Transcription of MS Kathmandu NAK 5-333, Cikitsāsthāna, adhyāyas 21-40

Published in by in .

  • http://narchives.gov.np/
  • National Archives of Nepal
  • Kathmandu, [region], Nepal
  • Known as: 5-333.
  • Siglum: H

In the Cikitsāsthāna, Missing verses/Lines SS.4.1.2 SS.4.1.51 SS.4.1.90cd SS.4.1.90ef SS.4.1.91 SS.4.1.92 SS.4.1.93ab SS.4.1.100cd SS.4.1.107 SS.4.1.108 SS.4.1.137 SS.4.1.138 SS.4.1.139 Metre break SS.4.1.53 SS.4.1.58 SS.4.1.80 SS.4.1.84

More ▾
Title Suśrutasaṃhitā
Author Suśruta
Physical description
Language/Script [Sanskrit in Nepalese script|]
  • ba and va not distinguished|
Format pothi
Material palm-leaf
History
Date of production Nepala Saṃvat 663 (1465 CE)|
Place of origin [place of production]

  • H
L
athātaḥ śūkadoṣacikitsi𑑎⸤tam vyākhyāsyāmaḥ ||
vilikhya sarṣapīṃ samyak kaṣāyair avacū𑑎crṇṇayet |
kaṣāyeṣv eva kurvvīta , tailañ ca vraṇa||| ||ropaṇam ||
aṣṭhīlikāṃ jalau𑑎⸤kābhiḥr grāhayed bahuśo bhiṣak |
tathā cānupaśāmyantīṅ kaphagranthivad uddharet ||
L⸤svedayed grathitāṃ śaśvan nāḍīṃ svedena buddhimān |
sukhoṣṇair upanāhaiś ca , susvinnair upanāhayet ||
kumbhīkāṃ pākamāpannāṃ , cchindyāc chodhya ca ropayet |
⸤tailena lodhratriphalā,tindukāmrakṛtena vā ||
jalāyukācbhir alajīṅ grāhayet svedayīta ca |
kaṣāyais teṣu siddhañ ca , tailaṃ ropaṇam iṣyate ||
balātai⸤lena siddhena mṛditam pariṣecayet |
sarppiḥ snigdhaiś ca cmadhuraiḥ sukhoṣṇair upanāhayet ||
sammūḍhapiṭakāṃ kṣiprañ jalaukābhir upācaret |
bhitvā ⸤paryāgatāñ cāpi , lepayen madhusarppiṣā ||
avamanthe gate cpākaṃ , bhinne tailam vidhīyate |
dhavājakarṇṇāśvakarṇṇasallakīkvāthasādhitaṃ ||
kriyām puṣka𑑎⸤rikāyāṃ tu , śītāṃ sarvvām prayojayet |
sparśahāryāṃ harecd raktaṃ , madhuraiḥ pradihed api ||
kṣīrekṣurasasarppirbhiḥ secayec ca suśītalaiḥ |
uttamākhyāṃ ⸤tu piṭakām baḍisenoddhared bhiṣak ||
uddhṛtya madhusaṃyuktaiḥ kaṣāyair avacūrṇṇayet |
rasakriyā vidhātavyā , likhite śatapośanake ||
pṛthak parṇṇyādisiddhañ ca , deL⸤yaṃ tailam anantaraṃ |
kriyām prayuñjyāt kuśalaṃ tvakpākasya visarppavat ||
raktavidradhivac cāpi , kriyāṃ śoṇitaje 'rbbude |
kaṣāyakalkasarppīṃṣi tailacūrṇṇarasa⸤kriyāṃ ||
śodhane ropaṇe caiva vīkṣya vīkṣyāvacārayet |
chitañ ca sarppiṣaḥ pānaṃ , pathyañ cāpi virecanaṃ ||
hitaḥ śoṇitamokṣaś ca , yac cāpi la⸤ghu bhojanaṃ |
arbbudam māṃsapākañ ca , vidradhin tilakālackaṃ ||
pratyākhyāya hi kurvvīta , bhiṣak teṣām pratikriyām iti ||
cikitsā 21 || ||
(From folio 264v3)
(From folio dscn3242 fol 264)
athāto mukharogāṇāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
catucrvvidhena snehena madhūcchiṣṭayutena vā |
vātike 'bhyañjanaṃ kāryan nāḍīsvedam tathāpi ca ||
⸤oṣṭhaprakope bhiṣajā sālvaṇañcopanāhanaṃ |
mastiṣkec caiva nasye ca tailam vātaharaiḥ śritaṃ ||
śrīveṣṭakaṃ sarjjarasaṃ gugguluṃ suradāru ca |
yaṣṭima⸤dhukacūrṇṇañ ca hitamatra pralepane ||
pittaraktābhighātotthaṃ jalaukābhir upācaret |
pittavidradhivac cāpi kriyāṅ kuryād aśeṣataḥ ||
śirovirecanaṃ dhūLmaṃ svedaṃ kavaḍadhāraṇaṃ |
hṛtarakte prayoktavyam oṣṭhakope kaphātmake ||
trikaṭuṃ svarjjikākṣāraṃ kṣārañ ca yavaśūkajaṃ |
kṣaudrayuktama vidhātavyam etac ca pratisāraṇaṃ ||
me⸤doje svedite bhinne śoṇite jvalano hitaḥ |
priyaṅgulodhractriphalā sakṣaudram pratisāraṇaṃ ||
etad oṣṭhaprakopānāṃ sādhyānāṃ karmmakīrttitaṃ |
dantamūlaga⸤tānān tu rogānāṅ karmma ucyate ||
śītāde hṛtaraktasya toyec nāgarasarṣapān |
niḥkvāthya triphalāñ cāpi kuryād gaṇḍūṣadhāraṇaṃ ||
priyaṅgavaś ca mustāś ca tri⸤phalā ca pralepanaṃ |
nasyañ ca siddhin triphalā madhukotpalacpadmakaiḥ ||
dantapuppuṭake kāryan taruṇe raktamokṣaṇaṃ |
sa pañcalavaṇaṃ kṣāraṃ sakṣaudram pratisā⸤raṇaṃ ||
śirovirekaś ca hito nasyaṃ snigdhañ ca bhojanaṃ |
vicsrāvite dantaveṣṭe vraṇan tu pratisārayet ||
lodhrapatraṅgamadhukalākṣācūrṇṇair mmadhūttaraiḥ |
gaṇḍū⸤ṣe kṣīriṇo yojyāḥ sakṣaudraghṛtaśarkarāḥ ||
kākolyādau daśakṣīrasiddhaṃ sarppiś ca nastataḥ |
sauśire hṛtarakte tu lodhramustarasāñjanaiḥ ||
kṣīre daśaguṇe sarppiḥ siLddhaṃ nasye ca pūjitaṃ |
kriyāṃ paridare kuryāc chītādoktam vicakṣaṇaḥ ||
saṃśodhyobhayataḥ kāryaṃ śiraścopakule hitaḥ |
kākodumvarikāgojīpattrair vvisrāvayed asṛk ||
kṣaudra⸤yuktaiḥ salavaṇaiḥ savyoṣaiḥ pratisārayet |
pippalyaḥ sacrṣapā svetāḥ nāgaraṃ naiculaṃ phalaṃ ||
sukhodakena saṃsṛjya kavaḍan tasya yojayet |
ghṛtam madhurakai⸤ssiddhaṃ hitaṃ kavaḍanasyayoḥ ||
śastreṇa dantavaidarbbha dantamūclāni śodhayet |
tataḥ kṣāram prayuñjīta kriyāḥ sarvvāś ca śītalāḥ ||
uddhṛtyādhikadantantu ta⸤to 'gnim avacārayet |
krimidantakavaccātra vidhi kāryoc vijānatā |
chinnādhimāṃsaṃ sakṣaudrair imaiścūrṇṇaiḥ samācaret |
vacātejovatīpāṭhāsvarjjikā⸤yāvaśūkajaiḥ ||
kṣaudradvitīyāḥ pippalyaḥ kavaḍaś cātra kīcrttitaḥ |
paṭolanimbatriphalākaṣāyāś cātra dhāvanaṃ ||
śirovirekaś ca hito dhūmo vairecana⸤ś ca yaḥ |
sāmānyaṅ karmmanāḍīnām viśeṣaś cātra me śṛṇu ||
yad dantam adhijāyeta nāḍīdantan tam uddharet |
chitvā mānsāni śastreṇa yadi noparijo bhavet |
śodhayitvāL dahec cāpi kṣāreṇa jvalanena vā ||
upekṣite tu daśane gatihanvasthi dārayet |
tasmāt samūladaśanam uddhared bhagnamasthi ca |
⸤uddhṛte tūttame dante śoṇitaṃ samprasicyate |
raktātiyogāt pūcrvvoktā rogā ghorā bhavanti ca ||
calam apy uttaman dantam ato nāpahared bhiṣak |
kaṣāyajātīmadana⸤kaṭukasvādukaṇṭakaiḥ ||
lodhramañjiṣṭhakhadirayaṣṭyāhvaiś cāpic yatkṛtaṃ |
tailaṃ saṃśodhane taddhi hanyād dantagatāṃ gatiṃ ||
kīrttitādantamūleṣu kriyā danteṣu va⸤kṣyate |
sukhoṣṇaḥ snehakavaḍāḥ sarppiṣastrivṛtasya vā ||
nicryūhaś cānilaghnānān dantaharṣapramarddanāḥ |
snaihikaś ca hito dhūmo nasyaṃ snaihikam eva ca ||
⸤rasārase yavāgvaś ca kṣīrasantānikā ghṛtaṃ |
ahinsaṃ dacntamūlāni śarkkarām uddhared bhiṣak ||
lākṣācūrṇṇair mmadhuyutais tatastam pratisārayet |
danta⸤harṣakriyāñ cāpi kuryānniravaśeṣataḥ ||
kapālakaḥ kṛcchratamas tatrāpyeṣā kriyā hitā |
jayed visrāvaṇaiḥ svinnam acalaṅ krimidantakaṃ ||
tathāvapīḍair vvāta⸤ghnaiḥ snehagaṇḍūṣadhāraṇaiḥ |
bhadradārvādivarṣābhūr lepaiḥ snigdhaiś ca bhojanaiḥ ||
calam uddhṛtya vā sthānaṃ daheta suṣirasya vā |
tato vidārī yaṣṭyāhvaśṛṅgāṭakakaśerubhiḥ ||⸤
tailan daśaguṇaṃ kṣīraṃ siddhaṃ nasye ca pūjitaṃ |
hanurmmokṣasacmuddhiṣṭāṃ kuryāc cārdditavat kriyāṃ ||
phalānyamlāni śītāmbu rūkṣānnadantadhāvanaṃ |
tathāti⸤kaṭhinām bhakṣāṃ dantarogī vivarjjayet ||
sādhyānān dantarocgānāñ cikitsitam udāhṛtaṃ ||
jihvāgatānāṃ sādhyānāṃ karmma vakṣyāmi siddhaye |
auṣṭhaprako⸤pe 'nilaje yaduktam prāk cikitsitaṃ ||
kaṇṭakeṣv anilotthecṣu tatkāryam bhiṣajā bhavet |
pittajeṣu vighṛṣṭeṣu nisṛte duṣṭaśoṇite ||
pratisāraṇagaṇḍū⸤ṣā nasyañ ca madhuraṃ hitaṃ |
kaṇṭakeṣu kaphottheṣu likhitecṣvasṛjaḥ kṣaye ||
pippalyādir mmadhuyutaḥ kāryas tu pratisāraṇaṃ ||
gṛhṇīyāt kavalam vāpi gaura⸤sarṣapasaindhavaiḥ |
paṭolanimbavārttākukṣārayūṣaiś ca bhojayet ||
upajihvāṃ tu saṃlikhya kṣāreṇa pratisārayet |
Lśirovirekagaṇḍūṣa dhūmaiś cainām upācaret ||
jihvāgatānāṃ karmmoktaṃ tālavyānāṃ pravakṣyate |
aṅguṣṭhāṅgulisandaṃśair ggṛhītvā galaśuṇḍikāṃ ||
cchedayet maṇḍalāgreṇa⸤jihvopari tu yatsthitaṃ |
atyādānāt sraved raktan tannimicttam mriyeta saḥ ||
hīnacchedād bhavec chopho lālāsrāvo bhramastamaḥ |
tasmād vaidyaḥ prayatnena dṛṣṭa⸤karmmā visāradaḥ ||
galaśuṇḍikāṃ cchedayitvā kuryāt prācptamidaṃ kramaṃ |
maricātiviṣāpāṭhāvacākuṣṭhakuṭannaṭaiḥ |
kṣaudrayuktaiḥ salavaṇais tata⸤tāṃ pratisārayet ||
vacām ativiṣām pāṭhaṃ rāsnāṅ kaṭukacrohiṇīṃ |
niḥkvāthyapicumarddañ ca kavaḍan tatra yojayet |
iṅgudīkiṇihīdantī sa⸤ralan devadāru ca |
pañcāṅgī kārayed varttim etair ggandhottacrāṃśubhāṃ ||
tasyā dhūmam pibej jantur dvirahnaḥ kaphanāśanaṃ |
kṣārasiddheṣu mudgeṣu yūṣa⸤ś cāpy aśane hitaḥ |
tuṇḍikeryadhruṣe kūrmme saṃghāte tulupuppuṭe ||
eṣa eva vidhiḥ kāryo viśeṣaḥ śastrakarmmaṇi |
tālupāke tu karttavyaṃ vidhānam pittanāLśanaṃ ||
snehasvedau tāluśoṣe vidhiś cānilanāśanaḥ |
kīrttitaṃ tālujānāṃ tu kaṇṭhyānāṅ karmma vakṣyate ||
sādhyānāṃ rohiṇīnāṃ tu hitaṃ śoṇitamokṣaṇaṃ |
charddanaṃ dhū⸤mrapānañ ca gaṇḍūṣo nastakarmma ca ||
vātikāntu gate rakte lacvaṇaiḥ pratisārayet |
sukhoṣṇāṃ snehakavalān dhārayec cāpy abhīkṣṇaśaḥ ||
pattaṃgaśarkkarā⸤kṣaudraiḥ paittikaṃ pratisārayet |
drākṣāpharūṣakakvātho hictañ ca kavaḍagrahe ||
agāradhūmamadhukaiḥ kaphajam pratisārayet |
svetāviḍaṅgadantīṣu tai⸤laṃ siddhaṃ sasaindhavaṃ ||
nasya karmmaṇi dātavyaṅ kavaḍañ ca kacphocchraye |
pittavat sādhayed vaidyo rohiṇīṃ raktasambhavāṃ ||
visrāvya kaṇṭhasālūkaṃ sādhaye⸤ttuṇḍikerivat |
ekakālaṃ yavānnañ ca bhuñjīta snigdhamaclpaśaḥ ||
upajihvikavac cāpi sādhayed api jihvikāṃ |
ekavṛndantu visrāvyam vidhiṃ śodhana⸤m ācaret ||
gilāyukāpi yo vyādhis tañ ca śastreṇa sādhayet |
amarmmasthaṃ susampakvaṃ bhedayed galavidradhiṃ ||
vātāt sarvvasarāṃ cūrṇṇair llavaṇaiḥ pratisārayet |
tailaṃL vātaharaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavaḍanastayoḥ ||
tato 'smai snaihikaṃ dhūmam idaṃ dadyād vicakṣaṇaḥ |
śālarājādanairaṇḍacāreṅgudimadhūkajāḥ ||⸤\
majjāno gugguludhyāmamānsīkālānuśārivā |
śrīsarjjarasacśaileya madhūcchiṣṭāni cāharet ||
tat sarvvaṃ sukṛtaṃ cūrṇṇaṃ snehenāloḍya yuktitaḥ |
ṭuṇṭūkavṛttā⸤t sakṣaudrāt matimān tena lepayet ||
eṣa sarvvasare dhūmaḥ praśacstasnaihikottamaḥ |
kaphaghno mārutaghnaś ca mukharogavināśanaḥ ||
pittātmake sarvvasare śuddhakāya⸤sya dehinaḥ |
sarvvaḥ pittaharaḥ kāryo vidhirmmadhuraśītalacḥ ||
pratisāraṇagaṇḍūṣā dhūmaṃ saṃśodhanāni ca |
kaphātmake sarvvasare kramāṅ kuryāt kaphāpahaṃ ||⸤
pibed ativiṣām pāṭhaṃ mustāñ ca suradāru ca |
rohiṇīkaṭuckākhyāntu kuṭajasya phalāni ca ||
gavām mūtreṇa manujo bhāgān dharaṇasammitāṃ |
eṣa sarvvāṅ ka⸤phakṛtāṃ rogān yogo 'pakarṣati ||
kṣīrekṣurasagomūtradadhimastvamlakāñjikaiḥ |
vidadhyāt kavalām vīkṣya doṣaṃ tailaghṛtair api ||
rogāṇām mukhajātānāṃ sādhyānāṅ karmaLkīrttitaṃ |
asādhyām api vakṣyāmi rogā ye yatra kīrttitāḥ ||
auṣṭhaprakopo varjyāḥ syur mmāṃsaraktatridoṣajāḥ |
dantamūleṣu tu varjya tu triliṅgagatisauṣirau ||
danteṣu ca na⸤ sidhyanti śyāvadālanabhañjanāḥ |
jihvāgateṣv alā santu tāclavyeṣv arvvudantathā ||
svaraghno valayaṃ vṛndaṃ valāsasahacāriṇāṃ |
galaugham mānsatānañ ca śata⸤ghnī rohiṇīgale ||
asādhyāḥ kīrttitā hyete rogā nava daśaicva ca |
teṣu cāpi kriyā vaidyaḥ pratyākhyāya samācared iti ||
cikitsā thaṃ dvi || ||
(From folio dscn3247 fol 269)
athātaḥ śophacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
tatra ṣaḍvidhocvayavasamutthaḥ śopho 'bhihito lakṣaṇataḥ pratikārataś ca | sarvvasaraś ca pañcavidhaḥ | tadya⸤thā vātapittakaphasannipātaviṣanimittaḥ |
tatrāpi tarppictasyārthamadhvagamanādatimātramabhyavaharato vā piṣṭānnaharitaśākalavaṇāni | kṣīṇasya cātimāttramamlam upasevato mṛtpaṅkaloṣṭakaṭaśarkkarānūpodakamāṃsasevino vā viruddhāhārasya hastyaśvakṣobhanādāyāsitā doṣā dhātūn pradūṣayitvā śoLphamāpādayanti akhilaśarīre |
tatra vātapittakaphasannipātaśvayathūnāmavayavasamutthe śophalakṣaṇāni vyākhyātāni | viṣanimittas tu garopayogād duṣṭatoyase⸤vanāt prakupithitodakāvasekāt saviṣasatvasañcūrṇṇanādvā |c saviṣamūtrapurīṣaśukraspṛṣṭānām vā tṛṇakāṣṭhādīnāṃ saṃsparśāt | sa tu mṛduḥ kṣiprotthānaśca⸤lāvalambīdāhapākaprayaś ca bhavati ||
doṣāḥ śvayathumūrddhaṃ hic kurvvantayāmāsayāsritāḥ |
pakvāśayasthā madhye tu varccasthānagatāstvadhaḥ ||
kṛtsnandehamanuprāptāḥ ku⸤ryuḥ sarvvasarantathā |
yo madhyadeśe svayathuḥ sakaṣṭaḥ sarvvagacś ca yaḥ ||
arddhāṅgeriṣṭabhūtaṃ syād yaścorddham parisarppati |
śvāsaḥ pipāsācchardiś ca daurbbalyaṃ jva⸤ra eva ca ||
yasya cānne rucirnnāsti śvayathun tam vivarjjayet ||
csāmānyato viśeṣāc ca teṣām vakṣyāmi bheṣajaṃ ||
tatra śophinaḥ sarvva e parihareyuḥ | amla⸤lavaṇamadhuguḍadadhivasātailapiṣṭagurūṇi viśeṣeṇa |
tatra vātaśvayathau tṛvṛtameraṇḍatailam vā māsamarddhamāsam vā pāyayet | nyagrodhādi siddhaṃ sarppiḥ pittaśvayathauL āragvadhādisiddhaṃ tailaṃ śleṣmaśvayathau | sannipātaśvayathau snuhākṣīrapātratulyan daśabhir amlapātraiḥ | pratisaṃsṛjya dantī dravantī prativāyaṃ sarppiḥ pācayitvā pāyayet | vi⸤ṣanimittasya kalpeṣu pratīkāraḥ ||
ata ūrddhansāmānyān yogācn vakṣyāmaḥ | tilvakaghṛtacaturthāni yānyuktānyudareṣu tato 'nyatamam upayujyamānaṃ śvayathūn u⸤ pahanti | mūtravarttikriyām vā seveta | navāyasam vāharahacrmmadhunā | viḍaṅgātiviṣākuṭajaphalabhadradārunāgaramaricānām vā dharaṇuṣṇāmbunā | tri⸤ kaṭukakṣārayaścūrṇṇāni triphalākvāthena | mūtram vā tuclyakṣīraṃ harītakīm vā tulyaguḍām upayuñjīta | devadāruśuṇṭhīm vā | guggulum vā mūtreṇa | varṣā⸤ bhūkaṣāyānupānam vā tulyaguḍaṃ śṛṅgaveraṃ | vyoṣaṃ varṣābhūckaṣāyasiddhena vā | sarppiṣāmudgastumvāmbhakṣayet || pippalīmūlacitrakacavyāmayūrakavarṣā⸤ bhūsiddham vā kṣīram pibet | mahauṣadhamuruṅgīmūlasiddham vā | trikaṭukairaṇḍaśyāmāmūlasiddham vā | varṣābhūśṛṅgaveradevadārusiddham vā | tathālābuvibhītakaphalakalkam vā L | pippalīmaricaśṛṃgaverānusiddhena mudgayuṣeṇa lavaṇenālpaṃ snehaṃ bhojayet | yavagodhūmānnaṃ | vṛkṣakārkkanaktamālanimbavarṣābhūkvāthaś ca pariṣekaḥ | sarṣapasauva ⸤rccalasaindhavaśārṅgaṣṭābhiś ca pradehaḥ kāryaḥ | yathādoṣañ ca tīckṣṇāni vamanavirecanāsthāpanānuvāsanāni satatam upaseveta | svedopanāhau ca | sirāccā⸤bhīkṣṇaṃ śoṇitamavasecayet | anyatrapāṇḍuśophāditi ||
cpiṣṭānnam amlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdan divāsvapnam ajaṅgalañ ca |
striyo guḍan telam atho gurūṇi śo⸤phaṃ jighānsuḥ parivarjjayīta ||
|| cikitsāthaṃ tric ||
(From folio dscn3247 fol 269)
athāto nāgatāvādhacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ |
utthāyotthāyātmavatā svasthenāroga⸤m icchatā |
yad anūṣṭheyam askannaṃ || || tat sarvvan sampravakṣyacte ||
tatrādito dantakāṣṭhaṃ mvādvādaśāṅgulam āyataṃ |
kanīnikāpariṇāham ṛjvagranthim athāvraṇaṃ⸤ ||
ayugmagranthiṃ yadi vā sakṣīrañ ca praśasyate |
kaṣāyakaṭutiktam vā tat khādet prātar utthitaḥ ||
madhutrikaṭukāktam vā gomūtreṇātibhāvitaṃ |
tad daurggandhyopadehau tu śleṣmāLṇaṃ cāpakarṣati ||
vaiśadyam anne 'bhiruciṃ saumanasyaṃ karoti ca ||
snigdhāṃ śuṣkāṃś ca daśanāṃ jihvāyāpi ca lāghavaṃ |
na cātigalatālvoṣṭhajihvārogasamudbhavaḥ |
na khā⸤det mukhaśoṣī tu śvāsahikkāvamīṣu ca |
durvvalojīrṇṇacbhaktaś ca mūrcchārtto madapīḍitaḥ ||
śirorujārttas tṛṣitaḥ śrāntayāśrānta pānaklamānvitaḥ |
ardditī ka⸤rṇṇaśūlī ca dantarogī ca mānavaḥ ||
jihvānirllekhanaṃ rauc pyaṃ sauvarṇṇam vārkṣam eva ca |
tanmalāpaharaṃ śanastaṃ mṛduślakṣṇaṃ daśāṅgulaṃ ||
mukhavairasya vaigandhya⸤śophajāḍyāpahaṃ sukhaṃ |
dṛḍhīkarañ ca dantānāṃ snehagaṇḍūṣacdhāraṇaṃ ||
tāmbūlapatraṃ sakṣāraṃ pūgaṃ hṛdyaṃ kaphāpahaṃ |
mukhavaiṣadyasaugandhyakāntisauṣṭhavakāra⸤kaṃ ||
pathyaṃ suptotthite bhukte vānte srānte ca mānavaḥ |
rūkṣaducrvvalamartyānāṃ mahitañcāsyaśoṣiṇāṃ ||
keśabhūmigatān rogān śirobhyaṅgopakarṣati |
keśānāṃ⸤ mṛdutā snigdhaṃ dṛrukpraśāntiṅ karoti ca ||
karoti śirasas tṛptiṃ keśānāṃ dṛḍhatām api |
santarpaṇaścendriyāṇāṃ dalebhyaṅgas tu mūrddhni tu ||
keśaprasādhanī keśyā rajojantuLmalāpahā |
hanumanyāśiraḥkarṇṇaśūlaghnaṃ karṇṇapūraṇaṃ ||
abhyaṅgo mārddavakaraḥ kaphavātanirodhanaḥ |
dhātūnāṃ puṣṭijanano mṛjāvarṇṇavalapradaḥ ||
sekaḥ śramaghno 'nilahā bhagnasandhiprasādhakaḥ |
kṣatāgnidagdhābhihatavicghṛṣṭānāṃ rujāpahāḥ |
siktasyābhipravarddhante yathā puṣpoṅkarastaroḥ |
tathā dhāturvivṛddhirhi⸤snehasiktasya jāyate ||
śirāmukhair llomakūpair ddhamanībhiḥcś ca tarppayan |
śarīre valam ādhatte sneho vai sādhu yojitaḥ ||
tatra prakṛtisātmyart tu deśa⸤doṣavikāravit |
tailaṃ ghṛtam vā matimān yuṃjyādabhyaṅgacsekayoḥ ||
kevalaṃ tvāmadoṣeṣu na kathañcana yojayet |
taruṇajvaryajīrṇṇī ca nābhyaktavyo⸤ kadācana ||
tathā virikto vāntaś ca nirūḍho yaś ca mānavaḥ |c
pūrvvayoḥ kṛcchratā vyādhyor asādhyatvam athāpi vā ||
śeṣāṇān tadahaḥ proktastvagnisādādayo gatā⸤ḥ |
kānti śarīropacayo gātrāṇāṃ suvibhaktatā ||
mṛjātha sthirakāyatvam agnidīptir arogatā
śramaklamapipāsānāṃ sahiṣṇutvam asīdanaṃ ||
ārogyaṃ cāpi paramaṃLvyāyāmenopajāyate |
na ca vyāyāmasadṛśam anyasthūlāpakarṣaṇaṃ ||
na ca vyāyāminaṃ marttyaṃ marddayanttyarayo valāt |
na cainaṃ sahasākramya jarā samadhirohati ||
sthi⸤rī bhavanti māṃsañ ca vyāyāmābhir atasya vai |
vyāyāmaṅ kurvvatocnityam viruddham api bhojanaṃ ||
vidagdham api dagdham vā nirddoṣam paripacyate |
raktapittī kṛṣaḥ⸤ śoṣī kāsī śvāsī kṣatāturaḥ ||
bhuktavān strīṣu ca kṣīṇoc vyāyāyam parivarjjayet |
vyāyāmo hi samam pathyo valināṃ snigdhabhojināṃ ||
sa ca śīte vasante⸤ca teṣām pathyatamaḥ smṛtaḥ |
sarvveṣvṛtuṣu sarvvair hi martyainyair ātmahiteṣibhiḥ
śaktyarddhanopakarttavyo vyāyamo haṃnyato nyathā |
hṛdisthānasthito vāyur yadā⸤nāsāṃ prapadyate ||
vyāyāmaṅ kurvvato jantos tac chaktyarddhasya lackṣaṇaṃ |
vayovalaṃ dehavalan deśakālam athāpi ca ||
samīkṣya kuryād vyāyāmaṃ yuktyā śaktyā ca⸤ vuddhimān |
kṣayastṛṣṇā ruciccharddi raktapittaśramaklamāḥ ||
kāsaśoṣajvaraśvāsāś cātivyāyamasambhavāḥ |L
udvarttanam vātaharaṃ kaphamedo vilāpanaṃ ||
sthirīkaraṇamaṅgānāṃ tvakprasādhakaraṃ tathā |
sirāmukhaviviktatvaṃ tavkthasyāgneś ca dīpanaṃ ||
udgharṣaṇotsādanā⸤bhyām bhaveyāt āmasaṃśayaṃ |
tandrāpāpmopaśamanaṃ tuṣṭidaṃcpuṣṭivarddhanaṃ ||
raktaprasādanañcāpi snānam agneś ca dīpanaṃ |
tac cātisārajvaritakarṇṇa⸤śūlārdditodiṣu ||
ādhmātārocakājīrṇṇabhuktavatsu cac garhitaṃ |
tandrāpāpmopaśamanaṃ prītyojo valavarddhanaṃ ||
svedadaurggandhyavaivarṇṇyaśramaghna⸤m anulepanaṃ |
rakṣoghnam atha caujasyaṃ saubhāgyakaram uttacmaṃ ||
sumanomvararatnānān dhāraṇam prītivarddhanaṃ |
mukhālepād dṛḍhañcakṣuḥ pīnagaṇḍan tathā⸤nanaṃ ||
kāntam avyaṅgapiḍakaṃ bhavaty amvujasannibhaṃ |
pakṣmaclam viśadaṅ kāntam amalojvalamaṇḍalaṃ ||
netram añjanasaṃyogād bhavec cāmalatārakaṃ |
yaśa⸤syaṃ svarggyam āyuṣyan dhanadhānyābhivarddhanaṃ ||
gurudaivataviprāṇāṃ pūjanaṃ gotravarddhanaṃ |
āhāraḥ prīṇanaḥ sadyo valakṛd dehadhāraṇaṃ ||
smṛtyāyuḥ paktitejojaḥ satvoLtsāhābhivarddhanāḥ |
pādaprakṣālanaṃ pādarogaśramamalāpahaṃ ||
cakṣuḥ prasādajananaṃ rakṣoghnaṃ prītivarddhanaṃ |
nidrākaro dehasukhañ cakṣuṣyaḥ pādarogahā ||
pādatvaṅ mṛduka⸤rttā ca pādābhyaṅgaḥ praśasyate |
pādarogaharam vṛṣyam āyucṣyañ cakṣuṣe hitaṃ ||
sukhapracāram aujasyaṃ sadāpādatradhāraṇaṃ |
anārogyam anāyuṣyam i⸤ndriyaghnam adṛṣṭikṛt ||
pādābhyām anupānadbhyāṃ nṛṇāñ caṅkramacṇaṃ sadā |
pāpmopaśamanaṃ keśanakharomāpamārjjanaṃ ||
harṣalāghavasaubhāgyakaram utsāha⸤varddhanaṃ |
pavitraṃ keśyam uṣṇīśaṃ vātātaparajonudaṃ ||
chactramvātātaparujo mārutāpaharaṃ śubhaṃ |
satvotsāhavalasthairyadhairyavīryābhivarddhanaṃ ||
ava⸤ṣṭambhakarañ cāpi rakṣoghnan daṇḍadhāraṇaṃ |
āsyāvarṇṇaśleṣmamecdaḥ saukumāryakarī sukhā ||
adhvāvarṇṇaśleṣamedaḥ saukumāryavināśanaḥ |
yat tu caṅkramaṇannādi⸤dehapīḍakaram bhavet ||
tadāyurvvalamedhāgnipradamindriyavodhanaṃ |
śramānilaharam vṛṣyaṃ puṣṭinidrādhṛtipradaṃ ||
sukhaṃ śayyāsanantasmād viparītamatonyathā |L
vālavyajanamaujasyaṃ makṣikādīnapohati |
svedadāhatṛṣāmūrcchāśramaghno vyajanānilaḥ |
prītinidrākaraṃ vṛṣyaṅ kaphavātaśramāpahaṃ ||
samvāhanam māṃsarasaṃ tvakprasā⸤dakaran tathā |
pravātaṃ raukṣyavaivarṇṇyastambhakṛddāhapaktinutc ||
svedamūrcchāpipāsaghnam apravātamato 'nyathā |
sukham pravātaṃ seveta grīṣme śaradi cāntarā ||
ni⸤rāvātaṃ hy āyuṣe sevyam ārogyāya ca sarvvadā |
ātapaḥ pittacraktāgniḥ svedamūrcchāhṛṣāvahaḥkṛṣāpahaḥ ||
dāhavaivarṇṇyajananasthāyā tv etān vyapohati |
agnir vvā⸤takaphastambhī śītavepathunāśanaḥ ||
āmābhiṣyandaśamacno raktapittapradūṣaṇaḥ |
puṣṭivarṇṇavalotsāhamagnidīptir atandritāṃ ||
karoti dhātusāmyañ ca nidrākālaniṣevitāḥ ||
tatrādito nīcanakharomnā śucivācsasā laghūṣṇīṣacchatropānatkenādarakāriṇā | daṇḍapāṇinā kālahitamitamadhurapūrvvābhibhā⸤ṣiṇā vandhubhūtena bhūtānāṃ guruvṛddhānumatenānanyamanasā susahāyenopakarttavyaṃ | tadapi na rātrau | na keśāsśikakaṇṭakāśmatuṣabhasmotkarakapālāṅgārāmedhyasthānavaLlibhūmiṣu | na viṣamendrakīlacatuṣpathasvabhrāṇām upariṣṭāt |
na rājadviṣṭapuruṣapaiśūnyānṛtāni vadet | devavrāhmaṇaguruvṛddhapitṛparivādām̐ś ca | na narendradviṣṭonmattapati⸤takṣuc ca bhī tān upāsīta |
vṛkṣaparvvataprapātaviṣamavalmīkaduṣṭacvājikuñjarārohaṇāni pariharet | pūrṇṇanadīsamudrāviditapalvalasvabhrakūpāvataraṇāni ca |⸤ bhinnā śūnyāgāraśmaśānavijanāraṇyagrāmasevāś ca | grāmacghātakalahaśastrasannipātāgnisambhramavyāḍasarīsṛpaśṛṅgikaṣāṃś ca |
nāgnivrāhmaṇaprekṣādampa⸤tyor antareṇātīyāt | na śavamanuyāyāt | devagovrāhmaṇaṃc caityadhvajarogipatitapāpakarttṛṇāñ ca chāyān nākrāmet | nāstaṃ gacchantam udyantam ādityam paśyet | ⸤ gān dhayantīm parasyaṃ vā cayantīm parasyai nācakṣīta | nolkāpātāctpātendradhanūṃṣi vā | nāgnim mukhenopadhamet | nāpo bhūmim vā pāṇipādenābhihanyāt |
na vegāndhā⸤rayet | na vahirvbhāgāgrāmanagaradevatāyatanaśmaśānapathasalilāśayasannikṛṣṭhān utsṛjet | na vāyvagnisalilasomārkkagogurūnpratimukham vā
na bhūmim vilikhet | nāsaṃLvṛtamukhaḥ sadasi svāsakāsajṛmbhodbhārakṣavathūnna sṛjet | na paryavaṣṭikāvaṣṭambhapādaprasāraṇāni gurusannidhau kuryāt |
na vā karṇṇanasāsrotodaśanavivarāṇyabhiniṣkuṣṇī⸤yāt | na vejayet keśanakhavastragātrāṇi | na gātravaktranakhac vāditraḥ kuryāt | na kāṣṭhaloṣṭhatṛṇādīnābhihanyāt | chindyād bhindyād vā |
nātipravāvā⸤nātipravātātapam upaseveta | na muktamātrā'gnimupāsīta | noctkaṭukāsanālpāsanānyadhyāsīt | na grīvām viṣamaṃ haret | na viṣamapatitakāyaḥ kriyāṃ seve⸤d vased bhuñjīta vā | na pratatam udīkṣeta | viśeṣājjotirbhāskacrasūṣmavalabhrāntāni | na bhāraṃ śirasā vahebhavet | na ca svapnaprajāgaraṇaśayanāsanasthānacaṅkrama⸤nayānavāhanapradhāvanalaṃghanaprataraṇahāsyabhāṣyavyayāyac vyāyāmādīn ucitān apy atimātraṃ seveta |
ucitād apy ahitāt kramaśo virameta | hitam anucita⸤m apy āseveta kramaśaḥ |
nāvākchirā śayīta | na bhinnapātre bhuñjīta | nāñjalipuṭenāpaḥ pivet | kālahitamitasnigdhamadhuraprāyamāhāravaidyapratyavekṣitam aśnīyāt | grāmaLgaṇagaṇikāpatitaśatrubhojanāni pariharet | śeṣāṇy api cāniṣṭarūparasagandhaśavdasparśamānasāni anyān evaṃ guṇān api cāsambhramadattāni tāny api na makṣikāvālo⸤pahitāni | nāprakṣālitapāṇipādau bhuñjīta | mūtroccārapīcḍito vā | na saṃdhyayor nnāpāśrito nātikālahīnamatimātraṃ veti ||
yasmin yasmin ṛtau ye ye do⸤ṣāḥ kupyanti dehināṃ |
teṣu teṣu pradātavyā rasās te te vijācnatā ||
varṣāsu caturo māsān mātrāvadudakam pivet |
uṣṇaṃ himaṃ vasante ca sīdhvariṣṭau pive⸤nnaraḥ |
śritaśītam payogriṣme prāvṛṭkāle rasam pivet |
yūcṣam varṣati tasyānte prapivec chītalañ jalaṃ ||
svastha eva mato nyas tu doṣāhāragatānugaḥdāturāḥ |⸤
snehaṃ pippalicūrṇṇena saindhavena ca saṃyutaṃ ||
pived agnivicvṛddhyarthan na ca vegān vidhārayet |
agnidīptir alan nṛṇāṃ rogāṇāṃ sramanam prati ||
prāvṛcchara⸤dvasanteṣu samyak snehādim ācaret |
kaphe praccharddanam pitte vireko vastir īraṇe ||
śasyate triṣvapihito vyāyāmo doṣanāśanaḥ |
utsarggamaithunāhāraśodhaLne syāt tu tanmanā ||
necchet pratibhayāṃ prāptum pīḍāśārīramānasīṃ |
atistrīsaṃprayogāc ca rakṣed ātmānam ātmavān ||
śoṣakāsajvarārśāṃsi śvāsakāsyāti pāṇḍutā |
ati⸤vyavāyājjāyante rogāś cākṣepakādayaḥ |
āyuṣmanto mandajacrā āyurvvarṇṇavalādhikāḥ |
sthiropacitamāṃsāś ca bhavanti strīṣu saṃsthitāḥ ||
tribhis tribhir ahobhi⸤s tu seveta pramadānnaraḥ |
sarvveṣv ṛtuṣu grīṣme tu pakṣāt pakṣācd vrajed budhaḥ ||
rajasvarāmakāmāñ ca malinām aprajām api |
varṇṇavṛddhām vayovṛddhān tathā vyādhiprapīḍi⸤tāṃ ||
hīnāṅgīṃ garvbhiṇīṃ dveṣyāṃ yonidoṣasamanvitāṃ |
sagoctrāṃ gurupatnīñ ca tathā pravrajitām api ||
sandhyayoḥ sarvvakāle ca nopeyāt pramadān naraḥ |
gosa⸤rgge cārddharātre ca tathā madhyandine 'pi ca ||
lajjāsamāvahe deśecvivṛteśuddha eva ca |
kṣudhito vyādhitaś caiva kṣuvdhacittaś ca mānavaḥ ||
prāptamūtrapurīṣaś ca pi⸤pāsīdūūrvvalas tathā |
tiryagyonāvayonau ca prāptaśukravidhāraṇaṃ ||
duṣṭayonau visarggañ ca valavānapi varjjayet |
sthitānuttānaśayane viśeṣeṇa tu garhitaṃ ||
krīḍayāLnyaś ca medhāvī hitārthaṃ parivarjjayet |
rajasvalāṃ prāptavato narasyāniyatātmanaḥ ||
dṛṣṭyāyustejasāṃ hānir adharmmaś ca tato bhavet |
liṅginīṃ gurupatnīñ ca sago⸤trām atha parvvasu ||
vṛddhāñ ca saṃdhyayoś cāpi gacchato jīvitackṣayaḥ |
garvbhiṇyāṃ garvbhīḍā syād vyādhitāñ ca valakṣayaḥ ||
hīnāṅgīm malināṃ dveṣyāṃ kāmāṃ vaṃ⸤dhyām asaṃvṛte |
deśe śuddhe ca śukrasya manasaś ca kṣayoc bhavet ||
kṣudhitaḥ kṣuvdhacittaś ca madhyāhne tṛṣitovalaḥ |
sthitāyāṃ hānim āpnoti śukraṃ⸤ vāyuś ca kupyati ||
vyādhitāyāṃ plīhāmayo mūrcchā doṣaś cacjāyate |
pratyūṣe cārddharātre ca vātapittaprakupyataḥ ||
tiryagyonāv ayonau ca duṣṭayonau⸤ tathaiva ca |
upadaṃśas tathā vāyoḥ kopaḥ syād retasaḥ kṣacyaḥ ||
uccārite mūtrite ca retasaś ca vidhāraṇe |
uttāne ca bhavecchīghraṃ śukrāsmaryās tu sambha⸤vaḥ ||
tasmāt sarvvam pariharedetallokadvayāhitaṃ |
vayor ūpaguṇopetāṃ kulyaśīlāṃ kulānvitāṃ ||
abhikāmoptikāmāṃś ca hṛṣṭo hṛṣṭāmalaṅkṛtāḥ |
sevetaLpramadānnityaṃ vyājīkaraṇapītavān ||
śarkkaropahitāṃ bhakṣyāṃ kṣīrañ cāpi saśarkkarāṃ |
vyajanaṃ svapnasevā ca vyavāyānte hitāni tu ||⸤
sukhamātraṃ samāsena sadvṛtasyetamudvṛttasya dīritaṃ |
āyurārocgyam artho vā nāsadbhiḥ prāpyate tribhir iti ||
|| cikitsā
(From folio dscn3253 fol 275)
athāto miśrikam adhyāyam vyākhyāsyāmaḥ ||
pālyāmayācs tu visrāvyā ya uktaḥ prāṅnibodha tāṃ |
paripoṭas tathotpādo 'vamantho duḥkhavarddhanaṃ ||⸤
pañcamaḥ parilehī ca karṇṇapālyāṃ gatāḥsadhā smṛtāḥ ||c
saukumāryāc cirotsṛṣṭā sahasābhipravarddhite |
karṇṇe śopho bhavet pālyāṃ sarujaḥ paripo⸤ṭavān ||
kṛṣṇo 'ruṇanibhastabdhaḥ savātāt paripoṭakaḥc |
gurvābharaṇasaṃyogāt tāḍanod gharṣaṇādibhiḥ ||
śophaḥ pālyām bhavec chyāvo dāhapākarujā⸤nvitaḥ |
rakto vā raktapittābhyām unmādaḥ sa gado mataḥ ||
karṇṇaṃ valād varddhayataḥ pālyā vāyuḥ prakupyati |
sakapham prāpya kurute śophaṃ stabdhamavedanaṃ ||
sovaLmanthaḥ sakaṇḍūko vidāruḥ kaphavātajaḥ |
varddhamāne tu durvviddhaḥ kaṇḍūdāharujānvitaḥ ||
śopho bhavati pākaś ca tridoṣo duḥkhavarddhanaḥ |
kaphāsṛkkrimayaḥ kru⸤ddhāḥ sarṣapābhāvicāriṇaḥ |
kurvvanti pālyāṃ srāviṇyaḥ kacṇḍūdāharajānvitāḥ |
kaphāsṛkkrimisambhūtaḥ savisarpānvitas tanuḥ ||
lihet saṣaṣkuliṃ⸤pālim parilehīti sa smṛtaḥ |
pālyāmayā hy amī ghorāc narasyāpratikāraṇaḥ ||
mithyāhāravihārasya pāliṃ hisyurupekṣitāḥ |
tasmād āśubhi⸤ṣak teṣu snehādikramamācaret ||
tathābhyaṅgaparīṣekacpradehāsṛg vimokṣaṇaṃ |
sāmānyato viśeṣāc ca vakṣyāmyabhyañjanam prati ||
kharamañjariya⸤ṣṭyāhvā saindhavāmaradārubhiḥ |
supiṣṭaiḥ sāśvagandhaiścac mūlakāvalgujāphalaiḥ ||
sarppistailaṃṃ vasāmajjāmadhūcchiṣṭāni cāharet |
sakṣīrāṇyatha taiḥ⸤pālim pradihyāt paripoṭake |
mañjiṣṭhātilayaṣṭyāhvā śārivotpalapadmakaiḥ |
salodhraiḥ sakadamvaiś ca valājamvvāmrapallavaiḥ ||L
siddhaṃ dhānyāmlasaṃyuktaṃ tailamutpādanāśanaṃ |
tālapatryaśvagandhābhyāṃ saindhavāvalgujāphalaiḥ ||
tailaṃ kulīragodhābhyāṃ vasayā saha sādhitaṃ |
saralā lāṅgalī⸤bhyāñ ca hitamutmanthanāśanaḥ ||
athāśmantakajamvvāmrac patrakvāthaniṣevitāṃ |
prapauṇḍarīkamadhukamañjiṣṭhaṃ rajanīkṛtaiḥ |
cūrṇṇair durggandhane pāliṃ⸤ tailāktāmavacūrṇṇayet |
cūrṇṇairvviḍaṅgalākṣābhyān tailacm pakvāvacārayet ||
svinnāṃ gomayaniḥpiṇḍaiḥ pradihyāt parilehike |
kṛṣṇairvviḍaṅgair atha⸤vā parattrīmūtrapeṣimaiḥ ||
karañjaiṅgudivījair vvā kucṭajāragvadhāyutaiḥ |
sarvvair vā sārṣapan tailaṃ siddhaṃ maricasaṃyutaiḥ ||
sanimvapattrairabhyaṅge ma⸤dhūcchiṣṭānvito hitaḥ |
vyādhikliṣṭāsu pālīṣu tanvīcṣu kaṭhināsu ca ||
puṣṭyartham mārddavārthañ ca kuryād abhyañjanaṃ śubhaṃ |
lopākānūpajāmajjāvasā⸤tailaṃ navaṃ ghṛtaṃ ||
daśakṣīram pacet samyagbhāvāpya madhuraṅgaṇaṃ |
apāmārggāśvagandhā ca tathā lākṣārasaṃ śubhaṃ ||
atha siddhañ ca pūtañ ca svanuguptan nidhāpayet |L
tenābhyañjāt sadā pāliṃ susvinnāmabhimardditāṃ ||
etena pālyo varddhante nirujā nirupadravā |
mṛdvyaḥ puṣṭāḥ samāḥ snigdhā jāyante bhūṣaṇakṣamāḥ ||
nīlīpa⸤traṃ bhṛṅgarajo 'rjjunatvaktṛphalācūrṇṇaṃ sāhacarañ ca puṣpaṃ |c
śyāmāpuṣpaṅkṛṣṇapiṇḍītakañ ca śūkṣmañcūrṇṇaṃ sukṛtaṃ yāvadeva ||
tāvān deyaḥ karddamaḥ paṅkaṣaṇḍā⸤t pakvañcaitat sthāpayel lohakumbhyāṃ |
paced etat tilatailenac sārddhan datvā kvāthan triphalāmārkkavābhyāṃ ||
māsādūrddham mrakṣaṇenaiva tailaṃ kuryād etat palitaṃ⸤ snigdhanīlaṃ |
jamvūpuṣpaṃ kāśmarīpārthivañ ca sairīyakaṃctriphalā karddamañ ca ||
dvauvarṣābhūśārivākaṇṭakāryau nīlāstilāsrotrajañcotpalañ ca |
āyaścū⸤rṇṇaṃ cūtapakvasya majjā yaṣṭyāhvāyaṃ mārkkavo modayantī ||
kācsīsamagryaṃ sāraś cāsanasya varāhasāhvasya phalañ ca pāṇḍuṃ |
bhāgānetān kārṣikān pīṣayi⸤tvā sārodakenāsanasyaiva vidvān ||
kalkāne etān saptasuhyāsaptāḍhakeṣu sārodakasyākṣatailasya bhāgaṃ |
datvā samyag vipacellohapātre sthitampūrvvaṃ lohapātre daśāvahaṃ ||
Lmṛdupākaṃ sādhitaṃ cāvatārya nyaset pātre vījake vāyase vā |
naraḥ śuddho nasyam etat prayuñjet yathā vatsyāt saṃyato māsamekaṃ ||
bhavec ca nityaṃ kṛsaropasevī bhuñjīta cānnaṃ⸤māsayūṣeṇa cāpi |
māsādūrddhvan tasya keśā bhavanti yāvacjjīvam mṛduvat svañjanābhaṃ ||
bhavanty ete nendralupte ca keśā jarā cainaṃ sahasā nābhyupaiti |
balaṃ⸤parañcendriyāṇāṃ labheta sañjāyante nirvvalīkaṃ ca vaktraṃc ||
etat tailaṃ nāpriyāya pradeyaṃ rājñe deyaṃ kṛṣṇatailam pradhānaṃ ||
manaḥśilāharitālaṃ haridre⸤ lākṣālodhraṃ gairiko varṇṇakaś ca |
surāṣṭrajākuṣṭhamañjiṣṭhackalkāḥ sapataṅgārocanā kuṅkumañ ca ||
suvarṇṇāhvāpāṇḍupatram vaṭasya kāleyakam padmakam padma⸤madhyaṃ |
kūcandanam pāratañ ca kākolyādiḥ kṣīrapiṣṭaś ca sacrvva
vasāmajjā || madhūcchiṣṭaṃ ghṛtañ ca dugdhaṃ kvāthaḥ kṣīriṇāñ ca drumāṇāṃ |
etat sarvvam pakvam ekadhya⸤tas tu mukhābhyaṅge sarpir uktapradhānaṃ ||
hanyād vyaṅgā nīlikāñ ca pravṛddhāṃ vaktre jātāḥ piṭakāyāś ca kāścit |
padmākāran nirvvalīkañ ca vaktraṃ kuryād etat pīnagaṇḍam manojñaṃ||
L rājñām etad yoṣitām vāpi teṣāṃ kuryād e vaidyas tat samānāñ ca nityam
iti || cikitsā
(From folio dscn3256 fol 278)
athātaḥ kṣīṇavalīyaṃ vyājīkaraṇacikitsitaṃ ⸤ vyākhyāsyāmaḥ ||
kalasyodagravayaso vyājīkaraṇasevinaḥ cḥ|
sarvveṣv ṛtuṣv aharahar vvyavāyo na nivāritaḥ |
strīṣv akṣāryyam mṛgayatāṃ vṛddhānāñ caritaṃ satāṃ | riraṃśatāṃ |⸤
klīvānām alpaśukrāṇāṃ strīṣu kṣīṇāś ca ye narāḥ ||
vilāsi⸤nām arthavatāṃ rūpayauvanaśālināṃ |
nṛṇām vahvīpatīnāñ ca yogā vyājīkaro hitāḥ ||
bhojanāni ⸤ ca citrāṇi pānāni vividhāni ca |
vācaḥ srotonugāmicnyas tvaksukhasparśanāni ca ||
gandhān manojñaṃ rūpāṇi citrāṇy upavanāni ca |
manasaś cāpratīvā⸤to vyājīkurvvanti mānavaṃ |
tais tair bhāvair ahṛdyais tu riraṃ⸤sor mmanasi kṣate |
dhvajaḥ pataty adho nṛṇāṃ klaivyaṃ samupajāyate ||
annair amtvoṣṇalavaṇair atimā⸤tropasevitaiḥ |
saumyadhātukṣayo dṛṣṭaḥ klaivyan tad aparaṃ smṛtaṃ ||
ativyavāyaśīlo vā na ca vyājīkriyārataḥ |
dhvajabhaṅgam avāpnoti saśukrakṣayahetukaṃ ||
meḍhrarogeLṇa mahatā marmmachedena vā punaḥ ||
klivyaṃ caturtham bhavati nṛṇāṃ puṃstvopaghātajaṃ ||
asādhyaṃ sahajaṃ klaivyaṃ marmmacchedāc ca yad bhavet |
sādhyānām avaśiṣṭānāṃ kāryo vyājīkaro⸤ vidhiḥ ||
tilamāṣavidārīṇāṃ śālīnāñ cūrṇṇam eva ca |c
rasair ikṣurasair vvāpi mardditaṃ saindhavānvitaṃ ||
varāhamedasā yuktaṃ ghṛtenotkārikam pacet ⸤|
tām bhakṣayitvā gaccheyuḥ puruṣaḥ ṣaṣṭhim aṅganāṃ ||
vastrāṇḍacsiddhaṃ payasi bhāvitā na sakṛttilāṃ |
śiśumāravasāpakva tais tilaiḥ śaṣkulīśubhāḥ ||⸤
yaḥ khādet sa pumān gacchet strīṇāṃ śatam apūrvvavat |
pippaclīlavaṇopetau vastāṇḍau kṣīrasarppiṣi |
sādhitau bhakṣayed yas tu sa gacchet pramadāśataṃ⸤ ||
māṣapippaliśālīnāṃ yavagodhūmayos tathā |
cūcrṇṇabhāgaiḥ samastais tu ghṛte pūpalikām pacet ||
tām bhakṣayitvā pītvā ca śarkkarāmadhuram pa⸤yaḥ |
naraś caṭakavad gacched daśavārān nirantaraṃ ||
cūrṇṇam vidāryāḥ sukṛtaṃ svarasenaiva bhāvitaṃ |
sarppiḥkṣaudrayutaṃ līḍhvā daśanāryo 'dhirohitaḥ ||
evam āmaLlakañ cūrṇṇaṃ svarasenaiva bhāvitaṃ |
śarkkarāmadhusarppirvbhir yuktaṃ līḍhvā payaḥ pivet ||
etenāśītivarṣāyur bhavec ca varṣo 'pi yute ca parihṛṣyati ||
pippalīlavaṇopetau vastā⸤ṇḍau ghṛtasādhitau ||
śiśumārasya vā khādet tau tu vyājīkacrau bhṛśaṃ ||
kulīrakūrmmanakrāṇām aṇḍāny evan tu bhakṣayet |
mahiṣarṣabhavastānām pivec chu⸤krāṇi vānaraḥ ||
aśvatthaphalamūlatvaṅ chuṅgasiddham pacyo pi vā |
pītvā saśarkkarākṣaudraṃ kuliṅga iva hṛṣyati ||
vidārīmūlakalkan tu sritena⸤ payasā naraḥ |
udumvararasam pītvā vṛddho 'pi taruṇācyate ||
māṣāṇām palam ekan tu saṃyuktam madhusarppiṣā |
tiṃ līḍhvānupivet kṣīraṃ tena vyājī⸤ bhavet naraḥ ||
nakramūṣikamaṇḍūkacaṭakāṇḍakṛtaṃ ghṛctaṃ |
pādābhyaṅgena kurute vyājī bhūmin tu na spṛśet ||
yāvan na spṛśate bhūmin tāvad ga⸤cchen nirantaraṃ |
svayaṃ guptekṣurakayo rvvījapūrṇṇaṃ saśarkkaraṃ ||
dhāroṣṇenanara payaḥ pītvā payasā na kṣayaṃ vrajet |
uccaṭācūrṇṇam apy eva kṣīreṇoLttamam ucyate ||
śatāvaryuccaṭācūrṇṇam peyapayaḥmedo sukhārthinā |
svayaṃguptāphalayutaṃ māṣayūṣam pivet naraḥ ||
gṛṣṭīnāṃ vṛddhavatsānāṃ⸤ māṣacūrṇṇabhṛtāṅgavāṃ |
yat kṣīran tat praśansanti valakācmeṣu jantuṣu ||
ete vyājīkarā yogāḥ prītyapatyavalapradāḥ |
sevyāviśuddhāpacita viśuddhā paricita de⸤haiḥ kālādy apekṣayeti ||
|| cikitsāthaṃbhra || || ||
L
athātaḥ sarvvāvādhasaṃśamanīyaṃ rasāyanam vyākhyāsyāmaḥ ||
pūrvve vayasi⸤ madhye vā manuṣyasya rasāyanaṃ |
prayuñjīta bhiṣak prājñacḥ snigdhaśuddhatanoḥ sadā ||
aviśuddhaśarīrasya yukto rāsāyano vidhiḥ |
na bhāti vāsa⸤si kliṣṭe raṅgayoga ivāhitaḥ ||
śarīrasyopaghātācya doṣajā mānasās tathā |
upadiṣṭopadeśena teṣāṃ vakṣyāmi vāraṇaṃ ||
śītodakam pa⸤yaḥ kṣaudraṃ ghṛtamekaikaśo dviśaḥ |
triśaḥ samastam athavā prāk pītaṃ sthāpayed vayaḥ ||
tatra viḍaṅgataṇḍulam āhṛtya yaṣṭīmadhukamadhuyuktaṃ yathāvalaṃ śīLtatoyena upayuñjīta śītatoyaṃ cānupivet | aharahar mmāsan tad eva madhuyuktaṃ bhallātakakvāthena | drākṣākvāthena vā madhusaṃyuktaṃ | madhvāmalakarasābhyām vā |⸤ guḍūcīkvāthena vā | evam ete pañcaprayogā bhavanti | jīrṇṇe mucdgayūṣeṇālavaṇena ghṛtaṃntam odanam aśnīyāditi ghṛtavantam odanam aśnīyāt | etaiḥ khalu durnnāmānaḥ kṣayaṃ yānti⸤krimayaścopaśāmyanti | grahaṇadhāraṇaśaktiś ca bhavati |c māsi māsi ca prayoge varṣaśataṃ varṣaśataṃ āyuṣo 'bhivṛddhirvbhavati ||
viḍaṅgataṇḍuladroṇaṃ pi⸤ṣṭapavanapiṣṭavadusvedya vigatakaṣāyaṃ susvinnam avatāryac dṛśadi prapiṣṭamāyasyāṃ kumbhyāṃ madhūttarodakaṅ kṛtvā | bhasmarāśau prāvṛṣyabhyatarataś ca catu⸤ ro māsānnidadhyāt | varṣāvyavāye coddhṛtyopasaṃskṛtaśarīcraḥ sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā prātaḥ prātaryathāvalam upayuñjīta | jīrṇṇe mudgayūṣeṇa ghṛta⸤m odanam aśnīyāt | pāṃśuśayyāyāṃ śāyayīta | tasya māsādūrddhaṃ sarvvāṅgebhyaḥ krimayo niḥkrāmanti | tān anutailenābhyaktasya vidalenāpaharet | dvitīye pipīlikāLs tṛtīye yūkānān tathaivāpaharet | caturthe dantanakharomāṇyavasīryante | pañcame praśasta guṇalakṣaṇāni jāyante | amānuṣañcādityaprakāśam vapuradhigacchati | dū⸤rācchravaṇa darśanāni cāsya bhavati | rajastamasī cāpohya sactvamadhitiṣṭhate | śrutanigādī | apūrvvotpādī puṣṭo vṛṣabhavalo 'śvajavaḥ punaryuvāṣṭau varṣa⸤śatānyāyuravāpnoti | tasyānutailamabhyaṅgārthe | kaṣāyacmājakarṇṇamutsādanārthe | sauśīraṃ kūnūpodakaṃ snānārthe | candanamanulepanārthe | bhallāta⸤taka vidhānavadupayogaḥ parihāraś ca |
kāśmarīṇānnicṣkulīkṛtānāmeṣa eva kalpaḥ | pāṃśuśayyābhojanavarjyaṃ | tatrāpi payasā śritena bhokta⸤vyaṃ | āśiṣaś ca samānāḥ pūrvveṇa | śoṇitapittanimictteṣu vikāreṣveteṣām upayogaḥ |
yathoktamāgāram praviśya balāmūlārddhapalam palam vā pa⸤yasyāloḍya pibet | jīrṇṇe payaḥ sarppirodana ity āhāraḥ | evaṃ dvādaśarātram upayuñjīta tato varṣaśatam vayastiṣṭhati | eṣa eva balātibalānāgabalāvidārīśaL tāvarīṇām upayogaḥ | viśeṣatas tu atibalām udakena | nāgabalācūrṇṇaṃ madhukṣīreṇa | śatāvarīmapyevaṃ | pūrvveṇāśiṣaś ca samānāḥ | ete hy auṣadhaprayogāḥ | balakā⸤mānāṃ śoṣiṇāṃ raktapittopasṛṣṭānāṃ śoṇitañccharddayatācm viricyamānānāñ copadiśyante ||
vārāhīmūlan tulācūrṇṇaṅ kṛtvā tato mātrām madhuyuktam pa⸤yasāloḍya pibet | jīrṇṇe payaḥ sarppirodana ity āhācraḥ | prayogam imam upayevamāno varṣaśatam āyur avāpnoti || strīṣu cākṣayatā | etenaiva cūrṇṇaena payovacūrṇṇāśrita¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦cśritaśītam abhimathyājyam utpādya | madhuyuktam upayuñjīta | jīrṇṇe pa⸤yaḥ sarppirodana ity āhāraḥ ||
cakṣuḥ kāmaḥ prāṇakāmo vā jīvavījakasārāgnimanthamūlāni kvāthairmmāṣaprasthaṃ sādhayet | tasmin sidhyati citrakamūlānāmakṣaLmātraṃ kalkan dadyāt | āmalakarasacaturvbhāgan tataḥ susvinnam avatārya śītībhūtam madhusarppirbbhyāṃ saṃsṛjyopayuṃjīta | jīrṇṇe mudgayūṣeṇā lavaṇena ghṛtavantamodanam aśnīyāt | māsamātramevam anena prayogena cac kṣuḥ sauparṇṇam bhavati | alpabalābalāṃ strīṣu cākṣyyo varṣaśatāyurbbhavati || ||⸤
¦¦¦¦cikitsā tha
(From folio dscn3259fol281.jpg_lower.jpg : 3)
athāto mecdhāyuḥ kāmīyaṃ rasāyanam vyākhyāsyāmaḥ ||
mehāyuḥ kāsaḥ svetāvalgujaphalātapaśuṣkā⸤ṇyādāya cūrṇṇāni kṛtvā guḍe || || na sāhālocḍya senhakumbhe nidadhyāt | tataḥ saptarātrād uddhṛtya hṛtadoṣasya yathāvalam piṇḍam prayacchet | ⸤ anuditasūrye uṣṇodakañ cānupivet | bhallātakavidhācnavac cāgārapraveśaḥ | jīrṇṇauṣadhaś cāparāṇhve vihimābhir adbhiḥ | pariṣiktagātraḥ śālī𑑎⸤nāṃ ṣaṣṭikānām vā payasā śarkkarāmadhureṇaudanam aśnīyāt | evaṃ ṣaṇmāsān upayujya vigatapāpmā valāyetaḥ śrutanigādī bhavati | kuṣṭharogiṇām udariṇām vā kṛṣṇāLni gomūtreṇāloḍyārdhapalikaṃ piṇḍam uditasūrya pāyayet | pā cālavaṇenāmalakayūṣeṇa sarppiṣm antamodanam aśnīyāt | evam māsam upayujya smṛtimānarogo va⸤rṣaśatāyur bhavati | eṣa evopayogaḥ ścitrakamūlānāṃ rajanyā cś ca |
hṛtadoṣa evāgāram praviśya maṇḍūkaparṇṇīsvarasamādāya sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā ya𑑎⸤thāvalam payasālo pivet | tilair vvā saha bhakṣayet | payo 'cnupānaṃ | jīrṇṇe payaḥ sarppirodana ity āhāraḥ | vilvamātram vā piṇḍam payasālo pivet | ⸤ evan daśarātram upayujya medhāvī varṣaśatāyur bhavati
hṛtacdoṣa evāgāram praviśya pratisaṃsṛṣṭabhaktau vrahmīsvarasamādāya sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā𑑎⸤ yathāvalam upayuñjīta | jīrṇṇauṣadhaś cāparāṇhe yavāgūmalacvaṇām pivet || kṣīrasātmyo vā payasā bhuñjīta || evaṃ saptarātram upayuṃjya vrahmavarccasvīmedhāvī ⸤ bhavati | dvitīyaṃ saptarātram upayujya grantham īpsitam utpādayti naṣṭaś cāsya prādur bhavati | tṛtīyam uccāritaṃ śatam apy upadhārayati | evam ekaviṃśatirātram upayujya la𑑎Lkṣmīrapakrāmati | śarīrāt mūrtimatī cainam vāgdevīm anupraviśati | sarvvāś cainaṃ śrutayo 'vatiṣṭhete | śrutidharaḥ pañcavarṣaśatāyur bhavati |
vrahmīsvarasaprasthadvaye ghṛtapra𑑎⸤stham viḍaṅgataṇḍulānāṅ kuḍavam vacābhṛ vṛtayoḥ | dvādacśa dvādaśa ca harītakyāmalakavibhītakāni kalkapiṣṭānyavāpyaikadhyaṃ sādhayitvā svanuguptan ni⸤dadhyāt | tataḥ pūrvvavad yathāvalam upayuñjīta | jīrṇṇapūrvvavacd āhāraḥ parihāraś ca | etenordhvam adhaś ca krimayogacchanti | alakṣmīra apakrāmati | puṣkarava⸤rṇṇaḥ śrutanigādī trivarṣaśatāyur bhavati | etad eva viṣa𑑎ckuṣṭhaviṣamajvaram apasmāronmādabhūtagraheṣu saṃśodhanam upadiśanti |
hṛtadoṣa evāgāram pra⸤niśya haimavatyā vacāyāḥ piṇḍam āmalakamātram abhihutacn kṛtvā payasālopivet | jīrṇṇe payaḥ sarppirodana ity āhāraḥ | evaṃ dvādaśarātram upa𑑎⸤yuṃjīta | tato 'sya śrotraṃ vidhiyate | dvirabhyāsāt smṛtimān bhavati | trirabhyasya śrutam ādhatte | caturdvādaśarātram abhyasya tatas tārkṣyan darśanam utpadyate | śatāyuś ca bhavaLti | dve pale itasyā vacāyāḥ kvāthyam pivet payasā pūrvvaśāśiṣaś ca samānāḥ |
vacāśatapākam vā sarppir droṇam upayñjya pañcavarṣaśatāyur bhavati | galagaṇḍāpacīślīpadasvara⸤rabhedāṃś cāpahanti || bhavanti ||
pāpmānam upahantyetāḥ śricyaṃ dadyut tathaauṣadhīḥ |
kuryun nāgavalam vāpi manuṣyam amaropamaṃ𑑚 ||
satatādhyayanam vādaḥ pa⸤ratantrāvalokanaṃ |
tad vidyācāryasevā ca 𑑚 vuddhimedhākarāḥ c gaṇaḥ |
āyuṣyaṃ bhojanañ jīrṇṇe vegānāñ ca vidhāraṇaṃ 𑑚 |
vrahmacaryam ahiṃsā ca 𑑚 sāhasānāñ ca va⸤rjjanam iti || ||
sā tha || ||
(From folio dscn3261 fol 283)
athāctaḥ svabhāvavyādhipratiṣedhanīyaṃ rasāyanam vyākhyāsyāmaḥ ||
vrahmā yadajṛt pūrvvamamṛtaṃ so⸤masaṃjñitaṃ |
jarāmṛtyuvināśāya vidhānan tasya vakṣyatec||
eka eva khalu bhagavān somaḥ sthānānām ākṛtir vviśeṣaiś caturvviṃṅśatidhā bhidyate ||
tadya⸤thā || aṃśumān mūñjavām̐ś caiva candramārajataprabhaḥ |
pratānavām̐s tālavṛntaḥ karavīrāṅśusannibhāḥ ||
svayamprabho mahāsomo yaś cāpi garuḍāhṛtaḥ |
gāyatryas traiLṣṭubhaḥ pāṃktyo jāgrataḥ sātkaras tathā ||
agniṣṭomo revataś ca yaś coktha iti saṃjñitaḥ |
gāyatryā tripadā yukto yaś coḍupatir ucyate ||
ete somāḥ samākhyātā vedo⸤ktair nnāmabhiḥ śubhaiḥ |
sarvveṣām eva caiteṣāmeko vidhir upāsacne ||
sarvve tulyaguṇāś caiva vidhānaṃ sampravakṣyate ||
atho nyatama somam upayuyuṃkṣuḥ sarvvopa⸤karaṇaparicārakopetaḥ | praśaste deśe trivṛtamagāraṅkācrayitvā hṛtadoṣaḥ pratisaṃsṛṣṭabhaktaḥ praśaste tithikaraṇamuhūrttaṅaaśumantam ādāyādhvaraka⸤lpenābhiṣṭutya yathoktāgāraskṛtamaṅgalaḥ | somacandraṃkandaṃsucvarṇṇasūcyā vidārya payo gṛhṇīyāt | sauvarṇṇe rājate pātreñjalimātraṃ tato sakṛdevopa⸤ yuṇjīto nāsvādayamānas ta upaspṛśya śeṣam apsv astv avasādya yam aniyamābhyāmātmānaṃ saṃyojya vāgyato 'bhyantaraḥ | suhṛdbhir anvāsyamā⸤no viharet |
rasāyanam pītavām̐s tu nirvvāte niyatātmanā
śucirāsītastiṣṭheccaṃkrampānna kathañcana samviśet |
sāyaṃ vā bhuktavānupaśrutaśāntiḥLkuśaśayyāyāṃ kṛṣṇājinottarāyāṃ suhṛdbhir anvāsyamānaḥ śayīta | tṛṣito vā śītodakaṃ mātrām pivet | tataḥ prātarutthāyopaśrutaśāntiḥ kṛtamaṅgalo gāṃ⸤ spṛṣṭvā tathaivāsīt | tasya jīrṇṇe some ccharddirutpadyatec | tataḥ śoṇitāktaṅ krimivyāmiśrañ chardditavataḥ | sāyaṃ sritaśītaṃ kṣīram vitaret tatas tṛ⸤tīye 'hani krimivyāmiśram atisāryate | sa tenāticsṛṣṭapratigrahabhuktaprabhṛbhir viśaiṣaiḥ pratimuktaḥ śuddhatanurvbhavati | tataḥ sāyaṃ snā⸤tasya pūrvvavadeva kṣīram vitaret | kṣaumavastrāstṛtāyācñcainaṃ śayyāyāṃ śāyayīta | tataś caturthe 'hani tasya śvayathurupajāyate | tataḥ sarvvāṅge⸤bhyaḥ krimayo niḥkrāmanti | tadahaś ca pāṃśu śayyāyāṃ pāṃcśubhir avakīryamāṇaḥ śayīta | tataḥ sāyampūvvavadeva kṣīram vitared evaṃ pañcamaṣaṣṭha⸤yor ddivasayor vvarteta | kevalannūbhayataḥ kālamasmai kṣīram vitaret tataḥ | saptamehani nirmmāṃsatvagastibhūtaḥ | somapratigrahād evocchasiti | tadahaḥ kṣīLkṣīreṇa sukhoṣṇena pariṣicya tilamadhukacandanānuliptadehaṃ payaḥ pāyayet | tato 'ṣṭamehani prātareva kṣīraṣiktaścandanaparidigdhagātraḥ payaḥ pītvā⸤ pāṃśuśayyāmutsṛjya kṣaumāstṛtāyāṃ śayīta | tasya māṃsācnyāpyāyyante tvak cāvadalati | dantanakharomāṇi cāsyaśīryante | tasya navama diva⸤ sāt prabhṛtyanutailamabhyaṅgaḥ | somavalkakaṣāyaḥ paricṣekaḥ | tato 'sya daśamehanyetad eva vitaret tatosya tvaksthiratām upaiti | eva mekāda⸤ śadvādaśayor vvartteta | tatastrayodaśāt prabhṛtinaiva somacvalkakaṣāyo dātavyaḥ | evamāṣoḍaśādvartteta | tatas saptadaśāṣṭādaśayor ddaśayor ddantājā⸤ yeta śikhariṇaḥ snigdhāvajravaidūryasphaṭikasannikācśāḥ sthirāḥ samāḥ sahiṣṇavaḥ | tadā prabhṛti cānavaiḥ śālitaṇḍulaiḥ kṣīrayavāgūmu⸤ paseveta | yāvadāpañcaviṃśatiriti | tato 'smai dadyācchālyodanaṃ mṛdumubhayataḥ kālaṃ | tatosya nakhā jāyante vidrumendrago⸤pakataruṇāditya prakāśāḥ snigdhāḥ sthirāḥ | lakṣaṇasampannāḥ keśāś ca śūkṣmā jāyante | tvak ca nīlotpalātasīpuṣpavaidūryaprakāśāḥ | urddhvañca⸤ māsāt keśān vāpayeta | vāpayitvā cośīracandanatilackalkaiḥ śiraḥ pradideta | payasā ca snehayīta | tatosyānantaraṃ saptarātrāt keśā jāyante⸤ | añjanavaidūryabhramaranibhāḥ kuñcitāgrāḥ | snigdhāśiracsopabhogānāmāharttāraiḥ | tatas trirātrāttatra śirā prathamaparisarānniṣkramya muhūrttaṃ sthitvā punarevā⸤ntaḥ praviśet | tato 'sya valātailamabhyaṅgo 'vacārya yacvapiṣṭamudvarttanārthe | sukhoṣṇampayaś ca pariṣekārthe | kaṣāyam ājakarṇṇam utsādanārthe⸤ | āmalakamiśrāś cāsya yūṣavikalpāḥ | kṣīramadhusicddhañ ca kṛṣṇatilam̐taila mabhihārāṇārthe | evaṃ daśarātraṃ dvitīye parisare⸤vartteta | tatastṛtīye parisare sthirīkurvvann ātmānamany addeśarātramāsīta | kiñcid dātātapapavanam āseveta | punaś cāntaḥ praviśet | na cātmānam ādarśe Lspu vā nirīkṣeta | rūpaśālitvāt tato 'nyad addaśarātraṃ krodhādīn pariharet | eṣa sarvveṣām upayogaḥ | viśeṣatas tu vallīpratānakṣupādayaḥ somā bhakṣayitavyāḥ | bhavanti⸤ teṣām arthacaturthāmuṣṭayaḥ |
aṃśumantaṃ sauvarṇṇapātre 'bhiṣuyācyāccandramasaṃ rājate | tāv upayojyāṣṭaguṇam aiśvaryam avāpyaiś ānandevam paśyati | śeṣās tu tāmra⸤ maye mṛnmaye vā śūdravarjyañ ca | bhabhir vvarṇṇaiḥ soma upayoktavyacḥ | tataś caturthe māsi paurṇṇamāsyāṃ vrāhmaṇānarccayitvā kṛtamaṅgalā niḥkramya yatheṣṭam vrajedi⸤ti ||
auṣadhīnām patiṃ somamam upayujyaivamakṣata |
daśavarṣasachasrāṇi navān dhārayate tanuṃ ||
nāgnirn na tejaṃ na viṣaṃ na śastran nāśastram eva ca |
tasyālam āyuḥ⸤kṣapaṇe samarthāni bhavanti hi ||
bhadrāṇāṃ ṣaṣṭivarṣāṇām pracsūtānām anekadhā |
kuñjarāṇāṃ sahasrasya valaṃ samadhigacchati ||
kṣīrodaṃ śakrasadanamu⸤ttarāś ca kurūnapi |
yatrecchati sa gantuṃ vai tatrāsyāpratighāsati ||
kandarppa iva rūpeṇa kāntyā candra ivāparaḥ |
L prahlādayati bhūtānāṃ manāṃsi sa mahādyutiḥ ||
sāṅgopāṅgāś ca nikhilāṃ vedān vindati tatvataḥ |
caraty amoghasaṃkalpo⸤ devavac cākhilañ jagat ||
sarveṣām eva somānām patrāṇi daśacpañca ca |
tāni śukle ca kṛṣṇe ca jāyante ca patanti ca ||
ekaikaṃ jāyate patraṃ somasyāharahasta⸤thā |
śuklasyāpūrṇṇamāsyāṃ tu bhavet pañcadaśacchadaḥ ||
divacse divase patramekaikaṃ śīryate punaḥ |
kṛṣṇe kṛṣṇadvayañcāpi latā bhavati kevalā |
aṃśumā⸤nājyagandhas tu kandavānrajataprabhaḥ |
kadalyākārakandastuc muñjavānlaśunacchadaḥ ||
candramā rajatābhāso jale carati sarvvadā |
garuḍāhṛtanāmā ca śye⸤nākhyau cāpi pāṇḍurau ||
sarppanirmmokasadṛśau tau vṛkṣācgrāvalamvinau |
athānye maṇḍalaiś citraiś citritā iva bhānti te |
kṣīrakandalatāvanto mantrairnnā⸤nāvidhairvvṛtā |
himavaty arvvude sahye mahendre malaye tathā ||
pāriyātre ca vindhye ca devasūtre hṛde tathā |
uttareṇa vitastāyāḥ prabhavatyamahīdharāḥ ||
pañcapatreLteṣām ato madhye sindhur nnāma mahāhradaḥ |
haṭhavat plavate tatra candramāḥ somasattamaḥ ||
tasyoddeśeṣu cāpy asti muñjavān aṃśumān api ||
kaśmīre ca saro yantu nā⸤mnā kṣudrakamānasaṃ |
gāyatryas traiṣṭubhaś cāpi jāgrataḥ sactkaras tathā |
tatra santy apare cāpi somāḥ somasamaprabhāḥ ||
na tām paśyanty adharmmiṣṭhāḥ kṛta⸤ghnāś cāpi ye narāḥ ||
bheṣajadveṣiṇaś cāpi vrāhmaṇadveṣiṇacs tathā ||
||cikitsā thaü
(From folio dscn3264 fol 286)
athāto nivṛttasantāpīyaṃ rasāyanam vyākhyā⸤syāmaḥ ||
yathā nivṛttasantāpā modante divi devatāḥ |
tacthauṣadhyastvimāḥ prāpya modante bhuvi mānavāḥ ||
atha khalu saptavidhāḥ puruṣāḥ rasāyanan nopa⸤yuñjīran || tad yathā || anātmavānalaso daridraḥ pramādī vyacsanīpāpiṣṭho bheṣajāpamānī ceti || saptabhiḥ kāraṇairnna sampadyante || tad yathā || ajñānādanāraṃ⸤bhādasthiracittatvād dāridryādanāyatanādāyāsādauṣadhālābhācceti ||
athauṣadhīn vakṣyāmaḥ || tatrājagarī svetakāpotī gonasī kṛṣṇakapotī vārāhī cchatrāticchatrā kanyā kaL reṇu ajā takraka ādityaparṇṇinī vrahmasuvarccalā mahāsrāvaṇī golāmī mahāvegavatī cetyaṣṭādaśa somavīryā mahauṣadhayo vyākhyāḥ | tatra tāsāṃ somavat kri⸤yāsīstutayaḥ śāstre 'bhihitāḥ | tāsāmagāre 'bhihitānāṃc yāḥ kṣīravatyas tāsāṃ kṣīrakuḍavaṃ sakṛdevopayuñjīta | yāstvakṣīrāmūlavatyastāsām pradeśi⸤nī pramāṇī triṇi kāṇḍāni pramāṇam upayoge | svetakāpotīc samūlavṛttābhakṣayitavyā | gonasyājagarīkṛṣṇakāpotīnāṃ sanakhammuṣṭiṅ kāṇḍasaḥ kalpa⸤yitvā kṣīreṇa visrāvya pratisāritamabhighāritamabhihuctañ ca sakṛdevopayuñjīta | tatastāsāṃ yānyāpayasā sakṛdeva vrahmasuvarccalā saptarātram upa⸤yoktavyā | bhakṣakalpena | śeṣāṇām pañca pañcapalāni kṣīrācḍhaka kathitāni prasthevasiṣe parisrāvya sakṛdevopayuñjīta | somena cāravihārā vyākhyātā⸤ || kevalan tu navanītamabhyaṅgārthe śeṣaṃ somavadānirggamāditi ||
bha || yuvānaṃ siṃhavikrāntaṃ sakṛcchrubhanigāditaṃ |
kuryuretāḥ krameṇaiva dvisahasrāyuṣaṃLnaraṃ ||
aṅgadī kuṇḍalī maulī divyasrakcandanāmvaraḥ |
caratyamoghasaṃkalpo nabhasyamvudanirggame ||
vrajanti pakṣiṇo yena ¦¦¦ jalalamvāś ca toyadāḥ |
gati⸤stvauṣadhasiddhasya somasiddhigatiḥ parāḥ ||
atha vakṣyāmi vijñācnamoṣadhīnām pṛthak pṛthak |
maṇḍalaiḥ kapilaiścitrā sarppābhā pañcaparṇṇinī ||
pañcārannipramā⸤ṇā ca vijñeyājagarīrvvudhaiḥ |
niḥpatrāḥ kanakābhāsā mūclinyaṅguṣṭhasammitā ||
sarppākārā lohitākṣī svetakāpotirucyate |
dviparṇṇinī mūlabhavāmaruṇāṅ kṛṣṇamaṇḍalā ||
dvirannipramāṇāñjānīyāṅ gonasīṅ gocnasākṛtiṃ ||
sakṣīrāṃ romasām mṛdvīṃ rasecekṣurasopamāṃ |
evaṃ rūparasaṃ cāpi kṛṣṇakāpoti⸤mādiśet ||
kṛṣṇasarppasyarūpeṇa vārāhī kandasambhavā |
ekapatryā mahāvīryā bhinnāñjanasamaprabhā ||
chatrāticchattrike vidyādrakṣoghnā kandasambhavā |
jarāmṛtyunivāLriṇyau svetakāpotisaṃsthite ||
kāntair dvādaśabhiḥ pattrair mmayūravarahopamaiḥ |
kandajā kāñcanakṣīrī kanyā nāma mahauṣadhīḥ |
kareṇuḥ suvahukṣīrā kandena gajarūpi⸤ṇāṃ ||
hastikarṇṇapalāsaḥ syāt tūlyapatrādviparṇṇinī |
ajānacnābhakandā tu sakṣīrākṣuparūpiṇī ||
ajā mahauṣadhī jñeyā śaṅkhakundendu pāṇḍurā |
svetā vici⸤trā kusumā kākādani samacchadāḥ ||
takrakāmauṣadhīm vidyājjacrāmṛtyuvināśanīṃ |
mūlinīṃ pañcabhiḥ pattraiḥ suraktāṃśukakomalaiḥ ||
ādityaparṇṇinī jñeyā sa⸤dād ity ānuvarttinī |
kanakābhā jalānteṣu sarvvataḥ parisarppatic |
sakṣīrā padminīprakhyā devīvrahmasuvarccalā ||
ratnipramāṇākṣupavat pattrair dvyaṅgulasammitaiḥ |
pu⸤ṣpair nnīlotpalākāraiḥ phalaiś cāñjanasaprabhaiḥ ||
srāvaṇī mahatīc jñeyā kanakābhā payasvinī |
srāvaṇīpāṇḍurā tu syāt mahāsrāvaṇīlakṣaṇā ||
golomī cājalomī⸤ ca romaśe kandasambhave |
haṃsapādī ca vicchinnaiḥ pattrair mmūlasamudbhavaiḥ ||
athavā śaṃkhapuṣpāyāḥ samānā sarvvarūpataḥ |
vegena ¦¦¦¦¦¦ mahatāviṣṭā sarppaniLrmmokasannibhāḥ ||
eṣā vegavatī nāma jāyate hy amvudakṣaye |
saptādau sarpparūpiṇyo yastvauṣadhyaḥ prakīrttitāḥ ||
tāsāmuddharaṇaṃ kāryam mantreṇānena sarvvadā ||
mahendrarāmakṛ⸤ṣṇānāṃ vrāhmaṇānāṃ gavām api |
tapasā tejasā caiva praśāmyacdhvaṃ śivātāya vai ||
anena mantreṇa sarva bheṣajāni parijapediti ||
aśraddadhānairalasaiḥ kṛtaghnaiḥ pāpa⸤karttṛbhiḥ |
na śakyamāsādayituṃ somāḥ somasamāstathāc ||
pītāvaśeṣamamṛtan devair vrahmapurogamaiḥ |
nihitaṃ somavīryāsu some cāpyauṣadhīpatau ||
deva⸤sūtre hradavare tathā sindhu mahānade |
dṛśyate ca jalānteṣuc devī vrahmasuvarccalā ||
ādityaparṇṇinī caiva tathaiva himasaṃkṣaye |
dṛśyate 'jagarī nityaṃ go⸤nasī cāmvudāgame ||
kaśmīre tu sadā yantra mānasannāmavicśrutaṃ |
kareṇus tatra kanyā ca chattrāticchatrike tathā ||
golomī cājalomī ca mahatī śrāvaṇī ta⸤thā |
hemante kṛṣṇasarppābhā vasante cātra dṛśyate ||
nadīṃ kauśikīm uttīrya saṃjayam̐nyāvaijayantyās tu pūrvvataḥ |
kṣitipradeśo valmīkair āvṛto yojanatrayaṃ ||
vidheyā tatra kāpotīLsveta valmīkamūrddhasu |
malaye nalasetau ca vegavaty auṣadhī dhruvā ||
kārttikyāṃ paurṇṇamāsyāṃ tu dṛśyate nātra saṃśayaḥ |
somavaccātra vartteta vidhinā nirggamāditi ||⸤
sarvvā vidheyāstvauṣadhyaḥ somaś cāpyarvvude girau |
sa śṛṅgair ddecvacaritair amvudānīkabhedibhiḥ ||
vyāptastīthaiś ca vikhyātaiḥ siddharṣisurasevitaiḥ |
guhābhi⸤rvbhīmarūpābhiḥ siṃhonnāditanādibhiḥ ||
gajāloḍitatocyābhir āpagābhiḥ samantataḥ |
vividhair ddhātubhiś citraiḥ sarvvatraivopaśobhitaḥ ||
nadīṣu śaile⸤ṣu sarassu cāpi puṇyeṣv araṇyeṣu tathāśrameṣu |
sarvvatra sacrvvāḥ parimārggitavyāḥ sarvvatra bhūmir hi vasūn nidhattā iti ||
śūkam mukhaṃ śophamanāgatañ ca mi⸤śran tathā kṣīṇavalendriyañ ca |
āvādhasarvva pratiṣedhamedhā svacbhāvasantāpanivṛttakañ ca ||
cikitsiteṣu tṛtīyodaśa || ||cikitsāla || ||
(From folio dscn3267 fol 289)
athātaḥ snehopayogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
dviyoniścaturvvikalpo 'bhihitaḥ snehaguṇāś ca || tatra jaṅgamebhyo gavyaṃ snehaṃ pradhānatamaṃ | sthāvarebhyas tilasneha iLti || o ||
ata ūrdhvaṃ yathā prayojanato yathā pradhānataś ca | sthāvarasnehaṃ vakṣyāmaḥ || tatra tilvakair araṇḍakuśāmradantīpalāśaśaṃkhinīviṣāṇikāgavākṣīkaṃpillyakaśampāka⸤nīlinīsnehā viracayanti | jīmūtakakuṭajakṛtavedhanekṣvākucmadanasnehā vāmayanti | viḍaṅgasthūlamañjarīmadhuśigrusūryavallīpīlusiddhārthakajyotiṣmatī⸤ snehāḥ śiro virecayanti | karañjapūtīkalavaṇamātulucṅgeṅgudīkirātatiktakasnehāḥ | duṣṭavraṇeṣūpayojyāḥ | turavakakapitthaka bhallātakapaṭolasnehā mahāvyādhiṣu | trapuṣervvārukerkkārutumvurukūṣmāṇḍasnehācmūtrasaṅgeṣu | kapotavaṅkaharītakīsnehāḥ śarkkarāśmariṣu | kusumbhasarṣapātasīpicumarddātimuktakakāṇḍīrasnehāḥ prameheṣu | nālikerapanasapiyālacbilvamadhūkaśleṣmāntakasnehāḥ pittasaṃsṛṣṭe vāyau | vibhītakapiṇḍītakabhallātakasnehāḥ pittasaṃsṛṣṭe vāyau | vibhītakapiṇḍītakabhallātakasnehāḥ kṛṣṇī⸤karaṇeṣu | sravaṇakaṃgukā snehāḥ pāṇḍūkaraṇeṣu | saralāpītadāruśiṃsapāsanaśānasārasnehāḥ | darddrūkiṭibheṣu | sarvva eva snehā vātam upahanti | tailaguṇāḥ samāsenaL vyākhyātāḥ ||
ata ūrdhvaṅ kaṣāyapākakramam upadekṣyāmaḥ | tatra kecidāhus tvakpatrapuṣpaphalādīnāṃ bhāgas tat caturgguṇam udakaṃ caturthāṃśāvaśeṣitaṃ kvāthyāvatārayet ityeṣa ka⸤ṣāyakalpaḥ || tat tu na samyak kasmād āgamasiddhatvāt
palakuḍavācḍīnām ityetat ca upadekṣyāmaḥ | tatra dvādaśadhānyamāṣā madhyamā suvarṇṇamāṣakas te ṣoḍaśasuvarṇṇaḥ |⸤ ataś ca ūrdhvañcaturgguṇam abhivarddhayataḥ | palakuḍavaprasthāḍhakadrocṇā abhiniṣpadyante | tulā punaḥ palaśatan tābhir vviṃśatirbbhāraḥ | śuṣkāṇām ādrāṇām dravāṇāñ ca dvi⸤guṇam iti |
snehakuḍave sādhye kvāthyadravyaprastho vidheyas tat catucrguṇam udakaṃ caturthāṃśāvaśeṣitaṃ kvāthyāvatārayet ityeṣa kaṣāyakalpaḥ | snehakuḍave sādhye⸤ bheṣajapalaṅkalkapiṣṭañcaturgguṇañ ca kaṣāyam āvāpya vipacect ityeṣa snehapākakalpa iti ||
bhava ||snehabheṣajatoyānām mānayantraṃ tu neritaṃ |
tatrāyaṃ vi⸤yaṃ vidhirāstheyo nirddiṣṭe tadvat eva tu ||
anukte dravakārye tu sarvvatra salilaṃ smṛtaṃ |
kalkakvāthyāvanirddeśe gaṇāt tasmāt samāvayet ||
ata ūrdhvaṃ snehapākakramam upadekṣyāmaḥ ||Lsa tu pākas trividho mṛduś cikkanaḥ kharacikkana iti || snehauṣadhavivekamātraṃ yatra bheṣajaṃ sa mṛduḥ | madhūcchiṣṭamiva lepayati yatra⸤bheṣajaṃ sa cikkanaḥ | phenātimātra tailasya śeṣaṃ ghṛtavadāc diśet | kṛṣṇamavasannamīṣadviṣadaṃ cikkanañ ca yatra sa kharacikkaṇa iti | ataūrdhvam prada⸤gdhasnehe bhavati | tam punas sādhayet | tatra pāyānābhya vahāracyor mmṛduḥ || nasyāñjanīyaścikkaṇaḥ | vastisnehāḥ kharacikkaṇa iti ||
śabdavyūparame prāpte⸤ phenasyopadame tathā |
gandhavarṇṇarasānāñ ca sampattau siddhacmādiśet ||
|| ataḥ snehapānakramam upadekṣyāmaḥ || atha laghukoṣṭhāyāturāya kṛtamaṃ⸤galāyodayagiriśikarasamprasthite prataptakanakapītaclohite savitari yathāvalaṃ tailasya ghṛtasya vā mātram prayacchet ||
kevalam paittike sarppir vvā⸤tike lavaṇānvitaṃ |
deyam bahukaphe tailaṃ savyoṣakṣārasaṃyutaṃ ||
snehaḥ sātmyaḥ kleśasaho dṛḍhaḥ kāle ca śītale |
acchamevapivet sneham acchapānaṃ hi śobhanaṃ ||
Lśīte kāle divā sneham uṣṇakāle piven niśi |
vātapittādhike rātrau vātaśleṣmādhike divā ||
vātapittādhikasyoṣṇe mūrcchotsāda tṛṣāvahaḥ |
śeta vātakaphā⸤rttasya gauravāru ca śūlakṛt |
snehapītas tu tṛṣṇāyāṃ picved uṣṇodakan naraṃ ||
evañ cānupaśāmyantī sneham uṣṇāmvunoddharet |
yā mātrā parijīryeta caturvbhā⸤gagate na hi ||
sā mātrā dīpayatyagnim alpadoṣe ca pūjitā |c
yā mātrā parijīryeta tatrārddhadivase gate ||
sā vṛṣṇāvṛṃhanīyā ca madhyadoṣe ca pūjitā |⸤
yā mātrā parijīryeta caturvbhāgāvaśeṣite ||
snehanīyāc ca sā mātrā vahudoṣe ca śasyate |
yā snehamātrā jīryeta jantoḥ pariṇatehani ||
glānimūrcchā⸤madā hitvā sā mātrā snehanī matā |
ahorātrādasaṃtuṣṭāc yā mātrā parijīryati ||
sā tu kuṣṭhaviṣonmāda grahāpasmāranāśanī |
yathāgnim pratimām mā⸤trāṃ yāpayeta vicakṣaṇaḥ ||
pīto hy ativahusneho janayet prāṇasaṃśayaḥ |
mithyācārādvahutvād vā yasya sneho na jīryati ||
viṣṭa¦bhya vāpi jīryeta vāLriṇoṣṇena vāmayet |
tataḥ snehaṃ punar ddadyāllaghukoṣṭhāya dehine ||
jīrṇṇejīrṇṇaviśaṅkāyāṃ piveduṣṇodakan naraḥ |
tenodgāro bhavec chuddho ruciś cānnam bhavet prati ||
pa⸤riṣicyādbhir uṣṇābhir jīrṇṇe sneho tatonaraṃ |
yavāgūm pāyacyed uṣṇāṃ suklinnām alpataṇḍulāṃ ||
deyau yūṣarau syātām akṛtau saindhavānvitau |
kṛtau cāpy alpa⸤sarppiṣkau vilepītā vidhīyate ||
pived dvyahaṃ tryaham vāpic pañcāhaṃ ṣaḍahāni vā |
saptarātrāt paraṃ snehaḥ sām̐tmībhāvāya kalpate ||
snehadviṣaḥ kṛṣām vṛddhāṃ⸤sukumārān śiśūn api |
kṛtṛṣṇālūm̐ñcoṣṇakāle ca saha bhacktena pāyayet ||
pippalyo lavaṇaṃ snehāś catvāro dadhimas tu ca |
pītamekadhyametat tu sadyaḥ sne⸤hanam ucyate ||
bhṛṣṭamāṃsarasasnigdhā yavāgū sūpakalpitā |c
sakṣaudrāḥ pīyamānā tu sadyaḥ snehanam ucyate ||
śarkkarāghṛtasaṃsṛṣṭe duhyād gāṅkalaśetha tat⸤ |
pāyayed ṛkṣam etad dhi sadyaḥ snehanam ucyate ||
yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhikā yutāḥ |
payo dadhi surā ceti ghṛtam apy aṣṭamam bhavet ||
siddham etad ghṛtaṃ pīLtaṃ sadyaḥ snehanam ucyate |
nṛpānān tat samānānān deyam etad ghṛtottamaṃ |
valahīneṣu vṛddheṣu mṛdvagnistrīmahātmani |
alpadoṣeṣu yojyāś ca ye yogāḥ samyag īri⸤tāḥ ||
vivarjjayet snehapānam ajīrṇṇī taruṇajvarī |
durvvalāc rocakī sthūlo mūrcchārtto madapīḍitaḥ ||
charddyābhibhūtas tṛṣitaḥ śrāntaḥ pānaklamānvitaḥ |
vastidatto virekāś ca vānyo yaś cāpi mānavāḥ ||
akālec durddine caiva na sneham pāyayed bhiṣak |
akāle ca prasūtā strī snehapānam vivarjayet |
sneha⸤pānād bhavanty eṣāṃ nṝṇāṃ nānāvidhā gadāḥ |
gadā vā kṛcchractāṃ yānti na sidhyantyatra vā yataḥ ||
rūkṣam purīṣaṃ grathitaṃ bhuktaṅ kṛcchreṇa pacyate |
durvvarṇṇo durvva⸤laś caiva rūkṣo bhavati mānavaḥ ||
glāniḥ sadanam aṅgānācmadhastāt snehadarśanaṃ |
samyak snigdhasya liṅgāni snehodvegas tathaiva ca ||
bhaktadveṣo mukhā⸤srāvo gudadāha pravāhikāḥ |
purīṣātipravṛttiś ca tadatisnigdhalakṣaṇaṃ |
rūkṣasya snehanaṃ snehairatisnigdhasya rūkṣaṇaṃ |
śyāmākakoradūṣānnatakraLpiṇyākaśaktubhiḥ ||
dīptāntaragniḥ pariśuddhakoṣṭhaḥ pratyagradhāturvvalavarṇṇayuktaḥ |
dṛḍhendriyo mandarujaḥ śatāyuḥ snehopasevī puruṣo bhaved hi ||
sneho hito du⸤rvvalavahnidehe sandhukṣaṇe vyādhinipīḍitasya |
valānvicnvito bhojanadoṣajātaiḥ pramardditun tau sahasā na śakyau
iti || || cikitsā ekaviṃśa⸤t ||||
(From folio dscn3271 fol 292)
athātaḥ svedāvacāraṇīyam vyāckhyāsyāmaḥ ||
tatra caturvvidhāḥ svedā bhavanti || tad yathā || tāpasvedo, bāṣpasvedaḥ | upanāha⸤svedo dravasvedaś ceti || tatra svedavikalpāvarodhaḥ |c
tatra tāpasvedo nāma pālikāṃ sakandaphalavālikāvastraiḥ prayujyate | śayānasya bāṣpa⸤tāpoṅgāraiḥ |
bāṣpasvedas tu kapālapāṣāṇeṣṭakalohacpiṇḍān agnivarṇṇān adbhir āsicyate rādravastrapariveṣṭitaiḥ | svedayed aṅgapradeśān | evam māṃsara⸤sapayodadhisnehadhānyāmlavātaharapattrabhaṅgakvāpūrṇṇam vā kumbhīm abhiprataptām prāvṛtyoṣmāṇaṅ gṛhṇīyāt | pārśvacchidreṇa vā kumbhena tasyāḥ kumbhyāmukhena mukham abhiLsandhāya tasmiñchidre hastiśuṇḍākāraṃ nāḍīm praṇidhāya śayānaṃ svedayet
sukhopaviṣṭaṃ svabhyaktaṃ prāvṛtam vā || bha ||
hastiśuṇḍikayā nāḍyā svedayed vātaroginaṃ |
sukhaṃ⸤sarvvānugā hyeṣā na ca saṃṅkleśayen naraṃ ||
vyāmārddhamātratrivackrahastihastasamākṛtiḥ |
svedanārthe hitā nāḍī kailiñjī hastiśuṇḍikā ||
puruṣāyā⸤mamātrām vā bhūmim utkīrya khādiraiḥ ||
kāṣṭair avadāhyacbhyukṣya vātahara
patrabhaṅgairavacchādya śayānaṃ svedayet
śilātalamavadāhyāpohya bhasma⸤ñ ca pūrvvavat |
kuṭīm vā caturdvārāṅ kṛtvā tasyām upaviṣṭasyācntaś caturdvārān anuparidhāya svedayet |
kāśadhānyāni vā samyagusvedyāstīrya kili⸤ñjenyasmin vā tatpratirūpake śayānaṃ svedayed evaṃ pāṃśucgośakṛttuṣavuṣapalālosmabhiḥ svedayed iti ||
upanāhasvedas tu vātaharadravyakalkaira⸤mlapiṣṭair llavaṇapragāḍhaiḥ susnigdhaiḥ sukhoṣṇaiś ca pradihya svedayed evaṃ kākolyādirelāsu rasādim āhṛtya tilātasīsarṣapakalkair vvā kṛsaraveśavārapāyasoLtkārikābhir vvā etābhir eva vāyo dūlikām vadhvā svedayet ||
dravasvedas tu vātaharadravyakvāthapūrṇṇakoṣṭakaṭāhe droṇyām vāvagāhya svedayet | evaṃ payomāṃ⸤sarasayūṣatailaghṛtadhānyāmlamūtreṣvetair eva sukhoṣṇaiḥc pariṣiñcediti |
tatra tāpoṣmasvedau viśeṣataḥ śleṣmaghnau | upanāhasvedo vātaghnaḥ⸤ | anyatarasmin pittasaṃsṛṣṭe dravasveda iti |
caturvvicdho yobhihito dvidhā svedaḥ prayujyate ||
sarvvasmin eva dehe tu dehasyāvayave tathā |⸤
yeṣān nasyam vidhātavyam bastiś cāpihi dehināṃ ||
śocdhanīyāś ca ye kecit pūrvvasvedās tu te matā |
paś cāt svedāhṛte śalye mūḍhagarvbhānupa⸤dravā ||
samyak prajātā kāle ca paś cāt svedyaiva jānactāṃ |
pūrvvā svedyāś ca paś cāc ca bhagandaryarśasas tathā ||
aśmaryāñcāturo jaṃtu śeṣā⸤ñcāstre pravakṣyate ||
nānabhyakte nāpi cāsnigdhadehe yojyaḥ svedyaḥda svedavidbhiḥ kathañcit |
dṛṣṭaṃ loke kāṣṭham asnigdhamāśu yāyāt bhaṅgaṃ svedayogair ggṛhītaṃ |
Lsvedaḥklinnā dhātusaṃsthā tu doṣāḥ svasthānasthā ye ca mārggeṣu līnāḥ |
samyak svedair yojitais te dravatvaṃ prāptāḥ koṣṭhaṃ śodhanair yātyaśeṣāḥ ||
agner ddīpim mārddavaṃ⸤tvak prasādam bhaktaśraddhāṃ srotasān nirmmalatvaṃ |
kuryāt svedacstandrinidre ca hanyāt | sandhīkatvāṃśceṣṭayed āśuyuktaḥ ||
svedāsrāvo vyādhihānirllaghutvaṃ śī⸤tārthitvam mārddavañcāturasya |
samyaksvinne lakṣaṇam prāhuretancmithyāsvinne viparītantad eva ||
sphoṭotpattiḥ pittaraktaprakopo madāmūrcchābhramadāho klama⸤ś ca |
atisvinne sandhipīḍā ca tṛṭcatṛṣṇā śītā kriyās tatra kuryācdvidhijñaḥ ||
pāṇḍumehī raktamehī tṛṣārttaḥ kṣukṣatakṣīṇo durvvalo jīrṇṇabhoktāḥ |
dakodarīgarvbhiṇī⸤pānapañca naitesvedyā yaścamartyo 'tisārī ||
svedā teṣāṃc yānti dehāvināśaṃ masādhyatvaṃ yānti caiṣām vikārāḥ |
svedaiḥ sādyo durvvalojīrṇṇabhaktā ya⸤di syātāṃ svedanīyau tatastau ||
sarvva svedān nivāte tu jīrṇṇān jīrṇṇe na vācāvacārayet |
snehābhyaktaśarīrasya śītair ācchādya cakṣuṣī ||
atisvinnamathāsvābhya śītāmvutrāsanaṃ hiLtaṃ |
snānam uṣṇāmbunā caiva vivātaṃ cālayan nayet ||
bhojayec cānabhiṣyandi sarvvam vācāramādiśediti ||
|| cikitsāladvi||
(From folio dscn3273 fol 294)
athāto vamana⸤virecanasādhyopakramacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
docṣāḥ kṣīṇā bṛṃhayitavyāḥ | calitāḥ praśamayitavyāḥ | pravṛddhānirharttavyāḥ | svasthānasthānarakṣyā⸤iti siddhāntaḥ |
prādhānyena vamanavirecane nirharaṇe vartta⸤te | tasmāt tayor vvidhānam ucyamānam upadhārayasva ||
tad yathāturaṃ snigdhasvinnamanabhiṣyandibhir ā⸤hārairanavabaddhadoṣamālocya svosto vamanam pāyayitāsmīticsambhojayet | sambhojyas tu tīkṣṇāgnir balavān bahudoṣo mahāvyādhiparigṛhīto vamanasātmyaś ca ||⸤
peśalair vvividhairannair doṣamutkliśya dehinaḥ |
snigdhasvicnnāya vamanan dattaṃ samyak pravarttate ||
athāparedyuḥ pūrvvāhṇe sādhāraṇe kāle vamanadravyakaṣāya⸤kalkacūrṇṇasnehenānyatamasya mātrām pāyayitvā vāmayet | asātmyabībhatsadurddarśanadurggandhāni vāmanīyāni vidadhyāt ato viparītāni virecanāni | tatra sukuLmārāṃ kṛśāṃ bālaṃ vṛddhāṃ bhīrum vā vamanasādhyavikāreṣu kṣīradadhitakrayavāgūnāmanyatamamākaṇṭham pāyayitvā vāmayet | pītauṣadhañ ca pāṇibhir agni⸤taptair upaspṛśyamānaṃ muhūrttamupekṣeta | tatra pravṛttaṃ hṛllāsaṃc jñātvā jānumātrāsanopaviṣṭam anyena hṛtpṛṣṭhayoḥ pāṇibhyām upari gṛhītamaṅguligandharvvaha⸤stapattravṛtyetnā lānām anyatamena kaṇṭhamanabhis pṛśacn vāmayet yāvat samyagvāntalakṣaṇāni bhavanti |
kaphaprasekaṃ hṛdayāviśuddhiṃ kaṇḍūñ ca duścha⸤rdditaliṅgam āhuḥ |
pittātiyogañ ca visaṃjñatāñ ca hṛtkacṇṭhapīḍām api cātivānte |
pitte kaphasyāndramukham pravṛtte śuddheṣu hṛtkamṭhaśirassu cāpi |⸤
laghau ca dehe kaphasaṃsrave ca sthite suvāntaṃ puruṣam vyavacsyet ||
samyagvāntañcainamabhis amīkṣya snaihikavairecanikopaśamanīyānāṃ dhūmānām anyatamaṃ⸤ sāmarthyataḥ pāyayitvācārikam upadiśet ||
tato 'parāhṇe suvibhaktadeham uṣṇābhi vahniḥ pariṣiktagātraṃ |
kulatthamudgāḍhakijāṅgalānāṃ yuṣairasairvvāpyupabhoLjayīta ||
kaphaprasekaḥ svarabhedatandrā nidrāsyadaurggandhyaviṣopasarggāḥ |
gurutvakaṇḍūgrahaṇīpradoṣā na santi jantorvvamataḥ kadācit ||
chinne tarau puṣpaphalaprarohā⸤ yathā vināśaṃ sahasā vrajanti |
tathā hṛte śleṣmaṇiccharddanenac tajjā vikārā vilayam vrajanti ||
na vāmayet taimirikannagulminaṃ na caivapāṇḍūdararogapīḍitaṃ⸤ |
sthūlakṣatakṣīṇakṛṣātivṛddhā narśordditā kṣepakapīḍictāś ca ||
rūkṣampramehe taruṇe ca garbbhe gacchatyadhorddhaṃ rudhire ca tīvre ||
duṣṭe ca koṣṭhe krimibhir ma⸤nuṣyan na vāmayed varccasi cātivṛddhe ||
etepyajīrṇṇavyathitāc vāmyā ye ca viṣāturāḥ |
atīva colbaṇakaphāste ca syur mmadhukāmbunā ||
virecanam api snigdha⸤svinnāya ca deyaṃ | avāntasya hi samyagviriktasyāpi satovacsrastaḥ śleṣmagrahaṇīñcādayati | gauravamāpādayati | pravāhikām vā kurute | tasmāt snigdha⸤ svinnāya vāntāya ca deyam
athāturaṃ || svo virecanam pāyayitāsmīti pūrvvāhṇe laghu bhojayet | phalāmlamuṣṇodakañcainam anupāyayet | athāpare 'hani vigataśleLṣmadhātāvāturopakramaṇīyādapekṣyāturamathāsmai virecanam mātram prayacchet |
tatra mṛduḥ krūro madhya iti trividhaḥ koṣṭho bhavati | tatra bahupitto mṛduḥ sa dugdhenā⸤ viricyate || bahuvātaśleṣmā krūro durvviricyaḥ | samadocṣo madhyaḥ sādhāraṇa iti || tatra mṛdau mṛdvī mātrā | tīkṣṇa krūre madhye madhyā karttavyeti || pītauṣadhaśca⸤ tanmanāḥ śayyābhyāse viricyeta na prāptavegam vidhārayet | cna cāprāptam prāṇenākāṃkṣeta |
yathā ca vamane krameṇa prasekauṣadhaḥ pittānilā gacchantyevam vire⸤cane vātamūtrapurīṣapittakaphā iti ||
bha || hṛtkukṣyākṣicśuddhiḥ paridāhakaṇḍūviṇmūtrasaṅgaś ca na sidvisadvirikte |
mūrcchāgudabhraṃsakaphātiyogāḥ śūlodga⸤māś cātiviriktaliṃgaṃ ||
gateṣu doṣeṣu kaphānttrakeṣu glācnyelaghutve manasaś ca tuṣṭau |
gate 'nile cāpy anulomabhāvaṃ samyag viriktaṃ puruṣam vyavasyet ||
⸤mandāgnimakṣīṇamasadvirikten na pāyayet tad divasaṃ yavāgūṃ |
kṣīṇantṛṣārttaṃ sucirecitañ ca tanvīṃ sukhoṣṇaṃ laghu pāyayīta ||
buddheḥ prasādam balamindriyāṇān dhātusthiraLtvaṃ jvalanābhivṛddhiṃ |
cirāc ca pākaṃ vayasaḥ karoti virecanaṃ samyagupāsyamānaṃ ||
yathodakānāṃ suvijaṅgamānāṃ rodhevadīrṇṇe dhruva eva nāśaḥ |
pitte hṛtendhevam upadra⸤vāṇām pittātmikānām vihito vināśaḥ |
kṣīṇākṛśārūkṣictabālavṛddhādīnotha śoṣī bhayaśokataptaḥ |
śāntastṛṣārtto parijīrṇṇabhakto garbbhiṇyadho gaccha⸤ti yasya cāsṛk ||
navapraviśyāya parītadeho navajvarīyā cac navaprasūtā |
kaṣāyanityā na virecanīyā snehādibhir ye tv anupaskṛtāś ca ||
atyarthapittābhiparīta⸤dehān virecayet tān api mandamandaṃ |
virecanair yānti narā vinācśam ajñaprayuktair avirecanīyāḥ ||
saratvasaukṣmyataikṣṇyauṣṇe vikāśitvād virecanaṃ |
vamanan tu hare⸤ddoṣān samyagugyuktam vṛthānyathā ||
yātyadharddoṣamādāya pacyamācnam virecanaṃ |
guṇodrekād vrajedūrddhvam apakvam vamanam punaḥ |
mṛdukoṣṇasya dīptāgner dattan tīkṣṇam vi⸤recanaṃ |
na samyaṅ nirhared doṣānsanty agnir ddahe iti pāṭhaḥ | ativegapradhāvitaṃ ||
prātar yad auṣadham pītaṃ bhaktapākasame kṣaṇe |
paktiṅ gacchati doṣām̐s tu nirhared avaśeṣataḥ ||
durbbalasya calān doṣāmaLlpān alpān punaḥ punaḥ |
prabhūtān alpatāṃ yāntu samayet pracyutānatha ||
hareddoṣāñcalān pakvaṃ balino durbbalasya vā |
calā hyupekṣitā doṣāḥ kleśayeyuś ciran naraṃ ||⸤
mandāgniṃ krūrakoṣṭhañ ca sakṣāralavaṇair ghṛtaṃ |
sandhukṣitācgniṃ snigdhañ ca svinnañcaiva viśodhayet ||
snigdhasvinnasya bhaiṣajyair ddoṣas tu kleśito bhavet |⸤
na cālīyeta mārggeṣu snigdhe bhāṇḍa ivodakaṃ ||
na cāctisnigdhakāyāya dadyāt snehavirecanaṃ |
doṣāḥ pracyāvitā bhūyo līyante tena vartmmasu ⸤||
virūkṣya snehasātmyantu bhūyaḥ saṃsnehya recayet |
tecna doṣā hṛtāstasya bhavanti snehabandhanāḥ ||
prāgapītauṣadhaṃ śodhya pāyayet mṛda śo⸤dhanaṃ |
tato vijñātakoṣṭhasya kāryaṃ saṃśodhanam punaḥc ||
sukhan dṛḍhaphalaṃ hṛdyam alpamātram mahāguṇaṃ |
vyāpat svalpātyayañcāpi piben nṛpatirau⸤ṣadhaṃ ||
snehasvedāvakṛtvāgre yas tu saṃśodhanam pibet |
dāru śuṣkamivānāme dehastasya viśīryate ||
snehasvedapracavalito rasaiḥ snigdhair udīritāḥ |
doṣāḥL koṣṭhagatā jantoḥ sukhaṃ harttum viracanairiti ||
|| cikitsālatri ||
(From folio dscn3276 fol 297)
athāto vamanavirekavyāpaccikitsitam vyākhyāsyāmaḥ |
vaidyāturani⸤mittam vamanam virecanañ ca || pañcadaśadhā vyāpadyate tatra vamanasyādho gacchaty ūrddhvacm virecanasya | sāmānyam ubhayoḥ sāvaśeṣauṣadhatvam alpadoṣahṛtatvaṃ jīrṇṇauṣadham vātaśūla⸤m ayogātiyogau jīvādānamādhmānam parikarttaḥ parisrācvaḥ pravāhikā hṛdayasaraṇa vibandha iti |
tatra bubhukṣāpīḍitasya tīkṣṇāgner mmṛdukoṣṭhasya vā⸤vatiṣṭhamānaṃ durvvāntasya vā guṇasāmānyād vamanam adho gacchacti | tatrepsitān avāptir ddoṣo kleśaś ca tam āśusnehayitvā bhūyastīkṣṇatarair vvāmayet iti ||
apa⸤riśuddhāmāśayasyotkliṣṭaśleṣmaṇaḥ sāvaśeṣān nasya vā'chṛdyam bahudhāvacāritam vā virecanam ūrddham tiṣṭhati tatrepsitān avāptibastidoṣān kleśatamulba⸤ṇaśleṣmāṇamāśu || 1|| vāmayitvā bhūyas tīkṣṇatarair vvirecayet iti | āmāśaye tvāmavat samvidhānaṃ | ahṛdyetiprabhūte ca hṛdyam pramāṇayuktañ ca | tathā tathāpy uttiṣṭhaLti tṛtīye nna pāyayet ataś cainam madhughṛtaphāṇitayuktair llehayitvā virecayet iti |
doṣavigrathitamalpamauṣadham avasthitamūrddhabhāgikam adhobhāgikam vā na sraṃsayati⸤doṣān | tatra tṛṣṇāpārśvaśūlañccharddimūrcchāparvvabhedohṛllācsorucirudgarāviśuddhiś ca bhavati | tam uṣṇābhir adbhir āśu vāmayet | ūrddhvabhāgikam adhobhāgi⸤kam vā sāvaśeṣauṣadham apradhāvitadoṣam atibalamasamyacg viriktalakṣaṇam upayuktam alpam apy evam vāmayet iti ||
krūrakoṣṭhasyātitīkṣṇāgner alpama⸤pyauṣadham alpaguṇam vā bhaktavat pākam upaiti | tatra samudīrṇṇac doṣāḥ | yathākālam anirhriyamāṇā vibhramaṃ kurvvanti | tamanalpamamandañcauṣadham pāyayet |⸤
snigdhasvinnenālpam alpaguṇam vā bheṣajam upayuktam alpānc doṣān harati | taddoṣaśeṣam vamanagauravam upakleśa hṛdayāṃ viśuddhiṃ vyādhivivṛddhiñ ca ka⸤roti roga)| tatra yathāyogam pāyayitvā vāmayed dṛḍhataraṃ | virecanadoṣaśeṣaṃ gudaparikarttam ādhmānaṃ gauravamanisaraṇam vāyor vvyādhivivṛddhiñ ca karoti | tam upapāLdya snehasvedābhyāṃ bhūyo virecayed dṛḍhataraṃ | dṛḍhaṃ pracalitadoṣam vā tṛtīye divasa iti |
asnigdhasvinne rūkṣamauṣadham upayuktamabrahmacāriṇā vā vāyuṃ kopayati⸤ | tatra vāyuḥ prakupitaḥ pārśvapṛṣṭhaśoṇitamanyāmarmma cmuśūlaṃ mūrcchā bhrama saṃjñānāśañ ca karoti | tadvātaśūlam ity ācakṣate | tamabhyajya dhānyasve⸤dena svedayitvā yaṣṭīmadhukasiddhena tailenānu vā vāmayed iti pāṭhaḥ |sayacti |
snehasvedābhyām avibhāvita śarīreṇauṣadhamalpaguṇam vā pītamūrddhamadho vā nābhye⸤ti doṣām̐ścopakleśya taiḥ saha balakṣayamāpādayacti | tatrādhmānaṃ hṛdayagrahastṛṣṇāmūrcchādāhaś ca bhavati | tam ayogam ity ācakṣate |⸤tam āśu vāmayed virecayed vā durvvāntasya tu samutklicṣṭā doṣāḥ | vyāpyaśarīraṃ kaṇḍūśvayathukoṭhapiṭakajvarāṅgasādanāni kurvvanti tatas tān a⸤śeṣān sahauṣadhenāpaharet | durvviriktasya tu stabdhapūrṇṇodaratā bastiśūlomeḍhratodo vātamūtrapurīṣasaṅgaśaḥ kaṇḍūrmaṇḍalaprādurbbhāvaś ca bhavati | tamāsthaLpya punaḥ snehayitvā virecayet tīkṣṇeneti | nātipravarttamāne tiṣṭhati vā duṣṭasaṃśodhane tatsantejanārtham uṣṇodakam pāyayet | pāṇitāpaiś ca pārśvodaram upasvedayet tataḥ pravarttate doṣāḥ | anupravṛtte 'lpe doṣe jīrṇṇeccauṣadhe ca bahudoṣam antaḥ śailam balañ cāvekṣya bhūyo mātrāṃñ ca vidadhyād anupravṛtta bhenyūbhaṃ vā⸤ daśajātrādūrddham upasthitadehaṃ bhūyaḥ śodhayed durvviriktacmāsthāpya punaḥ snehayitvā virecayet | hrībhayalobhaiś ca vegāghātaśīlāḥ prāyaśaḥ⸤striyo rājasamīpasthā vaṇijaḥ śrotriyāś ca bhavanti |c tasmād etair ddurvvirecyāḥ | bahuvātatvāt | ataścaināṃ susvinnasnigdhān virecayed iti ||
snigdha⸤svinnasyātimātramatimṛdukoṣṭhasyātitīkṣṇamadhikam vācbheṣajamatiyogaṅ kuryāt | tatra vamanātiyoge pittātipravṛttir bbalavisraṃso vātako⸤po balavām̐ś ca bhavati | tamabhyajyāvagāhya ca śītā svapsu śītaiḥ śarkkarāmiśrair llehair upacared iti | virecanātiyoge kaphātipravṛttiruttarakālañ ca saraLktasya tatrāpi balavisraṃsā vātakopo balavām̐ś ca bhavati | tamabhyajya śītābhir adbhiḥ pariṣicyāvagāhya śītais taṇḍulāmbubhir mmadhumiśrair vvāmayet | picchābastiñ cāsmai⸤ dadyāt | kṣīrarasayoścainam anyatamena bhojayet kṣīrasarppicṣā cainam anuvāsayet | priyaṅgvādiñcāsmai taṇḍulāmbunā pātum prayacchet |
tasmin eva ca vamano⸤tiyoge tipravṛtte śoṇitaṃ ṣṭhīvati ccharddayati vā raktaṃ tactra jihvāniḥsaraṇam avasarppaṇañ cākṣṇor vvyāvṛttihanusaṃhananaṃ tṛṣṇā hikkāṅgarau visaṃ jñatva⸤m ity upadravā bhavanti | tam ativisrutaśoṇitavidhānena nocpacaret | jihvānniḥsarppitāntrikaṭukalavaṇacūrṇṇapraghṛṣṭāmantaḥ pīḍayet praviṣṭāyām anye⸤mlamasya purastāt khādeyuḥ | vyāvṛtte cākṣiṇī ghṛtābhyaktaicḥ pīḍayet | hanusaṃhanane vātaśleṣmaharan nasyaṃ svedañ ca vidadhyāt | tṛṣṇādiṣu ca yathāsvaṃ⸤pratikurvvīta | visaṃjñam vā veṇuvīṇāgītasvenaṃ srāvayed iti |
virecanātiyoge sacandrakaṃLsalilam adhaḥ sravati tato māṃsadhāvanaprakāśamuttarakālaṃ jīvaśoṇitañ ca | tatra gudaniḥsaraṇaṃ⸤ vepathur vvamanātiyogopadravāś ca bhavanti | tam atisrutacvidhānenaivopacaret | niḥsarppitaṅ gudam abhyajya parisvedyān pīḍayet | kṣudrarogacikitsi⸤te gudasraṃsacikitsitañ cāvekṣyeta | vepathau vātavyādhividhānaṅ kurvvīta | jihvāniḥsarppaṇādiṣūktaḥ pratīkāraḥ | atipravṛtte vā nyagrodhādikaṣā⸤ yakṣīrekṣurasaghṛtasaṃsṛṣṭaiścainaṃ bastir upācaret |cśoṇitaniṣṭhīvane raktātisāraraktapittakriyāś cānyasya vidadhyān nyagrodhādiñcāsya⸤pānabhojaneṣūpayuñjīta |
jīvaśoṇitaraktapittayoc jijñāsārtham picu plotam vātra prakṣipet tad uṣṇodakaprakṣālitam avarajyeta taj jīvaśoṇita⸤ m ity avagantavyam amṛgbhoktum vā śune dadyāt sa yady upayuñjyāt taj jīvaśoṇitam ity avagantavyam iti | tayoś ca raktipittātīsārakriyām vidadhīta |
sa śeLṣānnenānilaprāyakoṣṭhenāsnigdhena vā pītamauṣadham ādhmāpayati | tatrānilamūtrapurīṣasaṅgaḥ | samunnaddhodaratā pārśvabhaṅgo gudabastitudanañ ca bhavati | tamā⸤dhmānam ity ācakṣate | tam upasvedyānāha varttidīpanabastikricyābhir yojyā iti |
kṣāmeṇātimṛdukoṣṭhena tīkṣṇamatyuṣṇam atilavaṇ atirūkṣam vā bheṣajam u⸤payuktam pittānilau pradūṣya nātibastigudaparikarttanam ācpādayati | tām parikarttiketyācakṣate || taṃ yaṣṭīmadhukakṛṣṇatilamadhughṛtayuktaiḥ picchābasti⸤bhir āsthāpayet | śītāmbupariṣiktañcainaṃ payasā bhuktavantaṃc ghṛtam aṇḍanayaṣṭīmadhukasiddhena vā tailenānuvāsayed iti |
krūrakoṣṭhasyātiprabhūtadoṣasya⸤ vā mṛdvalpamauṣadhamavacāritaṃ samutkleśya doṣānna niḥśecṣān apaharati | pākañcopaiti | tatra daurbbalyodaraviṣṭambhārucirggātrasadanāni bhavanti |⸤ sa vedanau cāsyapittaśleṣmāṇau sravatas tam parisrāvam iti ācakṣate | tamajakarṇṇadhavatiniśa palāsakaṣāyair mmadhuyuktair āsthāpayet | upaśāntadoṣam bhūyaḥL saṃśodhayed
atirūkṣetisnigdhe vā bheṣajam avacāritam aprāptaṃ purīṣam udīrayato vigevighātena pravāhikā bhavati | tatra sadāha śūlaṃ svetaṃ kṛṣṇaṃ raktam vā bhṛśaṃ pravāhamā⸤ṇaḥ kapham upaviśati | tam pratisrāvavidhānenopacaret
cyastūrddhamadhovā bheṣajaṃ vegapravṛttamajñānād vinihanti tasyopasaraṇaṃ hṛdi kurvvanti doṣas tatra pra⸤dhānamarmmasantāpād vedanābhir atyartham pīḍyamādantāṃ kaṭakacṭāyatyudvṛttākṣo jihvāṃ khādati pratāmyamānacetā ca bhavati | tamabhyajya dhānasvedena svedayitvā⸤ tīkṣṇena dviśiro virecanenopacared yaṣṭīmadhukamiśreṇac cainan taṇḍulāmbunā vāmayed yathā doṣaguṇocchreyaścainam bastibhir upācared iti |
yas tūrddham adho⸤ vā pravṛttadoṣaḥ śītāṅgāram udakam anilam anyad vā sevetac tasya doṣāḥ srotaḥsv avalīyamānā ghanībhāvam āpannā vātamūtrapurīṣagraham āpādya viba⸤dhyante || tasyāṭopo jvaro dāho vedanā ca tīvrā bhavati | tamāśu vāmayitvā prāptayitvā prāptakālaṃ kriyāṃ yojayed iti || adho bhāge tv abhāgaharadravye saindhavāmlalaLvaṇa mūtrasaṃsṛṣṭaṃ pāyayed āsthāpanam anuvāsanañ ca yathādoṣam vidadhyād yathādoṣam āhārakramaś ca | ūrddhvabhāge tu upadravaviśeṣāt yathāsvaṃ pratikurvvīta |
yā tūtu virecane⸤ gudaparikīrttitā tadvamāne kañcakaṣaṇaṃ yadadhaḥ parisravacṇaṃ sa ūrddhaṅ kaphaprasekaḥ | yā tvadhaḥ pravāhikā sa ūrddhaṅ śuṣkoṅkādgāra iti ||
bhavati cātra || yās tv etā vyā⸤padaḥ proktā daśapañca ca tatvataḥ |
etā virekāti yogāc duryogā yogajāḥ smṛtāḥ ||
|| cikitsā lahya ||
(From folio dscn3280 fol 301)
|| athāto neetrabastipra⸤māṇavibhāgacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
atra snehācdīnāṅkarmmaṇām bastikarmmapradhānatamam ācakṣate | kasmād anekakarmmaprakāratvāt | ba⸤ stirihakhalu nānāvidhadravyasaṃyogād doṣāṇāṃ saṃśocdhanaṃ saṃśamanasaṅgrahaṇāni karoti | kṣīṇam vyājīkaroti | kṛśaṃ bṛṃhayati | sthūlaṃ⸤ karṣayati | cakṣuḥ prīṇayati | balīpalitam upahanti | vayaḥ sthāpayati iti |
śarīropacayaṃ varṇṇabalamārogyaLmāyuṣaḥ
parivṛddhiñ ca karoti basti samyagupāsitāḥ |
tathā jvarātīsāratimirapratiśyāyaśirorogādhimanthā⸤rdditā kṣepakāghātaikāṅga sarvvāṅgarogādhmānodaraśūlavṛc ddhyupadaṃśānāhamūtrakṛcchragulmavātaśoṇitavātamūtrapurīṣasaṅgaśukrodāvarttaśukrā⸤rttabastanyanāśahṛddhanumanyāgrahaṇaśarkkarāśmarimūḍhagacrbbhaprabhṛtiṣu ca vikāreṣv atyartham upayujyata iti ||
bastirvvāte ca pitte ca kaphe rakte ca pū⸤ryate |
saṃsargge sannipāte ca bastireva sadā hitaḥ ||c
tatra samvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāṃ ṣaḍaṣṭadaśāṅgulapramāṇāni kanīnikānāmikā⸤madhyamāṅgulipariṇāhāni agreṅgulādhyarddhāṅguladhyarddhāṅgulatryaṅguclasanniviṣṭakarṇṇikāni śyenabarhikaṅkagṛdhrapatranāḍītulya praveśānāni mudgamāṣaka⸤ lāyamātrāsrotāṃsi vidadhyānnetrāṇīti | teṣu cāsthāpanadravyapramāṇamāturahastasammitausanmiśrau prasṛtau dvau catvārāṣṭau vidheyā |
varṣāntareṣu netrāṇāṃ bastimānasya cāLpy atha |
vayo balaśarīrāṇi samīkṣyotkarṣayed vidhiṃ ||
pañcaviṃśativarṣād ūrddhvan dvādaśāṅgulalapramāṇam aṃguṣṭhodarapariṇāham agre tryaṅgulasanniviṣṭakarṇṇikaṃ gṛdhra⸤patra nāḍītulyapraveśaṃ kolāsthimātraṃ cchidraṃ klinnakalācyamātracchidram ity eke || āsthāpanamātrapramāṇaṃ dvādaśaprasṛtā iti | saptasaptyānyās tu ūrddhannetrapramā⸤ṇametad eva | āsthāpanamātrāpramāṇantu dviraṣṭavarṣavacd iti ||
mṛdurbbastiprayoktavyā viśeṣād bālavṛddhayoḥ |
tayostīkṣṇaḥ prayuktas tu basti⸤hiṃsyādbalaujasī ||
vraṇanetrāṅgulaṃ suṅgatulyasroto vāc hi vraṇam avekṣya ca snehakaṣāyo vidadhīta iti |
tatra netrāṇi suvarṇṇarajatatāmrāyasadanta⸤śṛṃgamaṇisāramayāṇi ślakṣṇāni dṛḍhāni gopucchākṛtīnic | guṭikāmukhāni ceti |
bastayaś cātrāvabandhyā mṛdavo nātibahalā dṛḍhāḥ pramāṇavanto ma⸤hiṣagovarāhāḍorabhrāṇāmanyatamam āsādyeti ||
netrālābhe hitā nāḍī nalavelvasthisambhavā |
bastyālābhe hitaścarmma śūkṣmam vā tāntavaṃ ghanaṃ ||L
tatra dvividho bastir nnairūhikaḥ snehikaś ca || āsthāpano nirūha ityanarthāntaraṃ | tasya vikalpo mādhutailikaḥ | tasya paryāyaśabdo yuktarathaḥ siddhabastiriti | sarvvado⸤ṣanirharaṇāccharīrarohaṇādvā nirūhaḥ sthāpanādcāyuḥ sthānād vā āsthāpana iti | paś cāt mādhutailikavikalpān upadekṣyāmaḥ || tatra yathā pramā⸤ṇaguṇavihitaḥ snehabastiḥ pādāpakṛṣṭaḥ | snehabastic vikalporddhamātrāpakṛṣṭonuvāsanaḥ| anavasannapi na duṣyata ityanudivasam vā dīyata i⸤tyanuvāsanaḥ | tasyātivikalpo ' rddharthamātrāpakṛṣṭo 'pahāryo cmātrābastiriti ||
nirūhaḥ śodhano lekhaḥ snaihiko vṛṣyabṛṃhaṇaḥ |
nirūhaśodhitair mmārggaiḥ⸤ samyak sneho visarppati ||
tatronmāda bhaya śoka pipāsāroccakājīrṇṇa pāṇḍuroga bhramamada mūrcchā ccharddi kuṣṭha mehodarasthaulya kāsa śvāsa śoṣa śophopasṛ⸤ṣṭa kṣata kṣīṇa nyūna trimāsagarbbhiṇī durvvalāgnyasahavātarogadṛte ca kṣīṇā nānuvāsyānāsthāpyāś ca bhavanti iti ||
udarī ca pramehī ca kuṣṭhī sthūlaś ca mānavaḥ |
avasthāsthāpaLnīyāścaste nānuvāsyāḥ kathañcana ||
anuvāsanād bhavanty eṣām vikārāṇām asādhyatā |
asādhyatve pi bhūyiṣṭhaṃ gātrāṇām avasādanaṃ ||
pakvāsayādbastivīryaṃ khairddehamaLnusarppati ||
vṛkṣamūle niṣiktānām apām vīryam iva drumaḥ ||c
sarvvāpi bastiḥ sahasā kevalaḥ samalo pi vā ||
pratyeti vīryantvanilair apānādyaiḥ praṇīyate ||
vī⸤ryeṇa bastirādatte doṣānāpādamastakān |
pakvāsayasthaḥckhastho 'rkka apo yadvat mahītalāt ||
sa kaṭīpṛṣṭhakoṣṭhasthān vīryeṇāloḍya sañcayān |
utkhātamū⸤lān harati doṣānvai sādhuyojitaḥ ||
vāyor vviṣahate vecgān nānyā bastimṛte kriyā |
pavanāviddhatoyasya velām iva mahodadheḥ ||
|| ciki⸤tsā lahṛ
(From folio dscn3282 fol 303)
athāto netrabastivyāpaccikictsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
tatra netrañ calitam vivarttitam pārśvāvapīḍitam atyuttkṣiptam avasannan ti⸤ryakkṣiptam iti ṣaghraṇidhānadoṣāḥ | atisthūlaṅ karkkaśāgram avanatam anubhinnasannikṛṣṭakarṇṇikaṃ śūkṣmātimajacchidram alpam atidīrgham atihrasvam ity ekādaśanetradoṣāḥ ||L bahalatālpatā cchidratā prastdhānatā durbbaladurbbaddheti tveti pañca bastidoṣāḥ | atipīḍitatā śithilapīḍitatā bhūyo vapīḍitatā kālātikramateti catvāraḥ pīḍanadoṣāḥ |⸤ āmaṃ hīnam atimātram atiśītam atyuṣṇam atitīkṣṇaṇ ativṛddhacm atisnigdham atirūkṣm atisāndram atidravam ity ekādaśadravyadoṣāḥ | avāṅcīrṣo cchīrṣo nyubjau⸤ttānasaṅkucitotthitasatthitādadakṣiṇapārśvaśāyinam avacnatapratānam ity aṣṭau śayyādoṣāḥ | evam etāḥ pañcacatvāriṃśad vyāpado vaidyanimattā bhavanti |⸤āturanimittās tu pañcadaśa āturopadravīye vakṣyante | snechas tv aṣṭābhiḥ kāraṇaiḥ praṇihito na pratyāgacchati | tad yathā tribhir doṣai rasanābhibhūto malavyā⸤miśro dūrānupraviṣṭo svinnasyānuṣṇolpaṃ bhuktavato lpāṃśacś cetyetāḥ | vaidyāturanimittā bhavanti | ubhayor bbastyor ayogaḥ | ādhmānaṃ parikarttaḥ parisrāvaḥ⸤pravāhikā hṛdayopasaraṇam aṅgapragraho tiyogo jīvādānam ity etān avavyāpado vaidyanimittā eva bhavanti || ṣaṭsaptabhiḥ samāsena vyāpadaḥ parikīrttitāḥ |Ltāsāṃ vakṣyāmi vijñānaṃ siddhiñ ca tadanantaraṃ ||
netre vicalite cāpi varttite gudaveṣṭanaṃ |
rukkṣatam vā bhavet tatra vidhiḥ pittakṣatāpahaḥ ||
atyu⸤tkṣipte 'vasanne ca netre pāyau ca vedanā |
bhavatyatrāpi pittacghno vidhiḥ snehaiś ca sevanaṃ ||
pārśvāvapīḍe tiryak ca kṣipte netre mukhāvṛte |
bastir nna kramate rukca⸤gude siddhiś ca pūrvvavat ||
atisthūle karkkaśe ca tathāśrimaticgharṣaṇaṃ |
pāyau tato rukkṣatañ ca siddhis tatrāpi pūrvavat ||
nikṛṣṭakarṇṇike netre bhinnenau vāpya⸤pārthakaḥ |
avaseko bhavedbastes tān doṣān parivarjjayetc ||
prakṛṣṭakarṇṇike raktaṃ gudamarmmaprapīḍanāt |
kṣaraty atrāpi pittaghno vidhir bbastiś ca picchila⸤ḥ ||
hrasve tvaṇusrotasi ca kleśo bastiś ca pūrvvaśaḥ |
practyāgacchannataḥ kuryād ghorān rogān vighātajān ||
dīrghe mahāsrotasi ca jñeyam atyavapīḍa⸤vat |
prastyāne bahale cāpi bastau durvvaddhadoṣavat ||
jñeyam alpolpatā cāpi dravyasyātmaguṇā matā |
durvvaddhe caiva cchidre ca vijñeyam bhinnanetravat ||
atiprapī
(From folio 305r_end)
Lyaḥ |
snehabastinimittās tu vakṣyante vyāpadaḥ parāḥ |
snehabastividhāv eva salakṣaṇacikitsitāḥ |
anuṣṇolpauṣadhī hīno bastir nneti prayojitaḥ ||
viṣṭambhādhmānaśūlai⸤ś ca tam ayogam pracakṣa¦¦te |
tatra tīkṣṇo hito bastis tīkṣṇacñ cāpi virecanaṃ ||
hṛtadoṣapramāṇena saṃsarggaś ca vidhīyate ||
atyāsitañ cātibahur bbasti⸤r mmandoṣṇa eva ca ||
hṛtkaṭīpṛṣṭhapārśveṣu śūlās tatrātidāruṇāḥ ||
tatra tīkṣṇataro bastir hitañ cāpy anuvāsanaṃ |⸤
atitīkṣṇoṣṇalavaṇo rūkṣo bastiḥ prayojitaḥ ||
sapittaṃ kocpayed vāyuṅ kuryāt saparikarttikān |
nābhibastir ggudan tatra kṛtyanta iti dehinaḥ ||
picchābasti⸤r hitas tatra snehaś ca madhuraiḥ śritaḥ |
atyuṣṇatīkṣṇalavaṇaḥ pacrisrāvāya kalpate |
daurbbalyam aṅgasādañ ca jāyate tatra dehinaḥ ||
parisravaty adhaḥ pittaṃ dāhaḥ⸤ sañjanayed gude ||
picchābastir hitas tatra bastiḥ kṣīraghṛtasya ca |
pravāhikā bhavet tīkṣṇā nirūhāt sānuvāsanāt ||
sadāhaśūlaṃṃ kṛcchreṇa kaphan tatropaveśyate |
picchābaLstir hitas tatra payasā caiva bhojanaṃ ||
sarppir madhukasiddhañ ca tailam vāpy anuvāsanaṃ |
atitīkṣṇo nirūho vā satatam vānuvāsanaṃ ||
hṛdayasyopasaraṇaṃ kurute 'thāṅgasādanaṃ |
doṣais tatra rujācstīvrā mado mūrcchāṃ sagauravaṃ ||
sarvvadoṣaharaṃ bastiṃ śodhanaṃ tatra dāpayet |
rūkṣasya bahu⸤vātasya syād duḥkhaṃ śayitasya vā ||
bastipragraham aṅgānāṃc kuryād rukṣo lpabheṣajāḥ |
tatrāṅgasādaprastambha jṛmbhodveṣṭanavepakāḥ ||
sarvvabhedaś ca tatreṣṭāḥ sve⸤dābhyañjanabastayaḥ |
atyuṣṇatīkṣṇo 'tibahur ddattātisvedictasya vā ||
alpadoṣasya vā bastir atiyogāya kalpate |
virecanātiyogena samānan tatra la⸤kṣaṇaṃ ||
picchābastiḥ samābhyāsaḥs tasya śītaḥ sukhāvahacḥ |
atiyogāt paraṃ hanti jīvādānam viriktavat ||
dehaṃ deyāṃs tatra hitānāhuḥ picchābastiṃ saśo⸤ṇitaṃ |
pakṣād vireko vāntasya nirūhahyaś cānuvāsitaḥ ||
sadyo niruho 'nuvāsasya saptarātrād virecita iti ||
o || cikitsā lamtra||
(From folio dscn3284 fol 306)
athāto 'nuvāLsanottarabasticikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
virecanāt saptarātre gate jātabalāya vai |
kṛtāhārāya sā yāhne bastir ddeyo nuvāsanaḥ ||
yathāvayo nirūhāṇāṃ yā mātrā⸤samprakīrttitāḥ ||
pādāpakṛṣṭās tāḥ kāryāḥ snehabastiṣu decdehināṃ ||
utsṛṣṭānilaviṇmūtre nare bastin nidhāpayet |
etair hi vihito bastir nnaiva cāntaḥ prapa⸤dyate ||
snehabastir vidheyaś ca nāviśuddhasya dehinaḥ |
snehacvīryaṃ yathā datte dehenānuvisarppati ||
aśuddham api vātena kevalenātipīḍitaṃ |
ahorātra⸤sya kāleṣu sarvveṣv evānuvāsayet ||
rūkṣasya bahuvātasyacdvau trīnvāpy anuvāsanāt |
datvā snigdhatanuṃ jñātvā tataḥ paścān nirūhayet ||
asnigdham api vā⸤tena kevalenātipīḍitaṃ |
snehapragāḍhair mmatimān nicrūhaiḥ samupācaret ||
atha samyaṅ nirūḍhañ ca vātādiṣv anuvāsanāt |
bilvayaṣṭyāhvamadanapha⸤latailair yathākramaṃ ||
rātrau bastir nna dadyāc ca doṣotkleśo hi rātrijaḥ |
snehavīryayutaḥ kuryād ādhmānaṃ gauravaṃ jvaraṃ ||
agnisthānagate doṣe vahnau cānurasenvite |L
sphuṭasrotomukhandehaṃ snehaujaḥ parisarppati ||
pitte 'dhike kaphe kṣīṇe rūkṣe vātarujārdite |
rātrāv api tu dātavyaṃ kāle coṣṇe 'nuvāsanaṃ ||
uṣṇe pittedhike⸤vāpi divādāhādayo gadāḥ |
sambhavanti tadā stvenam pradocṣe yojayed bhiṣak ||
ahorātrasya kāleṣu sarvveṣv evānilocchrayāt |
tīvrāyāṃ rucijīrṇṇā⸤nnam bhojayitvānuvāsayet ||
na cābhuktavataḥ snehaḥ pracṇidheyaḥ kathañcana |
sūkṣmatvāc chūnyakoṣṭhasya kṣipram ūrddham athotpatet ||
sadānuvāsa⸤yedbhuktam ārdrapāṇin naram bhiṣak |
jvaram vidagdhabhuktasyac kuryāt snehaḥ prayojitaḥ ||
na cātisnigdham aśanaṃ bhojayitvānuvāsayet |
madaṃ mūrcchāñ ca⸤ janayed dvidhā snehaḥ prayojitaḥ ||
rūkṣam bhuktavato hy annacm balam varṇṇañ ca hīyate |
yuktasnehavato jantum bhojayitvānuvāsayet ||
yūṣakṣīrarasais ta⸤smād yathāvyādhim avekṣya hi |
yathocitāt pādahīnam bhojayitvānuvāsayet ||
na tu bhuktavato deyam āsthāpanam iti sthitiḥ |
viśūcikāṃ sañjanayeLcccharddim vāpi sudāruṇāṃ ||
niḥśeṣāḥ sukhamāyānti bhojanenā prapīḍitāḥ ||
na cāsthāpanavikṣiptam anna⸤m agniḥ pradhāvati |
tasmād āsthāpanan deyan nirāhārāya jācnatā ||
athānuvāsyaṃ svabhyaktaṃ snānam uṣṇāmbubhiḥ śanaiḥ |
bhojayitvā yathoddiṣṭaṃ kṛtañ caṅkra⸤maṇan tataḥ ||
visṛjya ca śakṛnmūtre yojayet snehabasticnā |
praṇidhānavidhānantu nirūhe sampravakṣyate ||
tataḥ praṇihitaḥ snehas tūttāno vākcha⸤tam bhavet |
prasāritaiḥ sarvvagātrais tathā vīryam visarppati ||c
tāḍayet talayor evaṃ trīm̐strīn vārām̐śchanaiḥ śanaiḥ |
sphijoś cainan tataḥ śayyān trīn vārān utkṣipe⸤t punaḥ ||
evam praṇihite bastau mandāyāmo 'tha mandavāk |
svācstīrṇṇo śayane kāmam āsītācārike tataḥ ||
tatra saindhavacūrṇṇena śatāhvena ca saṃyutaḥ |
bhavet su⸤khoṣṇaś ca tathā nirati sahasā sukhaṃ ||
yasyānuvāsano dattaḥ sakṛd anvakṣamāvrajet |
atyauṣṇād atitaikṣṇād vā vāyunā vā prapīḍitāḥ ||' |
savātodhikamātro vā guruLtvād vā'tibheṣajaḥ |
tasyātyalpataro deyo na hi snihyati tiṣṭhati ||
viṣṭabdhānilaviṇmūtrasnehahīnenuvāsane |
dāhaḥ klamaḥ pravāhārtti karaś cātyanuvāsane ||⸤
sānilaṃ sapurīṣañ ca snehapratyeti yasya tu |
oṣācoṣau vinācśīghran na samyag anuvāsitaṃ ||
jīrṇṇānnam atha sāyāṃhne snehe pratyāgate punaḥ |
laghvannam bhojayet kāma⸤n dīptāgnin tu naro yadi ||
snehabastikraman tv etad evam āhur mmacnīṣiṇaḥ |
anena vidhinā yadvā sapta vāṣṭau pareṇa vā ||
vidheyā bastayo nṛṇām antarā tu nirū⸤haṇāt |
dattas tu prathamo bastiḥ snehayed bastivaṃkṣaṇau ||
sacmyag datte dvitīyas tu koṣṭhastham anilaṃ jayet |
balam varṇṇañ ca janayet tṛtīyas tu niṣevitaḥ ||
caturthaḥ⸤ snehanirasaṃ raktaṃ snehati pañcamaḥ |
ṣaṣṭhas tu snehayet māṃsaṃc medaḥ snehati saptamaḥ ||
aṣṭamo navamaś caiva sārammajjārasāmajjanamevame ca
evaṃ śukragatān doṣān dvi⸤guṇenātha sādhayet ||
aṣṭādaśāṣṭādaśakān bastīs tu yo nisevate |
yathoktena vidhānena parihārakrameṇa ca ||
sakuñjarabalo 'śvasya jave tulyo 'maraprabhaḥ |L
vītapāpmāśrutadharaḥ sahasrāyur nnaro bhavet ||
snehabastin nirūham vā nābhyased eka eva tu |
snehātpittakaphotkleśo nirūhāt pavanādbhayaṃ ||
tasmānnirūḍho 'nuvāsyo⸤ nirūḍhaś cānuvāsitaḥ |
naiva pittakaphotkleśo syātān na pavanācvanādbhayaṃ ||
rūkṣasya bahuvātasya snehabastin dine dine |
dadyādvaidyas tato 'nyeṣāṃ magnyābādha⸤bhayātryahāt ||
sneholpamātro rūkṣāṇān dīrghakālamananyacyaḥ |
tathā nirūhaḥ snigdhānām alpamātraḥ praśasyate ||
ata ūrddhvam pravakṣyāmi vyāpadaḥ snehaba⸤stijaḥ |
balavanto yadā doṣāḥ koṣṭhāḥ syuranilādayaḥ ||c
alpavīryan tadā snehām abhibhūya pṛthagvidhāḥ |
kurvvantyupadravān snehaḥ sa cāpi na nivartta⸤te ||
tatra vātābhibhūte tu snehavaktrakaṣāyatā |
jṛmbho vātacrujastāstā vepathur vviṣamajvaraḥ ||
pittābhibhūte snehe tu mukhyasya kaṭutā bhavet |
jvaradāhaḥ⸤ s tathā svedo netramūtrāṅgapītatā ||
śleṣmābhibhūte snehe tu praseko madhurāsyatā |
gauravaccharddirucchvāsaḥ kṛcchrāc chītajvaro ruciḥ ||
tatra doṣābhibhūte tu snehaLbastin nidhāpayet |
yathāsvan doṣaśam anānyupayojyāni yāni ca ||
atyāsitetvānābhibhavāt sneho naiti yadā tadā |
gururāmāśayaḥ śūlo vāyoś cāprati⸤sañcaraḥ ||
hṛtpīḍāmukhavairasyaṃ śvāso mūrcchājvaro 'rucciḥ |
tatrāpatarppitasyānte dīpano vidhiriṣyate ||
aśuddhasya malonmiśraḥ sneho naiti ya⸤dā punaḥ |
tadāṅgasadanādhmāne śūlaḥ śvāśaś ca jāyacte ||
pakvāśayagurutvañ ca tatra dadyān nirūhaṇaṃ |
tīkṣṇātīkṣṇauṣadhair eva siddhañ cāpy anu⸤vāsanaṃ ||
śuddhasya dūrānusṛte snehe snehonudarśanaṃc |
gātre sarvvendriyāṇāñ cāpy anulepo 'vapīḍanaṃ ||
snehasandhimukhañ cāpi kāsaśvā⸤sāvarocakaḥ |
atipīḍitavat tatra siddhirāsthācpanan tathā |
asvinnasyāviśuddhasya sneho 'lpas tu prayojitaḥ |
śīto mṛduś ca nā⸤bhyeti tato mandam pravāhati ||
vibandhagauravādhmānaśūlaiḥ pakvāśayam prati |
tatrāsthāpanam evāśuL prayojyaṃ sānuvāsanaṃ ||
alpam bhuktavatolpāśaḥ sneho mandaguṇas tathā |
datto naiti klamotkleśo bhṛśañ cāritam āvahet ||
tatrāpyāsthāpanaṃ⸤ kāryaṃ śodhanīyena bastinā |
anuvāsanañ ca snehena śocdhane naiva śasyate ||
ahorātrād api snehaḥ pratyāgacchan na duṣyati |
kuryād bastiguṇām̐ś cāpi⸤ jīrṇṇasvalpaguṇo bhavet ||
anāyāntam ahorātrāt snehāṃ śaṃśocdhanair haret |
snehabastāvanāyāte nānyasneho vidhīyate ||
ity ukto vyāpadaḥ sarvvāḥ salakṣaṇa⸤cikitsitāḥ || o ||
basteruttarasaṃjñasya śṛṇu vakṣyācmyataḥ paraṃ |
caturddaśāṅgulan netraṃ kāryam vaidyena jānatā ||
mālatīpuṣpavṛntābhan taccchidrañ cchi⸤dram eva ca |
meḍhrayāmasamaṃ kecid icchanti khalu tadvidaḥ ||c
snehapramāṇaṃ paramam prasṛtaś cātra kīrttitaḥ |
pañcaviṃśati varṣāṇāṃ sa vāgbuddhivikalpi⸤taṃ
nikṛṣṭakarṇṇikāṃ madhye nārīṇāñ caturaṅgulaṃ |
mūtrasrotaparīṇāhaṃ muṅgavāhi daśāṅgulaṃ ||
tāsāmapatyamārggeṣu nidadhyāc caturaṅgulaṃ |
dvyaṅgulam mūLtramārgge tu kanyānāṃ karṇṇikāṅgule ||
snehasya prasṛtaś cātra svāṃgulīmūlasammitaḥ |
param pramāṇam vihitam avāgbuddhivikalpitaṃ ||
aurabhraḥ saukarovāpi bastirājaś ca pūjatiḥ |
tasyālābhe dṛteḥ pādo mṛducarmma kṛcto pi vā ||
athāturam upasnigdhasvinnam praśithilāśayaṃ |
yavāgūṃ saghṛtakṣīrām pītavantaṃ ya⸤thābalaṃ ||
niṣaṇṇamājānusame pīṭhe sāpāśraye samaṃc |
svabhyaktabastiśirasaṃ tailanoṣṇena pūjitaḥ ||
tataḥ samaṃ sthāpayitvā nālamasyamasya praha⸤rṣitaṃ |
pūrvvaṃ salākayānvisya mārggannetram anantaraṃ ||
śacnaiḥ śanair ghṛtābhyaktaṃ nidadhyādaṅgulāni ṣaṭ |
tato 'vapīḍayed bastiḥ śanair nnetrañ ca nirharet⸤ ||
tataḥ pratyāgatasneham aparāhne vicakṣaṇaḥ |
bhojayet pacyasāmātrā yūṣeṇātharasena vā |
anena vidhinā dadyād bastīm̐strīn caturo 'pi vā |
anuvāsa⸤nasiddhiñ ca vīkṣya karmma prayojayet ||
uttānāyai striyai dadyācd ūrdhvajātvai samāhitaḥ |
kanyetarasyai kanyāyai dadyāt sumṛdupīḍitaṃ ||
vikarṇṇikena netreṇa dadyādyoLnimukham prati |
garbbhāśayaviśuddhyarthaṃ snehane dviguṇena tu ||
apratyāgacchati bhiṣag bastāvuttarasaṃjñite |
bhūyo bastin nidadhyāc ca saṃyutaṃ śodhanauṣadhaiḥ ||
pāyau varttiḥ⸤ nidadhyād vā proktaṅgulma cikitsite |
praveśayed vā matimān nācbastidvārameṣaṇīṃ ||
pīḍayed vāpyadho nābher bbaster upari muṣṭinā |
āragvadhasya patreṣu nirggu⸤ṇḍyāḥ surasasya ca ||
kāryā gomūtrapiṣṭeṣu varttir vvā saindhavecna vā |
mudgailāsarṣapasamā pravibhajya vayāṃsi ca ||
basternnāgamanārthāya tān nidadhyācchalā⸤kayā |
agāradhūmabṛhatī phalapippalīsaindhavaiḥ ||
kṛtāc vā śuktagomūtrasurāpiṣṭaiḥ sanāgaraiḥ |
This hemistich is given at 114cd
śarkkarāmadhumiśreṇa śītena madhukāmbunā ||
ba⸤stau dahyati vā bāḍhaṃ pāyau bastim pradāpayet ||
śukran duṣṭaṃc śoṇitañcāṅganānām asṛgdarantasya nāśañ ca kaṣṭaṃ |
mūtrāghātam mūtradoṣān pravṛddhān yonau ro⸤gān aparāyāś ca saṅgāṃ ||
śukrāghātaṃ śarkkarām aśmarīñ ca śukraṃ bastau vaṃkṣaṇe mehane ca |
ghorān anyān bastijām̐ś cāpirogān mehodṛte tūttarau hanti bastiḥ ||
samyag dattaLsya vijñānam vyāpadaḥ krama eva ca |
baster uttarasaṃjñasya samānaṃ snehabastineti || o ||
cikitsā lañ ||
(From jpeg dscn3289 fol 311)
athāto nirūhakramacikitsitaṃ vyā⸤khyāsyāmaḥ ||
dhanvantarir ddharmmabhṛtām variṣṭham amṛtodbhavaṃ |c
caraṇāv upasaṃṅgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||
bhagavaṃ snehavastes tu tathaivāsthāpanasya ca |
pra⸤māṇaṅkalpanaṅ kālam mātrāñ cāpi bravīhi me ||
tasya tad vacanaṃc śrutvā prābravīd bhiṣajām varaḥ ||
śuddhe muhūrtte karaṇe dine ca nakṣatrayoge ca tathānukūle |
vivi⸤ktasaṃsṛṣṭamṛdāvalipte vicitrapuṣpāstṛtabhūpradeśe ||
sucvarṇṇarūpyāya satāmrajo vā mṛdūdbhavo vā kalaśo 'mbupūrṇṇaḥ |
sadhānyaratnādi samālyagandhair va⸤strādibhiś cāpy atha svastikaiś ca ||
taccāmṛtasthānam ato 'rccanīyaṃc pūrvvāt tatonyaddhṛṣayaḥ sadevāḥ |
saṃspṛśya ratnāni tathauṣadhīm̐ś ca devān dvijān pūjya ca dakṣiṇābhi⸤ḥ ||
dravāṇi sarvvāṇi tu vāmapārśve cūrṇṇāni kalkān atha dakṣiṇe tu |
tanmadhya saṃsthāyabhiṣak prasanna iti pāṭhaḥ |bhiṣag apramattaḥ sunirmmale syāt sudṛḍho viśāle ||L
suvarṇṇalohādi mṛdūdbhavo vā pragṛhyakāṃse 'pyatha rājate vā ||
datvād au saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtam mitaṃ |
pātre talena mathnīyāt tadvat sne⸤haṃ śanaiḥ śanaiḥ ||
gūḍhasneham viditvā tu vinītaḥ kalkamāvacpet |
datvā samyak sumathite phalakalkamataḥ paraṃ ||
tato yathocitāñ ceṣān kārṣikān śla⸤kṣṇapeṣimān |
gambhīre bhojane nyasya khajenābhimathet tataḥc ||
yathā ca sādhu manyeta na sāndro na tanuḥ samaḥ |
kaṣāyaḥ prasṛtāt pañca supūrṇṇāt tatra dāpayet ||⸤
rasakṣīrāmlamūtrāṇān doṣāvasthām avekṣya ca |
evam añjalayaḥ ṣacḍtaiḥ kuryād vyādhitapāṇinā ||
dvādaśaprasṛtaṃ kecid viṅśatiḥ palikan tathā |
dvātriṅśat palikām̐ścai⸤va triṃśad aṣṭau tathaiva ca ||
evam bhinneṣu śāstreṣu saṃśayaḥ sucmahānabhūt || o ||
āturam anuvāsitam āsthāpayet | svabhyaktaṃ svinnaśarīram utsṛṣṭa bahi⸤rbbhāgamapravāte śucau deśe samavinyastāyāṃ śayyāyām adhaḥ | sapratigrahāyām āśroṇīpradeśe suvyūhāyāṃ śayānam vāmapārśve neti || bhavati cātra ślokaḥ || savyam prasārayet saLkthi dakṣiṇaṃ cāpasaṃharet | madhyāhne sumanājīrṇṇe niranno vāgyatonaraḥyataḥ || tato vāmapādopari netraṃ kṛtvetarapādāṅguṣṭhāṅgulībhyāṅ karṇṇikopari nipīḍya bastāv auṣadhamā⸤sicyocchrāsyauṣadhānte cāvavadhya mūtreṇa samyag baddhañ cāturāc ya ghṛtābhyaktanetrāgraṃ ghṛtābhyakta gudāya praṇayed anutsṛjannanupṛṣṭhavaṃśam anusukham ākarṇṇikam i⸤ti ||
bastiṃ savye kare kṛtvā dakṣiṇena avapīḍayet |
ekecnaiva ca pīḍena na drutan na vilambitaṃ ||
tato netram apanīya triṃśan mātrāpīḍanakālād upetyottiṣṭhe⸤tyāturam brūyāt | utkuṭukobhavatasterāgamanāyeti |
anecna vidhinā dadyād bastiṃ bastiviśāradaḥ ||
dvitīyam vā tṛtīyam vā caturtham vā yathārthataḥ ||
samya⸤ṅ nirūḍhaliṅge tu prāptabastin nivārayet |
api hīnaṃ kramaṅ kucryān na ca kuryād atikramaṃ ||
viśeṣāt sukumārāṇāṃ hīna eva kramo hitaḥ
alpālpavego vi⸤nvāta hīnohīno nirūhaṇaḥ ||
mūrcchāśūlakaphaprāyo mahāvegātiśabditaḥ |
yasya mūtrapurīṣañ ca kaphavāyuś ca gacchati ||
krameṇa laghutā caiva sunirūhaḥ samānavaḥ |L
sunirūḍhantato jantuṃ snātaṃ bhuktarasodanaṃ ||
yathoktena vidhānena yojayet snehabastinā |
tadahas tasya pavanād bhayam balavad iṣyate ||
rasodanastena śastas tadahaś cā⸤nuvāsanaṃ |
paś cādagnibalam matvā pavanasya ca veṣṭitaṃ ||
acnnopastambhite kāṣṭhe snehabastirvvidhīyate || o ||
viviktatāmanastuṣṭi snigdhatā vyādhini⸤grahaḥ ||
āsthāpanasnehabastyoḥ samyagdāne tu lakṣaṇaṃ ||
acnāyāntam muhūrttāt tu nirūhaṃ śodhanair haret |
nirūhair eva matimān kṣāramūtrāmlasaṃyutaiḥ ||
vigu⸤ṇānilaviṣṭabdhaś ciran tiṣṭhan nirūhaṇaḥ |
śūlāratijvarācṭopāt maraṇam vā pravarttayet ||
na tu bhuktavate deyam āsthāpanam iti sthitiḥ |
āmaṃ hi tad hare⸤dbhuktaṃ ccharddim vā janayed bhṛśaṃ ||
kopayet sarvvadoṣān vā tacsmād dadyād anāsite |
āvasthikān kramān vāpi matvā kāryan nirūhaṇaṃ ||
malepahṛtadoṣāṇām ba⸤lavattvanna vidyate |
kṣīrāṇyamlāni mūtrāṇi snehāḥ kvāthā rasās tathā ||
lavaṇāni tathā kṣaudraṃ śatāhvā sarṣapā vacā |
kuṣṭan trikaṭakaṃ rāsnā saralā suradāru ca ||
rajaLne madhukaṃ hiṅgu elā saṃśodhanāni ca |
kaṭukāṃ śarkkarāṃ mustām uśīra¦¦¦ñ candanaṃ śaṭhīṃ ||
mañjiṣṭhām madanañ caṇḍāṃ trāyamāṇāṃ rasāñjanaṃ |
bilvamadhyaṃ yavānīñ ca⸤phalinī śakrajā yavān ||
kākolī kṣīrakākolī jīvakacrṣabhakau tathā |
medā caiva mahāmedā ṛddhi vṛddhir madhūlikā ||
nirūheṣu yathālābham eṣa⸤ varggo vidhīyate |
kvāthasya bhāgāś catvāraḥ snehabhāgaś ca cpañcamaḥ ||
svasthe 'nile caturthas tu kupitenyataroṣṭamaḥ |
sarvveṣu cāṣṭamo bhāgaḥ kalkānāṃ⸤lavaṇam punaḥ ||
kṣaudramūlaghṛtakṣīram amlamāṃsarasastacthā |
yuktyā pradāpayed dhīmān nirūhe kalpanātviyaṃ ||
klakasnehakaṣāyāṇāṃ mavivekād bhi⸤ṣagvaraiḥ |
bastis tu kalpitaḥ proktas tasya dānaṃ yathārthavakṛct
vātaghnauṣadhaniḥkvāthāḥ saindhavatrivṛtā yutāḥ |
sāmlāḥ sukhoṣṇā deyāḥ syur bbastayaḥ ku⸤pitenile ||
nyagrodhādigaṇaḥ kvāthāḥ kākolyādi samāyutā |
vidheyā bastayaḥ pitte sakṣaudraghṛtaśarkkarāḥ ||
āragvadhagaṇakvāthāḥ pippalyādi samāyutāḥ |L
sakṣaudramūtrā deyāḥ syur bbastayaḥ kupite kaphe ||
śarkkarekṣurasakṣīraghṛtayuktāḥ suśītalāḥ |
kṣīravṛkṣakaṣāyādyāḥ bastayaḥ śoṇite hitāḥ ||
śodhanadravyaniḥ⸤kvāthās tatkalkasnehasaṃyutāḥ |
khajena mathitā deyā bacstayaḥ śodhane matāḥ ||
priyaṃgvādigaṇakvāthāḥ piṣṭāmbasṣṭādisaṃyutāḥ |
sakṣaudrāḥ saghṛtā⸤ś cāpi bastayo grāhiṇo matāḥ ||
triphalākalkagomūtrackṣaudrakṣārasamanvitāḥ |
ūṣakādisamāvāpā bastayo lekhanā matāḥ ||
bṛṃhaṇadravyaniḥkvāthāḥ⸤kalkair mmadhurasaṃyutāḥ |
sarppir mmāṃsarasopetā bastayo bṛṃhacṇā matāḥ ||
caṭakāṇḍoccaṭakvāthāḥ sakṣīraghṛtaśarkkarāḥ |
ātmaguptaphalāvāpāḥ smṛtā vyājī⸤karā nṛṇāṃ ||
badaryairāvatīśelū śālmalī dhanvanāṅkurācḥ |
kṣīrasiddhās tu śītāsṛk saṃyuktaḥ picchilā matāḥ ||
eteṣveva ca yogeṣu snehaḥ siddhāḥ pṛtha⸤k pṛthak |
tatkarmmasādhanā vaidyair vvidheyā snehabastiṣu ||
vandhyānāṃ śatapākeśo śodhitānāṃ yathākramaṃ |
balātelaina deyāḥ syur bbastayas traivṛtena vā || o ||L
siddhān ataḥ pravakṣyāmi bastīn nānāgadāpahān |
daśamūlājamāṃsasya kvāthamaṣṭāṃśaśeṣitaṃ ||
siddhān ataḥ pravakṣyāmi bastīn nānāgadāpahān |
daśamūlājamāṃsasya kvāthamaṣṭāṃśaśeṣitaṃ ||
phalaṃ saindhavam amlañ ca saṃyojya khajacmūrcchitaṃ |
sukhoṣṇam vātarogaghnam balavarṇṇakaramparaṃ ||
bastirnniratyayamimaṃ vidadhyād daśamū⸤likaṃ |
trāyamāṇāpaṭolañ ca pañcamūlatrikaṇṭake ||
balāyacvaiś ca niḥkvāthya pādaśeṣañjalāḍhakaṃ |
chāgamāṃsarasārddhena yojitam vipacet punaḥ ||
prastha⸤śeṣan tataḥ piṣṭaiḥ kāntākṛṣṇādyanair yutaṃ |
sarppistailasamāckṣīrasaindhavair mmadanena ca ||
cakṣuṣyan dīpanam bastin dadyāt māṃsabalapradaṃ |
eraṇḍan triphalāṃ⸤mūlād bṛhatyau pragrahaṃ sthire ||
aśvagandhāmṛtā gandhā palāśācsuradāru ca |
rāsnā punarnnavabalāśvadaṃṣṭrā capalonmitāḥ ||
paktvā jalāḍhakaṃ cāmladvyāḍhake pā⸤daśoṣite |
piṣṭaiḥ śatāhvāhapuṣā kāntā kṛṣṇā rasāñjanaiḥ ||
mustendrayavaṣaḍgranthā madhukaiś cākṣabhāgikaiḥ |
sasaindhavaghṛtakṣaudratailamūtraiś ca yojitaḥ ||
sandhyasthiLpārśvajaṃghoru pādapṛṣṭhatrikāśritaṃ |
śūlaṃ kaphāvṛtam vātaviṇmūtragrahaṇaṃ saruk ||
aśmarīśarkkarādhmānagrahaṇyarśogadān api |
eraṇḍādirayaṃ hanyād bastilekha⸤nadīpanaḥ ||
mustā pāṭhāmṛtātiktā balā rāsnā punarnnavā |c
mañjiṣṭhāragvadhośīra trāyamāṇākṣagokṣurān ||
sahālpapañcamūlena palikāṃ madanāṣṭakāṃ⸤ |
jaladroṇe pacet kvātham pādaśeṣam punaḥ pacet ||
kṣīrapracsthena saṃyuktaṃ kṣīrapiṣṭam pariśrutaṃ |
jaṅgalānurasotpādaḥ sarppiṣo madanas tathā ||
śatāhvāpha⸤linīyaṣṭīvatsakaiḥ sarasāñjanaiḥ |
kārṣikaiḥ saindhavayuctaiḥ kalkair bbastiḥ suyojitaḥ ||
vātāsṛkmohaśophārśo gulmamūtravibandhanut |
visarppajvara⸤viḍbhaṅga raktapittavināśanaḥ ||
valyaḥ sandīpanovṛṣyaś cackṣuṣyaḥ śūlanāśanaḥ |
yāyanānānayaṃ rājā bastimustādiko mataḥ ||
narasyottamasatvasya tī⸤kṣṇaṃ bastīn pradāpayet |
madhyam madhyamasatvasya hīnasatvasya vā mṛduṃ ||
evaṅ kālam balandoṣam vikārañ ca vikāravit |
bastidravyabalañ caiva vīkṣya bastim prayojayet ||
Ldadyādutkleśanaṃ pūrvvam madhye doṣaharaṃ punaḥ |
paś cāt saṃśamanīyañ ca bastiṃ bastiviśāradaḥ ||
|| nṛpāṇāṃ tat samānānāṃ tathā vasumatām api |
nārīṇāṃ sukumārā⸤ṇān tathaiva śiśuvṛddhayoḥ ||
doṣanirharaṇārthāya balavacrṇṇodayāya ca |
samāsenopadekṣyāmi vidhānam mādhutailikaṃ ||
yānastrīpānabhojyeṣu parihāro⸤ na rocyate |
phalañ ca vipulan dṛṣṭaṃ vyāpadañ cāpy asambhavaḥ ||c
yadicchati tadaiveṣa nirūhakramam arhati |
madhutaile same syātāṃ kvāthaścairaṇḍamūlajaḥ ||
ka⸤rṣaś ca śatapuṣpāṇān tato 'rddhaṃ saindhavasya ca |
phalanaikenac saṃyuktaḥ khajena suviloḍitaḥ ||
deyaḥ sukhoṣṇo bhiṣajā mādhutailikasaṃyutaḥ |
vacā ma⸤dhu ca tailañ ca kvāthaḥ sacasasaindhavaḥ ||
phalapippalisaṃyuckte vastir yuktarathaḥ smṛtaḥ |
suradāru vacā rāsnā śatapuṣpā tathaiva ca ||
hiṃgusaindhavasaṃyukto⸤bastirddoṣaharaḥ smṛtaḥ |
pañcamūlīkaṣāyantu tailam māgadhikā madhuḥ ||
bastireṣa vidhātavyaḥ saśatāhvaḥ sasaindhavaḥ |
yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhi320 n="316v" facs="369"/>kāyutaḥ ||
sasaindhavaḥ samadhukaḥ siddhabastir iti smṛtaḥ |
avekṣya bheṣajam buddhyā vikārañ ca vikāravit ||
bījenānena matimān kuryād bastiśatānyapi |
ajīrṇṇe⸤na prayuñjīta divāsvapnañ ca varjjayet ||
āhārañ cārikaṃc śeṣam anyat kāmaṃ samācaret |
yasmāt madhu ca tailañ ca prādhānyenātra varttate ||
mādhutailika i⸤tyeṣa saṃjñito basticintakaiḥ |
ratheṣv api ca yukteṣu hacstyaśve vāpi kalpite ||
yasmānna pratiṣiddheyamato yuktarathaḥ smṛtaḥ |
bastau yuktarathe yasmā⸤ddhruvāsiddhiḥ prakīrttitāḥ ||
siddhabastiriti proktā municbhir nnaigamaiṣibhiḥ |
sukhinām alpadoṣāṇān nityasnigdhāś ca ye narāḥ ||
mṛdukoṣṭhāś ca ye teṣāṃ⸤ vidheyā mādhutailikaḥ |
mṛdutvāt pādahīnatvād akṛtsnavicdhisevanāt ||
ekabastipradānāc ca siddhabastiṣv ayantra ṇeti ||
|| cikitsāsthānam aṣṭatriṃśattamo 'dhyāyaḥ ||
(From folio 316v6)
athāta āturopadravacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
snehapīḍasya vāntasya viriktasyāśrutāsṛjaḥ |
nirūḍhasya ca kāyāgniṃ L⸤maṃdo bhavati dehinaḥ ||
so nnair atyarthagurubhir upayuktaiḥ praśāmyati |
alpo mahadbhir vvasudhācchādite 'gnir ivendhanaiḥ ||
sa cālpair llaghubhiś cānnair upayuktair vvivarddhate |
kā⸤ṣṭhair aṇubhir alpaiś ca sandhukṣita ivānalaḥ ||
hṛtadoṣapracmāṇena sa cāhāravidhiḥ smṛtaḥ |
trīṇi cātra pramāṇāni prastho 'rddhāḍhakam āḍhakam ||
tatrā⸤varaṃ prasthamātraṃ dve śeṣe madhyamottame |
prasthe tv eke gate decyā yavāgūsvalpataṇḍulā ||
dve caivārddhāḍhake deye tisraś cāpy āḍhake gate |
vilepīmucirā tā3dbha𑑎⸤ktāc caturthāṃśakṛtām bhiṣak ||
dadyāt klinnan tataḥ paś cāt mucdgayūṣeṇa bhojanaṃ |
tribhāgakalitaṃ samyag akṛtenārddhasammitaṃ |
arddhāṃśam ucitād bhaktād akṛtā⸤khyena buddhimān ||
tatas tu kṛtasaṃjñena hṛdyenendriyabodhicnā |
trīn aṃśād vitared bhoktuṃm āturāyodanam prati ||
tato yathocitam bhaktam bhoktum asmai vicakṣaṇaḥ ⸤|
lāvaiṇahariṇādīnāṃ rasair ddadyāt susaṃskṛtaiḥ ||
hīnamadhyottameṣv eṣu virekeṣu prakīrttitaḥ |
ekadvitriguṇaḥ samyag āhārasya kramo hitaḥ ||
vedanālābhaniyamaL⸤śokavaicityahetubhiḥ |
narān upoṣitām̐ś cāpi viriktavad upācaret ||
āḍhakārddhāḍhakaprasthasaṃkhyā hy eṣā virecane |
śleṣmānto hi virekaḥ syād etad icchanti kecana |
⸤eko virekaḥ śleṣmānto na dvitīyaḥ kadācana ||
balaṃ yact trividham proktaṃ matas tatra kramas tridhā |
tatrānukramam ekan tu balasthe sakṛd ācaret ||
madhyame dvau kra𑑎⸤mau kuryāt trīn vārān durbbale tathā |
kecid evaṃ kramam prāhur macndamadhyottamāgniṣu ||
kevalaṃ snehapīto vā vānto yaś cāpi kevalam |
sa saptarātram manujo bhu⸤ñjīta laghu bhojanaṃ ||
śirāvedhakṛto yaś ca vivikto yaś ca𑑎 cmānavaḥ |
māsam parihared agnir yāvan na balavān bhavet ||
tryahan tryaham parihared ekaikam basti⸤m āturaḥ ||
tṛtīye parihāre tu yathāyogaṃ samācaret ||
ctailapātrāmamṛdbhāṇḍasadharmmāṇo vraṇāturāḥ |
snigdhaśuddhāgnirogārttā jvarātīsāriṇaś ca ye ||
⸤krudhyataḥ kupitaḥ pittaṃ kuryāt tām̐s tān upadravān |
āyā𑑎syataḥ śocato vā cittam vibhramam arcchati ||
maithunopagamād ghorān vyādhīn arcchati durmmatiḥ |
L⸤ākṣepakaṃ pakṣaghātam aṅgapragraham eva ca ||
guhyapradeśe śvayathuṅ kāsaśvāsau ca dāruṇau |
śukravac cāsya rudhirāṃ sarujaṃ sampravarttate ||
divāsvapnāt tu labhate tām̐s tān ⸤vyādhīn kaphātmakān |
pratiśyāyañ jvaraṃ śopham pāṇḍurocgaṃ plihodaraṃ ||
mohaṃ sadanam aṅgānāṃ sāvipākam arocakaṃ |
tamasā cābhibhūtām̐ś ca svapnam e𑑎⸤vābhinandati ||
uccaiḥ sambhāṣaṇād vāyuḥ śirasy āpādayecd rujaṃ |
āndhyam vādhiryamaghratvaṃ mūkatā jaḍatām api ||
ardditaṃ sahanurmmokṣam adhīmanthañ ca dā⸤ruṇaṃ |
labhate dantacālañ ca tām̐s tām̐ś cānyān upadravān ||
yānayānāt tu labhate cchardim mūrcchām bhramaṃ klamaṃ |
tathāṅgapragrahaṃ ghoram indriyāṇāñ ca vibhramaṃ ||
ci⸤rāsanān tathā sthānāc chroṇyām bhavati vedanā |
aticaṅkrama𑑎cṇād vāyur jjaṃghorvvoḥ kurute rujāḥ ||
sakthnoḥ praśoṣaṃ śopham vā pādaharṣam athāpi vā |
śīta⸤sambhogatoyānāṃ sevā mārutavṛddhaye ||
vātātapābhyāṃ vaivarṇṇyaṃ jvaram vāpi niga yacchati |
niruddhādhyaśanāt mṛtyum vyādhim vā ghoram arcchati ||
asātmyabhojanād dhanyāL⸤d balavarṇṇāvasaṃśayaṃ |
anātmavantam paśuvad bhuñjate ye pramāṇataḥ ||
rogānīkasya te mūlam ajīrṇṇāt prāpnuvanti ha ||
vyāpadāt kāraṇam vīkṣya vyāpatsv eteṣu buddhimān ⸤|
prayatetāturārogyai pratyanīkena hetunā ||
viriktavāntair hariṇaiṇalāvakāḥ śaśāś ca sevyāḥ samayūratittirāḥ |
saṣaṣṭikāś cāpi purāṇaśālayas ta⸤thaiva mudgā laghu yac ca kīrttitam iti ||
|| cikitsāsthāne ekonacatvāriṃśattamo dhyāyaḥ ||
(From folio 318v3)
(From folio 318v3)
athāto dhūmanastakavalacikitsitam vyā⸤khyāsyāmaḥ ||
pañcavidho dhūmo bhavati || tad yathā || prāyogi𑑎ckaḥ snaihiko vairecanikaḥ kāsaghno vāmanīya iti ||
tatrailādinā kuṣṭhatagaravarjyena ślakṣṇapiṣṭe⸤na dvādaśāṃgulaṃ śarakāṇḍaṃ daśāṅgulagarbbham aṃguṣṭhodarapari𑑎cṇāhaṃ kṣaumeṇāṣṭāṅgulam pariveṣṭyālepayed eṣā varttiḥ prāyogikaḥ || snehaphalasāramadhūcchi𑑎⸤ṣṭasarjjarasagugguluprabhṛtibhiś ca snehamiśraiḥ snaihikaiḥ | śirovirecanadravyair vvairecanikaiḥ | bṛhatīkaṇṭakārikātrikaṭukakāsamarddahiṃgviṅgudītvaṅmanaḥśilāL⸤chinnaruhākarkkaṭakaśṛṅgīprabhṛtibhiḥ kāsaharaiś ca kāsaghnaiḥ | snāyucarmmakhuraśṛṅgakarkkaṭakāsthiśuṣkamatsyavallūrakrimibhir vvāmanīyaiś ca vāmanīya iti |
tatra basti𑑎⸤netradravyair ddhūmanetradravyāṇi vyākhyātāni bhavanti | dhūmanetracn tu kanīnikāpariṇāham agre kalāyamātrasroto mūle ṅguṣṭhapariṇāhaṃ dhūmavarttipraveśasroto ⸤ṅgulāni catuścatvāriṃśat prāyogike | dvātriṃśat snaihike | ccaturvviṅśati vairecanike | ṣoḍaśa kāsaghne | daśa vāmanīya iti |
atha sukhopaviṣṭaḥ sumanā ⸤ṛjvadhodṛṣṭir atandritaḥ | snehapradīptāgrām varttinetrasroctrasi praṇidhāya dhūmam pibed iti ||
mukhena tam pibem pūrvvan nāsikābhyān tataḥ pibet |
mukhapītaṃ mu⸤khenaiva vamet pītañ ca nastataḥ ||
yo vamen nastato dhūman nacstapītam mukhena vā |
sa netrakarṇṇanāsāsyasaṃśrayāl labhate gadān ||
viśeṣatas tu prāyogi⸤kaṃ ghrāṇenādadyāt | snaihikaṃ mukhanāsābhyāṃ | nāsikābhyāṃ vairecanikaṃ | mukhenaivetarāv iti |
tatra śramabhayāmarṣoṣṇaviṣaraktapittamadamūrcchāpipāsā𑑎L⸤tāluśoṣamūrddhābhighātodgāratimiramehodarādhmānorddhavātontravṛddhibālavṛddhadurbbalaviraktāsthāpitajāgaritagarbbhiṇīrūkṣakṣatakṣīṇoraskāḥ madhughṛtad adhidu⸤gdhamadyayavāgūpītāḥ svalpakaphāś ca dhūman na severann iti ||
cakālapīto bhramarī śirorogaṅ karoti hi |
nāsāsrotro 'kṣijihvānām upaghātañ ca dāruṇaṃ ||
⸤ dhūmaḥ snaihiko vairecanikaḥ | prāyogiko dvādaśasu kālecṣūpayogo bhavati | tad yathā kṣutadantaprakṣālananasyasnānabhojanadivāsvapnamaithunaccharddana⸤mūtroccārābhir uṣitaśastrakarmmānteṣv iti | tasya vibhāgo cmūtroccārakṣavathuruṣitamaithunānteṣu snaihikaḥ | divāsvapnaccharddanāntayor vvairecanikaḥ | dantaprakṣālanasya snānabhojanaśastrakarmmānteṣu prāyogika citi |
tatra snaihiko vātaṃ śamayati | snehād upalepayitvāc ca | vairecanikaḥ śleṣmāṇam utkli𑑎⸤śyāpakarṣati raukṣyāt taikṣṇyād auṣṇyād vaiṣadyāc ca prāyogikaḥ śleṣmāṇam utkleśayaty utkliṣṭañ cāpakarṣati | śamayati vā sādhāraṇatvāt pūrvvābhyām iti ||
dhūmaprayogāt puL⸤ruṣaḥ prasannendriyavāṅmanāḥ |
dṛḍhakeśadvijaśmaśrusugandhiviśadānanaḥ ||
tathā kāsaśvāsārocakāsyapralepasvarabhedamukhā𑑎⸤srāvakṣavathuvamathukrathatandrīhanumanyāstambhapīnasaśicrorogalocanaśūlāvātakaphanimittāś cāsya mukharogān apahanti na bhavanti |
tasya yogāyogāti⸤yogā vijñātavyā bhavanti | yogas tu dṛṣṭaphalārthaḥ | a𑑎cyogo yogānirjjayaḥ | atiyogas tāluśoṣaparidāhapipāsābhramamadamūrcchākarṇṇakṣvela⸤dṛṣṭirogādaurbbalyayuta i m iti |
tatra prāyogikaṃ trīm̐s trīn u𑑎ccchvāsān ādadyāt paryāgatām̐s trīm̐s trīm̐ś caturo veti | snaihikaṃ yāvad asrupravṛttiḥ | vairecanikam ā⸤doṣadarśanāt | grāsāntareṣu kāsaharaṃ | vairecanikavact tilataṇḍulayavāgūpīto vāmanīyaṃ yathāyoga iti |
tatra vraṇanetrabastinetreṇa vraṇadhūmanetraṃ ⸤vyākhyātam bhavati || śarāvasampuṭayutaṃ vraṇadhūman nayed vraṇaṃ |
dhūmanetreṇa matimān vedanāsrāvaśāntaye ||
vidhir eṣa samāsena dhūpa masyābhihito mayā |
nasyasyāL⸤taḥ pravakṣyāmi vidhiṃ kuśalasammitaṃ ||
auṣadham auṣadhapakvo vā sneho nāsikābhyāṃ pradīyate | nasyan tatpañcavikalpam bhavati || tad yathā || nasyaṃ ‸˅śirovirecanam pratimarśo vapīḍaḥ pradhamanam iti || teṣān nasyaṃ pradhānaṃ śirovirecanaṃ yena nasya x iti x vikalpaḥ pratimarśaḥ | śirovirecanavikalpo vapī⸤ḍaḥ pradhamanañ ceti | tato nastaśabdaḥ pañcavidhā nipatati |
ctatra yaḥ snehārthaṃ śūnyaśirasāṃ grīvāskandhorasām balajananārthan dṛṣṭiprasādajananārtham vā sneha ⸤upādīryate | tasmin vaiśeṣike nastaśabdaḥ | tat tu deyaṃ𑑎 cvātābhipanne śirasi | tad yathā | tathā dantakeśaśmasruṇātadāruṇakarṇṇakṣvelatimirasvaropa𑑎⸤ghātanāsārogamukharogaśoṣāvabāhukākālajavalī𑑎cpalitaprabodheṣu vātapaittikeṣu ca mukharogeṣu vātapittaharadravyasiddhena sneheneti |
śiro𑑎⸤virecanam api śleṣmaṇābhivyāptatālugataśirasān tathā𑑎crocakaśirogauravaśūlapīnasāvabhedakakrimipratiśyāyāpasmāraghrāṇājñāneṣv anyeṣu corddhva⸤jatrugateṣu vikāreṣu śirovirecanadravyasiddhena snehenaiveti ||
tat tv etad dvividham apy uktaṃ ||
tatroccārita vātamūtrapurīṣāyābhuktavate dravyatre kāle pāṇiL⸤tāpopasveditamṛditagalakapolalalāṭapradeśāya vātātaparajohīne veśmani uttānaśāyine kiñcit pravilambitaśirase vastrāvacchāditanetrāya vā⸤mahastapradeśinyagronnāmitanāsāgrāya viśuddhasrotacse dakṣiṇahastena śuktyā picunā vā sukhoṣṇam adrutam ava vi2cchinnadhārā sā siñced iti | ⸤yathā ca netreṇa prāpnoti ||
snehe 'vasicyati śiro na ckañ cana kampayet |
na bhāṣen na ca kupyec ca na kṣudhān na sahed api ||
etair hi vihataḥ sneho ⸤na samyak pratipadyate |
tataḥ kāsapratiśyāyaḥ śicrokṣigadasambhavaḥ ||
tasya pramāṇan tv aṣṭau bindavaḥ || pradeśinīparvvadvayaniḥsrutāḥ | ⸤eṣā mātrā prathamā | dvitīyā śuktiḥ | tṛtīyā pāṇiśu𑑎cktir ity etās tisro mānāḥ | yathābalam prayojyā bhavantīti |
śṛṅgāṭakam abhiplāvya nireti ⸤vadanād yathā |
kaphotkleśabhayāccainan niṣṭhīved abhidhārayan ||
dante punar api saṃsvedya galakapolādīn dhūmam āseveta | bhojayec cainam anabhiṣyanti di | ya athāL⸤syācārikam upadiśet | krodhādim pariharec ca | rajodhūmamanastāpadravapānaśirasnānādīni |
tasya yogāyogātiyogavijñānaṃ bhavati ||
lāghavaṃ śi⸤raso yoge sukhasvapnaprabodhanaṃ |
vikāropaśamaḥ śucddhir indriyāṇām paraṃ sukhaṃ ||
ayoge rogānirjjayaḥ kaphaprasekaḥ śiraso gurutendriya⸤vibhramaḥ | atiyoge tāluśoṣapipāsābhramamadamū𑑎crcchā ceti || lakṣaṇam mūrddhny atisnigdhe rūkṣan tatrāvacārayet |
śirovirecanasyāpi catvāro bi⸤ndavaḥ ṣaḍ vā tathāṣṭau vā yathābalam śirovirecakasnehasya cpramāṇam abhinirddiśet |
tasya trīṇy abhivarṇṇyante , lakṣaṇāni prayogataḥ ||
śuddhihīnātisaṃjñā⸤ni viśeṣāc chāstracintakaiḥ |
lāghavaṃ śirasaḥ śuddhiḥ csrotrasāṃ vyādhinirjjayaḥ || cittendriyaprasādaś ca , śirasaḥ manasaḥ 2 śuddhilakṣaṇaṃ |
kaṇḍūpradehagurutā , srotrasāṅ kaphasambhavaḥ ||
hīnāviśuddhe śirasi lakṣaṇam parikīrttitaṃ |
mastuluṅgāgamo vā ta,d dṛṣṭir indriyavibhramaḥ ||
śūnyatā śirasaś cāpi ,, mūrdhni gāḍhaviL⸤recite |
hīnātiśuddhe śirasi kaphavātaghnam ācaret ||
samyak virecite cāpi , sarppir nnaste 'nuṣecayet ||
nasye tu pariharttavyā bhavanti || tad yathā ||
⸤bhuktavān apatarppitotyarthan taruṇapratiśyāyī garbbhiṇī madyadravacpīḍito jīrṇṇīvastidantaḥ kruddho rāgārttaḥ | tṛṣṇābhibhūto bālo vṛddhaḥ śrānto vegāvarodharataḥ ⸤śirasnātukāmaś ceti ||
nasye śirovireke ca vyāpado dvivicdhāḥ smṛtāḥ |
doṣotkleśakṣayāc caiva vijñeyā ca yathākramaṃ ||
tatrotkleśanimittāsu yuñjyāc chāmana⸤śodhane c chamanakopane 3 |
atha kṣayanimittāsu yathāsvaṃ bṛṃhanaṃ hitaṃ ,,||
pratimacrśas tu caturddaśasu kāleṣūpadeyo bhavati | tad yathā | kālyotthitena | prakṣālitadantena | gṛhā nirgga⸤cchatā | vyāyāmavyavāyapariśrātena | mūtroccārakavalāñjanānācnte bhuktavatā | chardditavatā | divāsvapnotthitena sāyañ ceti ||
tatra kālyotthitenāsevitaḥ pratima⸤rśo rātrāv upacitaṃ nāsāsrotrogatam malam upahanti | prakṣālitadantena dantānān dṛḍhatā vadanasaugandhyañ cāpādayati | gṛhān nirggacchatā nāsāsrotrasāṃ snehaklinnatayā | rajoL⸤dhūmo vā na prabādhate | vyāyāmavyavāyapariśrāntena śramam apahanti | mūtroccārānte dṛṣṭigurutvam apanayati | kavalāñjanānte dṛṣṭim prasādayati | bhuktavatā srotro ⸤viśuddhiṃ laghutvaṃ cāpādayati | chardditavatā srotrovilagnaṃ cśleṣmāṇam apohya bhaktacchandaṃ kurute | divāsvapnotthitena nidrāśeṣaṃ gauravañ cāpahṛtya cittai𑑎⸤kāgryañ janayati | sāyaṃ sukhanidrāprabodham āpādayatīti |
cīṣad ucchiṅghanāt sneho yadā vaktum prapadyate |
naste niṣiktan tam vidyāt pratimarṣam pramāṇataḥ ||
⸤tena rogāḥ praśāmyanti , narāṇām ūrddhvajatrujāḥ |
indriyācṇāñ ca vaimalyaṃ kuryād āsyasugandhi ca ||
hanudantaśirogrīvā,trikabāhūrasām balaṃ,, |
valīpa⸤litakhālityavyaṅgānāñ cāpy asambhavaḥ ||
tailaṅ kaphe ca vāte ca,, ckevalam pavane vasāṃ , |
dadyān nastaḥ sadā pitte , sarppirmajjāsamārute ,,||
caturvidhasya snehasya ,, ⸤vidhir eṣa prakīrttitaḥ |
śleṣmasthānāvirodhitvāt teṣu tailam viśiṣyate ||
avapīḍan tu śirovirecanavad abhiṣyaṇṇasarppadaṣṭamūrcchitavisaṃjñebhyo dadyāc chirovirecanaL⸤dravyāṇām anyatamam āsādyāvapīḍam iṣyateti |
cetovikārakrimiviṣābhipannānāñ cūrṇṇaṃ pradhamed iti ||
śarkarekṣurasakṣīrā , ghṛtamāṃsarasam pṛthak |
kṣīṇānān nastato ⸤ dadyād raktapittagadeṣu ca ||
|| ataḥ param pravakṣyāmi , kacvaḍagrahaṇe vidhiṃ , |
caturddhā kavaḍasnehī prasādī śodhiropaṇau ,||
sngidhoṣṇaiḥ snaihiko vāte , 𑑎 ⸤svāduśītaiḥ prasādanaḥ |
pitte kaṭvamlalavaṇai , rūkṣaiḥ saṃśo𑑎cdhanaḥ kaphe ||
kaṣāyatiktamadhuraiḥ kaṭūṣṇo ropaṇo vraṇe ,
||
tatra trikaṭukāśitasarṣapasiddhārthakaka⸤lkam āloḍya tailamūtrakṣārasurāśukramadhūnām anyatamena salavacṇam abhiprataptam upasvinnamṛditagalakapolalalāṭapradeśe dhārayet ||
sukhaṃ sañcāryate yā tu ⸤sā mātrā sā kavalāḥ smṛtāḥ |
asañcāryā tu yā mātrā ,gaṇḍūṣacḥ sā prakīrttitāḥ ||
tāvac ca dhārayitavyo nanyamanasānunnatadehena yāvad doṣapratipūrṇṇagalaka⸤polatvan nāsāsrotronayanapariplavaś ca bhavati | tadā vimoktavyaḥ punaś cānyo grahītavyaḥ |
evaṃ snehapayaḥkṣaudrarasamūtrāmlasambhṛtāḥ |
kasāyoṣṇodakābhyāñ ca𑑎L⸤ kavaḍā doṣato hitāḥ ||
vyādher apacayas tuṣṭi,r vviṣadaṃ vaktralāghavaṃ |
indriyāṇām prasādaś ca , kavaḍe śuddhilakṣaṇaṃ ||
hīne jāḍyakaphotkleśā,varasajñānam e⸤va ca |
atiyogāt mukhe pākaḥ śoṣas tṛṣṇāruciklamāḥ ||
cśodhanīye viśeṣeṇa bhavaty etat tu lakṣaṇaṃ |
tilān nīlotpalāṃ sarppiḥ śarkkarā kṣīram eva ⸤ca ||
sakṣaudro dagdhavaktrasya gaṇḍūṣo dāhanāśana,ḥ |
kavaclasya samāsena vidhir eṣa prakīrttitaḥ ||
vibhajya bheṣajam buddhyā kurvvīta pratisāraṇaṃ |
ka⸤lko rasakriyā kṣaudraṃ cūrṇṇaṃ ceti caturvvidhaṃ ||
aṅgulyagrapraṇītan tu , yathāsvam mukharogiṇāṃ |
tasya yogam ayogañ ca , kavaloktam vibhāvayet ||
bhojaye⸤c cānabhiṣyandi , doṣaghnam aśanan naram iti ||
|| cikitsāsthāne catvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ ||
snehasvedotha 2 vamana,m virekam vyāpadaṃ 𑑎⸤tathā |
netre pramāṇam vyāpac cā,nuvāsanasahottaraṃ ||
nirūhottarapīḍā ca ,, dhūmanastena vai daśa || 0 ||
yad uktañ catvāriṅśac cikitsitānīti tat sarvvaṃ samāptam iti || ❈ ||
L