śārīrasthānam
prathamo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. SS.3.1.1
athātaḥ sarvabhūtacintāśārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. SS.3.1.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. SS.3.1.3
sarvabhūtānāṃ kāraṇam akāraṇaṃ sattvarajastamo lakṣaṇam
aṣṭarūpam akhilasya jagataḥ saṃbhavahetur avyaktaṃ nāma | tad ekaṃ
bahūnāṃ kṣetrajñānām adhiṣṭhānaṃ samudra ivaudakānāṃ bhāvānām ||
1931 ed. SS.3.1.4
tasmād avyaktān mahān utpadyate talliṅga eva; talliṅgāc ca
mahatas tallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate, sa trividho vaikārikas
taijaso bhūtādir iti; tatra vaikārikād ahaṅkārāt taijasasahāyāt
tallakṣaṇāny enaikādaśendriyāṇy utpadyante, tad yathā ---
śrotra tvakcakṣurjihvā ghrāṇa vāgghastopastha pāyu pāda manāṃsīti, tatra pūrvāṇi pañca buddhīndriyāṇi, itarāṇi
pañca karmendriyāṇi, ubhayātmakaṃ manaḥ; bhūtāder api
taijasasahāyāt tallakṣaṇāny eva pañcatanmātrāṇy utpadyante, tad
yathā --- śabdatanmātraṃ, sparśatanmātraṃ, rūpatanmātraṃ,
rasatanmātraṃ, gandhatanmātram iti; teṣāṃ viśeṣāṃ viśeṣāḥ
śabdasparśarūparasagandhāḥ; tebhyo bhūtāni vyomānilānalajalorvyaḥ;
evam eṣā tattvacaturviṃśatir vyākhyātā ||
1931 ed. SS.3.1.5
tatra, buddhīndriyāṇāṃ śabdādayo viṣayāḥ; karmendriyāṇāṃ
yathāsaṅkhyaṃ vacanādānānandavisargaviharaṇāni ||
1931 ed. SS.3.1.6
avyaktaṃ mahān ahaṅkāraḥ pañca tanmātrāṇi cety aṣṭau prakṛtayaḥ;
śeṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ ||
1931 ed. SS.3.1.7
svaḥ svaś caiṣāṃ viṣayo 'dhibhūtaṃ; svayam adhyātmaṃ;
adhidaivataṃ tu --- buddher brahmā, ahaṅkārasyeśvaraḥ, manasaś
candramāḥ, diśaḥ śrotrasya, tvaco vāyuḥ, sūryaś cakṣuṣaḥ,
rasanasyāpaḥ, pṛthivī ghrāṇasya, vāco 'gniḥ, hastayor indraḥ,
pādayor viṣṇuḥ, pāyor mitraḥ, prajāpatir upasthasyeti ||
1931 ed. SS.3.1.8
tatra sarva evācetana eṣa vargaḥ, puruṣaḥ pañcaviṃśatitamaḥ
kāryakāraṇasaṃyuktaś cetayitā bhavati | saty apy acaitanye
pradhānasya puruṣakaivalyārthaṃ pravṛttim upadiśanti kṣīrādīṃś
cātra hetūn udāharanti ||
1931 ed. SS.3.1.9
ata ūrdhvaṃ prakṛtipuruṣayoḥ sādharmyavaidharmye vyākhyāsyāmaḥ |
tad yathā --- ubhāv apy anādī, ubhāv apy anantau, ubhāv apy
aliṅgau, ubhāv api nityau, ubhāv apy anaparau, ubhau ca sarvagatāv
iti; ekā tu prakṛtir acetanā triguṇā bījadharmiṇī prasavadharmiṇy
amadhyasthadharmiṇī ceti, bahavas tu puruṣāś cetanāvanto 'guṇā
abījadharmāṇo 'prasavadharmāṇo madhyasthadharmāṇaś ceti ||
1931 ed. SS.3.1.10
tatra kāraṇānurūpaṃ kāryam iti kṛtvā sarva evaite viśeṣāḥ
sattvarajastamomayā bhavanti; tadañjanatvāt tanmayatvāc ca tadguṇā
eva puruṣā bhavantīty eke bhāṣante ||
1931 ed. SS.3.1.11
vaidyake tu ---
svabhāvam īśvaraṃ kālaṃ yadṛcchāṃ niyatiṃ tathā ||
pariṇāmaṃ ca manyante prakṛtiṃ pṛthudarśinaḥ ||
1931 ed. SS.3.1.12
tanmayāny eva bhūtāni tadguṇāny eva cādiśet ||
taiś ca tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmo vyajanyata ||
1931 ed. SS.3.1.13
tasyopayogo 'bhihitaś cikitsāṃ prati sarvadā ||
bhūtebhyo hi paraṃ yasmān nāsti cintā cikitsite ||
1931 ed. SS.3.1.14
yato 'bhihitaṃ --- tatsambhavadravyasamūho bhūtādir uktaḥ;
bhautikāni cendriyāṇy āyurvede varṇyante, tathendriyārthāḥ ||
1931 ed. SS.3.1.15
bhavati cātra --- indriyeṇendiyārthaṃ tu svaṃ svaṃ gṛhṇāti
mānavaḥ || niyataṃ tulyayonitvān nānyenānyam iti sthitiḥ ||
1931 ed. SS.3.1.16
na cāyurvedaśāstreṣūpadiśyante sarvagatāḥ kṣetrajñā nityāś ca;
asarvagateṣu ca kṣetrajñeṣu nityapuruṣakhyāpakān hetūn udāharanti;
āyurvedaśāstrasiddhānteṣv asarvagatāḥ kṣetrajñā nityāś ca,
tiryagyonimānuṣadeveṣu saṃcaranti dharmādharmanimittaṃ; ta ete
'numānagrāhyāḥ paramasūkṣmāścetanāvantaḥ śāśvatā lohitaretasoḥ
sannipāteṣv abhivyajyante, yato 'bhihitaṃ ---
pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa iti; sa eṣa(eva?)
karmapuruṣaś cikitsādhikṛtaḥ ||
1931 ed. SS.3.1.17
tasya sukhaduḥkhe icchādveṣau prayatnaḥ prāṇāpānāv unmeṣanimeṣau
buddhir manaḥ saṅkalpo vicāraṇā smṛtir vijñānam adhyavasāyo
viṣayopalabdhiś ca guṇāḥ ||
1931 ed. SS.3.1.18
sāttvikās tu --- ānṛśaṃsyaṃ saṃvibhāgarucitā titikṣā satyaṃ
dharma āstikyaṃ jñānaṃ buddhir medhā smṛtir dhṛtir anabhiṣaṅgaś
ca; rājasās tu --- duḥkha bahulatāṭana śīlatādhṛtir ahaṅkāra ānṛtikatvam akāruṇyaṃ dambho māno
harṣaḥ kāmaḥ krodhaś ca; tāmasās tu --- viṣāditvaṃ nāstikyam
adharmaśīlatā buddher nirodho 'jñānaṃ durmedhastvam akarmaśīlatā
nidrālutvaṃ ceti ||
1931 ed. SS.3.1.19
āntarikṣās tu --- śabdaḥ śabdendriyaṃ sarvacchidrasamūho
viviktatā ca; vāyavyās tu --- sparśaḥ sparśendriyaṃ
sarvaceṣṭāsamūhaḥ sarvaśarīraspandanaṃ laghutā ca; taijasās tu ---
rūpaṃ rūpendriyaṃ varṇaḥ santāpo bhrājiṣṇutā paktir amarṣas
taikṣṇyaṃ śauryaṃ ca; āpyās tu --- raso rasanendriyaṃ
sarvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho retaś ca; pārthivās tu ---
gandho gandhendriyaṃ sarvamūrtasamūho gurutā ceti ||
1931 ed. SS.3.1.20
tatra sattvabahulam ākāśaṃ, rajobahulo vāyuḥ, sattvarajobahulo
'gniḥ, sattvatamobahulā āpaḥ, tamobahulā pṛthivīti ||
1931 ed. SS.3.1.21
ślokau cātra bhavataḥ |
anyonyānupraviṣṭāni sarvāṇy etāni nirdiśet |
sve sve dravye tu sarveṣāṃ vyaktaṃ lakṣaṇam iṣyate ||
1931 ed. SS.3.1.22
aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāḥ ṣoḍaśaiva tu || kṣetrajñaś ca
samāsena svatantraparatantrayoḥ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne
sarvabhūtacintāśārīraṃ nāma prathamo 'dhyāyaḥ ||1 ||
dvitīyo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. SS.3.2.1
athātaḥ śukraśoṇitaśuddhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. SS.3.2.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. SS.3.2.3
vāta pitta śleṣma śoṇita kuṇapa granthi pūti pūya kṣīṇa mūtra purīṣa retasaḥ
prajotpādane na samarthā bhavanti ||
1931 ed. SS.3.2.4
teṣu vātavarṇavedanaṃ vātena, pittavarṇavedanaṃ pittena,
śleṣmavarṇavedanaṃ śleṣmaṇā, śoṇitavarṇavedanaṃ
kuṇapagandhyanalpaṃ ca raktena, granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ,
pūtipūyanibhaṃ pittaśleṣmabhyāṃ, kṣīṇaṃ prāg uktaṃ
pittamārutābhyāṃ, mūtrapurīṣagandhi sannipāteneti | teṣu
kuṇapa granthi pūti pūya kṣīṇa retasaḥ kṛcchrasādhyāh,
mūtrapurīṣaretasas tv asādhyāḥ iti ||
1931 ed. SS.3.2.5
ārtavam api tribhir doṣaiḥ śoṇitacaturthaiḥ pṛthagdvandvaiḥ
samastaiś copasṛṣṭam abījaṃ bhavati; tad api doṣavarṇavedanādibhir
vijñeyam | teṣu kuṇapagranthi pūtipūya kṣīṇamūtrapurīṣa prakāśam asādhyaṃ sādhyam
anyac ceti ||
1931 ed. SS.3.2.6
bhavanti cātra |
teṣv ādyān śukradoṣāṃs trīn snehasvedādibhir jayet ||
kriyāviśeṣair matimāṃs tathā cottarabastibhiḥ ||
1931 ed. SS.3.2.7
pāyayeta naraṃ sarpir bhiṣak kuṇapa retasi ||
dhātakīpuṣpakhadira dāḍimārjuna sādhitam ||
1931 ed. SS.3.2.8
pāyayed athavā sarpiḥ śālasārādisādhitam ||
granthibhūte śaṭīsiddhaṃ pālāśe vāpi bhasmani ||
1931 ed. SS.3.2.9
parūṣakavaṭādibhyāṃ pūyaprakhye ca sādhitam ||
prāguktaṃ vakṣyate yac ca tat kāryaṃ kṣīṇaretasi ||
1931 ed. SS.3.2.10ab
viṭprabhe pāyayet siddhaṃ citrakośīrahiṅgubhiḥ ||
1931 ed. SS.3.2.10cd
snigdhaṃ vāntaṃ viriktaṃ ca nirūḍham anuvāsitam ||
1931 ed. SS.3.2.11ab
yojayec chukradoṣārtaṃ samyag uttarabastinā ||
1931 ed. SS.3.2.11cd
sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuraṃ madhugandhi ca ||
1931 ed. SS.3.2.12ab
śukram icchanti kecit tu tailakṣaudranibhaṃ tathā ||
1931 ed. SS.3.2.12cd
vidhim uttarabastyantaṃ kuryād ārtavaśuddhaye ||
1931 ed. SS.3.2.13ab
strīṇāṃ snehādiyuktānāṃ catasṛṣv ārtavārtiṣu ||
1931 ed. SS.3.2.13cd
kuryāt kalkān picūṃś cāpi pathyāny ācamanāni ca ||
1931 ed. SS.3.2.14ab
granthibhūte pibet pāṭhāṃ tryūṣaṇaṃ vṛkṣakāṇi ca ||
1931 ed. SS.3.2.14cd
durgandhipūyasaṅkāśe majjatulye tathā 'rtave ||
1931 ed. SS.3.2.15ab
pibed bhadraśriyaḥ kvāthaṃ candanakvātham eva ca ||
1931 ed. SS.3.2.15cd
śukradoṣaharāṇāṃ ca yathāsvam avacāraṇam ||
1931 ed. SS.3.2.16
yogānāṃ śuddhikaraṇaṃ śeṣāsv apy ārtavārtiṣu ||
anne(nnaṃ) śāliyavaṃ madyaṃ hitaṃ māṃsaṃ ca pittalam ||
1931 ed. SS.3.2.17
śaśāsṛkpratimaṃ yat tu yad vā lākṣārasopamam ||
tad ārtavaṃ praśaṃsanti yad vāso na virañjayet ||
1931 ed. SS.3.2.18
tad evātiprasaṅgena pravṛttam anṛtāv api ||
asṛgdaraṃ vijānīyād ato 'nyad raktalakṣaṇāt ||
1931 ed. SS.3.2.19
asṛgdaro bhavet sarvaḥ sāṅgamardaḥ savedanaḥ ||
tasyātivṛttau daurbalyaṃ bhramo mūrcchā tamas tṛṣā ||
1931 ed. SS.3.2.20
dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvaṃ tandrā rogāś ca vātajāḥ ||
taruṇyā hitasevinyās tam alpopadravaṃ bhiṣak ||
1931 ed. SS.3.2.21ab
raktapittavidhānena yathāvat samupācaret ||
1931 ed. SS.3.2.21cd
doṣair āvṛtamārgatvād ārtavaṃ naśyati striyāḥ ||
1931 ed. SS.3.2.22
tatra matsya kulatthāmla tilamāṣasurā hitāḥ ||
pāne mūtram udaśvic ca dadhiśuktaṃ ca bhojane ||
1931 ed. SS.3.2.23
kṣīṇaṃ prāgīritaṃ raktaṃ salakṣaṇacikitsitam ||
tathāpy atra vidhātavyaṃ vidhānaṃ naṣṭaraktavat ||
1931 ed. SS.3.2.24
evam aduṣṭaśukraḥ śuddhārtavā ca ||
1931 ed. SS.3.2.25
ṛtau prathama divasāt prabhṛti brahmacāriṇī
divāsvapnāñjanāśru pāta snānānulepanābhyaṅga nakha cchedana pradhāvana hasana kathanātiśabda śravaṇāvalekhanānilāyāsān
pariharet | kiṃ kāraṇaṃ? divā svapantyāḥ svāpaśīlaḥ, añjanād
andhaḥ, rodanād vikṛtadṛṣṭiḥ, snānānulepanād duḥkhaśīlaḥ,
tailābhyaṅgāt kuṣṭhī, nakhāpakartanāt kunakhī pradhāvanāc
cañcalaḥ, hasanāc chyāvadantauṣṭhatālujihvaḥ, pralāpī
cātikathanāt, atiśabdaśravaṇād badhiraḥ, avalekhanāt khalatiḥ,
mārutāyāsasevanād unmatto garbho bhavatīty evam etān pariharet |
darbha saṃstara śāyinīṃ karatala śarāva parṇānyatama bhojinīṃ
haviṣyaṃ, tryahaṃ ca bhartuḥ saṃrakṣet | tataḥ śuddhasnātāṃ
caturthe 'hany ahata vāsāṃ samalaṅkṛtāṃ
kṛtamaṅgalasvasti vācanāṃ bhartāraṃ darśayet | tat
kasya hetoḥ? ||
1931 ed. SS.3.2.26
pūrvaṃ paśyed ṛtusnātā yādṛśaṃ naram aṅganā ||
tādṛśaṃ janayet putraṃ bhartāraṃ darśayed ataḥ ||
1931 ed. SS.3.2.27
tato vidhānaṃ putrīyam upādhyāyaḥ samācaret ||
karmānte ca kramaṃ hy enam ārabheta vicakṣaṇaḥ ||
1931 ed. SS.3.2.28
tato 'parāhṇe pumān māsaṃ brahmacārī sarpiḥsnigdhaḥ
sarpiḥkṣīrābhyāṃ śālyodanaṃ bhuktvā māsaṃ brahmacāriṇīṃ
tailasnigdhāṃ tailamāṣottarāhārāṃ nārīm upeyād rātrau sāmādibhir
abhiviśvāsya; vikalpyaivaṃ caturthyāṃ ṣaṣṭhyām aṣṭamyāṃ daśamyāṃ
dvādaśyāṃ copeyād iti putrakāmaḥ ||
1931 ed. SS.3.2.29
eṣūttarottaraṃ vidyād āyur ārogyam eva ca ||
prajāsaubhāgyam aiśvaryaṃ balaṃ ca divaseṣu vai ||
1931 ed. SS.3.2.30
ataḥ paraṃ pañcamyāṃ saptamyāṃ navamyām ekādaśyāṃ ca strīkāmaḥ;
trayodaśīprabhṛtayo nindyāḥ ||
1931 ed. SS.3.2.31
tatra prathame divase ṛtumatyāṃ maithunagama(nama?)nāyuṣyaṃ
puṃsāṃ bhavati, yaś ca tatrādhīyate garbhaḥ sa prasavamāno
vimucyate; dvitīye 'py evaṃ sūtikāgṛhe vā; tṛtīye 'py evam
asaṃpūrṇāṅgo 'lpāyur vā bhavati; caturthe tu saṃpūrṇāṅgo dīrghāyuś
ca bhavati | na ca pravartamāne rakte bījaṃ praviṣṭaṃ guṇakaraṃ
bhavati, yathā nadyāṃ pratisrotaḥ plāvidravyaṃ prakṣiptaṃ
pratinivartate nordhvaṃ gacchati tadvad eva draṣṭavyam | tasmān
niyamavatīṃ trirātraṃ pariharet |
1931 ed. SS.3.2.31.1
ataḥ paraṃ māsād upeyāt ||
1931 ed. SS.3.2.32
labdha garbhā yāś caiteṣv ahaḥsu
lakṣmaṇā vaṭa śuṅgā sahadevā viśva devānām anyatamaṃ
kṣīreṇābhiṣutya trīṃś caturo vā bindūn dadyād dakṣiṇe nāsāpuṭe
putrakāmāyai na ca tān niṣṭhīvet ||
1931 ed. SS.3.2.33
dhruvaṃ caturṇāṃ sānnidhyād garbhaḥ syād vidhipūrvakaḥ ||
ṛtukṣetrāmbubījānāṃ sāmagryād aṅkuro yathā ||
1931 ed. SS.3.2.34
evaṃ jātā rūpavantaḥ sattvavantaś cirāyuṣaḥ ||
bhavanty ṛṇasya moktāraḥ satputrāḥ putriṇe(ṇo) hitāḥ ||
1931 ed. SS.3.2.35
tatra tejodhātuḥ sarvavarṇānāṃ prabhavaḥ, sa yadā garbhotpattāv
abdhātuprāyo bhavati tadā garbhaṃ gauraṃ karoti,
pṛthivīdhātuprāyaḥ kṛṣṇaṃ, pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ kṛṣṇaśyāmaṃ,
toyākāśadhātuprāyo gauraśyāmam | yādṛgvarṇam āhāram upasevate
garbhiṇī tādṛgvarṇaprasavā bhavatīty eke bhāṣante | tatra
dṛṣṭibhāgam apratipannaṃ tejo jātyandhaṃ karoti, tad eva
raktānugataṃ raktākṣaṃ, pittānugataṃ piṅgākṣaṃ, śleṣmānugataṃ
śuklākṣaṃ, vātānugataṃ vikṛtākṣam iti ||
1931 ed. SS.3.2.36
bhavanti cātra |
ghṛtapiṇḍo yathaivāgnim āśritaḥ pravilīyate ||
visarpaty ārtavaṃ nāryās tathā puṃsāṃ samāgame ||
1931 ed. SS.3.2.37
bīje 'ntarvāyunā bhinne dvau jīvau kukṣim āgatau ||
yamāv ity abhidhīyete dharmetarapuraḥsarau ||
1931 ed. SS.3.2.38
pitror atyalpabījatvād āsekyaḥ puruṣo bhavet ||
sa śukraṃ prāśya labhate dhvajocchrāyam asaṃśayam ||
1931 ed. SS.3.2.39
yaḥ pūtiyonau jāyeta sa saugandhikasaṃjñitaḥ ||
sa yoniśephasor gandham āghrāya labhate balam ||
1931 ed. SS.3.2.40
sve gude 'brahmacaryād yaḥ strīṣu puṃvat pravartate ||
kumbhīkaḥ sa ca vijñeya, īrṣyakaṃ śṛṇu cāparam ||
1931 ed. SS.3.2.41
dṛṣṭvā vyavāyam anyeṣāṃ vyavāye yaḥ pravartate ||
īrṣyakaḥ sa ca vijñeyaḥ, ṣaṇḍakaṃ śṛṇu pañcamam ||
1931 ed. SS.3.2.42
yo bhāryāyām ṛtau mohād aṅganeva pravartate ||
tataḥ strīceṣṭitākāro jāyate ṣaṇḍasaṃjñitaḥ ||
1931 ed. SS.3.2.43
ṛtau puruṣavad vāpi pravartetāṅganā yadi ||
tatra kanyā yadi bhavet sā bhaven naraceṣṭitā ||
1931 ed. SS.3.2.44
āsekyaś ca sugandhī ca kumbhīkaś cerṣyakas tathā ||
saretasas tv amī jñeyā aśukraḥ ṣaṇḍa(ṇḍha)saṃjñitaḥ ||
1931 ed. SS.3.2.45
anayā viprakṛtyā tu teṣāṃ śukravahāḥ sirāḥ ||
harṣāt sphuṭatvam āyānti dhvajocchrāyas tato bhavet ||
1931 ed. SS.3.2.46
āhārācāraceṣṭābhir yādṛśībhiḥ samanvitau ||
strīpuṃsau samupeyātāṃ tayoḥ putro 'pi tādṛśaḥ ||
1931 ed. SS.3.2.47
yadā nāryāv upeyātāṃ vṛṣasyantyau kathaṃcana ||
muñcantyau śukram anyonyam anasthis tatra jāyate ||
1931 ed. SS.3.2.48
ṛtusnātā tu yā nārī svapne maithunam āvahet ||
ārtavaṃ vāyur ādāya kukṣau garbhaṃ karoti hi ||
1931 ed. SS.3.2.49
māsi māsi vivardheta garbhiṇyā garbhalakṣaṇam ||
kalalaṃ jāyate tasyā varjitaṃ paitṛkair guṇaiḥ ||
1931 ed. SS.3.2.50
sarpa vṛścika kūṣmāṇḍa vikṛtākṛtayaś
ca ye ||
garbhās tv ete striyāś caiva jñeyāḥ pāpakṛtā bhṛśam ||
1931 ed. SS.3.2.51
garbho vātaprakopeṇa dauhṛde vāvamānite ||
bhavet kubjaḥ kuṇiḥ paṅgur mūko minmina eva vā ||
1931 ed. SS.3.2.52
mātāpitros tu nāstikyād aśubhaiś ca purākṛtaiḥ ||
vātādīnāṃ ca kopena garbho vikṛtim āpnuyāt ||
1931 ed. SS.3.2.53
malālpatvād ayogāc ca vāyoḥ pakvāśayasya ca ||
vātamūtrapurīṣāṇi na garbhasthaḥ karoti hi ||
1931 ed. SS.3.2.54
jarāyuṇā mukhe cchanne kaṇṭhe ca kaphaveṣṭite ||
vāyor mārganirodhāc ca na garbhasthaḥ praroditi ||
1931 ed. SS.3.2.55
niḥśvāsocchvāsa saṅkṣobha svapnān garbho
'dhigacchati ||
mātur niśvasitocchvāsasaṅkṣobhasvapnasaṃbhavān ||
1931 ed. SS.3.2.56
sanniveśaḥ śarīrāṇāṃ dantānāṃ patanodbhavau ||
taleṣv asaṃbhavo yaś ca romṇām etat svabhāvataḥ ||
1931 ed. SS.3.2.57
bhāvitāḥ pūrvadeheṣu satataṃ śāstrabuddhayaḥ ||
bhavanti sattva bhūyiṣṭhāḥ pūrvajātismarā narāḥ ||
1931 ed. SS.3.2.58
karmaṇā codito yena tad āpnoti punarbhave ||
abhyastāḥ pūrvadehe ye tān eva bhajate guṇān ||
1931 ed. SS.3.2.trailer
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne śukraśoṇitaśuddhiśārīraṃ nāma
dvitīyo 'dhyāyaḥ ||2 ||
tṛtīyo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. SS.3.3.1
athāto garbhāvakrānti śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. SS.3.3.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. SS.3.3.3
saumyaṃ śukram ārtavam āgneyam itareṣām apy atra bhūtānāṃ
sānnidhyam asty aṇunā viśeṣeṇa, parasparopakārāt parasparānugrahāt
parasparānupraveśāc ca ||
1931 ed. SS.3.3.4
tatra strīpuṃsayoḥ saṃyoge tejaḥ śarīrād vāyur udīrayati, tatas
tejonila sannipātāc chukraṃ cyutaṃ yonim
abhipratipadyate saṃsṛjyate cārtavena, tato 'gnīṣomasaṃyogāt
saṃsṛjyamāno garbhāśayam anupratipadyate kṣetrajño vedayitā
spraṣṭā ghrātā draṣṭā śrotā rasayitā puruṣaḥ sraṣṭā gantā sākṣī
dhātā vaktā yaḥ ko 'sāv ity evam ādibhiḥ paryāyavācakair nāmabhir
abhidhīyate daivasaṃgād akṣayo 'vyayo 'cintyo bhūtātmanā
sahānvakṣaṃ sattvarajastamobhir daivāsurair aparaiś ca bhāvair
vāyunābhipreryamāṇaḥ, garbhāśayam anupraviśyāvatiṣṭhate ||
1931 ed. SS.3.3.5
tatra śukrabāhulyāt pumān, ārtavabāhulyāt strī, sāmyād ubhayor
napuṃsakam iti ||
1931 ed. SS.3.3.6ab
ṛtus tu dvādaśarātraṃ bhavati dṛṣṭārtavaḥ;
1931 ed. SS.3.3.6cd
adṛṣṭārtavāpy astīty eke bhāṣante ||
1931 ed. SS.3.3.7
bhavanti cātra |
pīnaprasannavadanāṃ praklinnātmamukhadvijām ||
narakāmāṃ priyakathāṃ srastakukṣyakṣimūrdhajām ||
1931 ed. SS.3.3.8
sphuradbhujakucaśroṇinābhyūru jaghana sphicam
||
harṣautsukyaparāṃ cāpi vidyād ṛtumatīm iti ||
1931 ed. SS.3.3.9
niyataṃ divase 'tīte saṅkucaty ambujaṃ yathā ||
ṛtau vyatīte nāryās tu yoniḥ saṃvriyate tathā ||
1931 ed. SS.3.3.10
māsenopacitaṃ kāle dhamanībhyāṃ tad ārtavam ||
īṣatkṛṣṇaṃ vigandhaṃ ca vāyur yonimukhaṃ nayet ||
1931 ed. SS.3.3.11
tad varṣād dvādaśāt kāle vartamānam asṛk punaḥ ||
jarāpakvaśarīrāṇāṃ yāti pañcāśataḥ kṣayam ||
1931 ed. SS.3.3.12
yugmeṣu tu pumān prokto divaseṣv anyathābalā ||
puṣpakāle śucis tasmād apatyārthī striyaṃ vrajet ||
1931 ed. SS.3.3.13
tatra sadyo gṛhītagarbhāyā liṅgāni --- śramo glāniḥ
pipāsā sakthi sadanaṃ śukraśoṇitayor avabandhaḥ sphuraṇaṃ
ca yoneḥ ||
1931 ed. SS.3.3.14ab
stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyudgamas tathā ||
1931 ed. SS.3.3.14cd
akṣipakṣmāṇi cāpy asyāḥ saṃmīlyante viśeṣataḥ ||
1931 ed. SS.3.3.15ab
akāmataś chardayati gandhād udvijate śubhāt ||
1931 ed. SS.3.3.15cd
prasekaḥ sadanaṃ cāpi garbhiṇyā liṅgam ucyate ||
1931 ed. SS.3.3.16
tadā prabhṛti vyavāyaṃ vyāyāmam atitarpaṇam atikarśanaṃ
divāsvapnaṃ rātrijāgaraṇaṃ śokaṃ yānārohaṇaṃ bhayam utkaṭukāsanaṃ
caikāntataḥ snehādikriyāṃ śoṇitamokṣaṇaṃ cākāle vegavidhāraṇaṃ ca
na seveta ||
1931 ed. SS.3.3.17
doṣābhighātair garbhiṇyā yo yo bhāgaḥ prapīḍyate ||
sa sa bhāgaḥ śiśos tasya garbhasthasya prapīḍyate ||
1931 ed. SS.3.3.18
tatra prathame māsi kalalaṃ jāyate; dvitīye śītoṣmānilair
abhiprapacyamānānāṃ mahābhūtānāṃ saṃghāto ghanaḥ saṃjāyate yadi
piṇḍaḥ pumān, strī cet peśī, napuṃsakaṃ ced arbudam iti; tṛtīye
hastapādaśirasāṃ pañca piṇḍakā nirvartante 'ṅgapratyaṅgavibhāgaś
ca sūkṣmo bhavati; caturthe sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyakto
bhavati, garbhahṛdayapravyaktibhāvāc cetanādhātur abhivyakto
bhavati, kasmāt? tatsthānatvāt; tasmād garbhaś caturthe māsy
abhiprāyam indriyārtheṣu karoti, dvihṛdayāṃ ca nārīṃ dauhṛdinīm
ācakṣate, dauhṛdavimānanāt kubjaṃ kuṇiṃ khañjaṃ jaḍaṃ vāmanaṃ
vikṛtākṣamanakṣaṃ vā nārī sutaṃ janayati, tasmāt sā yad yad icchet
tat tat tasyai dāpayet, labdhadauhṛdā hi vīryavantaṃ cirāyuṣaṃ ca
putraṃ janayati ||
1931 ed. SS.3.3.19
bhavanti cātra |
indriyārthāṃs tu yān yān sā bhoktum icchati garbhiṇī
garbhābādhabhayāt tāṃs tān bhiṣag āhṛtya dāpayet ||
1931 ed. SS.3.3.20
sā prāptadauhṛdā putraṃ janayeta guṇānvitam ||
alabdhadauhṛdā garbhe labhetātmani vā bhayam ||
1931 ed. SS.3.3.21
yeṣu yeṣv indriyārtheṣu dauhṛde vai vimānanā ||
prajāyeta sutasyārtis tasmiṃs tasmiṃs tathendriye ||
1931 ed. SS.3.3.22
rājasandarśane yasyā daurhṛdaṃ jāyate striyāḥ ||
arthavantaṃ mahābhāgaṃ kumāraṃ sā prasūyate ||
1931 ed. SS.3.3.23
dukūlapaṭṭa kauśeya bhūṣaṇādiṣu dauhṛdāt ||
alaṅkāraiṣiṇaṃ putraṃ lalitaṃ sā prasūyate ||
1931 ed. SS.3.3.24
āśrame saṃyatātmānaṃ dharmaśīlaṃ prasūyate ||
devatāpratimāyāṃ tu prasūte pārṣadopamam ||
darśane vyālajātīnāṃ hiṃsāśīlaṃ prasūyate ||
1931 ed. SS.3.3.25
godhāmāṃsāśane putraṃ suṣupsuṃ dhāraṇātmakam |
gavāṃ māṃse tu balinaṃ sarvakleśasahaṃ tathā ||
1931 ed. SS.3.3.26ab
māhiṣe daurhṛdācchūraṃ raktākṣaṃ lomasaṃyutam ||
1931 ed. SS.3.3.26cd
varāhamāṃsāt svapnāluṃ śūraṃ saṃjanayet sutam ||
1931 ed. SS.3.3.27
mārgād vikrāntajaṅghālaṃ sadā vanacaraṃ sutam ||
sṛmarād vignamanasaṃ nityabhītaṃ ca taittirāt ||
1931 ed. SS.3.3.28
ato 'nukteṣu yā nārī samabhidhyāti daurhṛdam ||
śarīrācāraśīlaiḥ sā samānaṃ janayiṣyati ||
1931 ed. SS.3.3.29
karmaṇā coditaṃ jantor bhavitavyaṃ punar bhavet ||
yathā tathā daivayogād daurhṛdaṃ janayed dhṛdi ||
1931 ed. SS.3.3.30
pañcame manaḥ pratibuddhataraṃ bhavati, ṣaṣṭhe buddhiḥ, saptame
sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyaktataraḥ, aṣṭame+asthirībhavaty
ojaḥ, tatra jātaś cen na jīven nirojastvān - nairṛtabhāgatvāc ca ,
tato baliṃ māṃsaudanam asmai dāpayet?
navamadaśamaikādaśadvādaśānām anyatamasmin jāyate, ato 'nyathā
vikārī bhavati ||
1931 ed. SS.3.3.31
mātus tu khalu rasavahāyāṃ nāḍyāṃ garbhanābhināḍī pratibaddhā,
sāsya mātur āhārarasavīryam abhivahati |
tenopasnehenāsyābhivṛddhir bhavati |
asaṃjātāṅgapratyaṅgapravibhāgam ā niṣekāt prabhṛti
sarvaśarīrāvayavānusāriṇīnāṃ rasavahānāṃ tiryaggatānāṃ dhamanīnām
upasneho jīvayati ||
1931 ed. SS.3.3.32
garbhasya khalu saṃbhavataḥ pūrvaṃ śiraḥ saṃbhavatīty āha
śaunakaḥ, śiromūlatvāt - pradhānendriyāṇāṃ; hṛdayam iti kṛtavīryo,
buddher manasaś ca sthānatvāt ; nābhir iti pārāśaryaḥ, tato hi
vardhate deho dehinaḥ; pāṇipādam iti mārkaṇḍeyaḥ, tanmūlatvāc
ceṣṭāyā garbhasya; madhyaśarīram iti subhūtir gautamaḥ,
tannibaddhatvāt sarvagātrasaṃbhavasya | tat tu na samyak, sarvāṇy
aṅgapratyaṅgāni yugapat saṃbhavantīty āha dhanvantariḥ, garbhasya
sūkṣmatvān nopalabhyante vaṃśāṅkuravac cūtaphalavac ca; tad yathā
--- cūtaphale paripakve keśara māṃsāsthi majjānaḥ pṛthak pṛthag dṛśyante, kālaprakarṣāt; tāny eva
taruṇe nopalabhyante, sūkṣmatvāt ; teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ keśarādīnāṃ
kālaḥ pravyaktatāṃ karoti; etenaiva vaṃśāṅkuro 'pi vyākhyātaḥ |
evaṃ garbhasya tāruṇye sarveṣv aṅgapratyaṅgeṣu satsv api saukṣmyād
anupalabdhiḥ, tāny eva kālaprakarṣāt pravyaktāni bhavanti ||
1931 ed. SS.3.3.33
tatra garbhasya pitṛjamātṛja rasajātmaja sattvajasātmyajāni śarīralakṣaṇāni vyākhyāsyāmaḥ |
garbhasya, keśaśmaśru lomāsthi nakha danta sirāsnāyudhamanī retaḥ prabhṛtīni sthirāṇi pitṛjāni,
māṃsaśoṇitamedomajja hṛnnābhi yakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni mṛdūni mātṛjāni, śarīropacayo
balaṃ varṇaḥ sthitir hāniś ca rasajāni, indriyāṇi jñānaṃ vijñānam
āyuḥ sukhaduḥkhādikaṃ cātmajāni, sattvajāny uttaratra vakṣyāmaḥ,
vīryam ārogyaṃ balavarṇau medhā ca sātmyajāni ||
1931 ed. SS.3.3.34
tatra yasyā dakṣiṇe stane prāk payodarśanaṃ bhavati
dakṣiṇākṣimahattvaṃ ca pūrvaṃ ca dakṣiṇaṃ sakthy utkarṣati
bāhulyāc ca punnāmadheyeṣu dravyeṣu daurhṛdam abhidhyāyati
svapneṣu copalabhate padmotpalakumudāmrātakādīni punnāmāny eva
prasannamukhavarṇā ca bhavati tāṃ brūyāt putram iyaṃ
janayiṣyatīti, tadviparyaye kanyāṃ, yasyāḥ pārśvadvayam unnataṃ
purastān nirgatam udaraṃ prāg abhihitalakṣaṇaṃ ca tasyā napuṃsakam
iti vidyāt, yasyā madhye nimnaṃ droṇībhūtam udaraṃ sā yugmaṃ
prasūyata iti ||
1931 ed. SS.3.3.35
bhavanti cātra
devatābrāhmaṇaparāḥ śaucācārahite ratāḥ ||
mahāguṇān prasūyante viparītās tu nirguṇān ||
1931 ed. SS.3.3.36
aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvād eva jāyate ||
aṅgapratyaṅganirvṛttau ye bhavanti guṇāguṇāḥ ||
te te garbhasya vijñeyā dharmādharmanimittajāḥ ||
1931 ed. SS.3.3.trailer
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbhāvakrāntiśārīraṃ nāma
tṛtīyo 'dhyāyaḥ ||3 ||
caturtho 'dhyāyaḥ |
1931 ed. SS.3.4.1
athāto garbhavyākaraṇaṃ (nāma) śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. SS.3.4.2
yathovāca bhagavān dhavantariḥ ||
1931 ed. SS.3.4.3
agniḥ somo vāyuḥ sattvaṃ rajastamaḥ pañcendriyāṇi bhūtātmeti
prāṇāḥ ||
1931 ed. SS.3.4.4
tasya khalv evaṃ pravṛttasya śukraśoṇitasyābhipacyamānasya
kṣīrasy eva santānikāḥ sapta tvaco bhavanti | tāsāṃ prathamā
'vabhāsinī nāma, yā sarvavarṇān avabhāsayati pañcavidhāṃ ca chāyāṃ
prakāśayati, sā vrīher aṣṭādaśabhāgapramāṇā,
siddhmapadmakaṃṭakādhiṣṭhānā; dvitīyā lohitā nāma,
vrīhiṣoḍaśabhāgapramāṇā, tilakālakanyacchavyaṅgādhiṣṭhānā; tṛtīyā
śvetā nāma,vrīhidvādaśabhāgapramāṇā,
carmadalājagallīmaśakādhiṣṭhānā; caturthī tāmrā nāma vrīher
aṣṭabhāgapramāṇā, vividhakilāsakuṣṭhādhiṣṭhānā; pañcamī vedinī
nāma, vrīhipañcabhāgapramāṇā, kuṣṭhavisarpādhiṣṭhānā; ṣaṣṭhī
rohiṇī nāma, vrīhipramāṇā,
granthyapacyarbudaślīpadagalagaṇḍādhiṣṭhānā; saptamī māṃsadharā
nāma, vrīhidvayapramāṇā, bhagandaravidradhyarśo 'dhiṣṭhānā | yad
etat pramāṇaṃ nirdiṣṭaṃ tan māṃsaleṣv avakāśeṣu, na lalāṭe
sūkṣmāṅgulyādiṣu; yato vakṣyaty udareṣu ---
vrīhimukhenāṅguṣṭhodarapramāṇam avagāḍhaṃ vidhyed iti ||
1931 ed. SS.3.4.5
kalāḥ khalv api sapta saṃbhavanti dhātvāśayāntaramaryādāḥ ||
1931 ed. SS.3.4.6
bhavataś cātra | yathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu dṛśyate ||
tathā dhātur hi māṃseṣu chidyamāneṣu dṛśyate ||
1931 ed. SS.3.4.7
snāyubhiś ca praticchannān santatāṃś ca jarāyuṇā || śleṣmaṇā
veṣṭitāṃś cāpi kalābhāgāṃs tu tān viduḥ ||
1931 ed. SS.3.4.8
tāsāṃ prathamā māṃsadharā nāma; yasyāṃ māṃse
sirāsnāyudhamanīsrotasāṃ pratānā bhavanti ||
1931 ed. SS.3.4.9
bhavati cātra | yathā bisamṛṇālāni vivardhante samantataḥ ||
bhūmau paṅkodakasthāni tathā māṃse sirādayaḥ ||
1931 ed. SS.3.4.10
dvitīyā raktadharā nāma māṃsasyābhyantarataḥ, tasyāṃ śoṇitaṃ
viśeṣataś ca sirāsu yakṛtplīhnoś ca bhavati ||
1931 ed. SS.3.4.11
bhavati cātra |
vṛkṣādyathābhiprahatāt kṣīriṇaḥ kṣīram āvahet || māṃsād evaṃ
kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ saṃprasicyate ||
1931 ed. SS.3.4.12
tṛtīyā medodharā nāma; medo hi sarvabhūtānām udarastham
aṇvasthiṣu ca, mahatsu ca majjā bhavati ||
1931 ed. SS.3.4.13
bhavati cātra |
sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tv abhyantarāśritaḥ
|| athetareṣu sarveṣu saraktaṃ meda ucyate ||
śuddhamāṃsasya yaḥ snehaḥ sā vasā parikīrtitā ||
1931 ed. SS.3.4.14
caturthī śleṣmadharā nāma; sarvasandhiṣu prāṇabhṛtāṃ bhavati ||
1931 ed. SS.3.4.15
bhavati cātra |
snehābhyakte yathā hy akṣe cakraṃ sādhu pravartate || sandhayaḥ
sādhu vartante saṃśliṣṭāḥ śleṣmaṇā tathā ||
1931 ed. SS.3.4.16
pañcamī purīṣadharā nāma; yāntaḥkoṣṭhe malamabhivibhajate
pakvāśayasthā ||
1931 ed. SS.3.4.17
bhavati cātra |
yakṛtsamantāt koṣṭhaṃ ca tathāntrāṇi samāśritā ||
uṇḍukasthaṃ vibhajate malaṃ maladharā kalā ||
1931 ed. SS.3.4.18
ṣaṣṭhī pittadharā nāma; yā caturvidham annapānam upabhu(yu)ktam
āmāśayāt pracyutaṃ pakvāśayopasthitaṃ dhārayati ||
1931 ed. SS.3.4.19
bhavati cātra |
aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ koṣṭhagataṃ nṛṇām ||
taj jīryati yathākālaṃ śoṣitaṃ pittatejasā ||
1931 ed. SS.3.4.20
saptamī śukradharā nāma; yā sarvaprāṇināṃ sarvaśarīravyāpinī ||
1931 ed. SS.3.4.21
bhavanti cātra | yathā payasi sarpis tu gūḍhaścekṣau raso yathā
|| śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇāṃ vidyādbhiṣagvaraḥ ||
1931 ed. SS.3.4.22
dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasya cāpy adhaḥ ||
mūtrasrotaḥpathāc chukraṃ puruṣasya pravartate ||
1931 ed. SS.3.4.23
kṛtsnadehāśritaṃ śukraṃ prasannamanasas tathā ||
strīṣu vyāyacchataś cāpi harṣāt tat saṃpravartate ||
1931 ed. SS.3.4.24
gṛhītagarbhāṇāmārtavavahānāṃ srotasāṃ vartmāny avarudhyante
garbheṇa, tasmād gṛhītagarbhāṇāmārtavaṃ na dṛśyate; tatastadadhaḥ
pratihatamūrdhvamāgatamaparaṃ copacīyamānam aparety abhidhīyate;
śeṣaṃ cordhvataramāgataṃ payodharāvabhipratipadyate, tasmād
garbhiṇyaḥ pīnonnatapayodharā bhavanti ||
1931 ed. SS.3.4.25
garbhasya yakṛtplīhānau śoṇitajau, śoṇitaphenaprabhavaḥ
phupphusaḥ, śoṇitakiṭṭaprabhava uṇḍukaḥ ||
1931 ed. SS.3.4.26
asṛjaḥ śleṣmaṇaś cāpi yaḥ prasādaḥ paro mataḥ || taṃ pacyamānaṃ
pittena vāyuś cāpy anudhāvati ||
1931 ed. SS.3.4.27
tato 'syāntrāṇi jāyante gudaṃ bastiś ca dehinaḥ || udare
pacyamānānām ādhmānād rukmasāravat ||
1931 ed. SS.3.4.28
kaphaśoṇitamāṃsānāṃ sāro jihvā prajāyate || yathārthamūṣmaṇā
yukto vāyuḥ srotāṃsi dārayet ||
1931 ed. SS.3.4.29
anupraviśya piśitaṃ peśīrvibhajate tathā || medasaḥ snehamādāya
sirāsnāyutvam āpnuyāt ||
1931 ed. SS.3.4.30
sirāṇāṃ tu mṛduḥ pākaḥ snāyūnāṃ ca tataḥ kharaḥ ||
āśayyābhyāsayogena karoty āśayasaṃbhavam ||
1931 ed. SS.3.4.31
raktamedaḥprasādādvṛkkau; māṃsāsṛkkaphamedaḥprasādād vṛṣaṇau;
śoṇitakaphaprasādajaṃ hṛdayaṃ, yadāśrayā hi dhamanyaḥ prāṇavahāḥ;
tasyādho vāmataḥ plīhā phupphusaś ca, dakṣiṇato yakṛt kloma ca;
tad dhṛdayaṃ viśeṣeṇa cetanāsthānam, atas tasmiṃs tamasāvṛte
sarvaprāṇinaḥ svapanti ||
1931 ed. SS.3.4.32
bhavati cātra | puṇḍarīkeṇa sadṛśaṃ hṛdayaṃ syādadhomukham ||
jāgratastadvikasati svapataś ca nimīlati ||
1931 ed. SS.3.4.33
nidrāṃ tu vaiṣṇavīṃ pāpmānam upadiśanti, sā svabhāvata eva
sarvaprāṇino 'bhis pṛśati | tatra yadā saṃjñāvahāni srotāṃsi
tamobhūyiṣṭhaḥ śleṣmā pratipadyate tadā tāmasī nāma nidrā bhavaty
anavabodhinī, sā pralayakāle; tamobhūyiṣṭhānām ahaḥsu niśāsu ca
bhavati, rajobhūyiṣṭhānāmanimittaṃ, sattvabhūyiṣṭhānāmardharātre;
kṣīṇaśleṣmaṇām anilabahulānāṃ manaḥśarīrābhitāpavatāṃ ca naiva, sā
vaikārikī bhavati ||
1931 ed. SS.3.4.34
bhavanti cātra |
hṛdayaṃ cetanāsthānam uktaṃ suśruta! dehinām ||
tamo 'bhibhūte tasmiṃs tu nidrā viśati dehinam ||
1931 ed. SS.3.4.35
nidrāhetustamaḥ, sattvaṃ bodhane hetur ucyate || svabhāva eva vā
heturgarīyān parikīrtyate ||
1931 ed. SS.3.4.36
pūrvadehānubhūtāṃs tu bhūtātmā svapataḥ prabhuḥ || rajoyuktena
manasā gṛhṇāty arthān śubhāśubhān ||
1931 ed. SS.3.4.37
karaṇānāṃ tu vaikalye tamasābhipravardhite || asvapann api
bhūtātmā prasupta iva cocyate ||
1931 ed. SS.3.4.38
sarvartuṣu divāsvāpaḥ pratiṣiddho 'nyatra grīṣmāt, pratiṣiddheṣv
api tu
bālavṛddhastrīkarśitakṣatakṣīṇamadyanityayānavāhanādhvakarmapariśrāntānāmabhuktavatāṃ
medaḥsvedakapharasaraktakṣīṇānāmajīrṇināṃ ca muhūrtaṃ
divāsvapanamapratiṣiddham | rātrāv api jāgaritavatāṃ
jāgaritakālādardhamiṣyate divāsvapanam | vikṛtirhi divāsvapno
nāma; tatra svapatāmadharmaḥ sarvadoṣaprakopaś ca, tatprakopācca
kāsaśvāsapratiśyāyaśirogauravāṅgamardārocakajvarāgnidaurbalyāni
bhavanti; rātrāv api jāgaritavatāṃ vātapittanimittāsta evopadravā
bhavanti ||
1931 ed. SS.3.4.39
bhavanti cātra | tasmān na jāgṛyād rātrau divāsvapnaṃ ca varjayet
|| jñātvā doṣakarāvetau budhaḥ svapnaṃ mitaṃ caret ||
1931 ed. SS.3.4.40
arogaḥ sumanā hyevaṃ balavarṇānvito vṛṣaḥ ||
nātisthūlakṛśaḥ śrīmān naro jīvet samāḥ śatam ||
1931 ed. SS.3.4.41
nidrā sātmyīkṛtā yais tu rātrau ca yadi vā divā ||
(divārātrau ca ye nityaṃ svapnajāgaraṇocitāḥ |)
na teṣāṃ svapatāṃ doṣo jāgratāṃ vāpi jāyate ||
1931 ed. SS.3.4.42
nidrānāśo 'nilāt pittānmanastāpāt kṣayād api || saṃbhavaty
abhighātāc ca pratyanīkaiḥ praśāmyati ||
1931 ed. SS.3.4.43
nidrānāśe 'bhyaṅgayogo mūrdhni tailaniṣevaṇam ||
gātrasyodvartanaṃ caiva hitaṃ saṃvāhanāni ca ||
1931 ed. SS.3.4.44
śāligodhūmapiṣṭānnabhakṣyair aikṣavasaṃskṛtaiḥ || bhojanaṃ
madhuraṃ snigdhaṃ kṣīramāṃsarasādibhiḥ ||
1931 ed. SS.3.4.45
rasair bileśayānāṃ ca viṣkirāṇāṃ tathaiva ca ||
drākṣāsitekṣudravyāṇām upayogo bhavenniśi ||
1931 ed. SS.3.4.46
śayanāsanayānāni manojñāni mṛdūni ca ||
nidrānāśe tu kurvīta tathānyāny api buddhimān ||
1931 ed. SS.3.4.47
nidrātiyoge vamanaṃ hitaṃ saṃśodhanāni ca || laṅghanaṃ
raktamokṣaś ca manovyākulanāni ca ||
1931 ed. SS.3.4.48
kaphamedoviṣārtānāṃ rātrau jāgaraṇaṃ hitam || divāsvapnaś ca
tṛṭśūlahikkājīrṇātisāriṇām ||
1931 ed. SS.3.4.49
indriyārtheṣv asaṃprāptir gauravaṃ jṛmbhaṇaṃ klamaḥ ||
nidrārtasyeva yasyehā tasya tandrāṃ vinirdiśet ||
1931 ed. SS.3.4.50
pītvaikamanilocchvāsamudveṣṭan vivṛtānanaḥ || yaṃ muñcati
sanetrāsraṃ sa jṛmbha iti saṃjñitaḥ ||
1931 ed. SS.3.4.51
yo 'nāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ || klamaḥ sa iti
vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ ||
1931 ed. SS.3.4.52
sukhasparśaprasaṅgitvaṃ duḥkhadveṣaṇalolatā || śaktasya cāpy
anutsāhaḥ karmasv ālasyam ucyate ||
1931 ed. SS.3.4.53
utkliśyānnaṃ na nirgacchet prasekaṣṭhīvaneritam || hṛdayaṃ
pīḍyate cāsya tamutkleśaṃ vinirdiśet ||
1931 ed. SS.3.4.54
vaktre madhuratā tandrā hṛdayodveṣṭanaṃ bhramaḥ || na
cānnamabhikāṅkṣeta glāniṃ tasya vinirdiśet ||
1931 ed. SS.3.4.55
ārdracarmāvanaddhaṃ vā(hi)yo gātram abhimanyate || tathā guru
śiro 'tyarthaṃ gauravaṃ tad vinirdiśet ||
1931 ed. SS.3.4.56
mūrcchā pittatamaḥprāyā, rajaḥpittānilādbhramaḥ ||
tamovātakaphāttandrā, nidrā śleṣmatamobhavā ||
1931 ed. SS.3.4.57
garbhasya khalu rasanimittā mārutādhmānanimittā ca parivṛddhir
bhavati ||
1931 ed. SS.3.4.58
bhavanti cātra | tasyāntareṇa nābhes tu jyotiḥsthānaṃ dhruvaṃ
smṛtam || tad ādhamati vātas tu dehas tenāsya vardhate ||
1931 ed. SS.3.4.59
ūṣmaṇā sahitaś cāpi dārayaty asya mārutaḥ || ūrdhvaṃ
tiryagadhastāc ca srotāṃsy api yathā tathā ||
1931 ed. SS.3.4.60
dṛṣṭiś ca romakūpāś ca na vardhante kadācana || dhruvāṇy etāni
martyānām iti dhanvantarer matam ||
1931 ed. SS.3.4.61
śarīre kṣīyamāṇe 'pi vardhete dvāvimau sadā || svabhāvaṃ prakṛtiṃ
kṛtvā nakhakeśāv iti sthitiḥ ||
1931 ed. SS.3.4.62
sapta prakṛtayo bhavanti --- doṣaiḥ pṛthak, dviśaḥ, samastaiś ca
||
1931 ed. SS.3.4.63
śukraśoṇitasaṃyoge yo bhaved doṣa utkaṭaḥ || prakṛtir jāyate tena
tasyā me lakṣaṇaṃ śṛṇu ||
1931 ed. SS.3.4.64
tatra yaḥ prajāgarūkaḥ śītadveṣī durbhagaḥ steno matsaryanāryo
gāndharvacittaḥ sphuṭitakaracaraṇo 'lparūkṣaśmaśrunakhakeśaḥ
krāthī dantanakhakhādī ca bhavati ||
1931 ed. SS.3.4.65
adhṛtiradṛḍhasauhṛdaḥ kṛtaghnaḥ kṛśaparuṣo dhamanītataḥ pralāpī
|| drutagatiraṭano 'navasthitātmā viyati ca gacchati saṃbhrameṇa
suptaḥ ||
1931 ed. SS.3.4.66
avyavasthitamatiś caladṛṣṭir mandaratnadhanasaṃcayamitraḥ ||
kiṃcid eva vilapaty anibaddhaṃ mārutaprakṛtir eṣa manuṣyaḥ ||
1931 ed. SS.3.4.67
vātikāś cājagomāyuśaśākhūṣṭraśunāṃ tathā || gṛdhrakākakharādīnām
anūkaiḥ kīrtitā narāḥ ||
1931 ed. SS.3.4.68
svedano durgandhaḥ
pītaśithilāṅgastāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalo durbhago
valipalitakhālity ajuṣṭo bahubhuguṣṇadveṣī kṣiprakopaprasādo
madhyamabalo madhyamāyuś ca bhavati ||
1931 ed. SS.3.4.69
medhāvī nipuṇamatir vigṛhya
vaktā tejasvī samitiṣu durnivāravīryaḥ ||
suptaḥ san kanakapalāśakarṇikārān
saṃpaśyed api ca hutāśavidyudulkāḥ ||
1931 ed. SS.3.4.70
na bhayāt praṇamed anateṣv amṛduḥ praṇateṣv api sāntvanadānaruciḥ
|| bhavatīha sadā vyathitāsya gatiḥ sa bhaved iha
pittakṛtaprakṛtiḥ ||
1931 ed. SS.3.4.71
bhujaṅgolūkagandharvayakṣamārjāravānaraiḥ ||
vyāghrarkṣanakulānūkaiḥ paittikās tu narāḥ smṛtāḥ ||
1931 ed. SS.3.4.72
dūrvendīvaranistriṃśārdrāriṣṭakaśarakāṇḍānām anyatamavarṇaḥ
subhagaḥ priyadarśano madhurapriyaḥ kṛtajño dhṛtimān sahiṣṇur
alolupo balavāṃś ciragrāhī dṛḍhavairaś ca bhavati ||
1931 ed. SS.3.4.73
śuklākṣaḥ sthirakuṭilāli(ti)nīlakeśo lakṣmīvān
jaladamṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ ||
suptaḥ san sakamalahaṃsacakravākān saṃpaśyed api ca jalāśayān
manojñān ||
1931 ed. SS.3.4.74
raktāntanetraḥ suvibhaktagātraḥ snigdhacchaviḥ sattvaguṇopapannaḥ
|| kleśakṣamo mānayitā gurūṇāṃ jñeyo balāsaprakṛtirmanuṣyaḥ ||
1931 ed. SS.3.4.75
dṛḍhaśāstramatiḥ sthiramitradhanaḥ parigaṇya cirāt pradadāti bahu
|| pariniścitavākyapadaḥ satataṃ gurumānakaraś ca bhavet sa sadā
||
1931 ed. SS.3.4.76
brahmarudrendravaruṇaiḥ siṃhāśvagajagovṛṣaiḥ ||
tārkṣyahaṃsasamānūkāḥ śleṣmaprakṛtayo narāḥ ||
1931 ed. SS.3.4.77
dvayor vā tisṛṇāṃ vāpi prakṛtīnāṃ tu lakṣaṇaiḥ || jñātvā
saṃsargajā vaidyaḥ prakṛtīr abhinirdiśet ||
1931 ed. SS.3.4.78
prakopo vānyabhāvo vā kṣayo vā nopajāyate || prakṛtīnāṃ
svabhāvena jāyate tu gatāyuṣaḥ ||
1931 ed. SS.3.4.79
viṣajāto yathā kīṭo na viṣeṇa vipadyate || tadvatprakṛtayo
martyaṃ śaknuvanti na bādhitum ||
1931 ed. SS.3.4.80
prakṛtimiha narāṇāṃ bhautikīṃ kecid āhuḥ pavanadahanatoyaiḥ
kīrtitās tās tu tisraḥ || sthiravipulaśarīraḥ pārthivaś ca
kṣamāvān śucir atha cirajīvī nābhasaḥ khair mahadbhiḥ ||
1931 ed. SS.3.4.81
śaucam āstikyam abhyāso vedeṣu gurupūjanam || priyātithitvam ijyā
ca brahmakāyasya lakṣaṇam ||
1931 ed. SS.3.4.82
māhātmyaṃ śauryam ājñā ca satataṃ śāstrabuddhitā || bhṛtyānāṃ
bharaṇaṃ cāpi māhendraṃ kāyalakṣaṇam ||
1931 ed. SS.3.4.83
śītasevā sahiṣṇutvaṃ paiṅgalyaṃ harikeśatā || priyavāditvam ity
etad vāruṇaṃ kāyalakṣaṇam ||
1931 ed. SS.3.4.84
madhyasthatā sahiṣṇutvam arthasyāgamasaṃcayau ||
mahāprasavaśaktitvaṃ kauberaṃ kāyalakṣaṇam ||
1931 ed. SS.3.4.85
gandhamālyapriyatvaṃ ca nṛtyavāditrakāmitā || vihāraśīlatā caiva
gāndharvaṃ kāyalakṣaṇam ||
1931 ed. SS.3.4.86
prāptakārī dṛḍhotthāno nirbhayaḥ smṛtimān śuciḥ ||
rāgamohamadadveṣair varjito yāmyasattvavān ||
1931 ed. SS.3.4.87
|japavratabrahmacaryahomādhyayanasevinam || jñānavijñānasaṃpannam
ṛṣisattvaṃ naraṃ viduḥ ||
1931 ed. SS.3.4.88
saptaite sāttvikāḥ kāyā rājasāṃs tu nibodha me || aiśvaryavantaṃ
raudraṃ ca śūraṃ caṇḍamasūyakam ||
1931 ed. SS.3.4.89
ekāśinaṃ caudarikamāsuraṃ sattvam īdṛśam || tīkṣṇam āyāsinaṃ
bhīruṃ caṇḍaṃ māyānvitaṃ tathā ||
1931 ed. SS.3.4.90
vihārācāracapalaṃ sarpasattvaṃ vidurnaram || pravṛddhakāmasevī
cāpy ajasrāhāra eva ca ||
1931 ed. SS.3.4.91
amarṣaṇo 'navasthāyī śākunaṃ kāyalakṣaṇam || ekāntagrāhitā
raudram asūyā dharmabāhyatā ||
1931 ed. SS.3.4.92
bhṛśam ātmastavaś cāpi rākṣasaṃ kāyalakṣaṇam || ucchiṣṭāhāratā
taikṣṇyaṃ sāhasapriyatā tathā ||
1931 ed. SS.3.4.93
strīlolupatvaṃ nairlajjyaṃ paiśācaṃ kāyalakṣaṇam || asaṃvibhāgam
alasaṃ duḥkhaśīlam asūyakam ||
1931 ed. SS.3.4.94
lolupaṃ cāpy adātāraṃ pretasattvaṃ vidurnaram || ṣaḍ ete rājasāḥ
kāyāḥ, tāmasāṃs tu nibodha me ||
1931 ed. SS.3.4.95
durmedhastvaṃ mandatā ca svapne maithunanityatā || nirākariṣṇutā
caiva vijñeyāḥ pāśavā guṇāḥ ||
1931 ed. SS.3.4.96
anavasthitatā maurkhyaṃ bhīrutvaṃ salilārthitā ||
parasparābhimardaś ca matsyasattvasya lakṣaṇam ||
1931 ed. SS.3.4.97
ekasthānaratir nityam āhāre kevale rataḥ || vānaspatyo naraḥ
sattvadharmakāmārthavarjitaḥ ||
1931 ed. SS.3.4.98
ity ete trividhāḥ kāyāḥ proktā vai tāmasās tathā || kāyānāṃ
prakṛtīrjñātvā tv anurūpāṃ kriyāṃ caret ||
1931 ed. SS.3.4.99
mahāprakṛtayastvetā rajaḥsattvatamaḥkṛtāḥ || proktā lakṣaṇataḥ
samyag bhiṣak tāś ca vibhāvayet ||
1931 ed. SS.3.4.trailer
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ nāma
caturtho 'dhyāyaḥ ||4 ||
pañcamo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. SS.3.5.1
athātaḥ śarīrasaṃkhyāvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. SS.3.5.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. SS.3.5.3
śukraśoṇitaṃ garbhāśayastham ātmaprakṛtivikārasaṃmūrcchitaṃ
'garbha' ity ucyate | taṃ cetanāvasthitaṃ vāyur vibhajati, teja
enaṃ pacati, āpaḥ kledayanti, pṛthivī saṃhanti, ākāśaṃ
vivardhayati; evaṃ vivardhitaḥ sa yadā
hastapādajihvāghrāṇakarṇanitambādibhir aṅgair upetas tadā
'śarīraṃ' iti saṃjñāṃ labhate | tac ca ṣaḍaṅgaṃ --- śākhāś
catasro, madhyaṃ pañcamaṃ, ṣaṣṭhaṃ śira iti ||
1931 ed. SS.3.5.4
ataḥ paraṃ pratyaṅgāni vakṣyante ---
mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭanāsācibukabastigrīvā ity etā ekaikāḥ,
karṇanetrabhrūśaṅkhāṃsagaṇḍakakṣastanavṛṣaṇapārśvasphigjānubāhūruprabhṛtayo
dve dve, viṃśatir aṅgulayaḥ, srotāṃsi vakṣyamāṇāni , eṣa
pratyaṅgavibhāga uktaḥ ||
1931 ed. SS.3.5.5
tasya punaḥ saṃkhyānaṃ --- tvacaḥ kalā dhātavo malā doṣā
yakṛtplīhānau phupphusa uṇḍuko hṛdayamāśayā antrāṇi vṛkkau
srotāṃsi kaṇḍarā jālāni kūrcā rajjavaḥ sevanyaḥ saṅghātāḥ sīmantā
asthīni sandhayaḥ snāyavaḥ peśyo marmāṇi sirā dhamanyo yogavahāni
srotāṃsi ca ||
1931 ed. SS.3.5.6
tvacaḥ sapta, kalāḥ sapta, āśayāḥ sapta, dhātavaḥ sapta, sapta
sirāśatāni, pañca peśīśatāni, nava snāyuśatāni, trīṇyasthiśatāni,
dve daśottare saṃdhiśate, saptottaraṃ marmaśataṃ,
caturviṃśatirdhamanyaḥ, trayo doṣāḥ, trayo malāḥ, nava
srotāṃsi,(ṣoḍaśa kaṇḍarāḥ, ṣoḍaśa jālāni, ṣaṭ kūrcāḥ, catasro
rajjavaḥ, sapta sevanyaḥ, caturdaśa saṅghātāḥ, caturdaśa sīmantāḥ,
dvāviṃśatir yogavahāni srotāṃsi, dvikānyantrāṇi ) ceti samāsaḥ ||
1931 ed. SS.3.5.7
vistāro 'ta ūrdhvaṃ --- tvaco 'bhihitāḥ kalā dhātavo malā doṣā
yakṛtplīhānau phupphusa uṇḍuko hṛdayaṃ vṛkkau ca ||
1931 ed. SS.3.5.8
āśayās tu vātāśayaḥ, pittāśayaḥ, śleṣmāśayo, raktāśaya, āmāśayaḥ,
pakvāśayo, mūtrāśayaḥ, strīṇāṃ garbhāśayo 'ṣṭama iti ||
1931 ed. SS.3.5.9
sārdhatrivyāmānyantrāṇi puṃsāṃ, strīṇāmardhavyāmahīnāni ||
1931 ed. SS.3.5.10
śravaṇanayanavadanaghrāṇagudameḍhrāṇi nava srotāṃsi narāṇāṃ
bahirmukhāni, etāny eva strīṇāmaparāṇi ca trīṇi dve stanayor
adhastādraktavahaṃ ca ||
1931 ed. SS.3.5.11
ṣoḍaśa kaṇḍarāḥ --- tāsāṃ catasraḥ pādayoḥ, tāvatyo
hastagrīvāpṛṣṭheṣu; tatra hastapādagatānāṃ kaṇḍarāṇāṃ nakhā
(agra)prarohāḥ, grīvāhṛdayanibandhinīnām adhobhāgagatānāṃ meḍhraṃ,
śroṇipṛṣṭhanibandhinīnām adhobhāgagatānāṃ bimbaṃ , mūrdhoruvakṣoṃ
'sapiṇḍādīnāṃ ca ||
1931 ed. SS.3.5.12
māṃsasirāsnāyvasthijālāni pratyekaṃ catvāri catvāri, tāni
maṇibandhagulphasaṃśritāni parasparanibaddhāni
parasparasaṃśliṣṭāni parasparagavākṣitāni ceti, yairgavākṣitamidaṃ
śarīram ||
1931 ed. SS.3.5.13
ṣaṭ kūrcāḥ, te hastapādagrīvāmeḍhreṣu; hastayor dvau, pādayor
dvau, grīvāmeḍhrayor ekaikaḥ ||
1931 ed. SS.3.5.14
mahatyo māṃsarajjavaś catasraḥ --- pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ
peśīnibandhanārthaṃ dve bāhye, ābhyantare ca dve ||
1931 ed. SS.3.5.15
sapta sevanyaḥ; sirasi vibhaktāḥ pañca, jihvāśephasor ekaikā; tāḥ
parihartavyāḥ śastreṇa ||
1931 ed. SS.3.5.16
caturdaśāsthnāṃ saṃghātāḥ; teṣāṃ trayo gulphajānuvaṅkṣaṇeṣu,
etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau, trikaśirasor ekaikaḥ ||
1931 ed. SS.3.5.17
caturdaśaiva sīmantāḥ; te cāsthisaṅghātavadgaṇanīyāḥ, yatas tair
yuktā asthisaṃghātāḥ; ye hy uktāḥ saṃghātās te khalv
aṣṭādaśaikeṣām ||
1931 ed. SS.3.5.18
trīṇi saṣaṣṭīny asthiśatāni vedavādino bhāṣante; śalyatantre tu
trīṇy eva śatāni | teṣāṃ saviṃśam asthiśataṃ śākhāsu,
saptadaśottaraṃ śataṃ śroṇipārśvapṛṣṭhoraḥsu, grīvāṃ praty ūrdhvaṃ
triṣaṣṭiḥ, evam asthnāṃ trīṇi śatāni pūryante ||
1931 ed. SS.3.5.19
ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ trīṇi trīṇi tāni pañcadaśa,
talakūrcagulphasaṃśritāni daśa, pārṣṇyām ekaṃ, jaṅghāyāṃ dve,
jānuny ekaṃ, ekam ūrāv iti, triṃśadevam ekasmin sakthni bhavanti,
etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; śroṇyāṃ pañca, teṣāṃ
gudabhaganitambeṣu catvāri, trikasaṃśritam ekaṃ, pārśve ṣaṭtriṃśad
ekasmin , dvitīye 'pyevaṃ, pṛṣṭhe triṃśat, aṣṭāvurasi , dve
aṃsaphalake , grīvāyāṃ nava, kaṇṭhanāḍyāṃ catvāri, dve hanvoḥ,
dantā dvātriṃśat, nāsāyāṃ trīṇi, ekaṃ tāluni, gaṇḍakarṇaśaṅkheṣv
ekaikaṃ, ṣaṭ śirasīti ||
1931 ed. SS.3.5.20
etāni pañcavidhāni bhavanti; tad yathā ---
kapālarucakataruṇavalayanalakasaṃjñāni | teṣāṃ
jānunitambāṃsagaṇḍatāluśaṅkhaśiraḥsu kapālāni, daśanās tu
rucakāni, ghrāṇakarṇagrīvākṣikoṣeṣu taruṇāni, pārśvapṛṣṭhoraḥsu
valayāni, śeṣāṇi nalakasaṃjñāni ||
1931 ed. SS.3.5.21
bhavanti cātra |
abhyantaragataiḥ sārairyathā tiṣṭhanti bhūruhāḥ ||
asthisārais tathā dehā dhriyante dehināṃ dhruvam ||
1931 ed. SS.3.5.22
tasmāc ciravinaṣṭeṣu tvaṅmāṃseṣu śarīriṇām ||
asthīni na vinaśyanti sārāṇy etāni dehinām ||
1931 ed. SS.3.5.23
māṃsāny atra nibaddhāni sirābhiḥ snāyubhis tathā ||
asthīny ālambanaṃ kṛtvā na śīryante patanti vā ||
1931 ed. SS.3.5.24
sandhayas tu dvividhāś ceṣṭāvantaḥ, sthirāś ca ||
1931 ed. SS.3.5.25
śākhāsu hanvoḥ kaṭyāṃ ca ceṣṭāvantas tu sandhayaḥ ||
śeṣās tu sandhayaḥ sarve vijñeyā hi sthirā budhaiḥ ||
1931 ed. SS.3.5.26
saṅkhyātas tu daśottare dve śate; teṣāṃ śākhāsvaṣṭaṣaṣṭiḥ,
ekonaṣaṣṭiḥ koṣṭhe, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ tryaśītiḥ | ekaikasyāṃ
pādāṅgulyāṃ tryastrayaḥ, dvāvaṅguṣṭhe, te caturdaśa;
jānugulphavaṅkṣaṇeṣv ekaikaḥ, evaṃ saptadaśaikasmin sakthni
bhavanti; etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; trayaḥ kaṭīkapāleṣu,
caturviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe, tāvanta eva pārśvayoḥ, urasyāṣṭau;
tāvanta eva grīvāyāṃ, trayaḥ kaṇṭhe, nāḍīṣu
hṛdayaklomanibaddhāsvaṣṭādaśa, dantaparimāṇā dantamūleṣu, ekaḥ
kākalake nāsāyāṃ ca, dvau vartmamaṇḍalajau netrāśrayau,
gaṇḍakarṇaśaṅkheṣv ekaikaḥ, dvau hanusandhī, dvāv upariṣṭād
bhruvoḥ śaṅkhayoś ca, pañca śiraḥkapāleṣu, eko mūrdhni ||
1931 ed. SS.3.5.27
ta ete sandhayo 'ṣṭavidhāḥ ---
korolūkhalasāmudgaprataratunnasevanīvāyasatuṇḍamaṇḍalaśaṅkhāvartāḥ
| teṣām aṅgulimaṇibandhagulphajānukūrpareṣu korāḥ sandhayaḥ,
kakṣāvaṅkṣaṇadaśaneṣūlūkhalāḥ, aṃsapīṭhagudabhaganitambeṣu
sāmudgāḥ, grīvāpṛṣṭhavaṃśayoḥ pratarāḥ, śiraḥkaṭīkapāleṣu
tunnasevanyaḥ, hanor ubhayatastu vāyasatuṇḍaḥ,
kaṇṭhahṛdayanetraklomanāḍīṣu maṇḍalāḥ, śrotraśṛṅgāṭakeṣu
śaṅkhāvartāḥ | teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ ||
1931 ed. SS.3.5.28
asthnāṃ tu sandhayo hyete kevalāḥ parikīrtitāḥ ||
peśīsnāyusirāṇāṃ tu sandhisaṅkhyā na vidyate ||
1931 ed. SS.3.5.29
nava snāyuśatāni | tāsāṃ śākhāsu ṣaṭśatāni, dve śate triṃśac ca
koṣṭhe, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ saptatiḥ | ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ
ṣaṭ nicitāḥ, tāstriṃśat, tāvatya eva talakūrcagulpheṣu, tāvatya
eva jaṅghāyāṃ, daśa jānuni, catvāriṃśadūrau, daśa vaṅkṣaṇe, śatam
adhyardham evam ekasmin sakthni bhavanti, etenetarasakthi bāhū ca
vyākhyātau; ṣaṣṭiḥ kaṭyāṃ, pṛṣṭhe 'śītiḥ, pārśvayoḥ ṣaṣṭiḥ, urasi
triṃśat; ṣaṭtriṃśadgrīvāyāṃ, mūrdhni catustriṃśat; evaṃ nava
snāyuśatāni vyākhyātāni (bhavanti) ||
1931 ed. SS.3.5.30
bhavanti cātra |
snāyūś caturvidhā vidyāt tās tu sarvā nibodha me ||
pratānavatyo vṛttāś ca pṛthvyaś ca śuṣirās tathā ||
1931 ed. SS.3.5.31
pratānavatyaḥ śākhāsu sarvasandhiṣu cāpy atha || vṛttās tu
kaṇḍarāḥ sarvā vijñeyāḥ kuśalairiha ||
1931 ed. SS.3.5.32
āmapakvāśayānteṣu bastau ca śuṣirāḥ khalu || pārśvorasi tathā
pṛṣṭhe pṛthulāś ca śirasyatha ||
1931 ed. SS.3.5.33
nauryathā phalakāstīrṇā bandhanairbahubhir yutā || bhārakṣamā
bhaved apsu nṛyuktā susamāhitā ||
1931 ed. SS.3.5.34
evam eva śarīre 'smin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ | snāyubhir
bahubhir baddhāstena bhārasahā narāḥ ||
1931 ed. SS.3.5.35
na hy asthīni na vā peśyo na sirā na ca sandhayaḥ || vyāpāditās
tathā hanyuryathā snāyuḥ śarīriṇam ||
1931 ed. SS.3.5.36
yaḥ snāyūḥ pravijānāti bāhyāś cābhyantarās tathā || sa gūḍhaṃ
śalyamāhartuṃ dehācchaknoti dehinām ||
1931 ed. SS.3.5.37
pañca peśīśatāni bhavanti | tāsāṃ catvāri śatāni śākhāsu, koṣṭhe
ṣaṭṣaṣṭiḥ, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ catustriṃśat | ekaikasyāṃ tu
pādāṅgulyāṃ tisrastisrastāḥ pañcadaśa, daśa prapade, pādopari
kūrcasanniviṣṭāstāvatya eva, daśa gulphatalayoḥ, gulphajānvantare
viṃśatiḥ, pañca jānuni, viṃśatir ūrau, daśa vaṅkṣaṇe, śatam evam
ekasmin sakthni bhavanti, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau;
tisraḥ pāyau, ekā meḍhre, sevanyāṃ cāparā, dve vṛṣaṇayoḥ, sphicoḥ
pañca pañca, dve bastiśirasi, pañcodare, nābhyāmekā,
pṛṣṭhordhvasanniviṣṭāḥ pañca pañca dīrghāḥ, ṣaṭ pārśvayoḥ, daśa
vakṣasi, akṣakāṃsau prati samantāt sapta, dve hṛdayāmāśayayoḥ, ṣaṭ
yakṛtplīhoṇḍukeṣu; grīvāyāṃ catasraḥ, aṣṭau hanvoḥ, ekaikā
kākalakagalayoḥ, dve tāluni, ekā jihvāyāṃ, oṣṭhayor dve, nāsāyāṃ
dve, dve netrayoḥ, gaṇḍayoś catasraḥ, karṇayor dve, catasro
lalāṭe, ekā śirasīti; evam etāni pañca peśīśatāni ||
1931 ed. SS.3.5.38
bhavati cātra | sirāsnāyvasthiparvāṇi sandhayaś ca śarīriṇām ||
peśībhiḥ saṃvṛtānyatra balavanti bhavantyataḥ ||
1931 ed. SS.3.5.39
strīṇāṃ tu viṃśatir adhikā | daśa tāsāṃ stanayor ekaikasmin pañca
pañceti, yauvane tāsāṃ parivṛddhiḥ; apatyapathe catasraḥ --- tāsāṃ
prasṛte 'bhyantarato dve, mukhāśrite bāhye ca vṛtte dve,
garbhacchidrasaṃśritāstisraḥ, śukrārtavapraveśinyas tisra eva |
pittapakvāśayayor madhye garbhaśayyā, yatra garbhas tiṣṭhati ||
1931 ed. SS.3.5.40
tāsāṃ
bahalapelavasthūlāṇupṛthuvṛttahrasvadīrghāsthiramṛduślakṣṇakarkaśabhāvāḥ
sandhyasthisirāsnāyupracchādakā yathāpradeśaṃ svabhāvata eva
bhavanti ||
1931 ed. SS.3.5.41
bhavati cātra | puṃsāṃ peśyaḥ purastād yāḥ proktā lakṣaṇamuṣkajāḥ
|| strīṇām āvṛtya tiṣṭhanti phalam antargataṃ hi tāḥ ||
1931 ed. SS.3.5.42
marmasirādhamanīsrotasāmanyatra pravibhāgaḥ ||
1931 ed. SS.3.5.43
śaṅkhanābhyākṛtiryonistryāvartā sā prakīrtitā ||
tasyāstṛtīye tvāvarte garbhaśayyā pratiṣṭhitā ||
1931 ed. SS.3.5.44
yathā rohitamatsyasya mukhaṃ bhavati rūpataḥ ||
tatsaṃsthānāṃ tathārūpāṃ garbhaśayyāṃ vidurbudhāḥ ||
1931 ed. SS.3.5.45
ābhugno 'bhimukhaḥ śete garbho garbhāśaye striyāḥ ||
sa yoniṃ śirasā yāti svabhāvāt prasavaṃ prati ||
1931 ed. SS.3.5.46
tvakparyantasya dehasya yo 'yam aṅgaviniścayaḥ ||
śalyajñānād ṛte naiṣa varṇyate 'ṅgeṣu keṣucit ||
1931 ed. SS.3.5.47
tasmān niḥsaṃśayaṃ jñānaṃ hartrā śalyasya vāñchatā ||
śodhayitvā mṛtaṃ samyag draṣṭavyo 'ṅgaviniścayaḥ ||
1931 ed. SS.3.5.48
pratyakṣato hi yad dṛṣṭaṃ śāstradṛṣṭaṃ ca yad bhavet || samāsatas
tad ubhayaṃ bhūyo jñānavivardhanam ||
1931 ed. SS.3.5.49
tasmāt samastagātram aviṣopahatam adīrghavyādhipīḍitam
avarṣaśatikaṃ niḥsṛṣṭāntrapurīṣaṃ puruṣam avahanty āmāpagāyāṃ
nibaddhaṃ pañjarasthaṃ muñja valkala kuśa śaṇādīnām anyatamenāveṣṭitāṅgapratyaṅgam
aprakāśe deśe kothayet, samyak prakuthitaṃ coddhṛtya tato dehaṃ
saptarātrād uśīra bāla veṇu valkala kūrcānām anyatamena śanaiḥ śanair
avagharṣayaṃs tvagādīn sarvān eva bāhyābhyantarān
aṅgapratyaṅgaviśeṣān yathoktān lakṣayec cakṣuṣā ||
1931 ed. SS.3.5.50
(ślokau cātra bhavataḥ |)
na śakyaś cakṣuṣā draṣṭuṃ dehe sūkṣmatamo vibhuḥ |
dṛśyate jñānacakṣurbhis tapaścakṣurbhir eva ca ||
1931 ed. SS.3.5.51
śarīre caiva śāstre ca dṛṣṭārthaḥ syād viśāradaḥ ||
dṛṣṭaśrutābhyāṃ sandeham avāpohyācaret kriyāḥ ||
1931 ed. SS.3.5.trailer
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne śarīrasaṃkhyāvyākaraṇaśārīraṃ
nāma pañcamo 'dhyāyaḥ ||5 ||
ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ |
1931 ed. SS.3.6.1
athātaḥ pratyekam armanirdeśaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. SS.3.6.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. SS.3.6.3
saptottaraṃ marmaśatam | tāni marmāṇi pañcātmakāni bhavanti, tad
yathā --- māṃsamarmāṇi, sirāmarmāṇi, snāyumarmāṇi, asthimarmāṇi;
sandhimarmāṇi ceti; na khalu
māṃsasirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni marmāṇi bhavanti, yasmān
nopalabhyante ||
1931 ed. SS.3.6.4
tatraikādaśa māṃsamarmāṇi, ekacatvāriṃśat sirāmarmāṇi,
saptaviṃśatiḥ snāyumarmāṇi, aṣṭāv asthimarmāṇi, viṃśatiḥ
sandhimarmāṇi ceti | tad etat saptottaraṃ marmaśatam ||
1931 ed. SS.3.6.5
teṣām ekādaśaikasmin sakthni bhavanti, etenetarasakthi bāhū ca
vyākhyātau, udarorasor dvādaśa, caturdaśa pṛṣṭhe, grīvāṃ
pratyūrdhvaṃ saptatriṃśat ||
1931 ed. SS.3.6.6
tatra sakthimarmāṇi
kṣipratalahṛdayakūrcakūrcaśirogulphendrabastijānvāṇyūrvīlohitākṣāṇi
viṭapaṃ ceti, etenetaratsakthi vyākhyātam | udarorasos tu
gudabastinābhihṛdayastanamūla-stanarohitāpalāpānyapastambhau ceti
| pṛṣṭhamarmāṇi tu
kaṭīkataruṇakukundaranitambapārśvasandhibṛhatyaṃsaphalakānyaṃsau
ceti | bāhumarmāṇi tu
kṣipratalahṛdayakūrcakūrcaśiromaṇibandhendrabastikūrparāṇyūrvīlohitākṣaṇi
kakṣadharaṃ ceti; etenetaro bāhurvyākhyātaḥ | jatruṇa ūrdhvaṃ
(marmāṇi) catasro dhamanyo 'ṣṭau mātṛkā dve kṛkāṭike dve vidhure
dve phaṇe dvāv apāṅgau dvāv āvartau dvāv utkṣepau dvau śaṅkhāv ekā
sthapanī pañca sīmantāś catvāri śṛṅgāṭakāny eko 'dhipatir iti ||
1931 ed. SS.3.6.7
tatra talahṛdayendrabastigudastanarohitāni māṃsamarmāṇi,
nīladhamanīmātṛkāśṛṅgāṭakāpāṅgasthapanīphaṇastanamūlāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohitākṣorvyaḥ
sirāmarmāṇi,
āṇīviṭapakakṣadharakūrcakūrcaśirobastikṣiprāṃsavidhurotkṣepāḥ
snāyumarmāṇi, kaṭīkataruṇanitambāṃsaphalakaśaṅkhāstvasthimarmāṇi,
jānukūrparasīmantādhipatigulphamaṇibandhakukundarānartakṛkāṭikāś
ceti sandhimarmāṇi ||
1931 ed. SS.3.6.8
tāny etāni pañcavikalpāni marmāṇi bhavanti | tad yathā ---
sadyaḥprāṇaharāṇi, kālāntaraprāṇaharāṇi, viśalyaghnāni,
vaikalyakarāṇi, rujākarāṇīti | tatra sadyaḥprāṇaharāṇy
ekonaviṃśatiḥ, kālāntaraprāṇaharāṇi trayastriṃśat, trīṇi
viśalyaghnāni, catuścatvāriṃśad vaikalyakarāṇi, aṣṭau rujākarāṇīti
||
1931 ed. SS.3.6.9
bhavanti cātra |
śṛṅgāṭakāny adhipatiḥ śaṅkhau kaṇṭhasirā gudam ||
hṛdayaṃ bastinābhī ca ghnanti sadyo hatāni tu ||
1931 ed. SS.3.6.10
vakṣomarmāṇi sīmantatalakṣiprendrabastayaḥ ||
kaṭīkataruṇe sandhī pārśvajau bṛhatī ca yā ||
1931 ed. SS.3.6.11
nitambāv iti caitāni kālāntaraharāṇi tu ||
utkṣepau sthapanī caiva viśalyaghnāni nirdiśet ||
1931 ed. SS.3.6.12
lohitākṣāṇi jānūrvīkūrcaviṭapakūrparāḥ ||
kukundare kakṣadhare vidhure sakṛkāṭike ||
1931 ed. SS.3.6.13
aṃsāṃsaphalakāpāṅgā nīle manye phaṇe tathā ||
vaikalyakaraṇāny āhur āvartau dvau tathaiva ca ||
1931 ed. SS.3.6.14
gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve kūrcaśirāṃsi ca ||
rujākarāṇi jānīyād aṣṭāv etāni buddhimān ||
kṣiprāṇi viddhamātrāṇi ghnanti kālāntareṇa ca ||
1931 ed. SS.3.6.15
marmāṇi nāma māṃsasirāsnāyvasthisandhisannipātāḥ; teṣu svabhāvata
eva viśeṣeṇa prāṇās tiṣṭhanti; tasmān marmasv abhihatās tāṃs tān
bhāvān āpadyante ||
1931 ed. SS.3.6.16
tatra sadyaḥprāṇaharāṇyāgneyāni, agniguṇeṣvāśu kṣīṇeṣu
kṣapayanti; kālāntaraprāṇaharāṇi saumyāgneyāni, agniguṇeṣvāśu
kṣīṇeṣu krameṇa ca somaguṇeṣu kālāntareṇa kṣapayanti;
viśalyaprāṇaharāṇi vāyavyāni, śalyamukhāvaruddho yāvad antarvāyus
tiṣṭhati tāvaj jīvati, uddhṛtamātre tu śalye marmasthānāśrito
vāyurniṣkrāmati, tasmāt saśalyo jīvaty uddhṛtaśalyo mriyate
(pākātpatitaśalyo vā jīvati) ; vaikalyakarāṇi saumyāni, somo hi
sthiratvāc chaityāc ca trāṇāvalambanaṃ karoti;
rujākarāṇyagnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni, viśeṣataś ca tau rujākarau,
pāñcabhautikīṃ ca rujām āhur eke ||
1931 ed. SS.3.6.17
kecid āhur māṃsādīnāṃ pañcānām api samastānāṃ vivṛddhānāṃ ca
samavāyāt sadyaḥprāṇaharāṇi, ekahīnānām alpānāṃ vā
kālāntaraprāṇaharāṇi, dvihīnānāṃ viśalyaprāṇaharāṇi, trihīnānāṃ
vaikalyakarāṇi, ekasminn eva rujākarāṇīti | naivaṃ, yato
'sthimarmasvapyabhihateṣu śoṇitāgamanaṃ bhavati ||
1931 ed. SS.3.6.18
bhavanti cātra |
caturvidhā yās tu sirāḥ śarīre prāyeṇa tā marmasu sanniviṣṭāḥ ||
snāyvasthimāṃsāni tathaiva sandhīn santarpya dehaṃ pratipālayanti
||
1931 ed. SS.3.6.19
tataḥ kṣate marmaṇi tāḥ pravṛddhaḥ samantato vāyur abhistṛṇoti
||vivardhamānas tu sa mātariśvā rujaḥ sutīvrāḥ pratanoti kāye ||
1931 ed. SS.3.6.20
rujābhibhūtaṃ tu tataḥ śarīraṃ pralīyate naśyati cāsya saṃjñā ||
ato hi śalyaṃ vinihartumicchanmarmāṇi yatnena parīkṣya karṣet ||
1931 ed. SS.3.6.21
etena śeṣaṃ vyākhyātam ||
1931 ed. SS.3.6.22
tatra sadyaḥprāṇaharam ante viddhaṃ kālāntareṇa mārayati,
kālāntaraprāṇaharam ante viddhaṃ vaikalyamāp ādayati
viśalyaprāṇaharaṃ ca, vaikalyakaraṃ kālāntaraṃ kleśayati rujāṃ ca
karoti, rujākaram atīvravedanaṃ bhavati ||
1931 ed. SS.3.6.23
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarān mārayanti,
kālāntaraprāṇaharāṇi pakṣān māsād vā, teṣv api kṣiprāṇi kadācid
āśu mārayanti, viśalyaprāṇaharāṇi vaikalyakarāṇi ca kadācid
atyabhihatāni mārayanti ||
1931 ed. SS.3.6.24
uta ūrdhvaṃ pratyekaśo marmasthānāni vyākhyāsyāmaḥ --- tatra
pādasyāṅguṣṭhāṅgulyor madhye kṣipraṃ nāma marma, tatra
viddhasyākṣepakeṇa maraṇaṃ; madhyamāṅgulīm anupūrvaṇa madhye
pādatalasya talahṛdayaṃ nāma , tatrāpi rujābhir maraṇaṃ;
kṣiprasyopariṣṭād ubhayataḥ kūrco nāma, tatra pādasya
bhramaṇavepane bhavataḥ; gulphasandher adha ubhayataḥ kūrcaśiro
nāma, tatra rujāśophau; pādajaṅghayoḥ sandhāne gulpho nāma, tatra
rujaḥ stabdhapādatā khañjatā vā; pārṣṇiṃ prati jaṅghāmadhye
indribastir nāma, tatra śoṇitakṣayeṇa maraṇaṃ; jaṅghorvoḥ sandhāne
jānu nāma, tatra khañjatā; jānuna ūrdhvam ubhayatas tryaṅgulamāṇī
nāma, tatra śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā ca; ūrumadhye ūrvī
nāma, tatra śoṇitakṣayāt sakthiśoṣaḥ; ūrvyā ūrdhvam adho
vaṅkṣaṇasaṃdher ūrumūle lohitākṣaṃ nāma, tatra lohitakṣayeṇa
pakṣāghātaḥ sakthiśoṣo vā; vaṅkṣaṇavṛṣaṇayor antare viṭapaṃ nāma,
tatra ṣāṇḍhyam alpaśukratā vā bhavati; evam etāny ekādaśa
sakthimarmāṇi vyākhyātāni | etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau |
viśeṣatas tu yāni sakthni gulphajānuviṭapāni tāni bāhau
maṇibandhakūrparakakṣadharāṇi; yathā vaṅkṣaṇavṛṣaṇayor antare
viṭapam evaṃ vakṣaḥkakṣayor madhye kakṣadharaṃ, tasmin viddhe ta
evopadravāḥ; viśeṣatas tu maṇibandhe kuṇṭhatā, kūrparākhye kuṇiḥ,
kakṣadhare pakṣāghātaḥ | evam etāni catuścatvāriṃśac chākhāsu
marmāṇi vyākhyātāni ||
1931 ed. SS.3.6.25
ata ūrdhvam udarorasor-marmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ --- tatra
vātavarconirasanaṃ sthūlāntrapratibaddhaṃ gudaṃ nāma marma, tatra
sadyomaraṇaṃ; alpamāṃsaśoṇito+bhyantarataḥ kaṭyāṃ mūtrāśayo bastir
nāma, tatrāpi sadyomaraṃam aśmarīvraṇād ṛte, tatrāpy ubhayato
bhinne na jāvati, ekato bhinne mūtrasrāvī vraṇo bhavati, sa tu
yatnenopakrānto rohati; pakvāmāśayayor madhye sirāprabhāvā nābhir
nāma, tatrāpi sadyo maraṇaṃ; stanayor madhyamadhiṣṭhāyor
asyāmāśayadvāraṃ sattvarajastamasām adhiṣṭhānaṃ hṛdayaṃ nāma,
tatrāpi sadya eva maraṇaṃ; stanayor adhastād dvyaṅgulam ubhayataḥ
stanamūle nāma (marmaṇī), tatra kaphapūrṇakoṣṭhatayā
kasaśvāsābhyāṃ mriyate; stanacūcukayor ūrdhvaṃ dvaṅgulam ubhayataḥ
stanarohitau nāma, tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṃ ca
mriyate; aṃsakūṭayor adhastāt pārśvoparibhāgayor apalāpau nāma,
tatra raktena pūyabhāvaṃ gatena maraṇaṃ; ubhayatroraso nāḍyau
vātavahe apastambhau nāma, tatra vātapūrṇakoṣṭhatayā
kāsaśvāsābhyāṃ ca maraṇaṃ; evam etāny udarorasor dvādaśa marmāṇi
vyākhyātāni ||
1931 ed. SS.3.6.26
ata ūrdhvaṃ pṛṣṭhamarmāṇi vyākhyāsyāmaḥ --- tatra pṛṣṭhavaṃśam
ubhayataḥ pratiśroṇikāṇḍamasthinī kaṭīkataruṇe nāma marmāṇī, tatra
śoṇitakṣayāt pāṇḍurvivarṇo hīnarūpaś ca mriyate,
pārśvajaghanabahirbhāge pṛṣṭhavaṃśam ubhayato (nātinimne)
kukundare nāma marmāṇi, tatra sparśājñānam adhaḥkāye ceṣṭopaghātaś
ca; śroṇīkāṇḍayor upary āśayāc chādanau pārśvāntarapratibaddhau
nitambau nāma, tatrādhaḥkāyaśoṣo daurbalyāc ca maraṇaṃ;
adhaḥpārśvāntarapratibaddhau jaghanapārśvamadhyayos tiryag ūrdhvaṃ
ca jaghanāt pārśvasandhī nāma, tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā
mriyate; stanamūlādṛjūbhayateḥ pṛṣṭhavaṃśasya bṛhatyau nāma, tatra
śoṇitātipravṛttinimittair upadravair mriyate; pṛṣṭhopari
pṛṣṭhavaṃśam ubhayatas trikasaṃbaddhe aṃsaphalake nāma, tatra
bāhvoḥ svāpaśoṣau; bāhumūrdhagrīvāmadhyeṃ
'sapīṭhasakandhanibandhanāvaṃsau nāma, tatra stabdhabāhutā; evam
etāni caturdaśa pṛṣṭhamarmāṇi vyākhyātāni ||
1931 ed. SS.3.6.27
ata ūrdhvamūrdhvajatrugatāni vyākhyāsyāmaḥ --- tatra kaṇṭhanāḍīm
ubhayataś catasro dhamanyo dve nīle dve ca manye vyatyāsena, tatra
mūkatā svaravaikṛtamarasagrāhitā ca; grīvāyām ubhayataś-catasraḥ
sirā mātṛkāḥ, tatra sadyomaraṇaṃ; śirogrīvayoḥ sandhāne kṛkāṭike
nāma, tatra calamūrdhatā; karṇapṛṣṭhato 'dhaḥsaṃśrite vidhure
nāma, tatra bādhiryaṃ; ghrāṇamārgam ubhayataḥ
srotomārgapratibaddhe abhyantarataḥ phaṇe nāma, tatra
gandhājñānaṃ; bhrūpucchāntayor adho 'kṣṇorbāhyato 'pāṅgau nāma,
tatrāndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā; bhruvor upari nimnayor āvartau nāma,
tatrāpyāndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā; bhruvoḥ pucchāntayor upari
karṇalalāṭayor madhye śaṅkhau nāma, tatra sadyomaraṇaṃ; śaṅkhayor
upari keśānta utkṣepau nāma, tatra saśalyo jīvati pākāt
patitaśalyo vā noddhṛtaśalyaḥ; bhruvor madhye sthapanī nāma,
tatrotkṣepavat; pañca sandhayaḥ śirasi vibhaktāḥ sīmantā nāma,
tatronmādabhayacittanāśair maraṇaṃ;
ghrāṇaśrotrākṣijihvāsantarpaṇīnāṃ sirāṇāṃ madhye sirāsannipātaḥ
śṛṅgāṭakāni, tāni catvāri marmāṇi, tatrāpi sadyo maraṇaṃ;
mastakābhyantarata upariṣṭāt sirāsandhisannipāto romāvarto
'dhipatiḥ, tatrāpi sadya eva | evam etāni saptatriṃśad
ūrdhvajatrugatāni marmāṇi vyākhyātāni ||
1931 ed. SS.3.6.28
bhavanti cātra |
ūrvyaḥ śirāṃsi viṭape ca sakakṣapārśve ekaikam aṅgulamitaṃ
stanapūrvamūlam ||
viddhyaṅguladvayamitaṃ maṇibandhagulphaṃ trīṇy eva jānu saparaṃ
saha kūrparābhyām ||
1931 ed. SS.3.6.29
hṛdbastikūrcagudanābhi vadanti mūrdhni catvāri pañca ca gale daśa
yāni ca dve ||
tāni svapāṇitalakuñcitasaṃmitāni śeṣāṇyavehi parivistarato
'ṅgulārdham ||
1931 ed. SS.3.6.30
etatpramāṇamabhivīkṣya vadanti tajjñāḥ śastreṇa karmakaraṇaṃ
parihṛtya kāryam ||
pārśvābhighātitamapīha nihanti marma tasmād dhi marmasadanaṃ
parivarjanīyam ||
1931 ed. SS.3.6.31
cchinneṣu pāṇicaraṇeṣu sirā narāṇāṃ saṅkocamīyurasṛgalpamato
nireti ||
prāpyāmitavyasanamugramato manuṣyāḥ
saṃcchinniśākhataruvannidhanaṃ na yānti ||
1931 ed. SS.3.6.32
kṣipreṣu tatra sataleṣu hateṣu raktaṃ gacchatyatīva pavanaś ca
rujaṃ karoti ||
evaṃ vināśam upayānti hi tatra viddhā vṛkṣā
ivāyudhavighātanikṛttamūlāḥ ||
1931 ed. SS.3.6.33
tasmāt tayor abhihatasya tu pāṇipādaṃ chettavyamāśu
maṇibandhanagulphadeśe ||
marmāṇi śalyaviṣayārdham udāharanti yasmāc ca marmasu hatā na
bhavanti sadyaḥ ||
1931 ed. SS.3.6.34
jīvanti tatra yadi vaidyaguṇena kecit te prāpnuvanti vikalatvam
asaṃśayaṃ hi ||
saṃbhinnajarjaritakoṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śastravi(ni)hataiś ca
śarīradeśaiḥ ||
1931 ed. SS.3.6.35
chinnaiś ca sakthibhujapādakarair aśeṣair yeṣāṃ na marmapatitā
vividhāḥ prahārāḥ ||
somamārutatejāṃsi rajaḥsattvatamāṃsi ca ||
marmasu prāyaśaḥ puṃsāṃ bhūtātmā cāvatiṣṭhate ||
1931 ed. SS.3.6.36
marmasv abhihatās tasmān na jīvanti śarīriṇaḥ ||
indriyārtheṣv asaṃprāptir manobuddhiviparyayaḥ ||
1931 ed. SS.3.6.37
rujaś ca vividhās tīvrā bhavanty āśuhare hate ||
hate kālāntaraghne tu dhruvo dhātukṣayo nṛṇām ||
1931 ed. SS.3.6.38
tato dhātukṣayāj jantur vedanābhiś ca naśyati ||
hate vaikalyajanane kevalaṃ vaidyanaipuṇāt ||
1931 ed. SS.3.6.39
śarīraṃ kriyayā yuktaṃ vikalatvam avāpnuyāt ||
viśalyaghneṣu vijñeyaṃ pūrvoktaṃ yac ca kāraṇam ||
1931 ed. SS.3.6.40
rujākarāṇi marmāṇi kṣatāni vividhā rujaḥ ||
kurvanty ante ca vaikalyaṃ kuvaidyavaśago yadi ||
1931 ed. SS.3.6.41
chedabhedābhighātebhyo dahanād dāraṇā dapi ||
upaghātaṃ vijānīyān marmaṇāṃ tulyalakṣaṇam ||
1931 ed. SS.3.6.42
marmābhighātas tu ca kaś cid asti
yo 'lpātyayo vāpi niratyayo vā ||
prāyeṇa marmasv abhitāḍitās tu
vaikalyam ṛcchanty atha vā mriyante ||
1931 ed. SS.3.6.43
marmāṇ yadhiṣṭhāya hi ye vikārā mūrcchanti kāye vividhā narāṇām
||
prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti narasya yatnair api sādhyamānāḥ
||
1931 ed. SS.3.6.trailer
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne pratyekamarmanirdeśaśārīraṃ
nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ||6 ||
saptamo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. SS.3.7.1
athātaḥ sirāvarṇavibhaktiṃ nāma śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. SS.3.7.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. SS.3.7.3
sapta sirāśatāni bhavanti; yābhir idaṃ śarīram ārāma iva
jalahāriṇībhiḥ kedāra iva ca kulyābhir upasnihyate 'nugṛhyate
cākuñcanaprasāraṇādibhir viśeṣaiḥ; drumapatrasevanīnām iva ca
tāsāṃ pratānāḥ; tāsāṃ nābhir mūlaṃ, tataś ca prasaranty ūrdhvam
adhas tiryak ca ||
1931 ed. SS.3.7.4
bhavataś cātra
yāvatyas tu sirāḥ kāye saṃbhavanti śarīriṇām ||
nābhyāṃ sarvā nibaddhāstāḥ pratanvanti samantataḥ ||
1931 ed. SS.3.7.5
nābhisthāḥ prāṇināṃ prāṇāḥ prāṇān nābhir vyupāśritā ||
sirābhir āvṛtā nābhiś cakranābhir ivārakaiḥ ||
1931 ed. SS.3.7.6
tāsāṃ mūlasirāś catvāriṃśat; tāsāṃ vātavāhinyo daśa, pittavāhinyo
daśa, kaphavāhinyo daśa, daśa raktavāhinyaḥ | tāsāṃ tu
vātavāhinīnāṃ vātasthānagatānāṃ pañcasaptatiśataṃ bhavati, tāvatya
eva pittavāhinyaḥ pittasthāne, kaphavāhinyaś ca kaphasthāne,
raktavāhinyaś ca yakṛtplīhnoḥ, evam etāni sapta sirāśatāni ||
1931 ed. SS.3.7.7
tatra vātavāhinyaḥ sirā ekasmin sakthni pañcaviṃśatiḥ,
etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau | viśeṣatas tu koṣṭhe
catustriṃśat; tāsāṃ gudameḍhrāśritāḥ śroṇyāmaṣṭau, dve dve
pārśvayoḥ, ṣaṭ pṛṣṭhe, tāvatya eva codare, daśa vakṣasi |
ekacatvāriṃśajjatruṇa ūrdhvaṃ, tāsāṃ caturdaśa grīvāyāṃ,
karṇayoścatasraḥ, nava jihvāyāṃ, ṣaṭ nāsikāyāṃ, aṣṭau netrayoḥ,
evam etat pañcasaptatiśataṃ vātavahānāṃ sirāṇāṃ vyākhyātaṃ bhavati
| eṣa eva vibhāgaḥ śeṣāṇām api | viśeṣatas tu pittavāhinyo
netrayor daśa, karṇayor dve; evaṃ raktavahāḥ kaphavahāś ca | evam
etāni sapta sirāśatāni savibhāgāni vyākhyātāni ||
1931 ed. SS.3.7.8
bhavanti cātra |
kriyāṇām apratīghātam amohaṃ buddhikarmaṇām ||
karoty anyān guṇāṃś cāpi svāḥ sirāḥ pavanaś caran ||
1931 ed. SS.3.7.9
yadā tu kupito vāyuḥ svāḥ sirāḥ pratipadyate ||
tadāsya vividhā rogā jāyante vātasaṃbhavāḥ ||
1931 ed. SS.3.7.10
bhrājiṣṇutām annarucim agnidīptim arogatām ||
saṃsarpat svāḥ sirāḥ pittaṃ kuryāc cānyān guṇūn api ||
1931 ed. SS.3.7.11
yadā prakupitaṃ pittaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ ||
tadāsya vividhā rogā jāyante pittasaṃbhavāḥ ||
1931 ed. SS.3.7.12
snehamaṅgeṣu sandhīnāṃ sthairyaṃ balamudīrṇatām ||
karotyanyān guṇāṃś cāpi balāsaḥ svāḥ sirāś caran ||
1931 ed. SS.3.7.13
yadā tu kupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ pratipadyate ||
tadāsya vividhā rogā jāyante śleṣmasaṃbhavāḥ ||
1931 ed. SS.3.7.14
dhātūnāṃ pūraṇaṃ varṇaṃ sparśajñānam asaṃśayam ||
svāḥ sirāḥ saṃcarad raktaṃ kuryāc cānyān guṇān api ||
1931 ed. SS.3.7.15
yadā tu kupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ ||
tadāsya vividhā rogā jāyante raktasaṃbhavāḥ ||
1931 ed. SS.3.7.16
na hi vātaṃ sirāḥ kāścinna pittaṃ kevalaṃ tathā ||
śleṣmāṇaṃ vā vahantyetā ataḥ sarvavahāḥ smṛtāḥ ||
1931 ed. SS.3.7.17
praduṣṭānāṃ hi doṣāṇāṃ mūrcchitānāṃ pradhāvatām ||
dhruvam unmārgagamanam ataḥ sarvavahāḥ smṛtāḥ ||
1931 ed. SS.3.7.18
tatrāruṇā vātavahāḥ pūryante vāyunā sirāḥ ||
pittāduṣṇāś ca nīlāś ca, śītā gauryaḥ sthirāḥ kaphāt ||
asṛgvahās tu rohiṇyaḥ sirā nātyuṣṇaśītalāḥ ||
1931 ed. SS.3.7.19
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi na vidhyed yāḥ sirā bhiṣak ||
vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi vyadhāt tāsāṃ dhruvaṃ bhavet ||
1931 ed. SS.3.7.20
sirāśatāni catvāri vidyāc chākhāsu buddhimān ||
ṣaṭtriṃśac ca śataṃ koṣṭhe catuḥṣaṣṭiṃ ca mūrdhani ||
1931 ed. SS.3.7.21
śākhāsu ṣoḍaśa sirāḥ koṣṭhe dvātriṃśad eva tu ||
pañcāśaj jatruṇaś cordhvam avyadhyāḥ parikīrtitāḥ ||
1931 ed. SS.3.7.22
tatra sirāśatam ekasmin sakthni bhavati; tāsāṃ jāladharā tvekā,
tisraś cābhyantarāḥ --- tatrorvīsaṃjñe dve, lohitākṣasaṃjñā caikā,
etās tv avyadhyāḥ; etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau;
evamaśastrakṛtyāḥ ṣoḍaśa śākhāsu | dvātriṃśacchroṇyāṃ, tāsām
aṣṭāvaśastrakṛtyāḥ --- dve dve viṭapayoḥ, kaṭīkataruṇayoś ca;
aṣṭāvaṣṭāv ekaikasmin pārśve, tāsām ekaikām ūrdhvagāṃ pariharet,
pārśvasandhigate ca dve; catasro viṃśatiś ca pṛṣṭhe
pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ, tāsāmūrdhvagāminyau dve dve parihared
bṛhatīsire; tāvatya evodare, tāsāṃ meḍhropari romarājīm ubhayato
dve dve pariharet; catvāriṃśad vakṣasi, tāsāṃ
caturdaśāśastrakṛtyāḥ --- hṛdaye dve, dve dve stanamūle,
stanarohitāpalāpastambheṣūbhayato 'ṣṭau; evaṃ dvātriṃśad
aśastrakṛtyāḥ pṛṣṭhodaroraḥsu bhavanti | catuḥṣaṣṭisir āśataṃ
jatruṇa ūrdhvaṃ bhavati; tatra ṣaṭpañcāśacchirodharāyāṃ,
tāsāmaṣṭau catasraś ca marmasaṃjñāḥ pariharet, dve kṛkāṭikayoḥ,
dve vidhurayoḥ, evaṃ grīvāyāṃ ṣoḍaśāvyadhyāḥ; hanvor ubhayato
'ṣṭāv aṣṭau, tāsāṃ tu sandhidhamanyau dve dve pariharet;
ṣaṭtriṃśajjihvāyāṃ, tāsāmadhaḥ ṣoḍaśāśastrakṛtyāḥ, rasavahe dve,
vāgvahe ca dve; dvirdvādaśa nāsāyāṃ, tāsām aupanāsikyaś catasraḥ
pariharet, tāsām eva ca tālunyekāṃ mṛdāvuddeśe; aṣṭatriṃśadubhayor
netrayoḥ, tāsām ekām apāṅgayoḥ pariharet; karṇayor daśa, tāsāṃ
śabdavāhinīm ekaikāṃ pariharet; nāsānetragatās tu lalāṭe ṣaṣṭiḥ,
tāsāṃ keśāntānugatāś catasraḥ (pariharet), āvartayor ekaikā,
sthapanyāṃ caikā, parihartavyā; śaṅkhayor daśa, tāsāṃ
śaṅkhasandhigatām ekaikāṃ pariharet; (ityetā nāsānetragatā
boddhavyāḥ) dvādaśa mūrdhni, tāsām utkṣepayor dve pariharet,
sīmanteṣv ekaikāṃ, ekām adhipatāv iti; evam aśastrakṛtyāḥ pañcāśaj
jatruṇa ūrdhvam iti ||
1931 ed. SS.3.7.23
bhavati cātra |
vyāpnuvanty abhito dehaṃ nābhitaḥ prasṛtāḥ sirāḥ ||
pratānāḥ padminīkandād bisādīnāṃ yathā jalam ||
1931 ed. SS.3.7.trailer
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne sirāvarṇavibhaktiśārīraṃ nāma
saptamo 'dhyāyaḥ ||7 ||
aṣṭamo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. SS.3.8.1
athātaḥ sirāvyadhavidhiśārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. SS.3.8.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. SS.3.8.3
bālasthavirarūkṣakṣatakṣīṇabhīrupariśrāntamadyādhvastrīkarṣitavamitaviriktāsthāpitānuvāsitajāgaritaklībakṛśagārbhiṇīnāṃ
kāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarākṣepakapakṣāghātopavāsapipāsāmūrcchāprapīḍitānāṃ
ca sirāṃ na vidhyet, yāś cāvyadhyāḥ, vyadhyāś cādṛṣṭāḥ, dṛṣṭāś
cāyantritāḥ, yantritāś cānutthitā iti ||
1931 ed. SS.3.8.4
śoṇitāvasekasādhyāś ca ye vikārāḥ prāgabhihitās teṣu cāpakveṣv
anyeṣu cānukteṣu yathābhyāsaṃ yathānyāyaṃ ca sirāṃ vidhyet ||
1931 ed. SS.3.8.5
pratiṣiddhānām api ca viṣopasargātyayikeṣu sirāvyadhanam
apratiṣiddham ||
1931 ed. SS.3.8.6
tatra snigdhasvinnam āturaṃ yathādoṣapratyanīkaṃ dravaprāyam
annaṃ bhuktavantaṃ yavāgūṃ pītavantaṃ vā yathākālam
upasthāpyāsīnaṃ sthitaṃ cā prāṇān abādhamāno
vastrapaṭṭacarmāntarvalkalalatānām anyatamena yantrayitvā
nātigāḍhaṃ nātiśithilaṃ śarīrapradeśam āsādya prāptaṃ śastram
ādāya sirāṃ vidhyet ||
1931 ed. SS.3.8.7
naivātiśīte nātyuṣṇe na pravāte na cābhrite ||
sirāṇāṃ vyadhanaṃ kāryam aroge vā kadācana ||
1931 ed. SS.3.8.8
tatra vyadhyasiraṃ puruṣaṃ pratyādityamukham aratnimātrocchrite
upaveśyāsane sakthnor ākuñcitayor niveśya kūrparau
sandhidvayasyopari hastāvantargūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭī manyayoḥ
sthāpayitvā yantraṇaśāṭakaṃ grīvāmuṣṭyor upari parikṣipyānyena
puruṣeṇa paścāt sthitena vāmahastenottānena śāṭakāntadvayaṃ
grāhayitvā tato vaidyo brūyāt --- dakṣiṇahastena sirotthāpanārthaṃ
ca yantraṃ pṛṣṭhamadhye pīḍayeti, karmapuruṣaṃ ca vāyupūrṇamukhaṃ
sthāpayet; eṣa uttamāṅgagatānām antarmukhavarjānāṃ sirāṇāṃ
nyadhane yantraṇavidhiḥ | tatra pādam īṣatsaṃkucitam uccaiḥ kṛtvā
vyadhyasirapādaṃ jānusandher adhaḥ śāṭakenāveṣṭya hastābhyāṃ
prapīḍyāgulphaṃ vyadhyapradeśasyopari caturaṅgule
plotādīnāmanyatamena baddhvā vā pādasirāṃ vidhyet |
athopariṣṭāddhastau gūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭī samyagāsane sthāpayitvā
sukhopaviṣṭasya pūrvavadyantraṃ baddhvā hastasirāṃ vidhyet |
gṛdhrasīviśvācyoḥ saṅkucitajānukūrparasya |
śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnāmitapṛṣṭhasyāvākśiraskasyopaviṣṭasya
visphūrjitapṛṣṭhasya vidhyet | udarorasoḥ
prasāritoraskasyonnāmitaśiraskasya visphūrjitadehasya | bāhubhyām
avalambamānadehasya pārśvayoḥ | avanāmitameḍhrasya meḍhre |
unnamitavidaṣṭajihvāgrasyādhojihvāyām | ativyātānanasya tāluni
dantamūleṣu ca | evaṃ yantropāyān anyāṃś ca sirotthāpanahetūn
buddhyāvekṣya śarīravaśena vyādhivaśena ca vidadhyāt ||
1931 ed. SS.3.8.9
māṃsaleṣv avakāśeṣu yavamātraṃ śastraṃ nidadhyāt, ato 'nyeṣv
ardhayavamātraṃ vrīhimātraṃ vā vrīhimukhena, asthnām upari
kuṭhārikayā vidhyedardhayavamātram ||
1931 ed. SS.3.8.10
bhavanti cātra |
vyabhre varṣāsu vidhyeta (ttu) grīṣmakāle tu śītale ||
hemantakāle madhyāhne śastrakālās trayaḥ smṛtāḥ ||
1931 ed. SS.3.8.11
samyakśastranipātena dhārayā yā sravedasṛk || muhūrtaṃ ruddhā
tiṣṭhec ca suviddhāṃ tāṃ vinirdiśet ||
1931 ed. SS.3.8.12
yathā kusumbhapuṣpebhyaḥ pūrvaṃ sravati pītikā || tathā sirāsu
viddhāsu duṣṭam agre pravartate ||
1931 ed. SS.3.8.13
mūrcchitasyātibhītasya śrāntasya tṛṣitasya ca || na vahanti sirā
viddhās tathānutthitayantritāḥ ||
1931 ed. SS.3.8.14
kṣīṇasya bahudoṣasya mūrcchayā+abhihatasya ca || bhūyo 'parāhṇe
visrāvyā sāparedyus tryahe 'pi vā ||
1931 ed. SS.3.8.15
raktaṃ saśeṣadoṣaṃ tu kuryād api vicakṣaṇaḥ || na cātiprasrūtaṃ
kuryāc cheṣaṃ saṃśamanair jayet ||
1931 ed. SS.3.8.16
balino bahudoṣasya vayaḥsthasya śarīriṇaḥ || paraṃ
pramāṇamicchanti prasthaṃ śoṇitamokṣaṇe ||
1931 ed. SS.3.8.17
tatra pādadāhapāda harṣāvabāhuka cippavisarpavātaśoṇitavātakaṇṭakavicarcikāpādadārīprabhṛtiṣu
kṣipramarmaṇa upariṣṭād dvyaṅgule vrīhimukhena sirāṃ vidhyet, ,
ślīpade taccikitsite yathā vakṣyate,
kroṣṭukaśiraḥkhañjapaṅgulavātavedanāsu jaṅghāyāṃ gulphasyopari
caturaṅgule, apacyāmindrabasteradhastād dvyaṅgule,
jānusandheruparyadho vā caturaṅgule gṛdhrasyāṃ, ūrumūlasaṃśritāṃ
galagaṇḍe, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; viśeṣatas tu
vāmabāhau kūrparasandher abhyantarato bāhumadhye plīhni
kaniṣṭhikānāmikayor madhye vā, evaṃ dakṣiṇabāhau yakṛdākhye
(kaphodare ca, ) etām eva ca kāsaśvāsayor apyādiśanti, gṛdhrasyām
iva viśvācyāṃ, śroṇiṃ prati samantād dvyaṅgule pravāhikāyāṃ
śūlinyāṃ, parivartikopadaṃśaśūkadoṣaśukravyāpatsu meḍhramadhye,
(vṛṣaṇayoḥ pārśve mūtravṛddhyāṃ, nābher adhaś caturaṅgule sevanyāṃ
vāmapārśve dakodare, ) vāmapārśve kakṣāstanayor antare
'ntarvidradhau pārśvaśūle ca , bāhuśoṣāvabāhukayor apyeke
vadantyaṃsayor antare, trikasandhimadhyagatāṃ tṛtīyake,
adhaḥskandhasandhigatāmanyatarapārśvasaṃsthitāṃ caturthake,
hanusandhimadhyagatāmapasmāre, śaṅkhakeśāntasandhigatāmuro
'pāṅgalalāṭeṣu conmāde, jihvārogeṣv adhojihvāyāṃ dantavyādhiṣu ca,
tāluni tālavyeṣu, karṇayor upari samantāt karṇaśūle tadrogeṣu ca,
gandhāgrahaṇe nāsārogeṣu ca nāsāgre,
timirākṣipākaprabhṛtiṣvakṣyāmayeṣūpanāsike lālāṭyāmapāṅgyāṃ vā,
etā eva ca śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu rogeṣv iti ||
1931 ed. SS.3.8.18
ata ūrdhvaṃ duṣṭavyadhanam anuvyākhyāsyāmaḥ,
tatra durviddhātividhā kuñcitā piccitā kuṭṭitāprasrutātyudīrṇānte
'bhihatā pariśuṣkā kūṇitā vepitānutthitaviddhā śastrahatā
tiryagviddhā paviddhā vyadhyāvidrutā dhenukā punaḥ punarviddhā
māṃsasirāsnāyvasthisandhimarmasu ceti viṃśatir duṣṭavyadhāḥ ||
1931 ed. SS.3.8.19
tatra yā sūkṣmaśastraviddhā+avyaktamasṛk sravatirujāśophavatī ca
sā durviddhā, pramāṇātiriktaviddhāyāmantaḥ praviśati śoṇitaṃ
śoṇitātipravṛttirvā sātividdhā, kuñcitāyāmapyevaṃ,
kuṇṭhaśastrapramathitā pṛthulībhāvamāpannā piccitā, anāsāditā
punaḥ punarantayoś ca bahuśaḥ śastrābhihatā kuṭṭitā,
śītabhayamūrcchābhir apravṛttaśoṇitāprasrutā,
tīkṣṇamahāmukhaśastraviddhātyudīrṇā, alparaktasrāviṇyanteviddhā
ante 'bhihatā kṣīṇaśoṇitasyānilapūrṇā pariśuṣkā,
caturbhāgā(ca)sāditā kiṃcitpravṛttaśoṇitā kūṇitā,
duḥsthānabandhanādvepamānāyāḥ śoṇitasaṃmoho bhavati sā vepitā,
anutthitaviddhāyāmapyevaṃ, chinnātipravṛttaśoṇitā kriyāsaṅgakarī
śastrahatā, tiryakpraṇihitaśastrā kiṃciccheṣā tiryagviddhā,
bahuśaḥ kṣatā hīnaśastrapraṇidhānenāpaviddhā, aśastrakṛtyā
avyadhyā, anavasthitaviddhā vidrutā, pradeśasya bahuśo
'vaghaṭṭanādārohadvyadhā muhurmuhurḥ śoṇitasrāvā dhenukā, su
kṣmaśastravyadhanādbahuśo bhinnā punaḥ punarviddhā,
māṃsasnāyvasthisirāsandhimarmasu viddhā rujāṃ śophaṃ vaikalyaṃ
maraṇaṃ cāpādayati ||
1931 ed. SS.3.8.20
bhavanti cātra |
sirāsu śikṣito nāsti calā hyetāḥ svabhāvataḥ ||
matsyavat parivartante tasmād yatnena tāḍayet ||
1931 ed. SS.3.8.21
ajānatā gṛhīte tu śastre kāyanipātite || bhavanti vyāpadaścaitā
bahavaś cāpy upadravāḥ ||
1931 ed. SS.3.8.22
snehādibhiḥ kriyāyogairna tathā lepanair api ||
yānty āśu vyādhayaḥ śāntiṃ yathā samyak sirāvyadhāt ||
1931 ed. SS.3.8.23
sirāvyadhaścikitsārdhaṃ śalyatantre prakīrtitaḥ ||
yathā praṇihitaḥ samyag bastiḥ kāyacikitsate ||
1931 ed. SS.3.8.24
tatra snigdhasvinnavāntaviriktāsthāpitānuvāsitasirāviddhaiḥ
parihartavyāni ---
krodhāyāsamaithuna-divāsvapnavāgvyāyāmayānādhyayanasthānāsanacaṅkramaṇaśītavātātapaviruddhāsātmyājīrṇānyābalalābhāt
, māsam eke manyante | eteśāṃ vistaram upariṣṭād vakṣyāmaḥ ||
1931 ed. SS.3.8.25
bhavataś cātra |
sirāviṣāṇatumbais tu jalaukābhiḥ padais tathā ||
avagāḍhaṃ yathāpūrvaṃ nirharedduṣṭaśoṇitam ||
avagāḍhe jalaukāḥ syāt pracchānaṃ piṇḍite hitam
|| sirāṅgavyāpake rakte śṛṅgālābū tvaci sthite ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne
sirāvyadhavidhiśārīraṃ nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ ||8 ||
navamo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. SS.3.9.1
athāto dhamanīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. SS.3.9.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. SS.3.9.3
caturviṃśatir dhamanyo nābhiprabhavā abhihitāḥ | tatra kecid āhuḥ
--- sirādhamanīsrotasāmavibhāgaḥ, sirāvikārā eva hi dhamanyaḥ
srotāṃsi ceti | tat tu na samyak, anyā eva hi dhamanyaḥ srotāṃsi
ca sirābhyaḥ; kasmāt? vyañjanānyatvānmūlasanniyamāt karmavaiśeṣyād
āgamāc ca; kevalaṃ tu parasparasannikarṣāt sadṛśāgamakarmatvāt
saukṣmyācca vibhaktakarmaṇām apy avibhāga iva karmasu bhavati ||
1931 ed. SS.3.9.4
tāsāṃ tu khalu nābhiprabhavāṇāṃ dhamanīnāmūrdhvagā daśa, daśa
cādhogāminyaḥ, catasrastiryaggāḥ ||
1931 ed. SS.3.9.5
ūrdhvagāḥ
śabdasparśarūparasagandhapraśvāsocchvāsajṛmbhitakṣuddhasitakathitaruditādīn
viśeṣān abhivahantyaḥ śarīraṃ dhārayanti |tās tu
hṛdayamabhiprapannāstridhā jāyante, tāstriṃśat | tāsāṃ tu
vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatastā daśa,
śabdarūparasagandhānaṣṭābhir gṛhṇīte, dvābhyāṃ bhāṣate, dvābhyāṃ
ghoṣaṃ karoti, dvābhyāṃ svapiti, dvābhyāṃ pratibudhyate, dve
cāśruvāhiṇyau, dve stanyaṃ striyā vahataḥ stanasaṃśrite, te eva
śukraṃ narasya stanābhyāmabhivahataḥ, tāstvetāstriṃśat savibhāgā
vyākhyātāḥ | etābhir ūrdhvaṃ nābher
udarapārśvapṛṣṭhoraḥskandhagrīvābāhavo dhāryante yāpyante ca ||
1931 ed. SS.3.9.6.1
bhavati cātra |
1931 ed. SS.3.9.6
ūrdhvaṃgamā(tā)stu kurvanti karmāṇy etāni sarvaśaḥ ||
adhogamās tu vakṣyāmi karma tāsāṃ yathāyatham ||
1931 ed. SS.3.9.7
adhogamās tu vātamūtrapurīṣaśukrārtavādīnyadho vahanti | tāstu
pittāśayamabhipra(ti)pannāstatrasthamevānnapānarasaṃ
vipakvamauṣṇyādvive(re)cayantyo 'bhivahantyaḥ śarīraṃ tarpayanti,
arpayanti cordhvagānāṃ tiryaggāṇāṃ ca, rasasthānaṃ cābhipūrayanti,
mūtrapurīṣasvedāṃś ca vive(re)cayanti; āmapakvāśayāntare ca tridhā
jāyante, tāstriṃśat; tāsāṃ tu vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve
vahatastā daśa, dve 'nnavāhinyāvantrāśrite, toyavahe dve,
mūtrabastimabhiprapanne mūtravahe dve, śukravahe dve
śukraprādurbhāvāya, dve visargāya, te eva raktamabhivahato
(visṛjataśca) nārīṇāmārtavasaṃjñaṃ, dve varconirasanyau
sthūlāntrapratibaddhe, aṣṭāv anyās tiryaggāṇāṃ dhamanīnāṃ
svedamarpayanti; tāstvetāstriṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ | etābhir
adhovābheḥ pakvāśayakaṭīmūtrapurīṣagudabastimeḍhrasakthīni
dhāryante yāpyante ca ||
1931 ed. SS.3.9.8
bhavati cātra |
adhogamās tu kurvanti karmaṇy etāni sarvaśaḥ ||
tiryaggāḥ saṃpravakṣyāmi karma cāsāṃ yathāyatham ||
1931 ed. SS.3.9.9
tiryaggāṇāṃ tu catasṛṇāṃ dhamanīnām ekaikā śatadhā sahasradhā
cottarottaraṃ vibhajyante, tāstv asaṅkhyeyāḥ, tābhir idaṃ śarīraṃ
gavākṣitaṃ vibaddhamātataṃ ca, tāsāṃ mukhāni
romakūpapratibaddhāni, yaiḥ svedamabhivahanti rasaṃ
cābhitarpayanty antarbahiś ca , tair eva
cābhyaṅgapariṣekāvagāhālepanavīryāṇyantaḥśarīramabhipratipadyante
tvaci vipakvāni, tair eva ca sparśaṃ sukhamasukhaṃ vā gṛhṇāti; tās
tv etāś catasro dhamanyaḥ sarvāṅgagatāḥ savibhāgā vyākhyātāḥ ||
1931 ed. SS.3.9.10
bhavataś cātra |
yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu biseṣu ca ||
dhamanīnāṃ tathā svāni raso yair upacīyate ||
1931 ed. SS.3.9.11
pañcābhibhūtās tv atha pañcakṛtvaḥ
pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayanti ||
pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayitvā
pañcatvamāyānti vināśakāle ||
1931 ed. SS.3.9.12
ata ūrdhvaṃ srotasāṃ mūlaviddhalakṣaṇam upadekṣyāmaḥ | tāni tu
prāṇānnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārtavavahāni, yeṣv
avikāraḥ; ekeṣāṃ bahūni; eteṣāṃ viśeṣā bahavaḥ | tatra prāṇavahe
dve, tayor mūlaṃ hṛdayaṃ rasavāhinyaśca dhamanyaḥ, tatra
viddhyasya krośanavinamanamohanabhramaṇavepanāni maraṇaṃ vā
bhavati; annavahe dve, tayor mūlamāmāśayo 'nnavāhinyś ca
dhamanyaḥ, tatra viddhasyādhmānaṃ śūlānnadveṣau chardiḥpipāsā
'ndhyaṃ maraṇaṃ ca; udakavahe dve, tayor mūlaṃ tālu kloma ca,
tatra viddhasya pipasā sadyomaraṇaṃ ca; rasavahe dve, tayor mūlaṃ
hṛdayaṃ rasavāhinyaś ca dhamanyaḥ, tatra viddhasya śoṣaḥ
prāṇavahaviddhavac ca maraṇaṃ talliṅgāni ca; raktavahe dve, tayor
mūlaṃ yakṛtplīhānau raktavāhinyaś ca dhamanyaḥ, tatra viddhasya
śyāvāṅgatā jvaro dāhaḥ pāṇḍutā śoṇitāgamanaṃ raktanetratā ca;
māṃsavahe dve, tayor mūlaṃ snāyutvacaṃ raktavahāś ca dhamanyaḥ,
tatra viddhasya śvayathurmāṃsaśoṣaḥ sirāgranthayo maraṇaṃ ca;
medovahe dve, tayor mūlaṃ kaṭī vṛkkau ca, tatra viddhasya
svedāgamanaṃ snigdhāṅgatā tāluśoṣaḥ sthūlaśophatā pipāsā ca;
mūtravahe dve, tayor mūlaṃ bastir meḍhraṃ ca, tatra
viddhasyānaddhabastitā mūtranirodhaḥ stabdhamiḍhratā ca;
purīṣavahe dve, tayor mūlaṃ pakvāśayo gudaṃ ca, tatra
viddhasyānāho durgandhatā grathitāntratā ca; śukravahe dve, tayor
mūlaṃ stanau vṛṣaṇau ca, tatra viddhasya klībatā cirāt praseko
raktaśukratā ca; ārtavavahe dve, tayor mūlaṃ garbhāśaya
ārtavavāhinyaś ca dhamanyaḥ, tatra viddhāyā vandhyātvaṃ
maithunāsahiṣṇutvamārtavanāśaśca; sevanīcchedādrujāprādurbhāvaḥ;
bastigudaviddhalakṣaṇaṃ prāguktam iti | srotoviddhaṃ tu
pratyākhyāyopacaret, uddhṛtaśalyaṃ tu kṣatavidhānenopacaret ||
1931 ed. SS.3.9.13
bhavati cātra |
mūlāt khādantaraṃ dehe prasṛtaṃ tv abhivāhi yat ||
srotas tad iti vijñeyaṃ sirādhamanivarjitam ||
1931 ed. SS.3.9.trailer
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne dhamanīvyākaraṇaśārīraṃ nāma
navamo 'dhyāyaḥ ||9 ||
daśamo 'dhyāyaḥ |
1931 ed. SS.3.10.1
athāto garbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1931 ed. SS.3.10.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
1931 ed. SS.3.10.3
garbhiṇī prathamadivasāt prabhṛti nityaṃ prahṛṣṭā śuvyalaṅkṛtā
śuklavasanā śāntimaṅgaladevatābrāhmaṇaguruparā ca bhavet,
malinavikṛtahīnagātrāṇi na spṛśet, durgandhadurdarśanāni
pariharet, udvejanīyāś ca kathāḥ, śuṣkaṃ paryuṣitaṃ kuthitaṃ
klinnaṃ cānnaṃ nopabhuñjīta, bahirniṣkramaṇaṃ
śūnyāgāracaityaśmaśānavṛkṣāśrayān krodhabhayasaṅkarāṃś ca bhāvān
uccair bhāṣyādikaṃ ca parihared yāni ca garbhaṃ vyāpādayanti, na
cābhīkṣṇaṃ tailābhyaṅgotsādanādīni niṣeveta, na cāyāsayeccharīraṃ,
pūrvoktāni ca pariharet, śayanāsanaṃ mṛdv āstaraṇaṃ nātyuccam
apāśrayopetam asaṃbādhaṃ ca vidadhyāt, hṛdyaṃ dravamadhuraprāyaṃ
snigdhaṃ dīpanīyasaṃskṛtaṃ ca bhojanaṃ bhojayet , sāmānyam etad
āprasavāt ||
1931 ed. SS.3.10.4
viśeṣatas tu garbhiṇī prathamadvitīyatṛtīyamāseṣu
madhuraśītadravaprāyamāhāram upaseveta, viśeṣatas tu tṛtīye
ṣaṣṭikaudanaṃ payasā bhojayeccaturthe dadhnā pañcame payasā ṣaṣṭhe
sarpiṣā cetyeke, caturthe
payonavanītasaṃsṛṣṭamāhārayejjāṅgalamāṃsasahitaṃ hṛdyam annaṃ
bhojayet , pañcame kṣīrasarpiḥsaṃsṛṣṭaṃ , ṣaṣṭhe
śvaśvadaṃṣṭrāsiddhasya sarpiṣo mātrāṃ pāyayed yavāgūṃ vā, saptame
sarpiḥ pṛthakparṇyādisiddham, evam āpyāyate garbhaḥ; aṣṭame
badarodakena
balātibalāśatapuṣpāpalalapayodadhimastutailalavaṇamadanaphalamadhughṛtamiśreṇāsthāpayet
purāṇapurīṣaśuddhyartham anulomanārthaṃ ca vāyoḥ, tataḥ
payomadhurakaṣāyasiddhena tailenānuvāsayet, anulome hi vāyau
sukhaṃ prasūyate nirupadravā ca bhavati, ata ūrdhvaṃ snigdhābhir
yavāgūbhir jāṅgalarasaiścopakramedāprasavakālāt; evam upakrāntā
snigdhā balavatī sukham anupadravā prasūyate ||
1931 ed. SS.3.10.5
navame māsi sūtikāgāramenāṃ praveśayet praśastatithyādau,
tatrāriṣṭaṃ brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāṇāṃ śvetaraktapītakṛṣṇeṣu
bhūmipradeśeṣu bilvanyagrodhatindukabhallātaka-nirmitaṃ sarvāgāraṃ
yathāsaṅkhyaṃ tanmayaparyaṅkam upaliptabhittiṃ
suvibhaktaparicchadaṃ prāgdvāraṃ dakṣiṇadvāraṃ vāṣṭahastāyataṃ
caturhastavistṛtaṃ rakṣāmaṅgalasaṃpannaṃ vidheyam ||
1931 ed. SS.3.10.6
jāte hi śithile kukṣau mukte hṛdayabandhane || saśūle jaghane
nārī jñeyā sā tu prajāyinī ||
1931 ed. SS.3.10.7
tatropasthitaprasavāyāḥ kaṭīpṛṣṭhaṃ prati samantād vedanā bhavaty
abhīkṣṇaṃ purīṣapravṛttir mūtraṃ prasicyate yonimukhāc chleṣmā ca
||
1931 ed. SS.3.10.8
prajanayiṣyamāṇāṃ kṛtamaṅgalasvastivācanāṃ kumāraparivṛtāṃ
punnāmaphalahastāṃ svabhyaktāmuṣṇodakapariṣiktāmathaināṃ sambhṛtāṃ
yavāgūmākaṇṭhāt pāyayet, tataḥ kṛtopadhāne mṛduni vistīrṇe śayane
sthitāmābhugnasakthīmuttānāmaśaṅkanīyāś catasraḥ striyaḥ
pariṇatavayasaḥ prajananakuśalāḥ kartitanakhāḥ paricareyur iti ||
1931 ed. SS.3.10.9
athāsyā viśikhāntaram anulomam - asunukham abhyajyānubrūyāc
cainām ekā --- subhage pravāhasv eti, nacāprāptāvī pravāhasva,
tato vimukte garbhanāḍīprabandhe saśūleṣu
śroṇivaṅkṣaṇabastiśiraḥsu ca pravāhethāḥ śanaiḥ śanaiḥ (pūrvaṃ ),
tato garbhanirgame pragāḍhaṃ, tato garbhe yonimukhaṃ prapanne
gāḍhataramāviśalyabhāvāt; akālapravāhaṇādbadhiraṃ mūkaṃ kubjaṃ
vyastahanumūrdhvābhighātinaṃ kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃ vikaṭaṃ vā
janayati ||
1931 ed. SS.3.10.10
tatra pratilomam anulomayet ||
1931 ed. SS.3.10.11
garbhasaṅge tu yoniṃ dhūpayet kṛṣṇasarpanirmokeṇa piṇḍītakena vā,
badhnīyād dhiraṇyapuṣpīmūlaṃ hastapādayoḥ, dhārayet suvarcalāṃ
viśalyāṃ vā ||
1931 ed. SS.3.10.12
atha jātasyolbam apanīya , mukhaṃ ca saindhavasarpiṣā viśodhya,
ghṛtāktaṃ mūrdhni picuṃ dadyāt; tato nābhināḍīm aṣṭāṅgulam āyamya
sūtreṇa baddhvā chedayet, tat sūtraikadeśaṃ ca kumārasya grīvāyāṃ
samyag badhnīyāt ||
1931 ed. SS.3.10.13
atha kumāraṃ śītābhir adbhir āśvāsya jātakarmaṇi kṛte
madhusarpiranantacūrṇam aṅgulyā 'nāmikayā lehayet; tato
balātailenābhyajya, kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa sarvagandhodakena vā
rūpyahemaprataptena vā vāriṇā snāpayed enaṃ kapitthapatrakaṣāyeṇa
vā koṣṇena yathākālaṃ yathādoṣaṃ yathāvibhavaṃ ca ||
1931 ed. SS.3.10.14
dhamanīnāṃ hṛdisthānāṃ vivṛtatvād anantaram ||
catūrātrāt trirātrād vā strīṇāṃ stanyaṃ pravartate ||
1931 ed. SS.3.10.15
tasmāt prathame 'hni madhusarpir anantamiśraṃ mantrapūtaṃ
trikālaṃ pāyayet, dvitīye lakṣmaṇāsiddhaṃ sarpiḥ, tṛtīye ca; tataḥ
prāṅnivāritastanyaṃ madhusarpiḥ svapāṇitalasaṃmitaṃ dvikālaṃ
pāyayet ||
1931 ed. SS.3.10.16
atha sūtikāṃ balātailābhyaktāṃ vātaharauṣadhaniṣkvāthenopacaret |
saśeṣadoṣāṃ tu tad ahaḥ
pippalīpippalīmūlahastipippalīcitrakaśṛṅgaveracūrṇaṃ
guḍodakenoṣṇena pāyayet, evaṃ dvirātraṃ trirātraṃ vā kuryād
āduṣṭaśoṇitāt | viśuddhe tato vidārigandhādisiddhāṃ snehayavāgūṃ
kṣīrayavāgūṃ vā pāyayet trirātram | tato yavakolakulatthasiddhena
jāṅgalarasena śālyodanaṃ bhojayed balam agnibalaṃ cāvekṣya | anena
vidhinādhyardhamāsam upasaṃskṛtā vimuktāhārācārā
vigatasūtikābhidhānā syāt, punar ārtavadarśanād ity eke ||
1931 ed. SS.3.10.17
dhanvabhūmijātāṃ tu sūtikāṃ ghṛtatailayor anyatarasya mātrāṃ
pāyayet pippalyādikaṣāyānupānāṃ, snehanityā ca syāt trirātraṃ
pañcarātraṃ vā (balavatī ;) abalāṃ yavāgūṃ pāyayet trirātraṃ
pañcarātraṃ vā | ata ūrdhvaṃ snigdhenānnasaṃsargeṇopacaret ||
1931 ed. SS.3.10.18
prāyaśaś caināṃ prabhūtenoṣṇodakena pariṣiñcet,
krodhāyāsamaithunādīn pariharet ||
1931 ed. SS.3.10.19
bhavataś cātra |
mithyācārāt sūtikāyā yo vyādhir upajāyate ||
sa kṛcchrasādhyo 'sādhyo vā bhaved atyapatarpaṇāt ||
1931 ed. SS.3.10.20
tasmāt tāṃ deśakālau ca vyādhisātmyena karmaṇā ||
parīkṣyopacaren nityam evaṃ nātyayam āpnuyāt ||
1931 ed. SS.3.10.21
athāparā 'patanty ānāhādhmānau kurute, tasmāt kaṇṭhamasyāḥ
keśaveṣṭitayāṅgulyā pramṛjet,
kaṭukālābukṛtavedhanasarṣapasarpanirmokair vā kaṭutailavimiśrair
yonimukhaṃ dhūpayet, lāṅgalīmūlakalkena vā 'syāḥ pāṇipādatalam
ālimpet, mūrdhni vā 'syā mahāvṛkṣakṣīram anusecayet,
kuṣṭhalāṅgalīmūlakalkaṃ vā madyamūtrayor anyatareṇa pāyayet,
śālamūlakalkaṃ vā pippalyādiṃ vā madyena,
siddhārthakakuṣṭhalāṅgalīmahāvṛkṣakṣīramiśreṇa surāmaṇḍena vā
'sthāpayet, etair eva siddhena siddhārthakatailenottarabastiṃ
dadyāt, snigdhena vā kṛttanakhena hastenāpaharet ||
1931 ed. SS.3.10.22
prajātāyāś ca nāryā rukṣaśarīrāyāstīkṣṇair-aviśodhitaṃ raktaṃ
vāyunā taddeśagatenātisaṃruddhaṃ nābheradhaḥ pārśvayor bastau
bastiśirasi vā granthiṃ karoti; tataś ca nābhibastyudaraśūlāni
bhavanti, sūcībhir iva nistudyate bhidyate dīryata iva ca
pakvāśayaḥ, samantādādhmānamudare mūtrasaṅgaś ca bhavatīti
makkallalakṣaṇam | tatra (sarpiṣā sukhoṣṇena lavaṇacūrṇena vā)
vīratarvādisiddhaṃ jalamuṣakādipratīvāpaṃ pāyayet, yavakṣāracūrṇaṃ
vā pippalyādikvāthena, pippalyādicūrṇaṃ vā surāmaṇḍena,
varuṇādikvāthaṃ vā pañcakolailāpratīvāpaṃ, pṛthakparṇyādikvāthaṃ
vā bhadradārumaricasaṃsṛṣṭaṃ, purāṇaguḍaṃ vā
trikaṭukacaturjātakakustumburumiśraṃ khādet, acchaṃ vā pibed
ariṣṭam iti ||
1931 ed. SS.3.10.23
atha bālaṃ kṣaumaparivṛtaṃ kṣaumavastrāstṛtāyāṃ śayyāyāṃ śāyayet,
pīlu badarī nimba parūṣaka śākhābhiś cainaṃ parivījayet, mūrdhni
cāsyāharahastailapicum avacārayet, dhūpayec cainaṃ rakṣoghnair
dhūpaiḥ, rakṣoghnāni cāsya pāṇipādaśirogrīvāsv avasṛjet,
tilātasīsarṣapakaṇāṃś cātra prakiret, adhiṣṭhāne cāgniṃ
prajvālayet, vraṇitopāsanīyaṃ cāvekṣeta ||
1931 ed. SS.3.10.24
tato daśame 'hani mātāpitarau kṛtamaṅgalakautukau svastivācanaṃ
kṛtvā nāma kuryāt āṃ yad abhipretaṃ nakṣatranāma vā ||
1931 ed. SS.3.10.25
tato yathāvarṇaṃ dhātrīm upeyān madhyamapramāṇāṃ madhyamavayaskām
arogāṃ śīlavatīm acapalām alolupām akṛśām asthūlāṃ prasannakṣīrām
alambauṣṭhīm alambordhvastanīm avyaṅgām avyasaninīṃ jīvadvatsāṃ
dogdhrīṃ vatsalām akṣudrakarmiṇīṃ kule jātāmato bhūyiṣṭhaiś ca
guṇair anvitāṃ śyāmām ārogyabalavṛddhaye bālasya | tatrordhvastanī
karālaṃ kuryāt , lambastanī nāsikāmukhaṃ chādayitvā maraṇam
āpādayet | tataḥ praśastāyāṃ tithau śiraḥsnātam ahatavāsasam
udaṅmukhaṃ śiśum upaveśya dhātrīṃ prāṅmukhīm upaveśya dakṣiṇaṃ
stanaṃ dhautam īṣatparisrutam abhimantrya mantreṇānena pāyayet ||
1931 ed. SS.3.10.26
`catvāraḥ sāgarās tubhyaṃ stanayoḥ kṣīravāhiṇaḥ |
bhavantu subhage nityaṃ bālasya balavṛddhaye ||
1931 ed. SS.3.10.27
payo 'mṛtarasaṃpītvā kumāras te śubhānane |
dīrgham āyur avāpnotu devāḥ prāśyāmṛtaṃ yathā ||'
1931 ed. SS.3.10.28
ato 'nyathā nānāstanyopayogasyāsātmyād vyādhijanma bhavati ||
1931 ed. SS.3.10.29
aparisrute 'py atistabdhastanyapūrṇastanapānādutsuhitasrotasaḥ
śiśoḥ kāsaśvāsavamī prādurbhāvaḥ | tasmād evaṃ vidhānāṃ stanyaṃ na
pāyayet ||
1931 ed. SS.3.10.30
krodhaśokāvātsalyādibhiś ca striyāḥ stanyanāśo bhavati | athāsyāḥ
kṣīrajananārthaṃ saumanasyam utpādya
yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsarasasurāsauvīrakapiṇyākalaśunamatsyakaśerukaśṛṅgāṭakabisavidārikandamadhukaśatāvarīnalikālābūkālaśākaprabhṛtīni
vidadhyāt ||
1931 ed. SS.3.10.31
athāsyāḥ stanyam apsu parīkṣeta, tac cecchītalam amalaṃ tanu
śaṅkhāvabhāsam apsu nyastam ekībhāvaṃ gacchaty aphenilam atantum
annotplavate 'vasīdati vā tac chuddham iti vidyāt, tena
kumārasyārogyaṃ śarīropacayo balavṛddhiś ca bhavati | na ca
kṣudhitaśokārtaśrāntapraduṣṭadhātugarbhiṇījvaritātikṣīṇātisthūlavidagdhabhaktaviruddhāhāratarpitāyāḥ
stanyaṃ pāyayet; nājīrṇauṣadhaṃ ca bālaṃ, doṣauṣadhamalānāṃ
tīvravegotpattibhayāt ||
1931 ed. SS.3.10.32
bhavanti cātra |
dhātryās tu gurubhir bhojyair viṣamair doṣalais tathā ||
doṣā dehe prakupyanti tataḥ stanyaṃ praduṣyati ||
1931 ed. SS.3.10.33
mithyāhāravihāriṇyā duṣṭā vātādayaḥ striyāḥ ||
dūṣayanti payas tena śārīrā vyādhayaḥ śiśoḥ ||
bhavanti kuśalas tāṃś ca bhiṣak samyag vibhāvayet ||
1931 ed. SS.3.10.34
aṅgapratyaṅgadeśe tu rujā yatrāsya jāyate ||
muhur muhuḥ spṛśati taṃ spṛśyamāne ca roditi ||
1931 ed. SS.3.10.35
nimīlitākṣo mūrdhasthe śiro roge na dhārayet ||
bastis the mūtrasaṅgārto rujā tṛṣyati mūrcchati ||
1931 ed. SS.3.10.36
viṇmūtrasaṅgavaivarṇyacchardyādhmānāntrakūjanaiḥ ||
koṣṭhe doṣān vijānīyāt sarvatrasthāṃś ca rodanaiḥ ||
1931 ed. SS.3.10.37
teṣu ca yathābhihitaṃ mṛdv acchedanīyam auṣadhaṃ mātrayā
kṣīrapasya kṣīrasarpiṣā dhātryāś ca vidadhyāt, kṣīrānnād asyātmani
dhātryāś ca, annādasya kaṣāyādīn ātmany eva na dhātryāḥ ||
1931 ed. SS.3.10.38
tatra māsādūrdhvaṃ
kṣīrapāyāṅguliparvadvayagraha(ṇa)saṃmitāmauṣadhamātrāṃ vidadhyāt,
kolāsthisaṃmitāṃ kalkamātrāṃ kṣīrānnādāya, kolasaṃmitāmannādāyeti
||
1931 ed. SS.3.10.39
yeṣāṃ gadānāṃ ye yogāḥ pravakṣyante 'gadaṅkarāḥ ||
teṣu tat kalkasaṃliptau pāyayeta śiśuṃ stanau ||
1931 ed. SS.3.10.40
ekaṃ dve trīṇi cāhāni vātapittakaphajvare ||
stanyapāyāhitaṃ sarpiritarābhyāṃ yathārthataḥ ||
1931 ed. SS.3.10.41
na ca tṛṣṇābhayād atra pāyayeta śiśuṃ stanau ||
virekabastivamanāny ṛte kuryāc ca nātyayāt ||
1931 ed. SS.3.10.42
mastuluṅgakṣayād yasya vāyus tālv asthi nāmayet ||
tasya tṛḍdainyayuktasya sarpirmadhurakaiḥ śṛtam ||
1931 ed. SS.3.10.43
pānābhyañjanayor yojyaṃ śītāmbūdvejanaṃ tathā ||
vātenādhmāpitāṃ nābhiṃ sarujāṃ tuṇḍisaṃjñitām ||
1931 ed. SS.3.10.44
mārutaghnaiḥ praśamayet snehasvedopanāhanaiḥ ||
gudapāke tu bālānāṃ pittaghnīṃ kārayet kriyām ||
rasāñjanaṃ viśeṣeṇa pānālepanayor hitam ||
1931 ed. SS.3.10.45
kṣīrāhārāya sarpiḥ pāyayet
siddhārthakavacāmāṃsīpayasyāpāmārgaśatāvarīsārivābrāhmīpippalīharidrākuṣṭhasaindhavasiddhaṃ,
kṣīrānnādāya madhukavacāpippalīcitrakatriphalāsiddham, annādāya
dvipañcamūlīkṣīratagarabhadradārumaricamadhukaviḍaṅga-drākṣādvibrāhmīsiddaṃ
; tenārogyabalamedhāyūṃṣi śiśorbhavanti ||
1931 ed. SS.3.10.46
bālaṃ punar gātrasukhaṃ gṛhṇīyāt, na cainaṃ tarjayet, sahasā na
pratibodhayed vitrāsabhayāt, sahasā nāpahared utkṣiped vā
vātādivighātabhayāt, nopaveśayet kaubjyabhayāt, nityaṃ cainam
anuvarteta priyśatair ajighāṃsuḥ; evam anabhihatamanās tv
abhivardhate nityam udagrasattvasaṃpanno nīrogaḥ suprasannamanāś
ca bhavati |
vātātapavidyutprabhāpādapalatāśūnyāgāranimnasthānagra(gṛ?)hacchāyādibhyo
durgrahopasargataś ca bālaṃ rakṣet ||
1931 ed. SS.3.10.47
nāśucau visṛjed bālaṃ nākāśe viṣame na ca || noṣmamārutavarṣeṣu
rajodhūmodakeṣu ca ||
1931 ed. SS.3.10.48
kṣīrasātmyatayā kṣīramājaṃ gavyam athāpi vā ||
dadyād āstanyaparyāpter bālānāṃ vīkṣya mātrayā ||
1931 ed. SS.3.10.49
ṣaṇmāsaṃ cainamannaṃ prāśayel laghu hitaṃ ca ||
1931 ed. SS.3.10.50
nityam avarodharataś ca syāt kṛtarakṣa upasargabhayāt;
prayatnataś ca grahopasargebhyo rakṣyā bālā bhavanti ||
1931 ed. SS.3.10.51
atha kumāra udvijate trasyati roditi naṣṭasaṃjño bhavati
nakhadaśanair dhātrīmātmānaṃ ca pariṇudati dantān khādati kūjati
jṛmbhate bhruvau vikṣipaty ūrdhvaṃ nirīkṣate phenam udvamati
sandaṣṭauṣṭhaḥ kūro bhinnāmavarcā dīnārtasvaro niśi jāgarti
durbalo mlānāṅgo matsyaccahucchrundarimatkuṇagandho yathā purā
dhātryāḥ stanyam abhilaṣati tathā nābhilaṣatīti sāmānyena
grahopasṛṣṭalakṣaṇam uktaṃ, vistareṇottare vakṣyāmaḥ ||
1931 ed. SS.3.10.52
śaktimantaṃ cainaṃ jñātvā yathāvarṇaṃ vidyāṃ grāhayet ||
1931 ed. SS.3.10.53
athāsmai pañcaviṃśativarṣāya dvādaśavarṣāṃ patnīm āvahet
pitryadharmārthakāmaprajāḥ prāpsyatīti ||
1931 ed. SS.3.10.54
ūnaṣoḍaśavarṣāyām aprāptaḥ pañcaviṃśatim ||
yady ādhatte pumān garbhaṃ kukṣisthaḥ sa vipadyate ||
1931 ed. SS.3.10.55
jāto vā na ciraṃ jīvej jīved vā durbalendriyaḥ ||
tasmād atyantabālāyāṃ garbhādhānaṃ na kārayet ||
1931 ed. SS.3.10.56
ativṛddhāyāṃ dīrgharogiṇyām anyena vā vikāreṇopasṛṣṭāyāṃ
garbhādhānaṃ naiva kurvīta | puruṣasyāpy evaṃvidhasya ta eva doṣāḥ
saṃbhavanti ||
1931 ed. SS.3.10.57
tatra pūrvoktaiḥ patiṣyati garbhe
garbhāśayakaṭīvaṅkṣaṇabastiśūlāni raktadarśanaṃ ca, tatra śītaiḥ
pariṣekāvagāhapradehādibhir upacarejjīvanīyaśṛtakṣīrapānaiś ca;
garbhasphuraṇe muhurmuhus tat sandhāraṇārthaṃ kṣīram
utpalādisiddhaṃ pāyayet; prasraṃsamāne
sadāhapārśvapṛṣṭhaśūlāsṛgdarānāhamūtrasaṅgāḥ, sthānāt sthānaṃ
copakrāmati garbhe koṣṭhe saṃrambhaḥ, tatra snigdhaśītāḥ kriyāḥ;
vedanāyāṃ mahāsahākṣudrasahāmadhukaśvadaṃṣṭrākaṇṭakārikāsiddhaṃ
payaḥ śarkarākṣaudramiśraṃ pāyayet; mūtrasaṅge darbhādisiddhaṃ;
ānāhe hiṅgusauvarcalalaśunavacāsiddhaṃ; atyarthaṃ sravati rakte
koṣṭhāgārikāgāramṛtpiṇḍasamaṅgādhātakīkusumanavamālikāgairikasarjarasarasāñjanacūrṇaṃ
madhunā 'valihyāt, yathālābhaṃ nyagrodhāditvakpravālakalkaṃ vā
payasā pāyayet, utpalādikalkaṃ vā kaśeruśṛṅgāṭakaśālūkakalkaṃ vā
śṛtena payasā, udumbaraphalaudakakandakvāthena vā
śarkarāmadhumadhureṇa śālipiṣṭaṃ, nyagrodhādisvarasaparipītaṃ vā
vastrāvayavaṃ yonyāṃ dhārayet; athādṛṣṭaśoṇitavedanāyāṃ
madhukadevadārumañjiṣṭhāpayasyāsiddhaṃ payaḥ pāyayet, tad
evāśmantakaśatāvarīpayasyāsiddhaṃ vidārigandhādisiddhaṃ vā,
bṛhatīdvayotpalaśatāvarīsārivāpayasyāmadhukasiddhaṃ vā, evaṃ
kṣipram upakrāntāyā upāvartante rujo garbhaś cāpy āyate;
vyavasthite ca garbhe gavyenoḍumbaraśalāṭusiddhena payasā bhojayet
; atīte lavaṇasnehavarjyābhir yavāgūbhir uddālakādīnāṃ
pācanīyopasaṃskṛtābhir upakrameta yāvanto māsā garbhasya tāvanty
ahāni; bastyudaraśūleṣu purāṇaguḍaṃ dīpanīyasaṃyuktaṃ pāyayed
ariṣṭaṃ vā; vātopadravagṛhītatvāt srotasāṃ līyate garbhaḥ, so
'tikālam avatiṣṭhamāno vyāpadyate, tāṃ mṛdunā
snehādikrameṇopacaret, utkrośarasasaṃśsiddhām analpasnehāṃ yavāgūṃ
pāyayet, māṣatilabilvaśalāṭusiddhān vā kulmāṣān bhakṣayen
madhumādhvīkaṃ cānupibet saptarātraṃ; kālātītasthāyini garbhe
viśeṣataḥ sadhānyam udūkhalaṃ musalenābhihanyād viṣame vā yān
āsane seveta; vātābhipanna eva śuṣyati garbhaḥ, sa mātuḥ kukṣiṃ na
pūrayati mandaṃ spandate ca, taṃ bṛṃhaṇīyaiḥ payobhir māṃsarasaiś
copacaret; śukraśoṇitaṃ vāyunā 'bhiprapannam avakrāntajīvam
ādhmāpayaty udaraṃ, taṃ kadācid yadṛcchayopaśāntaṃ
naigameṣāpahṛtam iti bhāṣante, tam eva kadācit pralīyamānaṃ
nāgodaram ity āhuḥ; tatrāpi līnavat pratīkāraḥ ||
1931 ed. SS.3.10.58
ata ūrdhvaṃ māsānumāsikaṃ vakṣyāmaḥ ||
1931 ed. SS.3.10.59
madhukaṃ śākabījaṃ ca payasyā suradāru ca ||
aśmantakas tilāḥ kṛṣṇās tāmravallī śatāvarī ||
1931 ed. SS.3.10.60
vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpalasārivā ||
anantā sārivā rāsnā padmā madhukam eva ca ||
1931 ed. SS.3.10.61
bṛhatyau kāśmarī cāpi kṣīriśuṅgās tvaco ghṛtam ||
pṛśniparṇī balā śigru śvadaṃṣṭrā madhuparṇikā ||
1931 ed. SS.3.10.62
śṛṅgāṭakaṃ bisaṃ drākṣā kaśeru madhukaṃ sitā ||
vatsaite sapta yogāḥ syur ardhaślokasamāpanāḥ ||
yathāsaṃkhyaṃ prayoktavyā garbhasrāve payoyutāḥ ||
1931 ed. SS.3.10.63
kapitthabṛhatībilvapaṭolekṣunidigdhikā- ||
mūlāni kṣīrasiddhāni pāyayed bhiṣag aṣṭame ||
1931 ed. SS.3.10.64
navame madhukānantāpayasyāsārivāḥ pibet ||
kṣīraṃ śuṇṭhīpayasyābhyāṃ siddhaṃ syād daśame hitam ||
1931 ed. SS.3.10.65
sakṣīrā vā hitā śuṇṭhī madhukaṃ suradāru ca ||
evam āpyāyate garbhas tīvrā ruk copaśāmyati ||
1931 ed. SS.3.10.66
nivṛttaprasavāyās tu punaḥ ṣaḍbhyo varṣebhya ūrdhvaṃ prasavam
ānāyā nāryāḥ kumāro 'lpāyur bhavati ||
1931 ed. SS.3.10.67
atha garbhiṇīṃ vyādhyutpattāv atyaye chardayen
madhurāmlenānnopahitenānulomayec ca, saṃśamanīyaṃ ca mṛdu
vidadhyād annapānayoḥ, aśnīyāc ca madhuraprāyaṃ garbhāviruddhaṃ
ca, garbhāviruddhāś ca yathāyogaṃ vidadhīta mṛdu prāyāḥ ||
1931 ed. SS.3.10.68
bhavanti cātra |
sauvarṇaṃ sukṛtaṃ cūrṇaṃ kuṣṭhaṃ madhu ghṛtaṃ vacā ||
matsyākṣakaḥ śaṅkhapuṣpī madhu sarpiḥ sakāñcanam ||
1931 ed. SS.3.10.69
arkapuṣpī madhughṛtaṃ cūrṇitaṃ kanakaṃ vacā ||
hemacūrṇāni kaiḍaryaḥ śvetā dūrvā ghṛtaṃ madhu ||
1931 ed. SS.3.10.70
catvāro 'bhihitāḥ prāśāḥ ślokārdheṣu caturṣv api ||
kumārāṇāṃ vapurmedhā balabuddhivivardhanāḥ ||
1931 ed. SS.3.10.trailer
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīraṃ
nāma daśamo 'dhyāyaḥ ||10 || samāptaṃ cedaṃ sūtrasthānam |