Kātantrasūtrapāṭha Durgasiṃha's Recension
Published in 2021 by Deepro Chakraborty in Edmonton.
Kātantrasūtras of Śarvavarman, document created by Deepro Chakraborty
on the basis of Eggeling's Edition
Kalāpavyākaraṇam
Janaki Prasada Dwivedi
Central Institute of Higher Tibetan Studies
Sarnath, Varanasi
1988
Bibliotheca Indo-Tibetica Series
14
[Sandhiprakaraṇam]
[Prathamaḥ Pādaḥ]
||1.1.1|| siddho varṇasamāmnāyaḥ ||
||1.1.2|| tatra caturdaśādau svarāḥ ||
||1.1.3|| daśa samānāḥ ||
||1.1.4|| teṣāṃ dvau dvāv anyonyasya
savarṇau ||
||1.1.5|| pūrvo hrasvaḥ ||
||1.1.6|| paro dīrghaḥ ||
||1.1.7|| svaro 'varṇavarjo nāmī ||
||1.1.8|| ekārādīni sandhyakṣarāṇi ||
||1.1.9|| kādīni vyañjanāni ||
||1.1.10|| te vargāḥ pañca pañca pañca
||
||1.1.11|| vargāṇāṃ prathamadvitīyāḥ
śaṣasāś cāghoṣāḥ ||
||1.1.12|| ghoṣavanto 'nye ||
||1.1.13|| anunāsikā ṅañaṇanamāḥ ||
||1.1.14|| antaḥsthā yaralavāḥ ||
||1.1.15|| ūṣmāṇaḥ śaṣasahāḥ ||
||1.1.16|| aḥ iti visarjanīyaḥ ||
||1.1.17|| ẖka iti jihvāmūlīyaḥ ||
||1.1.18|| ḫpa iti upadhmānīyaḥ ||
||1.1.19|| aṃ ity anusvāraḥ ||
||1.1.20|| pūrvaparayor arthopalabdhau
padam ||
||1.1.21|| vyañjanam asvaraṃ paraṃ varṇaṃ
nayet ||
||1.1.22|| anatikramayan viśleṣayet ||
||1.1.23|| lokopacārād grahaṇasiddhiḥ
||
[dvitīyaḥ pādaḥ]
||1.2.1|| samānaḥ savarṇe dīrghībhavati
paraś ca lopam ||
||1.2.2|| avarṇa ivarṇe e ||
||1.2.6|| ekāre ai aikāre ca ||
||1.2.7|| okāre au aukāre ca ||
||1.2.8|| ivarṇo yam asavarṇe na ca paro
lopyaḥ ||
||1.2.10|| ram ṛvarṇaḥ ||
||1.2.11|| lam ḷvarṇaḥ ||
||1.2.16|| ayādīnāṃ yavalopaḥ padānte na vā
lope tu prakṛtiḥ ||
||1.2.17|| edotparaḥ padānte lopam akāraḥ
||
||1.2.18|| na vyañjane svarāḥ sandheyāḥ
||
[tṛtīyaḥ pādaḥ]
||1.3.1|| odantā a i u ā nipātāḥ svare
prakṛtyā ||
||1.3.2|| dvivacanam anau ||
||1.3.3|| bahuvacanam amī ||
||1.3.4|| anupadiṣṭāś ca ||
[caturthaḥ pādaḥ]
||1.4.1||vargaprathamāḥ padāntāḥ
svaraghoṣavatsu tṛtīyān ||
||1.4.2|| pañcame pañcamāṃs tṛtīyān na vā
||
||1.4.3|| vargaprathamebhyaḥ śakāraḥ
svarayavaraparaś chakāraṃ na vā ||
||1.4.4|| tebhya eva hakāraḥ pūrvacaturthaṃ
na vā ||
||1.4.5|| pararūpaṃ takāro lacaṭavargeṣu
||
||1.4.7|| ṅaṇanā hrasvopadhāḥ svare dviḥ
||
||1.4.8|| no 'ntaś cachayoḥ śakāram
anusvārapūrvam ||
||1.4.9|| ṭaṭhayoḥ ṣakāram ||
||1.4.10|| tathayoḥ sakāram ||
||1.4.12|| jajhañaśakāreṣu ñakāram ||
||1.4.14|| ḍaḍhaṇaparas tu ṇakāram ||
||1.4.15|| mo 'nusvāraṃ vyañjane ||
||1.4.16|| varge tadvargapañcamaṃ vā ||
[pañcamaḥ pādaḥ]
||1.5.1|| visarjanīyaś ce che vā śam ||
||1.5.2|| ṭe ṭhe vā ṣam ||
||1.5.3|| te the vā sam ||
||1.5.4|| kakhayor jihvāmūlīyaṃ na vā ||
||1.5.5|| paphayor upadhmānīyaṃ na vā ||
||1.5.6|| śe ṣe se vā vā pararūpam ||
||1.5.7|| um akārayormadhye ||
||1.5.8|| aghoṣavatoś ca ||
||1.5.9|| aparo lopyo 'nyasvare yaṃ vā
||
||1.5.10|| ābhobhyām evam eva svare ||
||1.5.11|| ghoṣavati lopam ||
||1.5.12|| nāmiparo ram ||
||1.5.13|| ghoṣavatsvaraparaḥ ||
||1.5.14|| raprakṛtir anāmiparo 'pi ||
||1.5.15|| eṣasaparo vyañjane lopyaḥ ||
||1.5.16|| na visarjanīyalope punaḥ sandhiḥ
||
||1.5.17|| ro re lopaṃ svaraś ca pūrvo
dīrghaḥ ||
||1.5.18|| dvirbhāvaṃ svaraparaś chakāraḥ
||
[Nāmaprakaraṇam]
[prathamaḥ pādaḥ]
||2.1.1|| dhātuvibhaktivarjam arthaval
liṅgam ||
||2.1.2|| tasmāt parā vibhaktayaḥ ||
||2.1.3|| pañcādau ghuṭ ||
||2.1.4|| jasśasau napuṃsake ||
||2.1.5|| āmantrite siḥ sambuddhiḥ ||
||2.1.6|| āgama udanubandhaḥ svarād antyāt
paraḥ ||
||2.1.7|| tṛtīyādau tu parādiḥ ||
||2.1.9|| īdūt stryākhyau nadī ||
||2.1.11|| antyāt pūrva upadhā ||
||2.1.12|| vyañjanān no 'nuṣaṅgaḥ ||
||2.1.13|| dhuḍ vyañjanam
antaḥsthānunāsikam ||
||2.1.14|| akāro dīrghaṃ ghoṣavati ||
||2.1.16|| śasi sasya ca naḥ ||
||2.1.17|| akāre lopam ||
||2.1.18|| bhis ais vā ||
||2.1.19|| dhuṭi bahutve tve ||
||2.1.25|| smai sarvanāmnaḥ ||
||2.1.28|| vibhāṣyete pūrvādeḥ ||
||2.1.29|| sur āmi sarvataḥ ||
||2.1.30|| jas sarva iḥ ||
||2.1.32|| dvandvasthāc ca ||
||2.1.33|| nānyat sārvanāmikam ||
||2.1.34|| tṛtīyāsamāse ca ||
||2.1.37|| śraddhāyāḥ sir lopam ||
||2.1.39|| sambuddhau ca ||
||2.1.40|| hrasvo 'mbārthānām ||
||2.1.42|| ṅavanti yai yās yās yām ||
||2.1.43|| sarvanāmnas tu sasavo
hrasvapūrvāś ca ||
||2.1.44|| dvitīyātṛtīyābhyāṃ vā ||
||2.1.45|| nadyā ai ās ās ām ||
||2.1.46|| sambuddhau hrasvaḥ ||
||2.1.47|| amśasor ādir lopam ||
||2.1.48|| īkārāntāt siḥ ||
||2.1.49|| vyañjanāc ca ||
||2.1.50|| agner amo 'kāraḥ ||
||2.1.51|| aukāraḥ pūrvam ||
||2.1.52|| śaso 'kāraḥ saś ca no 'striyām
||
||2.1.54|| ado 'muś ca ||
||2.1.55|| ir edur oj jasi ||
||2.1.56|| sambuddhau ca ||
||2.1.58|| ṅasiṅasor alopaś ca ||
||2.1.60|| ṅir au sapūrvaḥ ||
||2.1.61|| sakhipatyor ṅiḥ ||
||2.1.62|| ṅasiṅasor umaḥ ||
||2.1.63|| ṛdantāt sapūrvaḥ ||
||2.1.64|| ā sau silopaś ca ||
||2.1.65|| agnivac chasi ||
||2.1.68|| dhātos tṛśabdasyār ||
||2.1.69|| svasrādīnāṃ ca ||
||2.1.70|| ā ca na sambuddhau ||
||2.1.71|| hrasvanadīśraddhābhyaḥ sir lopam
||
||2.1.73|| tres trayaś ca ||
||2.1.75|| saṅkhyāyāḥ ṣnāntāyāḥ ||
||2.1.76|| kateś ca jasśasor luk ||
||2.1.77|| niyo ṅir ām ||
[dvitīyaḥ pādaḥ]
||2.2.1|| na sakhiṣ ṭādāv agniḥ ||
||2.2.2|| patir asamāse ||
||2.2.3|| strī nadīvat ||
||2.2.4|| stryākhyāv iyuvau vāmi ||
||2.2.5|| hrasvaś ca ṅavati ||
||2.2.6|| napuṃsakāt syamor lopo na ca tad
uktam ||
||2.2.7|| akārād asambuddhau muś ca ||
||2.2.8|| anyādes tu tuḥ ||
||2.2.10|| jasśasoḥ śiḥ ||
||2.2.11|| dhuṭsvarād ghuṭi nuḥ ||
||2.2.12|| nāminaḥ svare ||
||2.2.13|| asthidadhisakthyakṣṇām anantaṣ
ṭādau ||
||2.2.14|| bhāṣitapuṃskaṃ puṃvad vā ||
||2.2.15|| dīrgham āmi sanau ||
||2.2.16|| nāntasya copadhāyāḥ ||
||2.2.17|| ghuṭi cāsambuddhau ||
||2.2.18|| sāntamahator nopadhāyāḥ ||
||2.2.20|| antvasantasya cādhātoḥ sau
||
||2.2.21|| inhanpūṣāryamṇāṃ śau ca ||
||2.2.22|| uśanaḫpurudaṃśo'nehasāṃ sāv
anantaḥ ||
||2.2.25|| diva ud vyañjane ||
||2.2.28|| yujer asamāse nur ghuṭi ||
||2.2.29|| abhyastād antir anakāraḥ ||
||2.2.30|| vā napuṃsake ||
||2.2.31|| tudabhādibhya īkāre ||
||2.2.32|| haner her ghir upadhālope ||
||2.2.33|| gorau ghuṭi ||
||2.2.35|| panthimanthyṛbhukṣīṇāṃ sau
||
||2.2.36|| ananto ghuṭi ||
||2.2.37|| aghuṭsvare lopam ||
||2.2.38|| vyañjane caiṣāṃ niḥ ||
||2.2.39|| anuṣaṅgaś cākruñcet ||
||2.2.40|| puṃso 'nśabdalopaḥ ||
||2.2.41|| caturo vāśabdasyotvam ||
||2.2.42|| anaḍuhaś ca ||
||2.2.44|| sambuddhāv ubhayor hrasvaḥ
||
||2.2.45|| adasaḥ pade maḥ ||
||2.2.46|| aghuṭsvarādau seṭkasyāpi vanser
vaśabdasyotvam ||
||2.2.47|| śvayuvamaghonāṃ ca ||
||2.2.48|| vāher vāśabdasyau ||
||2.2.49|| ancer alopaḥ pūrvasya ca dīrghaḥ
||
||2.2.50|| tiryaṅ tiraściḥ ||
||2.2.51|| udaṅ udīciḥ ||
||2.2.52|| pāt padaṃ samāsāntaḥ ||
||2.2.53|| avam asaṃyogād ano 'lopo
'luptavac ca pūrvavidhau ||
||2.2.55|| ā dhātor aghuṭsvare ||
||2.2.56|| īdūtor iyuvau svare ||
||2.2.58|| bhūr avarṣābhur apunarbhūḥ
||
||2.2.59|| anekākṣarayos tv asaṃyogād yavau
||
||2.2.60|| bhrūr dhātuvat ||
||2.2.63|| bhavato vāder utvaṃ sambuddhau
||
||2.2.64|| avyayasarvanāmnaḥ svarād antyāt
pūrvo 'k kaḥ ||
||2.2.65|| ke pratyaye strīkṛtākārapare
pūrvo 'kāra ikāram ||
[tṛtīyaḥ pādaḥ]
||2.3.1|| yuṣmadasmadoḥ padaṃ padāt
ṣaṣṭhīcaturthīdvitīyāsu vasnasau ||
||2.3.2|| vāṃ nau dvitve ||
||2.3.3|| tvanmador ekatve te me tvā mā tu
dvitīyāyām ||
||2.3.6|| eṣaṃ vibhaktāv antalopaḥ ||
||2.3.7|| yuvāvau dvivāciṣu ||
||2.3.10|| tvam ahaṃ sau savibhaktyoḥ
||
||2.3.11|| yūyaṃ vayaṃ jasi ||
||2.3.12|| tubhyaṃ mahyaṃ ṅayi ||
||2.3.13|| tava mama ṅasi ||
||2.3.14|| at pañcamy advitve ||
||2.3.15|| bhyas abhyam ||
||2.3.17|| etvam asthānini ||
||2.3.18|| ātvaṃ vyañjanādau ||
||2.3.20|| aṣṭanaḥ sarvāsu ||
||2.3.21|| au tasmāj jasśasoḥ ||
||2.3.22|| arvann arvantir asāv anañ ||
||2.3.23|| sau ca maghavān maghavā vā
||
||2.3.24|| jarā jaras svare vā ||
||2.3.25|| tricaturoḥ striyāṃ tisṛ catasṛ
vibhaktau ||
||2.3.26|| tau raṃ svare ||
||2.3.27|| na nāmi dīrgham ||
||2.3.29|| tyadādīnām a vibhaktau ||
||2.3.31|| do 'dver maḥ ||
||2.3.34|| idam iyam ayaṃ puṃsi ||
||2.3.35|| ad vyañjane 'nak ||
||2.3.36|| ṭausor anaḥ ||
||2.3.37|| etasya cānvādeśe dvitīyāyāṃ
caina ||
||2.3.38|| tasmād bhis bhir ||
||2.3.40|| sāvau silopaś ca ||
||2.3.42|| ed bahutve tv ī ||
||2.3.43|| apāṃ bhe daḥ ||
||2.3.44|| virāmavyañjanādiṣv
anaḍunnahivansīnāṃ ca ||
||2.3.45|| srasidhvasoś ca ||
||2.3.46|| haśaṣachāntejādīnāṃ ḍaḥ ||
||2.3.47|| dāder hasya gaḥ ||
||2.3.48|| cavargadṛgādīnāṃ ca ||
||2.3.49|| muhādīnāṃ vā ||
||2.3.50|| hacaturthāntasya dhātos
tṛtīyāder ādicaturthatvam akṛtavat ||
||2.3.51|| sajuṣāśiṣo raḥ ||
||2.3.52|| iruror īrūrau ||
||2.3.54|| saṃyogāntasya lopaḥ ||
||2.3.55|| saṃyogāder dhuṭaḥ ||
||2.3.56|| liṅgāntanakārasya ||
||2.3.57|| na sambuddhau ||
||2.3.58|| na saṃyogāntāvaluptavac ca
pūrvavidhau ||
||2.3.59|| isusdoṣāṃ ghoṣavati raḥ ||
||2.3.60|| dhuṭāṃ tṛtīyaḥ ||
||2.3.61|| aghoṣe prathamaḥ ||
||2.3.63|| rephasor visarjanīyaḥ ||
||2.3.64|| virāmavyañjanādāv uktaṃ
napuṃsakāt syamor lope 'pi ||
[caturthaḥ pādaḥ]
||2.4.1|| avyavyībhāvād akārāntād
vibhaktīnām am apañcamyāḥ ||
||2.4.2|| vā tṛtīyāsaptamyoḥ ||
||2.4.3|| anyasmāl luk ||
||2.4.5|| rūḍhānāṃ bahutve 'striyām
apatyapratyayasya ||
||2.4.6|| gargayaskavidādīnāṃ ca ||
||2.4.7||
bhṛgvatryaṅgiraskutsavasiṣṭhagotamebhyaś ca ||
||2.4.8|| yato 'paiti bhayam ādatte vā tad
apādānam ||
||2.4.9|| īpsitaṃ ca rakṣārthānām ||
||2.4.10|| yasmai ditsā rocate dhārayate vā
tat sampradānam ||
||2.4.11|| ya ādhāras tad adhikaraṇam
||
||2.4.12|| yena kriyate tat karaṇam ||
||2.4.13|| yat kriyate tat karma ||
||2.4.14|| yaḥ karoti sa kartā ||
||2.4.15|| kārayati yaḥ sa hetuś ca ||
||2.4.16|| teṣāṃ param ubhayaprāptau ||
||2.4.17|| prathamā vibhaktir
liṅgārthavacane ||
||2.4.18|| āmantraṇe ca ||
||2.4.19|| śeṣāḥ
karmakaraṇasampradānāpādānasvāmyādyadhikaraṇeṣu ||
||2.4.20|| paryapāṅyoge pañcamī ||
||2.4.21|| digitararte 'nyaiś ca ||
||2.4.22|| dvitīyainena ||
||2.4.23|| karmapravacanīyaiś ca ||
||2.4.24|| gatyarthakarmaṇi
dvitīyācaturthyau ceṣṭāyām anadhvani ||
||2.4.25|| manyakarmaṇi cānādare 'prāṇini
||
||2.4.26||
namassvastisvāhāsvadhālaṃvaṣaḍyoge caturthī ||
||2.4.28|| tumarthāc ca bhāvavācinaḥ ||
||2.4.29|| tṛtīyā sahayoge ||
||2.4.31|| kutsite 'ṅge ||
||2.4.34|| kālabhāvayoḥ saptamī ||
||2.4.35||
svāmīśvarādhipatidāyādasākṣipratibhūprasūtaiḥ ṣaṣṭhī ca ||
||2.4.36|| nirdhāraṇe ca ||
||2.4.37|| ṣaṣṭhī hetuprayoge ||
||2.4.38|| smṛtyarthakarmaṇi ||
||2.4.39|| karoteḥ pratiyatne ||
||2.4.40|| hiṃsārthānām ajvare ||
||2.4.41|| kartṛkarmaṇoḥ kṛti nityam ||
||2.4.42|| na niṣṭhādiṣu ||
||2.4.44|| manor anusvāro ghuṭi ||
||2.4.45|| varge vargāntaḥ ||
||2.4.46|| tavargaś caṭavargayoge
caṭavargau ||
||2.4.47|| nāmikaparaḥ
pratyayavikārāgamasthaḥ siḥ ṣaṃ nuvisarjanīyaṣāntaro 'pi ||
||2.4.48|| raṣṛvarṇebhyo no ṇam anantyaḥ
svarahayavakavargapavargāntaro 'pi ||
||2.4.49|| striyām ād ā ||
||2.4.50||
nadādyancivāhvyansyantṛsakhināntebhya ī ||
||2.4.51|| īkāre strīkṛte 'lopyaḥ ||
||2.4.52|| svaro hrasvo napuṃsake ||
[pañcamaḥ pādaḥ]
||2.5.1|| nāmnāṃ samāso yuktārthaḥ ||
||2.5.2|| tatsthā lopyā vibhaktayaḥ ||
||2.5.3|| prakṛtiś ca svarāntasya ||
||2.5.4|| vyañjanāntasya yat subhoḥ ||
||2.5.5|| pade tulyādhikaraṇe vijñeyaḥ
karmadhārayaḥ ||
||2.5.6|| saṅkhyāpūrvo dvigur iti jñeyaḥ
||
||2.5.7|| tatpuruṣāv ubhau ||
||2.5.8|| vibhaktayo dvitīyādyā nāmnā
parapadena tu | samasyante samāso hi jñeyas tatpuruṣaḥ sa ca ||
||2.5.9|| syātāṃ yadi pade dve tu yadi vā
syur bahūny api | tāny anyasya padasyārthe bahuvrīhiḥ ||
||2.5.10|| vidik tathā ||
||2.5.11|| dvandvaḥ samuccayo nāmnor
bahūnāṃ vāpi yo bhavet ||
||2.5.12|| alpasvarataraṃ tatra pūrvam
||
||2.5.13|| yac cārcitaṃ dvayoḥ ||
||2.5.14|| pūrvaṃ vācyaṃ bhaved yasya so
'vyayībhāva iṣyate ||
||2.5.15|| sa napuṃsakaliṅgaṃ syāt ||
||2.5.16|| dvandvaikatvam ||
||2.5.17|| tathā dvigoḥ ||
||2.5.18|| puṃvad
bhāṣitapuṃskānūṅapūraṇyādiṣu striyāṃ tulyādhikaraṇe ||
||2.5.19|| saṃjñāpūraṇīkopadhās tu na
||
||2.5.20|| karmadhārayasaṃjñe tu
puṃvadbhāvo vidhīyate ||
||2.5.21|| ākāro mahataḥ kāryas
tulyādhikaraṇe pade ||
||2.5.22|| nasya tatpuruṣe lopyaḥ ||
||2.5.23|| svare 'kṣaraviparyayaḥ ||
||2.5.25|| kā tv īṣadarthe 'kṣe ||
||2.5.26|| puruṣe tu vibhāṣayā ||
||2.5.27|| yākārau strīkṛtau hrasvau kvacit
||
||2.5.28|| hrasvasya dīrghatā ||
||2.5.29|| anavyayavisṛṣṭas tu sakāraṃ
kapavargayoḥ ||
[ṣaṣṭhaḥ pādaḥ]
||2.6.2|| ṇya gargādeḥ ||
||2.6.3|| kuñjāder āyanaṇ smṛtaḥ ||
||2.6.4|| stryatryāder eyaṇ ||
||2.6.6|| bāhvādeś ca vidhīyate ||
||2.6.7|| rāgān nakṣatrayogāc ca samūhāt sā
'sya devatā | tad vetty adhīte tasyedam evamāder aṇ iṣyate ||
||2.6.8|| tena dīvyati saṃsṛṣṭaṃ taratīkaṇ
caraty api | paṇyāc chilpān niyogāc ca krītāder āyudhād api ||
||2.6.9|| nāvas tārye viṣād vadhye tulayā
sammite 'pi ca | tatra sādhau yaḥ ||
||2.6.10|| īyas tu hite ||
||2.6.11|| yad ugavāditaḥ ||
||2.6.12|| upamāne vatiḥ ||
||2.6.13|| tatvau bhāve ||
||2.6.14|| yaṇ ca prakīrtitaḥ ||
||2.6.15|| tad asyāstīti mantvantvīn ||
||2.6.16|| saṅkhyāyāḥ pūraṇe ḍamau ||
||2.6.19|| antas tho ḍe rṣoḥ ||
||2.6.20|| katipayāt kateḥ ||
||2.6.21|| viṃśatyādes tamaṭ ||
||2.6.22|| nityaṃ śatādeḥ ||
||2.6.23|| ṣaṣṭhyādy atatparāt ||
||2.6.24|| vibhaktisaṃjñā vijñeyā vakṣyante
'taḥ paraṃ tu ye | advyādeḥ sarvanāmnas te bahoś caiva parāḥ smṛtāḥ ||
||2.6.25|| tatredam iḥ ||
||2.6.26|| rathor etet ||
||2.6.27|| teṣu tv etad akāratām ||
||2.6.28|| pañcamyās tas ||
||2.6.29|| tra saptamyāḥ ||
||2.6.34|| kāle kiṃsarvayadekānyebhya eva
dā ||
||2.6.35|| idamo rhy adhunā dānīm ||
||2.6.36|| dādānīmau tadaḥ smṛtau ||
||2.6.37|| sadyaādyā nipātyante ||
||2.6.38|| prakāravacane tu thā ||
||2.6.39|| idamkimbhyāṃ thamuḥ kāryaḥ
||
||2.6.40|| ākhyātāc ca tamādayaḥ ||
||2.6.41|| samāsāntagatānāṃ vā rājādīnām
adantatā ||
||2.6.42|| ḍānubandhye 'ntyasvarāder lopaḥ
||
||2.6.43|| ter viṃśater api ||
||2.6.44|| ivarṇāvarṇayor lopaḥ svare
pratyaye ye ca ||
||2.6.45|| nas tu kvacit ||
||2.6.46|| uvarṇas tv otvam āpādyaḥ ||
||2.6.47|| eye 'kadrvās tu lupyate ||
||2.6.48|| kāryāv avāvāvādeśāv
okāraukārayor api ||
||2.6.49|| vṛddhir ādau saṇe ||
||2.6.50|| na yvoḥ padādyor vṛddhir āgamaḥ
||
[Ākhyātaprakaraṇam]
[Prathamaḥ Pādaḥ]
||3.1.1|| atha parasmaipadāni ||
||3.1.2|| nava parāṇy ātmane ||
||3.1.3|| trīṇi trīṇi prathamamadhyamottamāḥ
||
||3.1.4|| yugapadvacane paraḥ puruṣāṇām
||
||3.1.5|| nāmni prayujyamāne 'pi prathamaḥ
||
||3.1.5|| yuṣmadi madhyamaḥ ||
||3.1.7|| asmady uttamaḥ ||
||3.1.8|| adāb dādhau dā ||
||3.1.9|| kriyābhāvo dhātuḥ ||
||3.1.11|| samprati vartamānā ||
||3.1.14|| bhūtakaraṇavatyaś ca ||
||3.1.15|| bhaviṣyati
bhaviṣyantyāśīśśvastanyaḥ ||
||3.1.16|| tāsāṃ svasaṃjñābhiḥ kālaviśeṣaḥ
||
||3.1.17|| prayogataś ca ||
||3.1.18|| pañcamy anumatau ||
||3.1.19|| samarthanāśiṣoś ca ||
||3.1.20|| vidhyādiṣu saptamī ca ||
||3.1.21|| kriyāsamabhihāre sarvakāleṣu
madhyamaikavacanaṃ pañcamyāḥ ||
||3.1.22|| māyoge 'dyatanī ||
||3.1.23|| māsmayoge hyastanī ca ||
||3.1.28|| evam evādyatanī ||
||3.1.32|| syasaṃhitāni tyādīni bhaviṣyantī
||
||3.1.33|| dyādīni kriyātipattiḥ ||
||3.1.34|| ṣaḍ ādyāḥ sārvadhātukam ||
[Dvitīyaḥ Pādaḥ]
||3.2.1|| pratyayaḥ paraḥ ||
||3.2.2|| guptijkidbhyaḥ san ||
||3.2.3|| mānbadhdānśānbhyo dīrghaś
cābhyāsasya ||
||3.2.4|| dhātor vā tumantād
icchatinaikakartṛkāt ||
||3.2.5|| nāmna ātmecchāyāṃ yin ||
||3.2.7|| upamānād ācāre ||
||3.2.8|| kartur āyiḥ salopaś ca ||
||3.2.9|| in kāritaṃ dhātvarthe ||
||3.2.10|| dhātoś ca hetau ||
||3.2.12|| ini
liṅgasyānekākṣarasyāntyasvarāder lopaḥ ||
||3.2.13|| raśabda ṛto laghor vyañjanādeḥ
||
||3.2.14|| dhātor yaśabdaś cekrīyitaṃ
kriyāsamabhihāre ||
||3.2.15|| gupūdhūpavicchipaṇipaner āyaḥ
||
||3.2.16|| te dhātavaḥ ||
||3.2.17|| cakāsakāsapratyayāntebhya ām
parokṣāyām ||
||3.2.18|| dayayāsaś ca ||
||3.2.19|| nāmyāder gurumato 'nṛcchaḥ
||
||3.2.20|| uṣavidajāgṛbhyo vā ||
||3.2.21|| bhīhrībhṛhuvāṃ tivac ca ||
||3.2.22|| āmaḥ kṛñ anuprayujyate ||
||3.2.23|| asbhuvau ca parasmai ||
||3.2.24|| sij adyatanyām ||
||3.2.25|| saṇ aniṭaḥ śiḍantān nāmyupadhād
adṛśaḥ ||
||3.2.26|| śridrusrukamikāritānāntebhyaś
caṇ kartari ||
||3.2.27|| aṇ asuvacikhyātilipisicihvaḥ
||
||3.2.28||
puṣādidyutādyḷkārānubandhārtisartiśāstibhyaś ca parasmai ||
||3.2.29|| ijātmane padeḥ prathamaikavacane
||
||3.2.30|| bhāvakarmaṇoś ca ||
||3.2.31|| sārvadhātuke yaṇ ||
||3.2.32|| an vikaraṇaḥ kartari ||
||3.2.33|| divāder yan ||
||3.2.35|| śruvaḥ śṛ ca ||
||3.2.36|| svarād rudhādeḥ paro naśabdaḥ
||
||3.2.39|| āna vyañjanāntād dhau ||
||3.2.40|| ātmanepadāni bhāvakarmaṇoḥ
||
||3.2.41|| karmavat karmakartā ||
||3.2.42|| kartari rucādiṅānubandhebhyaḥ
||
||3.2.43|| cekrīyitāntāt ||
||3.2.44|| āyyantāc ca ||
||3.2.45|| inñyajāder ubhayam ||
||3.2.46|| pūrvavat sanantāt ||
||3.2.47|| śeṣāt kartari parasmaipadam
||
[Tṛtīyaḥ Pādaḥ]
||3.3.1|| dvirvacanam
anabhyāsasyaikasvarasyādyasya ||
||3.3.2|| svarāder dvitīyasya ||
||3.3.3|| na nabadarāḥ saṃyogādayo 'ye
||
||3.3.4|| pūrvo 'bhyāsaḥ ||
||3.3.5|| dvayam abhyastam ||
||3.3.7|| caṇparokṣācekrīyitasananteṣu
||
||3.3.8|| juhotyādīnāṃ sārvadhātuke ||
||3.3.9|| abhyāsasyādir vyañjanam avaśeṣyam
||
||3.3.10|| śiṭparo 'ghoṣaḥ ||
||3.3.11|| dvitīyacaturthayoḥ
prathamatṛtīyau ||
||3.3.13|| kavargasya cavargaḥ ||
||3.3.14|| na kavateś cekrīyite ||
||3.3.16|| ṛvarṇasyākāraḥ ||
||3.3.17|| dīrgha iṇaḥ parokṣāyām aguṇe
||
||3.3.18|| asyādeḥ sarvatra ||
||3.3.19|| tasmān nāgamaḥ parādir antaś cet
saṃyogaḥ ||
||3.3.22|| bhavater aḥ ||
||3.3.23|| nijivijiviṣāṃ guṇaḥ sārvadhātuke
||
||3.3.24|| bhṛñhāṅmāṅām it ||
||3.3.25|| artipipartyoś ca ||
||3.3.26|| sany avarṇasya ||
||3.3.27|| uvarṇasya
jāntassthāpavargaparasyāvarṇe ||
||3.3.28|| guṇaś cekrīyite ||
||3.3.29|| dīrgho 'nāgamasya ||
||3.3.30||
vancisransidhvansibhransikasipatipadiskandām anto nī ||
||3.3.31|| ato 'nto 'nusvāro
'nunāsikāntasya ||
||3.3.32|| japādīnāṃ ca ||
||3.3.33|| caraphalor uc ca parasyāsya
||
||3.3.35|| alope samānasya sanval laghunīni
caṇpare ||
||3.3.36|| dīrgho laghoḥ ||
||3.3.37|| at tvarādīnāṃ ca ||
||3.3.38|| ito lopo 'bhyāsasya ||
||3.3.39|| sani
mimīmādārabhalabhaśakapatapadām is svarasya ||
||3.3.41|| danbher ic ca ||
||3.3.42|| digi dayateḥ parokṣāyām ||
[Caturthaḥ Pādaḥ]
||3.4.1|| saparasvarāyāḥ samprasāraṇam
antassthāyāḥ ||
||3.4.2||
grahijyāvayivyadhivaṣṭivyacipracchivraścibhrasjīnām aguṇe ||
||3.4.3|| svapivaciyajādīnāṃ yaṇparokṣāśīṣṣu
||
||3.4.4|| parokṣāyām abhyāsasyobhayeṣām
||
||3.4.6|| na vāśvyor aguṇe ca ||
||3.4.7|| svapisyamivyeñāṃ cekrīyite ||
||3.4.9|| grahisvapipracchāṃ sani ||
||3.4.10|| cāyaḥ kiś cekrīyite ||
||3.4.11|| pyāyaḥ piḥ parokṣāyām ||
||3.4.12|| śvayater vā ||
||3.4.13|| kārite ca saṃścaṇoḥ ||
||3.4.14|| hvayater nityam ||
||3.4.15|| abhyastasya ca ||
||3.4.16|| dyutisvāpyor abhyāsasya ||
||3.4.17|| na samprasāraṇe ||
||3.4.18|| vaśeś cekrīyite ||
||3.4.19|| pracchādīnāṃ parokṣāyām ||
||3.4.20|| sandhyakṣarāntānām ākāro
'vikaraṇe ||
||3.4.21|| na vyayateḥ parokṣāyām ||
||3.4.22|| mīnātiminotidīṅāṃ
guṇavṛddhisthāne ||
||3.4.24|| smijikrīṅām ini ||
||3.4.25|| sṛjidṛśor āgamo 'kāraḥ svarāt
paro dhuṭi guṇavṛddhisthāne ||
||3.4.26|| dīṅo 'nto yakāraḥ svarādāv aguṇe
||
||3.4.27|| ālopo 'sārvadhātuke ||
||3.4.29||
dāmāgāyatipibatisthāsyatijahātīnām īkāro vyañjanādau ||
||3.4.30|| āśiṣy ekāraḥ ||
||3.4.31|| ana us sijabhyastavidādibhyo
'bhuvaḥ ||
||3.4.32|| icas talopaḥ ||
||3.4.33|| her akārād ahanteḥ ||
||3.4.34|| noś ca vikaraṇād asaṃyogāt
||
||3.4.36|| ukāralopo vamor vā ||
||3.4.37|| karoter nityam ||
||3.4.39|| asyokāraḥ sārvadhātuke 'guṇe
||
||3.4.40|| rudhāder vikaraṇāntasya lopaḥ
||
||3.4.42|| abhyastānām ākārasya ||
||3.4.43|| kryādīnāṃ vikaraṇasya ||
||3.4.44|| ubhayeṣām īkāro vyañjanādāv adaḥ
||
||3.4.45|| ikāro daridrāteḥ ||
||3.4.46|| lopaḥ saptamyāṃ jahāteḥ ||
||3.4.47|| dhuṭi hanteḥ sārvadhātuke ||
||3.4.48|| śāser idupadhāyā aṇvyañjanayoḥ
||
||3.4.49|| hanter ja hau ||
||3.4.50|| dāstyor e 'bhyāsalopaś ca ||
||3.4.51|| asyaikavyañjanamadhye 'nādeśādeḥ
parokṣāyām ||
||3.4.52|| thali ca seṭi ||
||3.4.53||
tṝphalabhajatrapaśranthigranthidanbhīnāṃ ca ||
||3.4.54|| na śasadadavādiguṇinām ||
||3.4.55|| svarādāv ivarṇo varṇāntasya
dhātor iyuvau ||
||3.4.56|| abhyāsasyāsavarṇe ||
||3.4.57|| nor vikaraṇasya ||
||3.4.58|| ya
ivarṇasyāsaṃyogapūrvasyānekākṣarasya ||
||3.4.60|| nor vakāro vikaraṇasya ||
||3.4.61|| juhoteḥ sārvadhātuke ||
||3.4.62|| bhuvo vo 'ntaḥ parokṣādyatanyoḥ
||
||3.4.63|| goher ūd upadhāyāḥ ||
||3.4.64|| duṣeḥ kārite ||
||3.4.65|| mānubandhānāṃ hrasvaḥ ||
||3.4.67|| janivadhyoś ca ||
||3.4.68|| oto yinnāyī svaravat ||
||3.4.70|| nāmyantānāṃ yaṇāyiyināśīś
cvicekrīyiteṣu ye dīrghaḥ ||
||3.4.71|| iṇo 'nupasṛṣṭasya ||
||3.4.72|| ṛta īdantaś
cvicekrīyitayinnāyiṣu ||
||3.4.73|| ir anyaguṇe ||
||3.4.74|| yaṇāśiṣor ye ||
||3.4.75|| guṇo 'rtisaṃyogādyoḥ ||
||3.4.76|| cekrīyite ca ||
||3.4.77|| ghrādhmor īḥ ||
||3.4.78|| yiny avarṇasya ||
||3.4.79|| ader ghasḷ sanadyatanyoḥ ||
||3.4.80|| vā parokṣāyām ||
||3.4.81|| veñaś ca vayiḥ ||
||3.4.82|| hanter vadhir āśiṣi ||
||3.4.83|| adyatanyāṃ ca ||
||3.4.85|| iṅaḥ parokṣāyām ||
||3.4.86|| sanīṇiṅor gamiḥ ||
||3.4.87|| aster bhūr asārvadhātuke ||
||3.4.88|| bruvo vaciḥ ||
||3.4.89|| cakṣiṅaḥ khyāñ ||
||3.4.90|| vā parokṣāyām ||
||3.4.92|| adāder lug vikaraṇasya ||
||3.4.93|| iṇsthādāpibatibhūbhyaḥ sicaḥ
parasmai ||
[Pañcamaḥ Pādaḥ]
||3.5.1|| nāmyantayor dhātuvikaraṇayor guṇaḥ
||
||3.5.2|| nāminaś copadhāyā laghoḥ ||
||3.5.3|| ani ca vikaraṇe ||
||3.5.6|| abhyastānām usi ||
||3.5.7|| na ṇakārānubandhacekrīyitayoḥ
||
||3.5.8|| abhyastasya copadhāyā nāminaḥ
svare guṇini sārvadhātuke ||
||3.5.10|| sijāśiṣoś cātmane ||
||3.5.11|| ṛdantānāṃ ca ||
||3.5.13|| bhuvaḥ sijluki ||
||3.5.14|| sūteḥ pañcamyām ||
||3.5.15|| dīdhīvevyoś ca ||
||3.5.16|| rudavidamuṣāṃ sani ||
||3.5.17|| nāmyantānām aniṭām ||
||3.5.18|| sarveṣām ātmane sārvadhātuke
'nuttame pañcamyāḥ ||
||3.5.19|| dvitvabahutvayoś ca parasmai
||
||3.5.20|| parokṣāyāṃ ca ||
||3.5.21|| sarvatrātmane ||
||3.5.22|| āśiṣi ca parasmai ||
||3.5.23|| saptamyāṃ ca ||
||3.5.25|| tudāder ani ||
||3.5.26|| āmi vider eva ||
||3.5.27|| kuṭāder aninicaṭsu ||
||3.5.29|| sthādor ir adyatanyām ātmane
||
||3.5.30|| mucāder āgamo nakāraḥ svarād ani
vikaraṇe ||
||3.5.31|| masjinaśor dhuṭi ||
||3.5.32|| radhijabhoḥ svare ||
||3.5.33|| neṭi radher aparokṣāyām ||
||3.5.34|| rabhilabhor avikaraṇaparokṣayoḥ
||
||3.5.35|| hudhuḍbhyāṃ her dhiḥ ||
||3.5.37|| śā śāsteś ca ||
||3.5.38|| lopo 'bhyastād antinaḥ ||
||3.5.39|| ātmane cānakārāt ||
||3.5.40|| śete rir anter ādiḥ ||
||3.5.41|| ākārād aṭa au ||
||3.5.42|| ṝdantasyer aguṇe ||
||3.5.43|| ur oṣṭhyopadhasya ca ||
||3.5.44|| iny asamānalopopadhāyā hrasvaś
caṇi ||
||3.5.45|| na śāsvṛdanubandhānām ||
||3.5.46|| lopaḥ pibater īc cābhyāsasya
||
||3.5.47|| tiṣṭhater it ||
||3.5.48|| jighrater vā ||
[Ṣaṣṭhaḥ Pādaḥ]
||3.6.1|| anidanubandhānām aguṇe
'nuṣaṅgalopaḥ ||
||3.6.2|| naśabdāc ca vikaraṇāt ||
||3.6.3|| parokṣāyām
indhiśranthigranthidanbhīnām aguṇe ||
||3.6.4|| danśisanjisvanjiranjīnām ani
||
||3.6.5|| asyopadhāyā dīrgho vṛddhir nāminām
inicaṭsu ||
||3.6.6|| sici parasmai svarāntānām ||
||3.6.7|| vyañjanāntānām aniṭām ||
||3.6.8|| asya ca dīrghaḥ ||
||3.6.9|| vadavrajaralantānām ||
||3.6.10|| śvijāgror guṇaḥ ||
||3.6.11|| artisartyor aṇi ||
||3.6.12|| jāgarteḥ kārite ||
||3.6.13|| yaṇāśiṣor ye ||
||3.6.14|| parokṣāyām aguṇe ||
||3.6.15|| ṛtaś ca saṃyogādeḥ ||
||3.6.16|| ṝdantānāṃ ca ||
||3.6.18|| śīṅaḥ sārvadhātuke ||
||3.6.20|| āyir icy ādantānām ||
||3.6.21|| śāchāsāhvāvyāvepām ini ||
||3.6.22|| artihrīblīrīknūyīkṣmāyyādantānām
antaḥ po yalopo guṇaś ca nāminām ||
||3.6.23|| pāter lo 'ntaḥ ||
||3.6.24|| dhūñprīṇātyor naḥ ||
||3.6.25|| sphāyer vādeśaḥ ||
||3.6.26|| śader agatau taḥ ||
||3.6.28|| hasya hanter ghir ini coḥ ||
||3.6.29|| luptopadhasya ca ||
||3.6.30|| abhyāsāc ca ||
||3.6.31|| jer giḥ sanparokṣayoḥ ||
||3.6.33|| saṇo 'lopaḥ svare 'bahutve
||
||3.6.34|| daridrāter asārvadhātuke ||
||3.6.35|| vraścimasjor dhuṭi ||
||3.6.36|| yany okārasya ||
||3.6.38|| sandhyakṣare ca ||
||3.6.40|| asandhyakṣarayor asya tau
tallopaś ca ||
||3.6.41|| dīdhīvevyor ivarṇayakārayoḥ
||
||3.6.42|| nāmivyañjanāntād āyer ādeḥ
||
||3.6.43|| gamahanajanakhanaghasām
upadhāyāḥ svarādāv anaṇy aguṇe ||
||3.6.44|| kāritasyānāmiḍvikaraṇe ||
||3.6.45||
yasyāpatyapratyayasyāsvarapūrvasya yin_āyiṣu ||
||3.6.47|| vyañjanād disyoḥ ||
||3.6.49|| asya ca lopaḥ ||
||3.6.50|| sico dhakāre ||
||3.6.51|| dhuṭaś ca dhuṭi ||
||3.6.52|| hrasvāc cāniṭaḥ ||
||3.6.54|| skoḥ saṃyogādyor ante ca ||
||3.6.55|| cavargasya kir asavarṇe ||
||3.6.59|| bhṛjādīnāṃ ṣaḥ ||
||3.6.61|| bhāṣitapuṃskaṃ puṃvad āyau
||
||3.6.62|| ād ātāmāthām āder iḥ ||
||3.6.63|| āte āthe iti ca ||
||3.6.64|| yāśabdasya ca saptamyāḥ ||
||3.6.65|| yām_yusor iyamiyusau ||
||3.6.66|| śamādīnāṃ dīrgho yani ||
||3.6.67|| ṣṭhivuklamvācamām ani ||
||3.6.68|| kramaḥ parasmai ||
||3.6.69|| gamiṣyamāṃ chaḥ ||
||3.6.71|| ghro jighraḥ ||
||3.6.72|| dhmo dhamaḥ ||
||3.6.73|| sthas tiṣṭhaḥ ||
||3.6.75|| dāṇo yacchaḥ ||
||3.6.76|| dṛśeḥ paśyaḥ ||
||3.6.77|| arter ṛcchaḥ ||
||3.6.78|| sarter dhāvaḥ ||
||3.6.79|| śadeḥ śīyaḥ ||
||3.6.80|| sadeḥ sīdaḥ ||
||3.6.81|| jā janer vikaraṇe ||
||3.6.83|| pvādīnāṃ hrasvaḥ ||
||3.6.84|| uto vṛddhir vyañjanādau guṇini
sārvadhātuke ||
||3.6.85|| ūrṇoter guṇaḥ ||
||3.6.86|| hyastanyāṃ ca ||
||3.6.87|| tṛher iḍ vikaraṇāt ||
||3.6.88|| bruva īḍ vacanādiḥ ||
||3.6.89|| aster disyoḥ ||
||3.6.91|| rudādibhyaś ca ||
||3.6.93|| sasya se 'sārvadhātuke taḥ
||
||3.6.94|| aṇi vacer od upadhāyāḥ ||
||3.6.95|| asyateḥ stho 'ntaḥ ||
||3.6.96|| pateḥ paptiḥ ||
||3.6.97|| kṛpe ro laḥ ||
||3.6.98|| girateś cekrīyite ||
||3.6.100|| tṛtīyāder ghaḍhadhabhāntasya
dhātor ādicaturthatvaṃ sadhvoḥ ||
||3.6.101|| lope ca disyoḥ ||
||3.6.102|| tathoś ca dadhāteḥ ||
[Saptamaḥ Pādaḥ]
||3.7.1|| iḍāgamo 'sārvadhātukasyādir
vyañjanāder ayakārādeḥ ||
||3.7.2|| snukramibhyāṃ parasmai ||
||3.7.3|| rudādeḥ sārvadhātuke ||
||3.7.5|| īḍjanoḥ sadhve ca ||
||3.7.6|| se gamaḥ parasmai ||
||3.7.7|| hanṛdantāt sye ||
||3.7.9|| stusudhūñbhyaḥ parasmai ||
||3.7.10|| yamiraminamyādantānāṃ sir antaś
ca ||
||3.7.11|| smiṅpūṅranjvaśūkṝgṝdṛdhṛpracchāṃ
sani ||
||3.7.12|| iṭo dīrgho graher aparokṣāyām
||
||3.7.13|| aniḍ ekasvarād ātaḥ ||
||3.7.14|| ivarṇād aśviśriḍīṅśīṅaḥ ||
||3.7.15|| uto 'yurunusnukṣukṣnuvaḥ
||*
||3.7.16|| ṛto 'vṛṅvṛñaḥ ||
||3.7.18|| pacivacisiciricimuceś cāt ||
||3.7.19|| praccheś chāt ||
||3.7.20|| yujirujiranji bhuji bhaji bhanji sanji tyaji bhrasji yaji masji sṛji nijiviji svanjer jāt ||
||3.7.21|| adi tudinudikṣudisvidyatividyativindativinattichidibhidi hadi śadisadipadiskandi khider dāt ||
||3.7.22||
rādhirudhikrudhikṣudhibandhiśudhisidhyati budhyati yudhivyadhisādher
dhāt ||
||3.7.23|| hanimanyater nāt ||
||3.7.24||
āpitapitipisvapivapiśapichupikṣipilipilupisṛpeḥ pāt ||
||3.7.25|| yabhirabhilabher bhāt ||
||3.7.26|| yamiraminamigamer māt ||
||3.7.27|| riśiruśikruśi liśi viśi diśidṛśispṛśimṛśidanśeḥ śāt ||
||3.7.28|| dviṣi puṣyatikṛṣi śliṣyati tviṣi piṣiviṣiśiṣiśuṣituṣiduṣeḥ
ṣāt ||
||3.7.29|| vasatighaseḥ sāt ||
||3.7.30|| dahidihiduhimihi rihi ruhilihi luhi nahivaher hāt ||
||3.7.31|| grahaguhoḥ sani ||
||3.7.32|| uvarṇāntāc ca ||
||3.7.33||
ivantardhabhrasjadanbhuśriyūrṇubharajñapisanitanipatidaridrāṃ vā ||
||3.7.34|| bhuvaḥ sijluki ||
||3.7.35|| sṛ vṛ bhṛ studrusruśruva eva parokṣāyām ||
||3.7.36|| thaly ṛkārāt ||
||3.7.37|| kṛño 'suṭaḥ ||
||3.7.38|| suḍ bhūṣaṇe samparyupāt ||
[Aṣṭamaḥ Pādaḥ]
||3.8.1|| padānte dhuṭāṃ prathamaḥ ||
||3.8.2|| rasakārayor visṛṣṭaḥ ||
||3.8.3|| ghaḍhadhabhebhyas tathordho 'dhaḥ
||
||3.8.4|| ṣaḍhoḥ kaḥ se ||
||3.8.5|| tavargasya ṣaṭavargāṭ ṭavargaḥ
||
||3.8.6|| ḍhe ḍhalopo dīrghaś copadhāyāḥ
||
||3.8.7|| sahivahor od avarṇasya ||
||3.8.8|| dhuṭāṃ tṛtīyaś caturtheṣu ||
||3.8.9|| aghoṣeṣv aśiṭāṃ prathamaḥ ||
||3.8.10|| bhṛjaḥ svarāt svare dviḥ ||
||3.8.11|| asya vamor dīrghaḥ ||
||3.8.12|| svarāntānāṃ sani ||
||3.8.13|| haniṅgamor upadhāyāḥ ||
||3.8.14|| nāmino rvor akurchuror vyañjane
||
||3.8.15|| sasya hyastanyāṃ dau taḥ ||
||3.8.16|| aḍ dhātvādir
hyastanyadyatanīkriyātipattiṣu ||
||3.8.17|| svarādīnāṃ vṛddhir ādeḥ ||
||3.8.18|| avarṇasyākāraḥ ||
||3.8.21|| na māmāsmayoge ||
||3.8.22|| nāmyantād dhātor
āśīradyatanīparokṣāsu dho ḍhaḥ ||
||3.8.23|| marjo mārjiḥ ||
||3.8.24|| dhātvādeḥ ṣaḥ saḥ ||
||3.8.26|| nimittāt pratyayavikārāgamasthaḥ
saḥ ṣatvam ||
||3.8.27|| śāsivasighasīnāṃ ca ||
||3.8.28|| stautīnantayor eva sani ||
||3.8.29|| luglope na pratyayakṛtam ||
||3.8.30|| svaravidhiḥ svare
dvirvacananimitte kṛte dvirvacane ||
||3.8.31|| yo 'nubandho 'prayogī ||
||3.8.32|| śiḍ iti śādayaḥ ||
||3.8.33|| samprasāraṇaṃ yvṛto
'ntassthānimittāḥ ||
||3.8.34|| ar pūrve dve sandhyakṣare ca
guṇaḥ ||
||3.8.35|| āruttare ca vṛddhiḥ ||
[Kṛtprakaraṇam]
[Prathamaḥ Pādaḥ]
||4.1.1|| siddhir ijvad ñṇānubandhe ||
||4.1.3|| na seṭo 'mantasyāvamikamicamām
||
||4.1.4|| pratyayalukāṃ cānām ||
||4.1.5|| sārvadhātukavac che ||
||4.1.7|| ke yaṇvac ca yoktavarjam ||
||4.1.8|| jāguḥ kṛtyaśantṛṅvyoḥ ||
||4.1.9|| guṇī ktvā seḍ
arudādikṣudhakuśakliśagudha mṛḍa mṛda vadavasagrahām ||
||4.1.10|| skandasyandvoḥ ktvā ||*
||4.1.11|| vyañjanāder vyupadhasyāvo vā
||
||4.1.12|| tṛṣimṛṣikṛśivañciluñcyṛtāṃ ca
||
||4.1.13|| thaphāntānāṃ cānuṣaṅgiṇām ||
||4.1.14|| jāntanaśām aniṭām ||
||4.1.15|| śīṅpūṅdhṛṣikṣvidisvidimidāṃ
niṣṭhā seṭ ||
||4.1.16|| mṛṣaḥ kṣamāyām ||
||4.1.17|| bhāvādikarmaṇor vodupadhāt
||
||4.1.18|| hlādo hrasvaḥ ||
||4.1.19|| chāder ghesmantrankvipsu ||
||4.1.20|| dīrghasyopapadasyānavyayasya
khānubandhe ||
||4.1.21|| nāmino 'm pratyayavac
caikasvarasya ||
||4.1.22|| hrasvāruṣor mo 'ntaḥ ||
||4.1.23|| satyāgadāstūnāṃ kāre ||
||4.1.24|| gile 'gilasya ||
||4.1.25|| upasargād asudurbhyāṃ labheḥ
prāg bhāt khalghañoḥ ||
||4.1.27|| upāt praśaṃsāyām ||
||4.1.28|| vā kṛti rātreḥ ||
||4.1.29|| puraṃdaravācaṃyama sarvaṃsaha dviṣaṃtapāś ca ||
||4.1.30|| dhātos to 'ntaḥ pānubandhe
||
||4.1.31|| odaudbhyāṃ kṛd yaḥ svaravat
||
||4.1.32|| jikṣyoḥ śakye ||
||4.1.33|| krīñas tadarthe ||
||4.1.34|| ver lopo 'pṛktasya ||
||4.1.35|| yvor vyañjane 'ye ||
||4.1.36|| niṣṭheṭīnaḥ ||
||4.1.37|| nālviṣṇvāyyāntetnuṣu ||
||4.1.38|| laghupūrvo 'y yapi ||
||4.1.39|| mīnātyādidādīnām ā ||*
||4.1.40|| kṣer dīrghaḥ ||
||4.1.41|| niṣṭhāyāṃ ca ||
||4.1.42|| sphāyaḥ sphīḥ ||
||4.1.43|| pyāyaḥ pīḥ svāṅge ||
||4.1.45|| prastyaḥ samprasāraṇam ||
||4.1.46|| dravaghanasparśayoḥ śyaḥ ||
||4.1.48|| vābhyavābhyām ||
||4.1.49|| na vejyor yapi ||
||4.1.51|| samparibhyāṃ vā ||
||4.1.52|| tad dīrgham antyam ||
||4.1.55|| pañcamopadhāyā dhuṭi cāguṇe
||
||4.1.56|| chvoḥ śūṭau pañcame ca ||
||4.1.57|| śrivyavimavijvaritvarām upadhayā
||
||4.1.59|| vanatitanotyādipratiṣiddheṭāṃ
dhuṭi pañcamo 'c cātaḥ ||
||4.1.62|| na tiki dīrghaś ca ||
||4.1.66|| ranjer bhāvakaraṇayoḥ ||
||4.1.67|| vuṣaghiniṇoś ca ||
||4.1.68|| vṛṃheḥ svare 'niṭi vā ||
||4.1.69|| yamamanatanagamāṃ kvau ||
||4.1.70|| viḍvanor āḥ ||
||4.1.71|| dhuṭi khanisanijanām ||
||4.1.73|| sanas tiki vā ||
||4.1.74|| sphurisphulyor ghañy otaḥ ||
||4.1.75|| ij jahāteḥ ktvi ||
||4.1.76|| dyatisyatimāsthāṃ ty aguṇe
||
||4.1.78|| dadhāter hiḥ ||
||4.1.79|| caraphalor ud asya ||
||4.1.80|| dad do 'dhaḥ ||
||4.1.81|| svarād upasargāt taḥ ||
||4.1.82|| yapi cādo jagdhiḥ ||
||4.1.83|| ghañalor ghasḷḥ ||
||4.1.84|| ktaktavantū niṣṭhā ||
[Dvitīyaḥ Pādaḥ]
||4.2.2|| saptamy uktam upapadam ||
||4.2.3|| tat prāṅ nāma cet ||
||4.2.4|| tasya tena samāsaḥ ||
||4.2.5|| nāvyayenānamā ||
||4.2.6|| tṛtīyādīnāṃ vā ||
||4.2.8|| vāsarūpo 'striyām ||
||4.2.11|| śakisahipavargāntāc ca ||
||4.2.12|| ātkhanor ic ca ||
||4.2.13|| yamimadi gadāṃ tv
anupasarge ||
||4.2.14|| carer āṅi cāgurau ||
||4.2.15|| paṇyāvadyavaryā
vikreyagarhyānirodheṣu ||
||4.2.16|| vahyaṃ karaṇe ||
||4.2.17|| aryaḥ svāmivaiśyayoḥ ||
||4.2.18|| upasaryā kālyā prajane ||
||4.2.19|| ajaryaṃ saṅgate ca ||
||4.2.20|| nāmni vadaḥ kyap ca ||
||4.2.21|| bhāve bhuvaḥ ||
||4.2.22|| hanas ta ca ||
||4.2.23|| vṛñ dṛjuṣīṇśāsustuguhāṃ
kyap ||
||4.2.24|| ṛdupadhāc cākḷpicṛteḥ ||
||4.2.25|| bhṛño 'saṃjñāyām ||
||4.2.26|| graho 'pipratibhyāṃ vā ||
||4.2.27|| padapakṣyayoś ca ||
||4.2.28|| vau nīpūñbhyāṃ kalkamuñjayoḥ
||
||4.2.29|| kṛvṛṣimṛjāṃ vā ||
||4.2.30|| sūryarucyāvyathyāḥ kartari
||
||4.2.31|| bhidyoddhyau nade ||
||4.2.32|| puṣyasidhyau nakṣatre ||
||4.2.33|| yugyaṃ patre ||
||4.2.34|| kṛṣṭapacyakupye saṃjñāyām ||
||4.2.35|| ṛvarṇavyañjanāntād ghyaṇ ||
||4.2.36|| āsuyuvapirapilapitrapidabhicamāṃ
ca ||
||4.2.37|| uvarṇād āvaśyake ||
||4.2.38|| pādhor mānasāmidhenyoḥ ||
||4.2.39|| prāṅor niyo 'saṃmatānityayoḥ
svaravat ||
||4.2.40|| saṃcikuṇḍapaḥ kratau ||
||4.2.41|| rājasūyaś ca ||
||4.2.42|| sāṃnāyyanikāyyau havirnivāsayoḥ
||
||4.2.43|| paricāyyopacāyyāv agnau ||
||4.2.44|| cityāgnicitye ca ||
||4.2.45|| amāvasyā vā ||
||4.2.48|| ac pacādibhyaś ca ||
||4.2.49|| nandyāder yuḥ ||
||4.2.50|| grahāder ṇin ||
||4.2.51|| nāmyupadhaprīkṝgṝjñāṃ kaḥ ||
||4.2.52|| upasarge tv āto ḍaḥ ||
||4.2.53|| dheḍdṛśipāghrādhmaḥ śaḥ ||
||4.2.54|| sāhisāti vedyudeji ceti dhāripārilimpavindāṃ tv anupasarge ||
||4.2.55|| vā jvalādidunībhuvo ṇaḥ ||
||4.2.56|| samāṅoḥ sruvaḥ ||
||4.2.58||
dihilihiśliṣiśvasivyadhyatīṇa śyātāṃ ca ||
||4.2.61|| śilpini vuṣ ||
||4.2.64|| haḥ kālavrīhyoḥ ||
||4.2.66|| prusrusṛlvāṃ sādhukāriṇi ||
[Tṛtīyaḥ Pādaḥ]
||4.3.3|| śīlikāmi bhakṣyācari bhyo ṇaḥ ||
||4.3.4|| āto 'nupasargāt kaḥ ||
||4.3.5|| nāmni sthaś ca ||
||4.3.6|| tundaśokayoḥ parimṛjāpanudoḥ
||
||4.3.10|| surāsīdhvoḥ pibateḥ ||
||4.3.11|| hṛño 'j vayo'nudyamanayoḥ ||
||4.3.12|| āṅi tācchīlye||
||4.3.14|| dhṛñaḥ praharaṇe cādaṇḍasūtrayoḥ
||
||4.3.15||
dhanurdaṇḍatsarulāṅgalāṅkuśa yaṣṭi tomareṣu graher vā ||
||4.3.16|| stambakarṇayo ramijapoḥ ||
||4.3.17|| śaṃpūrvebhyaḥ saṃjñāyām ||
||4.3.18|| śīṅo 'dhikaraṇe ca ||
||4.3.20|| puro 'grato 'greṣu sarteḥ ||
||4.3.21|| pūrve kartari ||
||4.3.22|| kṛño hetutācchīlyānulomyeṣv
aśabdaślokakalahagāthāvairacāṭusūtramantrapadeṣu ||
||4.3.23|| tadādyādyantānanta kāra bahubāhvahardivāvibhāniśāprabhābhāścitrakartṛnāndīkiṃlipilivibalibhaktikṣetra jaṅgādhanuraruḥ saṅkhyāsu ca ||
||4.3.24|| bhṛtau karmaśabde ||
||4.3.25|| iḥ stambaśakṛtoḥ ||
||4.3.26|| harater dṛtināthayoḥ paśau
||
||4.3.27|| phalemalarajaḥsu graheḥ ||
||4.3.28|| devavātayor āpeḥ ||
||4.3.29|| ātmodarakukṣiṣu bhṛñaḥ khiḥ
||
||4.3.31|| śunīstanamuñjakūlāsyapuṣpeṣu
dheṭaḥ ||
||4.3.32|| nāḍīkaramuṣṭipāṇināsikāsu dhmaś
ca ||
||4.3.33|| vidhvarustileṣu tudaḥ ||
||4.3.34|| asūryograyor dṛśaḥ ||
||4.3.35|| lalāṭe tapaḥ ||
||4.3.36|| mitanakhaparimāṇeṣu pacaḥ ||
||4.3.37|| kūla udrujodvahoḥ ||
||4.3.38|| vahaṃlihābhraṃliha paraṃtaperaṃmadāś ca ||
||4.3.39|| vadeḥ khaḥ priyavaśayoḥ ||
||4.3.40|| sarvakūlābhrakarīṣeṣu kaṣaḥ
||
||4.3.41|| bhayartimegheṣu kṛñaḥ ||
||4.3.42|| kṣemapriyamadreṣv aṇ ca ||
||4.3.43|| bhāvakaraṇayos tv āśite bhuvaḥ
||
||4.3.44|| nāmni tṝbhṛvṛjidhāri tapidami sahāṃ saṃjñāyām ||
||4.3.46|| urovihāyasor uravihau ca ||
||4.3.47|| ḍo 'saṃjñāyām api ||
||4.3.48|| vihaṅgaturaṅgabhujaṅgāś ca
||
||4.3.49|| anyato 'pi ca ||
||4.3.50|| hanteḥ karmaṇy āśīrgatyoḥ ||
||4.3.51|| apāt kleśatamasoḥ ||
||4.3.52|| kumāraśīrṣayor ṇin ||
||4.3.53|| ṭag lakṣaṇe jāyāpatyoḥ ||
||4.3.54|| amanuṣyakartṛke 'pi ca ||
||4.3.55|| hasti bāhu kapāṭeṣu śaktau ||
||4.3.56|| pāṇighatāḍaghau śilpini ||
||4.3.57||
nagnapalitapriyāndhasthūlasubhagāḍhyeṣv abhūtatadbhāve kṛñaḥ khyuṭ karaṇe ||
||4.3.58|| bhuvaḥ khiṣṇukhukañau kartari
||
||4.3.60|| sahaś chandasi ||
||4.3.62|| anasi ḍaś ca ||
||4.3.63|| duhaḥ ko ghaś ca ||
||4.3.64|| viṭ kramigamikhanisanijanām
||
||4.3.65|| mantre
śvetavahukthaśaṃsapuroḍāśāvayajibhyo viṇ ||
||4.3.66|| āto mankvanibvanibvicaḥ ||
||4.3.67|| anyebhyo 'pi dṛśyante ||
||4.3.69|| vahe pañcamyāṃ bhraṃśeḥ ||
||4.3.70|| spṛśo 'nudake ||
||4.3.73|| ṛtvigdadhṛksragdiguṣṇihaś ca
||
||4.3.74||
satsūdviṣadruhaduhayujavidabhidachidajinīrājām upasarge 'pi ||
||4.3.75|| karmaṇy upamāne tyadādau dṛśaṣ
ṭaksakau ca ||
||4.3.76|| nāmny ajātau ṇinis tācchīlye
||
||4.3.77|| kartary upamāne ||
||4.3.78|| vratābhīkṣṇyayoś ca ||
||4.3.79|| manaḥ puṃvac cātra ||
||4.3.80|| khaś cātmane ||
||4.3.81|| karaṇe 'tīte yajaḥ ||
||4.3.82|| karmaṇi hanaḥ kutsāyām ||
||4.3.83|| kvib brahmabhrūṇavṛtreṣu ||
||4.3.84|| kṛñaḥ
supuṇyapāpakarmamantrapadeṣu ||
||4.3.87|| vikriya in kutsāyām ||
||4.3.88|| dṛśeḥ kvanip ||
||4.3.89|| saharājñor yudhaḥ ||
||4.3.91|| saptamīpañcamyante janer ḍaḥ
||
||4.3.92|| anyatrāpi ca ||
||4.3.94|| ṅvanip suyajoḥ ||
||4.3.95|| jīryater antṛn ||
[Caturthaḥ Pādaḥ]
||4.4.1|| kvansukānau parokṣāvac ca ||
||4.4.2|| vartamāne śantṛṅānaśāv
aprathamaikādhikaraṇāmantritayoḥ ||
||4.4.3|| lakṣaṇahetvoḥ kriyāyāḥ ||
||4.4.4|| vetteḥ śantur vansuḥ ||
||4.4.5|| āno 'trātmane ||
||4.4.7|| ān mo 'nta āne ||
||4.4.8|| pūṅyajoḥ śānaṅ ||
||4.4.9|| śaktivayastācchīlye ||
||4.4.10|| iṅdhāribhyāṃ śantṛṅṅ akṛcchre
||
||4.4.11|| dviṣaḥ śatrau ||
||4.4.12|| suño yajñasaṃyoge ||
||4.4.13|| arhaḥ praśaṃsāyām ||
||4.4.14|| tacchīlataddharmatatsādhukāriṣv
ā kveḥ ||
||4.4.16||
bhrājyalaṃkṛñbhūsahirucivṛtivṛdhicariprajanāpatrapenām iṣṇuc ||
||4.4.17|| madi patipacām udi
||
||4.4.18|| jibhuvoḥ snuk ||
||4.4.19|| glāmlāsthākṣipaci pari mṛjāṃ snuḥ ||
||4.4.20|| trasigṛdhidhṛṣikṣipāṃ knuḥ
||
||4.4.21|| śamām aṣṭānāṃ ghiniṇ ||
||4.4.22|| yuja bhajabhujadviṣadruha duha duṣāṅkrīḍa tyajānurudhāṅyamāṅyasa ranjābhyāṅhanāṃ ca ||
||4.4.23|| sami sṛjipṛci jvaritvarām ||
||4.4.24|| vau vicakattha sranbhu kaṣa laṣām ||
||4.4.25|| pre drumathavadavasa lapām ||
||4.4.26|| parau sṛdahoḥ ||
||4.4.27|| kṣiparaṭavadavādidevibhyo vuṇ ca
||
||4.4.28|| nindahiṃsakliśa khādāneka svaravināśivyābhāṣāsūyāṃ vuñ ||
||4.4.29|| devikruśoś copasarge ||
||4.4.30|| krudhimaṇḍicaliśabdārthebhyo yuḥ
||
||4.4.31|| rucādeś ca vyañjanādeḥ ||
||4.4.32||
jucaṃkramyadaṃdramyasṛgṛdhijvalaśuca laṣapatapadām ||
||4.4.33|| na yāntasūdadīpadīkṣām ||
||4.4.34||
śṝkamagamahanavṛṣabhūsthālaṣapatapadām ukañ ||
||4.4.35|| vṛṅbhikṣi luṇṭijalpi kuṭṭāṃ ṣākaḥ ||
||4.4.36|| pre jusuvor in ||
||4.4.37||
jīṇdṛkṣiviśriparibhūvamā bhyamāvyathāṃ ca ||
||4.4.38|| dayi pati gṛhispṛhi śraddhātandrānidrābhya āluḥ ||
||4.4.39|| śadisadidheḍdāsibhyo ruḥ ||
||4.4.40|| sradighasāṃ marak ||
||4.4.41|| midibhāsibhanjāṃ ghuraḥ ||
||4.4.42|| chidibhidividāṃ kuraḥ ||
||4.4.44|| cekrīyitāntānāṃ
yajijapidanśivadām ||
||4.4.45|| tasya lug aci ||
||4.4.46|| tato yāter varaḥ ||
||4.4.47|| kasipisibhāsīśasthāpramadāṃ ca
||
||4.4.48|| sṛjīṇnaśāṃ kvarap ||
||4.4.49|| gamas ta ca ||
||4.4.50|| dīpikampyajasihiṃsikamisminamāṃ
raḥ ||
||4.4.51|| sanantāśaṃsibhikṣām uḥ ||
||4.4.52|| vindvicchū ca ||
||4.4.53|| ādṛvarṇopadhālopināṃ kir dve ca
||
||4.4.54|| tṛṣi dhṛṣi svapāṃ najiṅ ||
||4.4.55|| śṝvandyor āruḥ ||
||4.4.56|| bhiyo ruglukau ca ||
||4.4.57|| kvib bhrājipṝ dhurvī bhāsām ||
||4.4.58|| dyutigamor dve ca ||
||4.4.59|| bhuvo ḍur viśaṃpreṣu ||
||4.4.60|| karmaṇi dheṭaḥ ṣṭran ||
||4.4.61||
nīdāpśasuyuyujastutudasisicamihapatadaṃśanahāṃ karaṇe ||
||4.4.62|| halaśūkarayoḥ puvaḥ ||
||4.4.63|| artilūdhūsūkhanisahicaribhya
itran ||
||4.4.64|| puvaḥ saṃjñāyām ||
||4.4.65|| ṛṣidevatayoḥ kartari ||
||4.4.66||
ñyanubandhamatibuddhipūjārthebhyaḥ ktaḥ ||
||4.4.67|| uṇādayo bhūte 'pi ||
||4.4.68|| bhaviṣyati gamyādayaḥ ||
||4.4.69|| vuṇtumau kriyāyāṃ kriyārthāyām
||
||4.4.70|| bhāvavācinaś ca ||
||4.4.71|| karmaṇi cāṇ ||
||4.4.72|| śantrānau syasaṃhitau śeṣe ca
||
[Pañcamaḥ Pādaḥ]
||4.5.1|| padarujaviśaspṛśocāṃ ghañ ||
||4.5.2|| sṛ sthiravyādhyoḥ ||
||4.5.4|| akartari ca kārake saṃjñāyām
||
||4.5.5|| sarvasmāt parimāṇe ||
||4.5.7|| upasarge ruvaḥ ||
||4.5.9|| yudruvor udi ca ||
||4.5.10|| śrinībhūbhyo 'nupasarge ||
||4.5.11|| kṣuśrubhyāṃ vau ||
||4.5.12|| straś ca prathane 'śabde ||
||4.5.13|| pre cāyajñe ||
||4.5.14|| chandonāmni ca ||
||4.5.15|| pre drustuśruvaḥ ||
||4.5.16|| niyo 'vodoḥ ||
||4.5.17|| nirabhyoḥ pūlvoḥ ||
||4.5.18|| yajñe sami stuvaḥ ||
||4.5.19|| unnyor giraḥ ||
||4.5.20|| kiro dhānye ||
||4.5.22|| udi śripuvoḥ ||
||4.5.24|| avanyor ākrośe ||
||4.5.25|| pre lipsāyām ||
||4.5.26|| sami muṣṭau ||
||4.5.27|| parau yajñe ||
||4.5.28|| vāve varṣapratibandhe ||
||4.5.31|| vṛṇoter ācchādane ||
||4.5.32|| āṅi rupluvoḥ ||
||4.5.33|| parau bhuvo 'vajñāne ||
||4.5.34|| ces tu hastādāne ||
||4.5.35|| śarīranivāsayoḥ kaś cādeḥ ||
||4.5.36|| saṃghe cānauttarādharye ||
||4.5.37|| parinyor nīṇor dyūtābhreṣayoḥ
||
||4.5.38|| vyupayoḥ śeteḥ paryāye ||
||4.5.39|| abhividhau bhāva inuṇ ||
||4.5.40|| karmavyatīhāre ṇac striyām
||
||4.5.41|| svaravṛdṛgamigrahām al ||
||4.5.42|| upasarge 'deḥ ||
||4.5.44|| madeḥ prasamor harṣe ||
||4.5.45|| vyadhajapoś cānupasarge ||
||4.5.46|| svanahasor vā ||
||4.5.47|| yamaḥ saṃnyupaviṣu ca ||
||4.5.48|| nau gadanadapaṭhasvanām ||
||4.5.49|| kvaṇo vīṇāyāṃ ca ||
||4.5.50|| paṇaḥ parimāṇe nityam ||
||4.5.51|| samudor ajaḥ paśuṣu ||
||4.5.52|| glaho 'kṣeṣu ||
||4.5.53|| sarteḥ prajane ||
||4.5.54|| hvo huś cābhyupaniviṣu ca ||
||4.5.56|| bhāve 'nupasargasya ||
||4.5.57|| hanter vadhiś ca ||
||4.5.58|| mūrtau ghaniś ca ||
||4.5.59|| prād gṛhaikadeśe ghañ ca ||
||4.5.60|| antarghanodghanau
deśātyādhānayoḥ ||
||4.5.61|| karaṇe 'yovidruṣu ||
||4.5.64|| samudor gaṇapraśaṃsayoḥ ||
||4.5.65|| upāt ka āśraye ||
||4.5.66|| stambe 'c ca ||
||4.5.67|| ṭvanubandhād athuḥ ||
||4.5.68|| ḍvanubandhāt trimak tena
nirvṛtte ||
||4.5.69|| yāci vichi prachi yaji svapirakṣi yatāṃ naṅ ||
||4.5.70|| upasarge daḥ kiḥ ||
||4.5.71|| karmaṇy adhikaraṇe ca ||
||4.5.72|| striyāṃ ktiḥ ||
||4.5.73|| sātihetiyūtijūtayaś ca ||
||4.5.74|| bhāve pacigāpāsthābhyaḥ ||
||4.5.75|| vrajyajoḥ kyap ||
||4.5.76|| samajāsa nisada nipati śīṅsuvidyaṭicarimanibhṛñiṇāṃ saṃjñāyām ||
||4.5.77|| kṛñaḥ śa ca ||
||4.5.78|| sarter yaś ca ||
||4.5.80|| śaṃsi pratyayād aḥ
||
||4.5.81|| guroś ca niṣṭhā seṭaḥ
||
||4.5.82|| ṣānubandhabhidādibhyas tv aṅ
||
||4.5.83|| bhīṣicintipūjikathi kumbi carcispṛhitolidolibhyaś ca ||
||4.5.84|| ātaś copasarge ||
||4.5.85|| īṣi śranthyāsi vandividikāritāntebhyo yuḥ ||
||4.5.86|| kīrtīṣoḥ ktiś ca ||
||4.5.87|| rogākhyāyāṃ vuñ ||
||4.5.88|| saṃjñāyāṃ ca ||
||4.5.89|| paryāyārharṇeṣu ca ||
||4.5.90|| praśnākhyānayor iñ ca vā ||
||4.5.91|| nañy any ākrośe ||
||4.5.92|| kṛtyayuṭo 'nyatrāpi ca ||
||4.5.93|| napuṃsake bhāve ktaḥ ||
||4.5.95|| karaṇādhikaraṇayoś ca ||
||4.5.96|| puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ ||
||4.5.97|| gocarasaṃcaravahavraja vyajakramāpaṇanigamāś ca ||
||4.5.98|| ave tṝstror ghañ ||
||4.5.99|| vyañjanāc ca ||
||4.5.100|| udaṅko 'nudake ||
||4.5.101|| jālam ānāyaḥ ||
||4.5.102|| īṣadduḥsuṣu
kṛcchrākṛcchrārtheṣu khal ||
||4.5.103|| kartṛkarmaṇoś ca bhūkṛñoḥ
||
||4.5.104|| ādbhyo yv adaridrāteḥ ||
||4.5.105|| śāsuyudhidṛśidhṛṣimṛṣāṃ vā
||
||4.5.106|| icchārtheṣv ekakartṛkeṣu tum
||
||4.5.107|| kālasamayavelā śaktyartheṣu ca ||
||4.5.108|| arhatau tṛc ||
||4.5.109|| śaki ca kṛtyāḥ ||
||4.5.110|| praiṣyātisargaprāptakāleṣu
||
||4.5.111|| āvaśyakādhamarṇayor ṇin ||
||4.5.112|| tikkṛtau saṃjñāyām āśiṣi
||
||4.5.113|| dhātusaṃbandhe pratyayāḥ
||
[Ṣaṣṭhaḥ Pādaḥ]
||4.6.1|| alaṃkhalvoḥ pratiṣedhayoḥ ktvā vā
||
||4.6.3|| ekakartṛkayoḥ pūrvakāle ||
||4.6.4|| parāvarayoge ca ||
||4.6.5|| ṇam cābhīkṣṇye dviś ca padam
||
||4.6.6|| vibhāṣāgreprathamapūrveṣu ||
||4.6.7|| karmaṇy ākrośe kṛñaḥ khamiñ ||
||4.6.9|| anyathaivaṃkathamitthaṃsu
siddhāpayogaś cet ||
||4.6.10|| yathātathayor asūyāprativacane
||
||4.6.11|| dṛśo ṇam sākalye ||
||4.6.12|| yāvati vindajīvoḥ ||
||4.6.13|| carmodarayoḥ pūreḥ ||
||4.6.14|| varṣapramāṇa ūlopaś ca vā ||
||4.6.15|| celārthe knopeḥ ||
||4.6.16|| nimūlasamūlayoḥ kaṣaḥ ||
||4.6.17|| śuṣkacūrṇarukṣeṣu piṣaḥ ||
||4.6.18|| jīve graheḥ ||*
||4.6.19|| akṛte kṛñaḥ ||
||4.6.20|| samūle hanteḥ ||
||4.6.22|| hastārthe grahavartivṛtām ||
||4.6.23|| svārthe puṣaḥ ||
||4.6.24|| snehane piṣaḥ ||
||4.6.25|| bandho 'dhikaraṇe ||
||4.6.26|| saṃjñāyāṃ ca ||
||4.6.27|| kartror jīvapuruṣayor
naśivahibhyām ||
||4.6.28|| ūrdhve śuṣipūroḥ ||
||4.6.29|| karmaṇi copamāne ||
||4.6.30|| kaṣādiṣu tair evānuprayogaḥ
||
||4.6.31|| tṛtīyāyām upadaṃśeḥ ||
||4.6.32|| hiṃsārthāc caikakarmakāt ||
||4.6.33|| saptamyāṃ ca pramāṇāsattyoḥ
||
||4.6.34|| upapīḍarudhakarṣaś ca ||
||4.6.35|| apādāne parīpsāyām ||
||4.6.36|| dvitīyāyāṃ ca ||
||4.6.37|| svāṅge 'dhruve ||
||4.6.38|| parikliśyamāne ca ||
||4.6.39|| viśipatipadiskandāṃ
vyāpyamānāsevyamānayoḥ ||
||4.6.40|| tṛṣyasvoḥ kriyāntare kāleṣu
||
||4.6.41|| nāmny ādiśigrahoḥ ||
||4.6.42|| kṛño 'vyaye 'yatheṣṭākhyāne ktvā
ca ||
||4.6.43|| tiryacy apavarge ||
||4.6.44|| svāṅge tasi ||
||4.6.45|| bhuvas tūṣṇīmi ca ||
||4.6.46|| kartari kṛtaḥ ||
||4.6.47|| bhāvakarmaṇoḥ kṛtyaktakhalarthāḥ
||
||4.6.48|| ādikarmaṇi ktaḥ kartari ca
||
||4.6.49|| gatyarthākarmaka śliṣaśīṅsthāsavasa janaruha jīryatibhyaś ca ||
||4.6.50|| dāśagoghnau sampradāne ||
||4.6.51|| bhīmādayo 'pādāne ||
||4.6.52|| tābhyām anyatroṇādayaḥ ||
||4.6.53|| kto 'dhikaraṇe
dhrauvyagatipratyavasānārthebhyaḥ ||
||4.6.54|| yuvujhām anākāntāḥ ||
||4.6.55|| samāse bhāviny anañaḥ ktvo yap
||
||4.6.56|| cajoḥ kagau dhuḍghānubandhayoḥ
||
||4.6.57|| nyaṅkvādīnāṃ haś ca ghaḥ ||
||4.6.58|| na kavargādivrajyajām ||
||4.6.59|| ghyaṇy āvaśyake ||
||4.6.60|| pravacarci ruciyāci tyajām ||
||4.6.61|| vaco 'śabde ||
||4.6.62|| niprābhyāṃ yujaḥ śakye ||
||4.6.64|| bhujanyubjau pāṇirogayoḥ ||
||4.6.65|| dṛgdṛśadṛkṣeṣu samānasya saḥ
||
||4.6.69|| ā sarvanāmnaḥ ||
||4.6.70|| viṣvagdevayoś cāntyasvarāder
adryañcatau kvau ||
||4.6.71|| sahasaṃtirasāṃ sadhrisamitirayaḥ
||
||4.6.72|| ruher dho vā ||
||4.6.73|| mo no dhātoḥ ||
||4.6.75|| svare dhātur anāt ||
||4.6.76|| artīṇghasaikasvarātām iḍ vansau
||
||4.6.77|| gamahanavidaviśadṛśāṃ vā ||
||4.6.78|| dāśvān sāhvān mīḍhvāṃś ca ||
||4.6.79|| na śryuvarṇavṝtāṃ kānubandhe
||
||4.6.80|| ghoṣavatyoś ca kṛti ||
||4.6.81|| veṣusahalubharuṣariṣāṃ ti ||
||4.6.82|| rudhādibhyaś ca ||
||4.6.83|| svaratisūtisūyaty ūdanubandhāt
||
||4.6.84|| udanubandha pūkliśāṃ
ktvi ||
||4.6.85|| jṝvraścor iṭ ||
||4.6.86|| lubho vimohane ||
||4.6.87|| kṣudhivasoś ca ||
||4.6.88|| niṣṭhāyāṃ ca ||
||4.6.89|| pūkliśor vā ||
||4.6.90|| na ḍīśvīdanubandhaveṭām
apatiniṣkuṣoḥ ||
||4.6.91|| ādanubandhāc ca ||
||4.6.92|| bhāvādikarmaṇor vā ||
||4.6.93||
kṣubhivāhisvanidhvaniphaṇikaṣighuṣāṃ kte neḍ
manthabhṛśamanastamo'nāyāsakṛcchrāviśabdaneṣu ||
||4.6.94|| lagnamliṣṭaviribdhāḥ
saktāvispaṣṭasvareṣu ||
||4.6.95|| parivṛḍhadṛḍhau prabhubalavatoḥ
||
||4.6.96|| sannivibhyo 'rdeḥ ||
||4.6.97|| sāmīpye 'bheḥ ||
||4.6.98|| vā ruṣyamatvarasaṅghuṣāsvanām
||
||4.6.99|| hṛṣer lomasu ||
||4.6.100||
dāntaśāntapūrṇadastaspaṣṭacchannajñaptāś cenantāḥ ||
||4.6.101|| rānniṣṭhāto no
'pṝmūrchimadikhyādhyābhyaḥ ||
||4.6.102|| dād dasya ca ||
||4.6.103|| āto 'ntassthāsaṃyuktāt ||
||4.6.104|| lvādyodanubandhāc ca ||
||4.6.105|| vraśceḥ ka ca ||
||4.6.106|| kṣer dīrghāt ||
||4.6.107|| śyo 'sparśe ||
||4.6.108|| anapādāne 'nceḥ ||
||4.6.109|| avijigīṣāyāṃ divaḥ ||
||4.6.110|| hrīghrātrondanudavindāṃ vā
||
||4.6.111|| kṣaiśuṣipacāṃ makavāḥ ||
||4.6.112|| vā prastyo maḥ ||
||4.6.113|| nirvāṇo 'vāte ||
||4.6.114|| bhittarṇavittāḥ
śakalādhamarṇa bhogeṣu ||
||4.6.115|| anupasargāt
phullakṣīvakṛśollāghāḥ ||
||4.6.116|| avarṇād ūṭo vṛddhiḥ ||