Transcription of MS Cambridge CUL Add.2491

Published in by in .

  • Siglum: C

  • C

śārīrasthānam

NC.3.4.3 garbhāvakrāṃtiśārī⸤rānaṃtaraṃ garbhavyākaraṇasyovitatvāt | vyākaraṇaṃ vikavaraṇaṃ | tat śukraśoṇitaṃ garbhāśayagataṃ prāṇināṃ garbhaḥ||Ltacca prāṇā na yeṣām eva bhāvānām anvayavyatirekābhyāṃ anvayavyatireki ca teṣv eva prīṇābhyāṃ paribhāṣayann āha ||⸤[agniroma ity ādi] agnīṣoma ity ādi ||2 kutaḥ punar ādāv evāgniḥ somādiprāṇavyākaraṇam ucyate | anaṃtaroktād garbhapratyaṃgaguṇāgaṇa⸤ vat teṣāṃm apy agnīṣomādīnāṃ gharmmāgharmmābhyām eva saṃyogayoḥ kṛtatvāt | tad evaṃ pāribhāṣikāmaś ca teṣu darśayituṃ śabdapu|⸤narāvarttinām iva eteṣāṃ prāṇa śabdo prayogavarttayati | manasiś ceti cakāra eṣām api śarīraguṇadoṣāṇām iva gharmmā⸤gharmma nimittatvaṃ samuccayāya | tatrānilajalānilabhūtānāṃ agnisomamarutāṃ devatārūpeṇādhiṣṭhitā doṣāḥ | ya⸤d āha || svayaṃbhūr eṣa bhavān vāyur ity abhiśabditaḥ | tathā sthity utpattivināśeṣu bhūtānām eṣa kāraṇam iti || tathā⸤hyudāryo bhaṃgavān agniḥ pācako 'nnasyahīśvaraḥ | tathā soma eva bhagavān śarīrāṃtargata āpyāyam iti iti | ta ete⸤svabhāvena praṇayaṃtīti prāṇaḥ | śārīrā doṣā vātādayaḥ | tadaiveteṣāṃ dhātutvam api dadhatīti kṛtvā tathā mano do⸤ṣāḥ satvād īni triṇi parasparopastaṃbhād ekībhūya prakṛti bhūtāni | praṇayaṃtīti prāṇāḥ | paṃceṃdriyāṇi karmmajāni⸤cakṣurādīni rūpādigrahaṇakarmmaṇā prāṇayaṃti | evaṃbhūtātmā kmmapuruṣo 'pi || aśeṣasya eva karmmarāśe caitanya Lheturiti | prāṇayaṃti na tu ca cetanādhātureva prāṇanaṃ bhūtānāṃ vakṣyati hi | tad eva cetanāvasthitam iti | atra hi ṣaḍ⸤ hetuka eva puruṣo 'dhikṛta iti satvād īnāṃ pṛthak nirdeśo nāsti | agniṣomānilāś ca tatra bhūtagrahaṇenaiva⸤ gṛhyaṃte | cetanāgrahaṇeṃdriyāṇi sāmarthyād āpannasamanaso 'vyatirekeṇa satvād īṃni ucyaṃte | tatra punareṣāṃ⸤caitanye pṛthakgrahaṇena cetanādhātutvaṃ bādhitaṃ | yathā taiṣāṃ cetutinādhātusamatvaṃ yathā pratyekakarmmanirdeśo⸤svayam eva ācāryo vakṣyati | evaṃ mānā'pi bhūtātmanaḥ śarīrāṃtagrahaṇamokṣaṇaheturiti tadapi prāṇayati ||⸤ tad eva sarva eva pratyekaṃ prāṇayaṃtīti | samudāyopy eṣāṃ vyavahāro lāghavārthaḥ paribhāṣitaḥ | jaḍas tu bhūtātma⸤śabdena na mano abhidhatte | mānāgrahaṇaṃ nādhīyate | tanna bhūtātmamanasorvyaktabhedāt | eṣāṃ ca prāṇatvaṃ pratyekaṃ⸤marmmanirddeśa eva pratipādatiṃ bhavam iti | bhavati cātra | cittavātādi satvād i bhūtātmeṃdriyapaṃcake | prāṇākhyaṃ⸤paryabhāṣīsma puraskṛtadvācatinā garbhasā kevalaṃ vāṃgapratyaṃgeṣu guṇāḥ | dharmmadharmmātmakāṃ prāṇeṣv api cetat sa⸤mucitaṃ | prāṇeṣv api | agnīṣomīyatvāt garbhasya prathamam agnīṣomo nirddiṣṭo | tatrāṣṭādhārādheyayor ādhāLdhārasya prābhāvā tu ārttavaprāgbhāvenāgneḥ pūrvanirddeśo 'lpā catvāra pūrvanipātena anaṃtaram agnīṣomādi | trayo⸤daśamāvidhaḥ |
NC.3.4.4 prāṇasadbhāva eva śukraśoṇitasya prāṇataḥ pariṇāmena tvagādi saṃbhava iti | anaṃtaraṃ tvagādi vyā⸤karaṇaṃ kurvvan āha | tasyā khalu śukraśoṇitasyetyādi | kṣīrasaṃtāni kāṣṭaṃ dṛṣṭāṃtena bahirvṛtti śukraśoṇita⸤sārārabdhatvaṃ tvacāṃ bodhayaṃti | teṣāṃ bahiḥsthitatvena pratyakṣatvāt prathamarasadhātū'dhiṣṭhānatvāc ca prathamaṃ vyāka⸤raṇaṃ | asāravyākaraṇaṃ vivṛṇvan āha || tāsām ity ādi | tāsām iti nirdhāraṇe ṣaṣṭhī sarvavarṇān rogādikān⸤chāyāmahābhūtapaṃcakena kṛtā paṃcavidhā || tad uktaṃ carake || evāmādīnāṃ paṃcapaṃcānāṃ chāyāvidhilakṣaṇā a⸤vabhāsinī ca mapāsyābhrājakānāgnikṛtaṃ paṃcavidhāṃ ca chāyām iti || carakāt prabhāpy avabhāsate | tatra chāyā ⸤prabhavayor viśeṣaḥ | prabhāvartmam ākramayati | cāyā tu vartmaprakāśinī | āsannālakṣate chāyābhāvikaṣṭāva⸤lakṣyate tasyāḥ pramāṇaṃ nirddiśan āha || sā vravīhir ity ādi || vrīhiratra yavaḥ | tānādhikārāt | yaduktaṃ ya⸤vāhyardvogradoṣṭa iti || pradhānakalpanayā gṛhītatvāt śūkadhānyānāṃ nānābhedena pramāṇāniyamāc ca ||L evaṃ dvitīyādiṣv api tāsāṃ saptānām api abhipretaṃ | mānaṃ pradeśāṃtaroditena saṃbaṃdhaṃ kurvvan āha || aṃguṣṭhodara⸤ mātra sārddhaṃ caturtha ca | carake tu kāyacikitsā siddhāṃtenaiva ṣāḍava tvacaḥ || atra śalyataṃtrasiddhāṃtena saptaiva⸤tvacāṃ ca yathoditaṃ mānaṃ māṃsaleṣu avakāśeṣu na punarasthipradhāneṣu lalāṭādiṣu | tad uktaṃ bhoje | māṃsale⸤ṣv avakāśeṣu yathāmānaṃ tvacāṃ mataṃ | lalāṭāṃguṣṭhagaṃḍeṣu kapāleṣu tathālpikāḥ | tvacapratyāsannatvekaḥ lābhā⸤gaṃ nirddiśan āha ||
NC.3.4.5 kalāḥ khalvapītyādi || kalāpi saptetyarthaḥ | tāsāṃ sāmānyena lakṣaṇaṃ | saṃkṣepeṇa darśayan āha ||⸤ dhātvāśayāṃtaramaryādāḥ dadhatīti dhātavaḥ rasaraktamāṃsādayaḥ | kaphapittapurīṣāny api svasthaṃ svakarmmaṇā dadhatī⸤ti kṛtvā |
NC.3.4.6-7 tāsāṃm antasthitatvenāpratyakṣāṇām asti pratyupamānaṃ pramāṇaṃ nirddiśan āha | yathāhītyādi | etena ka⸤lāsādhita pṛtha - - nādyupalaṃbhakāryeṇa viviktām avakalānām astitvaṃ sādhitaṃ bhavet | tāsām upaṣṭaṃbhakaṃ⸤nirddiśan āha || snāyubhiś ceti | ādikalābhāgāḥ kalāviśeṣāḥ bhūmibhāgavat | jarāyu ārttava ⸤syodaryānalapariṇāmena kṣīrasaṃtānivat avayavastenātatān śleṣmaṇāveṣṭitān dhātusaṃdhitvāt ||Lkalābhāgasya saṃdhiṣu śleṣmā atas tenāveṣṭitān |
NC.3.4.8 āsāṃ prathamā māṃsadharā | yayāghriyate māṃsaśirādayā |
NC.3.4.10 dvi⸤tīyā raktadharā | māṃsābhyaṃtaragatā | asyāṃ śoṇitaṃ māsābhyaṃtara sāmānyena tiṣṭhati viśeṣataḥ | punaḥ śirāsu |⸤yakṛtplīho ceti |
NC.3.4.12-13 tṛtīyā medodharā nāma | athetareṣu sarvveṣu saraktaṃ meda ucyate | iti | māṃsān niḥsṛtatvān me⸤dasaḥ raktatā | anye tu sneho medaścitāścita evaṃti | etena tṛtīyakalāyāṃ medomajjānoghriyata | iti prati⸤ pāditaṃ | etena sthānaikatvena majñaḥ pṛthak kalā nāsti | na cāpi medasaḥ pṛthak snehatā | paṃcasnehatvaprasaṃgāt |⸤vasānupṛthag eva majñaḥ | tābhyāṃ tasyāḥ pṛthak avasthānāt | vasāyās tu asthnibhyo baṃdir eva sthānaṃ saivocyate | va⸤āsati medomajñoḥ punarasthivivarāvasthānena sthānaikyād ekasnehakalpanaṃ | yehi snehaṃ majñatrayā dadato te⸤hyasthāny eva pūrṇṇāni tiktāthya snehaṃ gṛhnaṃti | na ca tatrāśakyatvāt trayor bhedaṃ kalpayaṃti || vasāsaṃgrāhiṇas tu vasāyā⸤bahiḥ sthita medaso durvijayabhajatvā tathā māṃsād eva ubhayor api saṃbhavatven ekaguṇatvāt || sāmānyena udarādi⸤sthita māsamedasor ubhayor api kvāthasnehaṃ vasām āhuḥ | ata eva atra kecid evaṃ paṭhaṃti || śuddhamāṃsasya yaḥ snehaḥLsā vasā parikīrttitā || tathetareṣu sarveṣu sneho medo vibhāvita iti || itareṣv iti | aśuddheṣu māṃseṣu dhātvaṃ⸤taropadhātumiśreṣṭity arthaḥ | bhavati cātra | asthimadhyasthito majjā medopyatr eva saṃsthitaṃ | tanmajjagrahaṇenaiva⸤ medasnehe pragṛhyate ||
NC.3.4.14-17 caturthī śleṣmadharā nāma aṃtaḥkoṣṭhe ity ādi | tatrāpy asyāḥ purīṣavadhāpyasti | tatraiva⸤ hi ravirbhāgaiḥ puṃktidṛśya purīṣatvāt sopy atra purīṣavibhāgo agnimārutakṛtaḥ | tatrāgnikṛto vivecaya⸤ti | ca rasadoṣamūtrapurīṣāṇīti vacanāt | koṣṭho vibhajati | tat koṣṭhāt pṛthak karoti | etāvān eva hi |⸤koṣṭhāt yāvad avadharavasyor dhvaṃ yāvad yakṛtplīhavyavachinna āmapakvādhāra ākrāṃto deśa iti pakvāśaya⸤stho bhavati || api prāyeṇa purīṣasya pakvāśayasthitatvāt tam eva arthaṃ ślokato darśayan āha || yakṛtaḥ sa⸤matādi yakṛdgrahaṇaṃ raktādhārasāmyena plīhopy upalakṣaṇaṃ | yakṛt samīpānāṃ ca yadāha | sthānāny āmāgnipakvā⸤nāṃ mūtrasya rudhirasya ca | hadaṃdukaḥ phuphusaś ca koṣṭhetyādi vidhīyate || atrāpy uṃdukagrahaṇena tat saṃbaṃdhāt⸤gudayor api grahaṇaṃ | carako koṣṭhāṃgeṣvevakṣudrāṃtrasthūlāṃtraüttaragudādharagudānāṃ pāṭhāt | tenoktaṃ yakṛLdādi vyavachinnaṃ | aṃtrovāpyadharagudaparyaṃtaṃ | koṣṭha tatsamāsṛtāṇyaṃtrāṇi sārddhaṃ trivyāmāni || udakasthaṃ vi⸤bhajate nirasyati vibhaktaṃ karoti śarīrāt | udakasya purīṣādhāreṣu aṃtreṣu prādhānyāt | ata eva carake |⸤uṃdukaḥ purīṣāṃtraśabdenoditaḥ | malaṃ purīṣaṃ | ata eva purīṣadhareti | viśeṣaṇam asyāḥ |
NC.3.4.18 ṣaṣṭhī pittadharā nāma | ⸤yā caturvidhaṃ catuḥprakāraṃ aśitādi bhedena āśayāt kaphāśayāt pracyutaṃ bhraṣṭaṃ pakvāśayopasthitaṃ pacyamā⸤ nāśayagataṃ || āmapakvāśayayor api sthānasyānyataravyapadeśaḥ | tathā hi carakaḥ || atrāmāśayo viśeṣeṇa⸤pittasthānaṃ tasyaiva pakvāśayaṃ vyapadeśo pi pakvāśayagate doṣe virekārthaṃ prayojayet || tatropasthitaṃḥ⸤prāptam āgatam annaṃ dhārayatīti | abhitaḥ sāmarthyataḥ ūrdhvam āmāśayepy adhaś ca pakvāśayepi pacati | param ayaṃ viśe⸤ṣaḥ | agner ūrdhvagatitvāt jvālāsadṛśair ūṣmabhiḥ kaphāśayekramrsamadhyam avapākaṃ karoti | pittāśaye tu pi⸤ttoṣmalakṣyāṇā vahniḥ atyusannam annaṃ vidhūmāṃgārajātam ivāṃśaśaktaṃ pacanīyaṃ || bhṛśaṃ pacati || pakvāśayo⸤ punar adhobhāgagataṃ kidṛm ūrdhvastho vahniḥ vaharagnir ivādhaḥ samīpasthaṃ pācyaṃ kiṃcid eva pacatiḥ | tam eva tāpaśoLṣalakṣaṇaṃ pākam anilopy upavṛṃhayati | tasyāpi śoṣakaratvāt | ata eva carakepy uktaṃ || śoṣyamāṇasya vahni⸤neti || ata eva hetor atrāpi śloke anilānilāśayaprāpakaṃ koṣṭhagrahaṇaṃ || śoṣitam iti viśeṣaṇaṃ prāye ⸤ṇa vātāśaye vātenaiva | āmapakvāśayayor hi viklitilakṣaṇasyaiva pākasya vidyamānatvāt || tad uktaṃ || samupa⸤klinnadhātvannam iti || āmāśayapākaprapāka iti | praśabdaḥ ādikarmmadyotanārtha kṛto pittāśaye tu || pacyamānasyeti | pakvā⸤śaye śoṣyamāṇasyetyarthaḥ || bhoje 'pi | āmāśayacyutaṃ hy annaṃ pakvāśayam upasthitāṃ tatrāpi pākaṃ prāpnoti mārutoṣmopa⸤ pāditaṃ ||
NC.3.4.19 etam evārthaṃ ślokena darśayannāha || aśitaṃ | khāditam ity ādi || yathākālaṃ kālān atikrameṇa dātīkṣṇamadhya⸤ maṃdāgniṣu māśadravyagurulaghuṣūcitakālānukrameṇa kālas tu varṣādikam abhinirvvarttayatīti carakavacanāt ||
NC.3.4.20-21 sapta⸤mī śukradharānāma śukrasya sarvāṃgavyāpitve upamānaṃ pramāṇaṃ darśayan āha || yathā payasītyādi || dṛṣṭāṃtadvayam atrṛcaṃ mṛ⸤duvegapuruṣagatavyāpārasya alpabāhulyasyasūcanaparaṃ ||
NC.3.4.22-23 tasyaidānīṃ sarvāṃgavyāpinā'pi harṣādibhiḥ viśiṣṭa⸤dehasamutthitasthāpita prakarṣavarttanaṃ darśayan āha || dvyaṃgula ity ādi | vāme tārapārśvadeśe mūtraśrotraṃ smṛtaṃ gataṃ | praLkarṣeṇa pravarttate | sarvāṃgeṣu punar apakarṣaṃ ca | vadaṃti | mūtraśrotrasyeva śukrapravṛttadvāreṇa ārttavam api strīṇāṃ⸤pravarttate |
NC.3.4.24 tasya ca sarvadaiva vidyamānatvepi yena hetunā garbhiṇyā ārttavaṃ na dṛśyate | taṃ darśayan āha || gṛhītaga⸤rbhāṇām ity ādi || adhaḥ pratihatam ity ādi || pravahacchalilam iva nāḍīnirodhenupacīyate copari | uparyupaca⸤yenā'paceti nirucyate | yoṣitaś ca enām amalām ity āhuḥ | śāstrarājarāyasaṃjñaṃ mūḍhagarbhakarmmaṇi | yadāha |⸤carakaḥ | jarāyu ca dehoparigataṃ garbhaśarīrāvaguṃṭhakaṃ kṣīrasaṃtānikā sadṛśaṃ | tathāmālākhyaṃ cobhayam evai⸤tat | ārttavajaṃ rasavahanāḍī ca garbhānābhināḍīsaṃbaddhā || tad uktaṃ bhoje || raktā jarāyur bhavati nāḍī caiva rasā⸤tmikā | sā nāḍī garbham āpnoti tayā garbhasya varttanaṃ || śeṣam aṃkasthānāpacitād anyāt nāḍīmukhaiḥ prattyāvṛtyā⸤āvṛttaṃ cordhvatam aāgataṃ payodharau ષ abhipratidahyate | payodharāyoṛ śukravahaśrotomūlatvāt śukravahārttavavaha⸤yoś ca śrotasor abhedāt | ārttavasya raktatvāt | garbhasya raktajāni koṣṭhāṃgāni kānicad iti nirddiśan āha ||
NC.3.4.25 ga⸤rbhasya khalvity ādi || śoṇitasya ca yatphenabhūtau avayavasṛjñā -hṛdayasya vāmapārśvavarttī phupphusaḥ phupphuṃḍaLiti prasiddhā | śoṇita malaja ity ādi || ikṣurasapākamalavat yaḥ śoṇitamalas tajjā uṃdukaḥ | pradoṣṭo'nnupra⸤deśaḥ | purīṣādhānaṃ uṃṇḍakaḥ |
NC.3.4.26-30 kṣudrāṃtragudavastisaṃbhavaṃ darśayan āha || asṛjaśleṣmaś cāpītyādi | kṣudrāṃtraguda⸤vastiślokābhone 'pi | bhṛśā eva jihvāsaṃbhavaṃ darśayan āha || atrāsyetyādi || garbhasya sarvapacyamānasya vāyu⸤nā tatreti tatreti hṛdaye prāṇāpānābhyāṃ muhurmuhur eva praśauttiṣṭhadbhyāṃ hṛdayasyeva ādhmānāt | parataṃtra pratyayācca⸤ tad uktaṃ hiraṇyākhyor ukmabaddhasya mānasya garbhasya hṛdi vāyunā | kapharaktaprasādena syāj jihvākapharaktaje⸤ti || pūrvoktadehadūṣyānuvṛtter anyānukteś ca | pūrvoktaparataṃtrobhayor eva uktatvāt | anye tu pa|ṭhaṃti | hṛdaye pa⸤cyamānānāṃ mādhmāpadrukmasākhāt | kaphaśoṇitamāsānāṃ sārājihvā prajāyate || atrāpi hṛdyādhmānāt pacyamānā⸤nāṃ kaphādīnām iti saṃbaṃdhaḥ | kecid atra koṣṭhāṃgajihvāprasaṃgena nāśāśrota|peśīśarādyāśaya vṛkkavṛṣaṇānāṃ he⸤tum utpattiṃ ca paṭhaṃti || tannātiprasiddhaṃ ||
NC.3.4.31-32 śoṇitakaphaprasādajaṃ hṛdayaṃ || tasya hṛdayasyā'dho vā majjātaḥ plīhā pupphu⸤ saś ca dakṣiṇato yakṛtkloma ca || klomaḥ varṣabhūmiḥ | tadviśeṣeṇa cetanāsthānaṃ | caitanyāspadaṃ || sāmānyena sakaLlam eva śarīraṃ cetanāsthānaṃ || tad uktaṃ carake || vedanānām adhiṣṭhānaṃ manodehaś ca seṃdriyaḥ | keśalomanakhāgrāṃ⸤taṃ maladravaguṇair vinā iti || cetanādhātu sahacaritaṃ mānā'pi rajastamo doṣaṃ hṛdi viśeṣeṇa tat punaruṇatvā⸤t | āśugamity anenaiva saphalaśarīragatam api mano viśeṣeṇa hṛdayagataṃ | uktaṃ hi prāk || tadāśrayāśrayā hi dha⸤manyaḥ prāṇavahāḥ prāṇeṣv iṃdrayamanorajastamasāṃ pāṭhāt || tamasā hṛdayāvaraṇe citteṃdriyavaha dhamanīti rodhāt || ⸤tamo mohena cakṣurādi grāhyarūpādīnāṃ pratijñābhāvaḥ | tathaivāṃtarmmano vahaśrotasāṃ ca tamovaraṇāt manasaḥ⸤sukhaduḥkhādi jñānābhāvaś ca | yathātra suptasya svapnajñānaṃ tathottaratra vakṣyatīti || tad uktaṃ carake || yadā tu manasaḥ⸤klāṃte karmmātmanaḥ klamānvitāḥ | viṣayebhyo nivarttaṃte tadā svapiti mānavaḥ | cittādikaraṇānāṃ viśeṣamayo⸤gaṃ ca karmmapuruṣacaitanyaṃ anuvarttate iti || anekaśo vyākhyātaṃ tad uktaṃ carake | ātmanaḥ karaṇair yāgāt ||⸤jñānaṃ tasya pravarttate | karaṇānāṃ ca vaimalyād ayogād vā na varttate || iti || idānīṃ niśānidrāyāḥ bhāvahetuṃ⸤darśayan āha || asmiṃs tu tamasāvṛte ity ādi || anāvṛte punaḥ pravarttaṃte tasyaiva hṛdayasyākāraṃ da'' rśayan āha ||Lpuṃḍarīkasamam ity ādi || jāgrato vikaśaty ahni svapne naktaṃ ca mīlati | svabhāvakṛtamasya naktaṃ svapne mīlanaṃ | viparya⸤ye prabodha iti |
NC.3.4.33 prākṛtā me nidrāṃ darśayan āha || nidrāṃ tu vaiṣṇavīm ity ādi | viṣṇor iyaṃ vaiṣṇavī yā sā loke nāmavi⸤śeṣeṇās te pāpmeti | sā hi cetaso vivekaṃ prabodhaṃ nirasya svāpakṛtam iva prabodhaṃ dadhātīti | sā iyaṃ janmapra⸤bhṛti spṛśaṃtī janmabhūtāpi yāvajjīvam evās te | tenaivam aviṣayacikitsitasya prakṛtibhūtatvāt janmakā⸤lajā nidrām abhidhāya maraṇakālajāṃ nidrāṃ prākṛtām eva nirddiśan āha || tatra yadetyādi || anabodhinītija⸤jaḍaḥ | avabodho 'navabodhaḥ | sa yasyāstīti nity ayoge matvarthīyaḥ | saṃjñāvahāni cetanādhātukṛt samyak⸤ jātavahāni badhnāni prāṇādi vahāni sakalāni śrotāṃsi | kaphaḥ prabalatamaś ca tatas tena prabalatamaskṛte⸤cetanā śrotāni vahanirodhāt | punaraprabodhinī sānijā etās tisraḥ | tatrāsāṃ sāmānya saṃprāpti vātha mana⸤saḥ śarīradoṣasya hīti prācīna ekā niśā nidrā | tathāpare maraṇajanmakālabhaved veprakṛtyau svabhāvabhūtatvā| ⸤d āsām iti | niśā janmamaraṇakālabhāvena tisro nirddiśya manasoha rūpatvāt nidrāyāḥ pratyāsatyāsanneḥ pūrvaṃLmanodoṣaprakṛtividroṣaṃ nirddiśan āha || tatra tamoyaṣṭīnām ity ādi..nā manasā mano doṣeṇa hi hṛdayaśa⸤kalasyava klamevamālanaṃ || tataḥ svāpas tatraiva tamo bhūyiṣṭhānāṃ punaraha svapīti bhūyo nidrāvidhiḥ | rajobhūyiṣṭhā⸤nām animittaṃ | rajaś calatvena kadācid ahaḥsu niśāsu vā bhavati | na bhavati | ceti madhyanidrāvadhiḥ | satvabhūyiṣṭhānām a ⸤rddharātro pūrvasmin veti | kṣīṇatamasastvāddoṣālpatā ity arthaḥ | na punar arddharātra eva | tatra pittasyoktadadyena satve kadyena satvo⸤drekena prabodhaḥ | tad evaṃ pūrvābhis tisṛbhiḥ saha ṣaḍapy ete prākṛtasvabhāvabhūtāt apratīkārā vā yogābhyāsena |⸤satvāvayavena vā pratīkārāḥ | śarīradevaprakṛtau kaphād eva paraṃ nidrā śleṣmatamobhava iti | vacanāt | tatra vṛddhāt kaphā⸤ t nidrātiyogaḥ | tatraiva nidrātiyoge vamanā ca pīḍā kṣetānīti || vātaprakṛtau bhujagarūkṣa iti | evaṃ pittakṛtā ca⸤pittai | tad uktaṃ nidrānāśā'nilātpittādibhiḥ prakṛtibhūtāpīyaṃ yāpyā || yad āha carakaḥ | samapittānilakaphā | ke⸤cid garbhādimānavāḥ | dṛśyaṃte vātalāḥ kecit pittalā śleṣmalās tathā || teṣām anāturāḥ sarve vātalādyāḥ sadā⸤turāḥ | doṣā tu śayitā hyeṣāṃ doṣaprakṛtir ucyate | viparītaguṇas teṣāṃ svasvavṛtter vidhirhitaḥ | iti prakṛteLr anyatra vikṛti vātādidoṣakṛtā vaikārikīnāṃ nirddiśan āha || kṣīṇāśleṣmaṇām ity ādi | sāmarthyād adhikapittānāṃ⸤ matigamyate | yadāha carakaḥ | vātapitte kaphe caiva kṣīṇalakṣaṇam ucyate | karmmaṇaḥ prākṛtādvātivṛddhiś cāpi vi⸤rodhinām iti | yadi etena nidrānāśo 'nilātpittādity apyanulomino bhavati | mānā'bhighātāt ceti cakāre⸤ṇābhighātajo 'pi nidrānāśaḥ samuccinoti | ete eva paṃcavikṛtibhāvāḥ | etāsām evopariṣṭāccikitsitaṃ ||
NC.3.4.34-35 e⸤vam evārthe ślokena dṛḍhayannāha || hṛdayaṃ cetanāsthānam ity ādi | dihenaṃ karmmapuruṣaṃ śrameṇa tamaḥ saṃbhavādatri⸤ vathamajāthavarudhyate | tatra bhāvahetuṃ darśayannāha || nidrāhetur ity ādi | nidrāmanodoṣalakṣaṇāyās tamo⸤hetuḥ tasyācarakatvāt | prabodhanasya punariṃdriyāṇāṃ rūpādi prakāśalakṣaṇasya hetuḥ satvaṃ tasya prakāśakatvā⸤t | svabhāvo hetu nidrā prabodhayor iti | -yaḥ | tasya svabhāvasyāhetutvāt | tamaḥ satvayor anidrāprabodhayoḥ sva⸤ bhāvenaiva hetutvaṃ |
NC.3.4.36 yataḥ na tu nidrātamo bhāvaivoktā tat kiṃ punaruktenā ucyate | bodhahetusatvaprasaṃgena atha⸤vā nidrāyāḥ svabhāvena tama evopavādakam ity etad artham anubodhyabhāvaḥ | svāpasvāpābhāvo bodhaḥ | tatkathaṃ svaLpnasya svapnāvabodho bhavatītyāha | pūrvadehānubhūtāṃ stvity ādi || tūgātmā bhūtair upalakṣitaḥ | karmmapuruṣaḥ sva⸤pataḥ svapnagato yadā viṣayān sukhaduḥkheti cittena śoṣyataḥ smṛtaḥ | kathaṃ punararthānidrayā grāhyāt gṛhṇā⸤tītyāha || manaseti manas tu sarvadevasaṃbhavāt | sadā svapnadarśanaprasaṃga ity āha || rajoyukteneti rajasā saha⸤yogaṃ gatena rajasā pravarttate artheṣu manasaḥ pravarttitatvāt | tamasā rūpamohasya yoge 'pi ajñānāt | na ta⸤moyuktena nāpi satvayuktena manasaḥ satvayoge prabodhāt | mano hi purovartti sadvas tu gṛhṇāti | svapne kimasa⸤dvas tu gṛhṇātītyāha || anubhūtānīti | dṛṣṭā śrutānubhūtānāṃ smaraṇena purovarttibhūtānāṃ mivagrahaṇam ity arthaḥ ||⸤etā dehānubhūtagaganatalagamanādi rūpasya parigrahārthaṃ | pūrvadeheti viśeṣaṇaṃ | yaccapyanena bhūtātmanā iha⸤dehe gaganatalagamanādijñānabhūtaṃ tathāpi niravadhisaṃsaraṇe aparamitayāramaradaity ādiṣu tadarpyanenā⸤nubhūtam ity arthaḥ |
NC.3.4.37 nirvikāraḥ ka katham ātmāsvapatītyāha | karaṇānāṃ tu vaikalyādity ādi. kenākaraṇānāṃ vaika⸤lyādity ādi | tamaseti atisarvato bahiraṃtaś ca | tadvad iṃdriyāṇāṃ viṣayaṃ bhūterthe aṃtarmmanorthe 'pi sukhaduḥkhādauLasvapne ity upacāraḥ | karaṇadharmmānuvṛtte caitanyamātmanaḥ | tad uktaṃ carake | ātmājñeḥ karaṇaiḥ yogāt jñānaṃ tasya pravarttate ||
iṃ⸤driyāṇāṃ ca vaikalyāt ayogādvā na varttate |
NC.3.4.38 tatra sthāpasthadivādi prāptasya niṣedhaṃ darśayannāha || sarvarttuṣu ity ādi | niṣi⸤ddhastuti | smṛtiṣu | tasya niṣiddhācaraṇe dṛṣṭāṃta dṛṣṭadoṣaṃ punaḥ paścād vakṣyati | tatra niṣiddhasyāpyamrasya kāle pātre ca ⸤prāyaścittādiṣv anapratiṣedho bālādiṣu tatra bālasya sātmyatvāt | dṛṣṭena doṣaḥ | tatra adṛṣṭeḥ smṛtidṛṣṭe vā niṣe⸤dhāt | evaṃvidhādiṣv api dhātupṛṣṭibalakāraṇatvāt | dṛṣṭedṛṣṭepi vyādhitasya nity ākaraṇavadadoṣaḥ | tatra nity age kā⸤le grīṣme niṣedha | bālādiṣu punarāvasthikakāla iti yānādibhiḥ | sahasrāṃtaśabdaḥ pratyekam abhisaṃbadhyate | eṣā⸤ matha bhuktavatāṃ tathā medaprabhṛtibhiḥ kṣīṇānāṃ tatra mārutena kṣīṇo mārutavṛddhikarśitaḥ | ajīrṇṇito divāsvā⸤pat | agnivṛddher avidāhor apānasya tataḥ pittakaphayor akopaḥ | muhṛtaṃ nālikādvayaṃ | jāgaraṇakālād arddham arddhā⸤gavāpratiṣedho 'dhikasu niṣiddha eva | dṛṣṭādṛṣṭadoṣakaratvāt | tatra kālenāpi svabhāvaḥ kiṃ syāktasyopādita⸤tvāt | ardram eva kālasvāpaḥ | kutaḥ kāraṇaṃ divā na svapyād iti | divā hi svapnapradhāne prakāśakāle nidrāmohaLsvabhāvā vikārāc ceti dvā svapyāt | tatra svapatāṃ mānaśārīradoṣadvayaṃ nirddiśan āha || tatra svapatām ity ādi | a⸤dharmmo mānasastamohalakṣaṇakṛtaḥ śārīraś ca sarvadoṣaprakopaḥ | tatra kaphapittaprakopo 'navidāhāt | vātako⸤paś ca srato 'varodhena mārgrāvaraṇajaḥ | tathā rātrijāgaraṇam api doṣaṃ darśayan āha || rātrāvapītyādi || vātā |⸤dinimittā ity anena manodoṣajo dharmmo nirastaḥ |
NC.3.4.39-40 na jāgṛyād rātrau iti nidrāvidhiḥ | divāsvapnaṃ ca varjjayet ||⸤ditiniṣedham iti parimitaṃ nādhikaṃ na conam iti | anūnādhikaḥ svapnaphalaṃ darśayan āha | tathā hy arogaḥ sumanā⸤ity ādi | anūnādhikasvapnena avidyamānā vidyamānavātapittakapharogaḥ | sumanā iti || manovikārābhā⸤vaḥ || nātisthūlakṛśa iti samadehaḥ samasvapnatvāt | śrīmān iti || varṇānvitatvāt || kāṃtimān balavaṃśaktivyāyā⸤ magamyād adhaḥ śuddhayo-tastvāt | tatra sthūlasyāvṛtvaṃ | medasā śukravahaśroto 'varodhāt || atikṛśasya kṣīṇa|⸤sya śukratvād eva samāśanajīvanaṃ samadhātutvāt samāyurmānuṣapṛṣatyāḥ |
NC.3.4.41-46 tatra jāgaraṇasvāpayoḥ sātmībhūte|⸤pi adoṣaṃ darśayan āha || divā cetyādi || etena dṛṣṭasyālābhe manastāpe iṣṭalābhavidhānaṃ | aniṣṭālābhajeLpunaraniṣṭāpanayaṃ | cikitsitam uktaṃ | evaṃ mahācārakramadoṣam api apekṣya yathā nidānaṃ pratyanīkam ācaraṇīyaṃ | ⸤drākṣārasādīnāṃ naktam upāyogena kaphakṣayādijātāṃ kaphābhivṛddhiḥ |
NC.3.4.56 vihitasyāpi rātrisvāpasya kvacinniṣedhaṃ ||⸤tathā divāsvapnasyāpi niṣiddhasya kvacidvidhaṃ darśayan āha || mūrchāpittetyādi | bhramaścakragatasyeva | uktāpi nidrāta⸤masā manodoṣeṇa mūrchādiprasaṃgena | śarīradoṣeṇāpi punarabhihiteti hetunā uktā yāstaṃdrāyāḥ staṃdrāyāsva⸤lakṣaṇaṃ nirddiśan āha || iṃdriyārtheṣv asaṃprāptir ity ādi | taṃdrālakṣaṇaprasaṃgena kecit klamālasyādīnām api lakṣa⸤ṇaṃ paṭhaṃti | tanna teṣāṃ asūtritvāt |
NC.3.4.57 garbhasya vṛddho dvitīyam api hetuṃ nirddiśan āha | rasanimittā māturiti | viśeṣa|⸤garbhasyāśayādhmānanimittāt kathaṃ vakṣyamāṇenānilānalakṛtena garbhaśrotasāṃdhmānenābhino viśālabhūrtvata ⸤tvāt | mātrārasaparivarddhitamāsādyuchvāsaḥ | tad uktaṃ || ākāśaṃ vivarddhayati |
NC.3.4.58-59 atra śrotasā nevādhmānasaṃprāptiṃ darśa⸤yan āha || tasyāṃtareṇetyādi | tasya garbhasyanābher mmadhye agnisthānaṃ niścitaṃ | na trayotistho vāyurādhmāpayati | te⸤na dyotiḥ sthānādhmānena madhyaśroto vṛddho kathaṃ sarvato vṛddhir ity āha || kraṣmaṇo sahitaścetyādi | yathā yathā |Ldārayati | arddham adhas tiryak tathā tathā varddhayati | yathā krameṇa dāraṇāt yathā krameṇa varddhanam ity arthaḥ || tad evam a⸤dhorddhvatiryag varddhanam ity arthaḥ | yadi sarvato varddhate |
NC.3.4.60 tatra kimastarada mātrādṛṣṭa na varddhana ity āha | dṛṣṭiś cetyā⸤di dhruvāṇi nityaṃ niyatamānāni |
NC.3.4.61 śarīravṛddhyā cāpi kasyacid avayavasya vṛddhiṃ pratipādya śarīrakṣayepi kasya⸤ cid evābhivṛddhiṃ kṛtā iti | pṛṣṭa āha || svabhāvam iti svabhāvaṃ | prakṛtihetuṃ kṛtvā svabhāvahetutetyarthaḥ |
NC.3.4.62 prakriya⸤te janyate aānayeti prakṛtiḥ | hetusvabhāvānayor yadehakṣaye 'nayor abhivṛddhiriti prakṛtisaṃyogena anyad a⸤pi prākṛtaṃ darśayan āha || tisraḥ prakṛtaya ity ādi || pratyekadoṣanimittāś catasro vakṣyaṃte | prakṛtisamasamavāya⸤nyāyena | samudāyibhyo 'nanyasamudāya iti avirodhāt ||
NC.3.4.63 tāsāṃ vātādibhedena lakṣaṇaṃ darśayan āha || śukra⸤ śoṇitasaṃyoga ity ādi || tatra svabhāvataḥ śuddhaṃ bījaṃ karmmaṇā vāsamudānugarbhaṃ niṣpādayati | anilādidoṣadu⸤ṣṭaṃ garbhajananāya nālam iti || śukraśoṇitaśuddhāvuktaṃ || tat katham utkaṭena doṣeṇa prakṛtir ity ucyate | na hi sa ⸤rvam eva bījadūṣaṇaṃ | sadṛśaśaktikaṃ sakalam avayavagataṃ vā kiṃ tarhi kāraṇānāṃ saṃkhyāmanānurūpacayena nāLnāvidha balaṃ ca prasavāveṣayāṃcāvayavasakalaśarīragataṃ tatrālpaṃ sakalāṃ gamanavayavagataṃ bahu vā garbhapratibaddhā ⸤karaṇāyanālaṃ jātyaṃdhamūkāde garbhasya darśanāt | nāvayavagatadoṣeṇa garbhapratibaṃdhaḥ | madhumehiṣu sarvāṃga⸤gatadoṣadūṣitadhātuṣu garbhadarśanāt | na sakala śarīragatālpadoṣeṇāpi | tad uktaṃ carake | yasya yasya hy aṃ⸤gāvayavasya bījabhāgo duṣṭo bhavati | tasya tasyaivāṃgāvayavasyopataptiḥ | tatra sakalāṃgagatān mahato doṣadū⸤ṣaṇād bījasya garbhāsaṃbhava eva | sakalabījabhāgavātāt tu mahatodoṣāt ṣaṃḍhaṃ | śukraṃ svabhāvakarmmabhyāṃ vātādau⸤duṣṭamānasaḥ dṛṣṭaṃ bījārthakṛd bījaṃ tatra prakṛtiruttaraṃ tatra śukraśoṇita iti vacanāt | kṛtādidoṣavacanā⸤c ca | dehaprakṛtiriyaṃ | tatraiva pāṃcabhautikabījātmanāṃ paṃcānāṃ mahābhūtānāṃ saṃyogasatvād ibhiḥ utkaṭai⸤rmmanodoṣaiḥ mānasīprakṛtiḥ | sā ca brahmādi satvabhedena ṣoḍaśavidhā vakṣyate 'traiva | bhavati cātra | dvidhā kā⸤yamanodoṣaiḥ prakṛtiḥ kāyamānasī | tatra vātādijā kāye citte satvād isaṃbhavā |
NC.3.4.64-67 tatra vātādiprakṛter vikārā⸤kārayor bhedena bhinnaṃ svalakṣaṇaṃ nirddiśan āha || tatra vātaprakṛtir ity ādi | durbhago 'manoramākāramākāra: jāL garūkatvād i yo vihārāḥ sphuṭitakaracaraṇādayaḥ ākārāḥ krodhīhiṃsanaśīladaṃtanakhādīn krodhādaśana|⸤daśaśīla ākṛtiriti ધૃતિર્યમાત્મિકાસાdhṛtiryamātmikā sā'vidyamānā yasya sa tathā dhamanīcitaḥ dhamanīśabdaḥ sādṛśyāt sthirādiṣu varttate ||⸤tena śirāsnāyudhamanīcitaḥ aṭanogamanaśīlaḥ | tena kāyā navasthitiruktā || anavasthitātmeti caṃcalamana||⸤anena māno 'navasthānaṃ | pralāpītyanena asaṃbaṃdhavākyaśīlatvena vacanānavasthānaṃ ca | vāyor viyadgāimatvalāghavaṃ⸤ca latābhiḥ vātaprakṛteḥ | svapne viyadgājāmitvaṃ saṃbhrameṇa || tāratamyeṇa avyavasthitam iti | asthitim iti | anava⸤sthitabuddhiniyatasya caṃcalacittatvāt stokaratādisaṃcaya | kāyādyanavasthiteḥ | ajīna anavasthānāt pitta⸤prakṛtiḥ ||
NC.3.4.68-71 punaḥ svedaprakṣaraṇaśīlaḥ | durgraṃdhiḥ pittasya pūtitvāt || tāmraśabdena saha nakhādayaḥ pāṇitalāṃtāḥ⸤pratyekam abhisaṃbadhyaṃte | medhāvītyādinā cittaprakṛter dharmmaḥ | svapne vigṛhyāvaktāprāyeṇa paṭhanāt | prativaca⸤naśīlaḥ || saṃbaṃdhārthakaṃ vādinānukūlaṃ vadatīti vāci prakṛtidharmaḥ || svapnepi pittadharmmabhāvitamanāḥ kaḥ kā⸤dīnyeva pittapītavarṇānyapi paśyati | pittasya satvabahulatvāt || bhayāsthānena praṇatiṃ gachati | apra geteṣu sāṃtvanāLdikādānaśīlaḥ|1 ma vyathitāsya gatiriti |vyathitasukhaṃ samukhaṃ pākatvāt | dhāvanakteśāsatvāt | pīḍāvahagamanaḥ | pittakṛta⸤ maṃgīkṛtaṃ prakṛtisvarūpaṃ yasya sa tathā ||
NC.3.4.72-76 śleṣmaprakṛti dūrvvādīnāmanyatamavarṇaḥ || ārdramaśuṣkamariṣṭakaḥ kṛṣṇava⸤rṇaphalaṃ | ādraśarakāṃḍamādraśarapapartha ||subhago manoramākāraḥ | ata eva priyadarśanaḥ | sumadhurapriyaḥ | a⸤mlādi paṃcarasapriyaḥ || śleṣmaṇo mādhuryāt | kaṭukādīni kāmayate | evaṃ vātaprakṛtiravdhaṃ | pittaprakṛtimadhuraṃ ||⸤kṛtajñaḥ cetaso dhairyatvāt na smarati | dhṛtimān vidhṛtimanasā niyamātmikā nityaṃ laghuktāḥ | nity ayogena⸤matvarthīyaḥ | sahiṣṇuḥ sahanaśīlaḥ | alolupo alubdhaḥ | dhanavān dhanavānyuktaḥ balavānubhaya ca lakṣaṇa balayu⸤ktaḥ | ujaso yogāt śāraṇagrahaṇaśīlaḥ | ciragrāhī dṛḍhavairo.gṛhītaṃ na tyajati | kepi varṇādayaḥ kāyaguṇāḥ |⸤amadhurapriyatvād ayaś cittaguṇāḥ | lakṣmīvān prasannakāṃtimān mṛdaṃgo maddalaḥ | ghoṣo bhāṣaṇaṃ | raktāṃte netre⸤ yasya | śobhanaṃ viviktaṃ gātraṃ yasya sa tathā | snigdhachāyaḥ | apāṃ snehaguṇatvāt | satvaguṇopapannaḥ | apāne sa⸤tvabāhulyāt | ata eva kleśakṣamaḥ | gurūṇāṃ pūjayitā | dhārmmikasya satvaguṇatvāt | satvaguṇopapannaḥ | apāLne satvabāhulyāt | ata eva kleśakṣamaḥ | gurūṇāṃ pūjayitā | dhārmmikasya satvaguṇatvāt || saṃsargasannipātapra⸤kṛtiṃ darśayan āha || dṛśyate prakṛtau ity ādi || etac ca āraṃbhadoṣam adhikṛtya punarddoṣam iti | vistā⸤ reṇa prāgeva vyākhyātaṃ | tanmātradoṣāraṃbheṇa svabhāvabhūtena dehinaṃ bādhyate | sphuṭitakaracaraṇādikena do⸤ṣeṇa | tathā svedadaurgraṃdhyādi hetujaḥ vātādibhir ebhiḥ kiṃcid bādhyate | etena prakṛtiṣv api nityaṃ manāgāturyama⸤stīti abhihitaṃ | tato jātastajjāta ity anena hetuvacanaḥ prakṛtiśabdo darśitaḥ | tad uktaṃ aśvavaidyake⸤ sarvaprāṇabhṛto haṃti nūnaṃ kāyagataṃ viṣaṃ | tasmiṃś ca saṃcayetāta dṛśyaṃte kṛmayo yathā | tathāviṣasamo do⸤ṣaprakṛtirnnātibādhate | kiṃcit tu bādhate eva | sā tu pratyanīkāhāreṇa nityaṃ pratikāryāt tad uktaṃ vṛddhakāśya⸤ pe || svadoṣa svamanācārā nṛṇāṃ prakṛtayo matāḥ || taṃ paṃcamahābhūtaprabhāvāṃ kecidāhuḥ || na sarve tatra vātapi⸤ttakaphais tisraḥ | anilānilajalānāṃ trayāṇāṃ bhūtānāṃ tisro nirddeśyānukta śeṣabhūtadvayasya prakṛter lakṣaṇaṃLnirddiśan āha || sthiravipulaśarīra ity ādi || pṛthivyāḥ sthairyād vaipulyāc ca | kṣamāvān iti | nity akṣamī nity āyā⸤ matvarthīyaḥ | etad api pṛthivyāḥ sarvaṃ sahatvāt | nāmabhaḥ 2nāsukhair mmahadbhir iti |
NC.3.4.81-87 ākāśasya vivekamahatve 'rthe guṇayogāt ||⸤satvād i guṇatodena tu cittaprakṛtinirddiśan āha || śaucamāstikyam ity ādi | brahmakāyalakṣaṇaṃ | brahmasatvenotyā ⸤di tasya kāmayasya | etena satvakāyayor nnityam anyānyāvidhāyitvam uktaṃ | śauryam ity ādi | māheṃdrakāyalakṣaṇaṃ ⸤sahiṣṇutety ādi vāruṇakāyalakṣaṇaṃ | madhyastham ity ādi kauverakāyalakṣaṇaṃ | mahac ca prabhavaśaktiḥ prajo|⸤tyānasāmarthyā || kuverasatvānaṃtaraṃ yāmyasatve vaktavye gaṃdharvasatvābhidhānaṃ | gaṃdharvasatvaṃ yakṣasadṛśaṃ yakṣasa⸤tvadyotanārthaṃ | prāptakārītyādinā yāmyaṃ satvaṃ brahmacaryam ity ādinā ṛṣisatvaṃ | evaṃ brāhmyamāheṃdravāruṇā⸤kauveragaṃdharvayāmyaṛṣisatvabhedena saptasātvikā bhedāḥ || śuddhasatvāḥ |
NC.3.4.88-93 teṣv api brāhmyaṃ śuddhatamaṃ | aiśva⸤ryavaṃtam ity ādi || āsuraṃ satvaṃ raudraṃ tīkṣṇaṃ | astīyakaṃ guṇeṣu matsaraṃ | eṣadhikaṃṭhabharaṃ | ekāṃtagrāhitetyā⸤di rākṣasaṃ satvalakṣaṇaṃ | ekāṃtagrāhitā niyamena gṛhītā yogaśīlatāḥ | utsṛṣṭā hāraśīlatetyādināpiLsatvaṃ | utsiṣṭāhāraśīlatā | utsiṣṭāhārācāriṇo bhāvaḥ ||હારાચારિણો āvokṣasāhasapriyatā || apacitaprītiḥ⸤ભાવsāhasaprītiś cātīkṣṇam ity ādināpi sarpyasatvaṃ || krodhe sati satvena lakṣitaṃ | akrodhetīsaṃ | tad uktaṃ cara⸤ke || akruddhaṃ śūraṃ akruddhaṃ bhīrum iti | asaṃvibhāgetyādinā pretatvaṃ | eteṣu ṣaṭsu sahaādayo rājasa|ષ⸤bhedāḥ |
NC.3.4.94-99 durmmedhastvaṃ ity ādinā paśusatvaṃ | anavasthitetyādinā matsyasatvaṃ | satvabudhyaṃgahī netyādinā vṛkṣa⸤satvaṃ | satvabudhyaṃgahīnābhyāṃ hīnaṃ sthiraṃ ekasthānasthaṃ | ete trayas tamo bahulāḥ satvabhedāḥ | eṣāṃ sthāne ciki⸤tsopayogitvaṃ darśayan āha | vijñāyakāyavikṛtiriti | anurūpām ucitāṃ | tad uktaṃ bhūtavidyāyāṃ | na vā|⸤caukṣyaṃ prayuṃjīta prayogaṃ devatāgṛhe | evamādy anyad api anuvarttavyāṃ dhātraparīkṣāyām api prayojanaṃ ||⸤ tad uktaṃ kāśyapena | yo yathā satvaḥ kumāraḥ syasyāttathā satvām evāsya dhātrīm upasthāpayet | kiṃ kāraṇaṃ tad vipāyā⸤nirdhāraṇaṃ bhavati tad uktaṃ | tatraiva | piśācasatvānānāryo kumāraḥ samudīkṣitanirvāṇām eva cāpnoti | tathā rā⸤ kṣasasatvā ity ādi ||
iti śauśrute śārīre nyāyacaṃdrikāyāṃ paṃjikāyāṃ garbhavyākaraṇaṃ ||