīṣme jagatsnehaṃ...........
... vaniyām iva kṣitau ||
vitratyāṃ durbhbhagaṃ rūksaṃ rathadbhārāruṇamvapuḥ |
vātacakrasamuddhūtaśuṣkaparṇṇasvanānvitaṃ ||
L
raukṣyaṃ saṃjanayaty āśu tataḥ śuṣyaṃti dehinaḥ |
tasmān nidāghasamaye śoṣaṇaṃ rūkṣaṇañ ca yat ||
vyāyāmamuṣṇamāyāsaṃ maithunaṃ paridāhi ca |
rasāṃś cāgnigu......................... jayet ||
sarppiḥ khaṇḍa guḍāktāṃs tu sahākārarasānvitān |
c
śaktūn pibet prātas takraiḥ śītatoyottaraṃ naraḥ ||
yavagodhūmavikṛtīḥ śālīṃś ca vividhān api |
prasahānūpamānsāni vṛṣyāṇyanyāni yāni ca ||
prakārair vvividhair adyācnnidāghe svakuṭumbinā |
ṣāḍavair vvividhair āgair mmo........... saṃskṛtaiḥ ||
suśītaiḥ snigdhamadhurais tarppayecchoṣitāṃs tarūn |
hitañ ca bhojanaṃ grīṣme śītalam madhuran dravaṃc ||
saśarkkareṇa payasā rātrāvapitu pūjitaṃ |
sarānsi vāpyaḥ sarito vanāni rucirāṇi ca ||
candanāni parārdhyāni tathā sakamalotpalāḥ ||
tālavṛntānilāhārācs tathā śītagṛhāṇi ca ||
gharmmakālan nibodheta vāsānsi sulaghūni ca |
divā śītagṛhe cāpi padmotpaladalo yute |
śayīta cayanakāmaṃ spṛśyamānā nilaiḥ sukhaiḥ ||
rātrau harmmyatale hṛdye puṣpaprakarabhūṣite |
jalajaih kusumaiś citraiś candrapādāvaguṇṭhitaiḥ ||
vyajanair vvījamāLnaś ca spṛśyamānaś ca komalaiḥ |
strīṇāṃ stanaiḥ karaiś cāpi muktāhāraiś ca śītalaiḥ ||
saṃsevyamāna āsīta suhṛdbhir abhisamvṛtaḥ |
śayītaśayane śubhre candanārdrakaṭo naraḥ ||
kṣoc chuṣkeṣu deheṣu grīṣme vā puṣpitovalī || 𑑎
pravṛddhagambhīraracmbhīraraver mmeghair ativināditaiḥ |
prodbhinnakandale ṣyāmakadambakuṭajārjjane ||
mālatīkusumāmodadaśāśāpūritembare |
surendragopamaṇḍukaiḥ prakīrṇṇavasudhāctale ||
dvirefakṛtasaṅgītanalinīvanabhūṣite |
śikhaṇḍināyakavanair nnādyārambhakṛtotsave ||
daurbbalyakāṣṭhāṃ paramāṃ yadā gacchati bhāskare |
śītavātābhravarṣais tu vācyuḥ prāvṛṣi kupyati ||
nidāghopacitañ caiva prakupyanti samīraṇaṃ |
nihanyādavilambena vidhinā vyādhikovidaḥ ||
caryāḥ sukhoṣṇāśyaratās tailāni vividhācni ca |
bṛṃhaṇa......... kiñcidabhiṣyandi tathaiva ca ||
navāmburūkṣaśītānnaṃ śaktūṃś cāpi vivarjjayet |
yavaṣaṣṭikaśālīṃś ca...............s tathā ||
harmmyamadhye nivāte ca bhajec chayyāṃ mṛdūttarāṃ |
saviṣaprāṇiviṇmūtralālāniṣṭhīvanādibhiḥ ||
samāplutan tadā toyaLmāntarīkṣa viṣopamaṃ |
vāyunā viṣajuṣṭena prāvṛṣe yena dūṣitam ||
tad dhi sarvvopayogeṣu tasmin kāle vivarjjayet |
ariṣṭāsavamaireyaṃ sopadaṃśāṃs ca yuktitaḥ ||
pibet prāvṛṣi jīrṇṇāṃs tu rātrau prāvṛṣi varjjayet |
nirūhairbbastibhicś cāpi tathānye mārutāpahaiḥ ||
kupitaṃ śamayed vātam vārṣikañ ca caredvidhiṃ |
bhūyo varṣītu parjjyanyo gaṅgāyādakṣiṇejane ||
tatra ca pravṛt vapārthyo ṛtū teṣāṃ prackīrttitau ||
tasya evottare deṣe himavad dravyasaṃkule |
bhūyaḥ śītatamas tatra hemantaśiśiregratū ||
ṛtāvṛtau ya etena vidhinā varttate naraḥ |
ghorānṛtukṛtācn rogānnāpnuyān na kadācana ||
ata ūrddhvan dvādaśāśanapravicārān vakṣyāmaḥ ||
tad yathā śītoṣṇasnigdharūkṣadravaśuṣkekakālikauṣadhayuktahīnamātrādoṣa.......manapracvṛddhyarthān ||
tṛṣṇāmadavidāhārtād raktapittaviṣāturān|
saṃmūrcchā strīṣu ca kṣīṇāṃ śītairannair upācaret ||
kaphavātāmayāviṣṭāṃ viriktaṃ snehapāyinaḥ |
aklinnakāyāṃś ca narānuṣṇairannair upācaret ||
vātikān rūkṣadehāṃś ca vyavāyopahatāṃs tathā |
vyāyāminaś cāpi narān sniLgdhairannair upācaret ||
medasā.......................rānapi |
kaphābhipannadehāś ca rūkṣairvvarggair upācaret ||
śuṣkadehī pipāsārttā durbbalānapi ca vraṇairḥ |
praklinnadeha vraṇinaḥ śuṣkairmmehinam eva ca ||
ekakālam bhaveddeyo durbbalācgnivivṛddhaye |
samāgnaye tathāhāro dviḥ kālam atha pūjitaḥ ||
auṣadhadveṣiṇe deya................... |
mandāgnaye rogiṇe ca mātrāhīnaḥ praśasyate ||
yatharttudahas ttv cāhāro doṣaḥ praśamanaḥ smṛtaḥ |
ataḥ paraṃ ttū scaskānāṃ sarvva eva praśasyate || 𑑎
ata ūrddhvaṃ daśoṣadhakālān vakṣyāmaḥ ||
tatrābhaktaṃ prāgbhaktaṃ } adhobhaktaṃ | madhyebhacktaṃ | antarābhaktaṃ | subhaktaṃ | sāmudgaṃ | muhurmmuhur ggrāsaṃ | grāsāntarañ ceti || ............. ||
............. yaḥ kevalamauṣadham upayu...te ||
vīryādhikaṃ bhavati bheṣajam anuhīnaṃ hanyāt tathācmayamasaṃśayamāś ca caiva |
tad bālavṛddhavanitāmṛdavastu pītvā ślātiṃ parāṃ samupayānti balakṣayañ ca ||
prāgbhaktan nāma || yat prāgbhaktantat pīyate paścānujyate
tac chīghraṃ vipākam upayāti balan na hiṃsyād annāvṛtatvān na ca muhur mmuhurvvadanān nireti |
prāgbhaktasevinam adhobalamādadhāti | dadyāLc ca vṛddhasitūtīrukṛśāṅganānyaḥ ||
adhobhaktan nāma || yadabhuktā pīyate
pītaṃ yad annam upayujya tad ūrddhvakāye hatvā gadāṃ bahuvidhāṃś ca balaṃ dadāti ||
madhye bhaktan nāma | yan madhye bhaktasya pīyate |
madhye ttū pītam apahanty avisāritābhāvā ye dehamadhyacm atibhūya bhavanti rogāḥ ||
antarābhaktan nāma || yad a...re pāyate | pūrvvāparayo bhaktayoḥ |
hṛdyaṃ manobalakaraṃ tvapi dīpanañ ca | pathyaṃ sadā bhavati cāntarabhaktakan tatc ||
sabhaktan nāma |
oṣadheyu yat sādhyate |
pathyaṃ sabhaktam abalābalayor hi nityaṃ | tad veṣiṇām api tathā sistūvṛddhayoś ca ||
sāmudgan nāma | yad bhaktasyādāvante ca pīyate |c
doṣe dvidhā prasavite ttū samudgasaṃjñāḥ | ādyantayo....................... ||
muhur mmuhurn nāma | sabhaktam vā yad oṣadhaṃ muhur mmuhur upayujyate |
śvāse muhur mmuhur atipracsṛte ca kāse hikkāvamīṣu ca bhavatyupayojyametat ||
grāsan nāma | yat piṇḍaṃ vyāmiśram upayujyate |
grāseṣu cūrṇṇam abalāgniṣu dīpanīyaṃ vājīkarāṇy api ca yojayituṃ yateta ||
grāsāntaran nāma |
piṇḍā.........................
...........ṣu visṛjed vamanīyadhūmāc chvāsādiṣu.........viṣṭaLguṇāṃś ca lehān ||
evam ete daśauṣadhakālā bhavanti || bhavati cātra ||
visṛṣṭe viṇmūtre viśadakaraṇai | dehe ca sulaghau |
dve rodgare hṛdi ca vimale vāte ca sarati |
tathānnaśuddhāyā klamaparisame ktūkṣau śithile |
prayadeyas tv āhāro bhavati |
.......ṣaja.........sātmrakriyeti |
bhagavān āha dhanvantariḥ ||
uttare tantre svastharakṣaṇīyaṃ dvāpañcāśattamaḥ kāyacikitsāyām aṣṭāviṃśatitamaḥ ||
(From folio 412r3)
athātas tantracyuktyād deśan nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
tatra dvātriṃśat tantrayuktayo bhavanti |
tad yathā | adhikaraṇaṃ| yogaḥ | padārthaḥ| hetvarthaḥ | uddeśaṃ | || || atideśaḥ |c upadeśaḥ | pradeśaḥ | atideśaṃ | apavarggaḥ | vākyaśeṣaḥ | arthāpattiḥ | viparyayaḥ | prasaṅgaḥ | ekāntaḥ | anekāntaḥ | pūrvvapakṣaḥ | nirṇṇayaḥ | aḍūmataṃ | vidhānaṃ | anācgataipekṣaṇaṃ | atikrāntāpekṣaṇam | saṃśayaḥ | vyākhyānaṃ | svasaṃjñā | nirvvacanaṃ | nidarśanaṃ | niyogaḥ | vikalpaḥ | samuccayaḥ | ūhyam iti ||
atrāha | āsāṃ yuktīnāṃ kiṃ prayojanaṃ | ucyate | vākyayojanam arthayojanañ ca ||
ślokau cātra bhavataḥ ||
asadaprayuktānāñ ca śabdānām pratiṣedhanaṃ | L
svavākyasiddhir api ca kriyate tantrayuktibhiḥ ||
vyatyāsoktās tu ye hy arthā līnā ye cāpy anirmmalāḥ |
lesauktā ye ca kecit syus teṣāñ cāpi prasādhanaṃ ||
tatra yo rdham adhikṛtyocyate tad adhikaraṇaṃ | yathā rasaṃ doṣaṃ vā ||
yena vākyaṃ yujyate sa yogaḥ | yathā .......c...nāṃ sannikṛṣṭānām padārthānām ekīkaraṇaṃ |
tailaṃ pibec cāmṛtavalli nimba haṃhṛyā vṛkṣakapippalībhiḥ |
siddhaṃ balābhyāñ ca sadevadāru hitāya nitya galagaṇḍaroge | ||
dvisaṃ pibed iti prathamaṃ vaktavye dvitīye | pāde siddhaṃ prayuktam evan dūrasthānām api padānām ekīkaraṇaṃ yogaḥ ||
yo 'rtho bhihitaḥ sūtra pa...........................c.......yo rthaḥ sa padārthaḥ | aparimitāsra padārthāḥ |
yatra ntū sneha svedābhyañjaneṣu dvayos trayāṇām vārthānām upapattir dṛśyate tatra yo 'rthaḥ pūrvvāparayoga siddho bhavati | yathāc vedotpattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāma ity ukte | sandihyate buddhiḥ katamasya vedasyotpattiṃ vakṣyati | sāmavedādayaś ca ve................... kṣya vinda vida ity etayoś ca dhātvor ekārthaḥ | paścāt padam bhavati | āyurvvedotpattim ayam vivakṣur iti eṣa padārthaḥ |
yad uktaṃ sādhanaṃ bhavati sa hetvarthaḥ |L
yathā mṛtpiṇḍo 'dbhiḥ praklidyate tathā māṣa dugdha prabhṛtibhir vvraṇaḥ klidyate ||
samāsa vacana sa uddeśaḥ |
yathā salyam iti |
vistaravacanaṃ nirddeśaḥ |
yathā sārīram ā...ntū ceti ||
evam ity upadeśaḥ ||
yathā rātrau na jāgṛyād divā na supyācd iti ||
anena kāraṇenety apadeśaḥ |
yathāpadiśyate madhureṇa śleṣmābhivardhana īti ||
prakṛtasyātikrāntena sādhanam pradeśaḥ ||
yathā devadattasyānena salyam uddhṛctaṃ yajñadattasyāyam uddhariṣyatīti ||
prakṛtasyānāgatena sādhanam atideśaḥ |
yathā yad yasya vāyur ūrdhvam uttiṣṭhati | tenodāvantī syād iti ||
abhipramṛjvāpakacrṣaṇam apavarggaḥ |
yathā asvedyā viṣopasṛṣṭā anyatra mūtrakīṭaviṣād iti |
yena panāntūktena vākyaṃ samāpyate sa vākyaśeṣaḥ |
yathā śiraḥpāṇipādapṛṣṭhadhāsvecdiravān ity ukte puruṣagrahaṇam vināpi gamyate puruṣa evokta iti ||
dayakīrttitam arthād āpadyaterthāpattiḥ |
yathā odanaṃ bhokṣyāmahe tyakte arthād āpannam bhavati | nāyaṃ pipāsur yavāgūr iti |
yady asya prātilomyaṃ tad viparyayaḥ |
yathā kṛśālpaprāṇābhīravo duścikitsyā ity uLkta viparītaṃ gṛhante dṛḍhādayaḥ | sucikitsyā iti ||
prakaraṇāntareṇa samānaḥ prasaṃgaḥ |
yathādhikaraṇāntarito yo rtha asakṛd asakṛd a.........ḥ samāpyate sarvvatra ||
yad avadhāraṇenocyate sa ekāntaḥ ||
yathā trivṛtā virecati madanaphalaṃ cvāmayati |
kvacit tathā kvacid anyathā so 'nekāntaḥ |
yathā kecid ācāryā bruvate dravyam pradhānaṃ kecid rasāḥ kecid dvitīyā kecid vipāka iti ||
yas tū niḥsaṃśayam abhidhīcyate sa pūrvvapakṣaḥ |
yathā kathaṃ vāte nimittāś catvāraḥ pramehā asādhyā bhavanti |
tasyāntaran nirṇṇayaḥ |
yathā śarīraṃ prapīḍya praścotayitvādho gatvā vasāmedomajjāttūvi𑑎cddhaṃ mūtraṃ sṛjati evam asādhyā vātajāḥ ||
paramamata pratiṣiddhamantramataṃ |
yathā yo brūyāt pattrasā iti || vādī tac ca prati pratipādyāt tū manyate kathañ cit tamatan nāma ||
prackaraṇān tū pūrvvyād abhihitaṃ vidhānam ||
yathā śakti sakthi2marmmāṇy ekādaśa prakaraṇāt tū pūrvvyā.........ni ||
evaṃ vakṣyatīty anāgatāpekṣaṇaṃ |
yathā ślokasthāne brūyāc cikitsyeṣu vakṣyāmīti ||
ity uktam atikrāntāpekṣaṇaṃ |
yathā cikitsiteṣu brūyāc chlokasthāne yad abhihitam iti ||
ubhayantattūLnidarśanaṃ saṃśayaḥ |
yathā lahṛdayaghātaḥ prāṇaharaḥ pāṇipādacchedanam aprāṇaharaḥ ||
tatrātimayo 'pavarṇṇanaṃ vyākhyānaṃ |
yatheha pañcaviṅśakaḥ ......... vyākhyāyate | tathā nānyeṣv āyurvvedatantreṣu sutādim pratyārabdhaś cintā iti ||
anyaśāstrāsāmānyā csvajñā .......ṣu tantreṣu saṃjñā yā svasaṃjñā |
yatheha śāstre mithunam iti | madhusarppiṣo grahaṇaṃ trivṛtam iti | sarppistailavasā ||
lokaprathitam udāharaṇaṃ nirvvacanaṃ | yathocṣṇabhayāc chām antūsarati ||
dṛṣṭāntavyaktir nnirvvacanaṃ | yathā agnir vvāyusahi....................................phaduṣṇo vraṇo bhivṛddhiṃ gacchatīti ||
idam eveti niyo𑑎cgaḥ | yathā pathyam eva bhoktavyam iti ||
idam evedañ ceti vikalpaḥ | yathā māṃsavargge eṇahariṇalāvatittirāḥ pradhānā īti ||
saṃkṣepa vacanaṃ ca samuccayaḥ | ...
tad iṣṭaṃ buddhigamyan tad ūhyaṃ ||
ya..........................................................................................hitaṃ | atrohyam bhavati annapāne viśiṣṭe dvayo grahaṇe caturṇṇām aL𑑎pi grahaṇaṃ bhavatīti ||
kiñcānyena anne bhakṣyam aviruddhad yena sādharmmyāt |
caturvvidhas tv āharaḥ | praviralaḥ prāyeṇa dvividha eva ca | āto dvitvaprasiddha........... |
(From folio 414v)
..........annaśāstārthasandehaṃ sukṣmāgādham ivodadhiṃ |
viśvāmitrasutaḥ śrīmān suśrutaḥ paripṛcchati ||
dviṣaṣṭir ddoṣabhedā ye cpunas tān parikīrttitāḥ |
kati tatraikaśo jñayā viṃśo vāpy athavā triśaḥ ||
tasya tad vacanaṃ śrutvā saṃśayacchinya...
...........
...........rayanty ete hy avyāpannā rasair hitaiḥ |
puruṣaḥ ṣoḍśakalaḥ prāṇāś caikā daśaś caye ||
rogaṇāñ ca csahasraṃ yac chatam viṅśatir eva ca |
vyāsataḥ kīrttitan tad dhi bhinnādoṣās tryo guṇāḥ ||
dviṣaṣṭidhā bhavanty ete bhūyiṣṭham iti niścayaḥ |
traya eva...........................................................
.........................kṣayam āgataiḥ ||
hīnaLmadhyādhikād vekakṣīṇavṛddhas tathāpare |
dvādaśaiva samākhyātā rogayonir dviṣaṣṭidhā ||
miśrādhātumlaiś caiva yānty asaṃkhyeyanām api |
tasmāt prasaṃgasaṃsavya doṣabhedavikalpanaiḥ ||
rogam viditvopacared rasa...............
...
...
.....................ṇāṃ henty anyathā kṛtaṃ ||
adhyāyānāñ cactuḥṣaṣtyāgrathitārthapadakramaṃ |
etad eva viśeṣeṇa tantram uttaram ṛddhimat ||
spa... gūḍhārthagambhīramagādhammandacetasāṃ |
yathākramaṃ ........... yathā prastaṃ yathā vidhiḥ ||
c
yathā pratijñāś camayābha.................
...
...
apasmāronmādakañ caiva rasabhedas tathaiva ca ||
svasthārakṣāvidhānañ ca tantrayuktiś ca doṣabhit |
ity ebhir ddarśakaṃ proktaṃ punaḥ kāyacikitsite || ❈ ||
iti sauśrute sahottaratantraṃ catuḥṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ samāptaḥ || ❈ ||