MS Kathmandu KL 699: Uttaratantra, Kāyacikitsā (adhyāyas 39-24-57)

Published in by in .

  • [collection]
  • https://www.klib.gov.np/
  • Kaiser Library
  • Kathmandu, [region], Nepal
  • Known as: 699, [NCC identifier] (NCC).
  • Siglum: K

Vulgate ch. 42 = Nepalese MS 39.

More ▾
Title Suśrutasaṃhitā
Commentary [title of commentary]
Author Suśruta
Physical description
Language/Script [Sanskrit in Nepalese script.]
  • śa and sa not distinguished.
  • ba and va not distinguished.
Format pothi
Material palm-leaf
History
Date of production M Saṃvat 301 (878 CE).
Place of origin [place of production]
Provenance [record of ownership]
Acquisition [how it was acquired]

  • K
(From folio 167_v)
athāto jvarapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
atha khalu vactsasuśruta
yenāmṛtam apām madhyād uddhṛtaṃ pūrvajanmani ||
yato maratvaṃ samprāptās tridaśās tridiveśvarāḥ ||
siṣyās tan devacm āsīnaṃ prapacchas suśrutādayaḥ |
vraṇasyopadravāḥ proktā vraṇinām apy ataḥ paraṃ
sāmāsato vyāsataś ca vrūhi no bhiṣajām varaḥ |
upadraveṇa juṣṭasya vraṇaḥ kṛcchreṇa sidhyati ||
upadravas tu vraṇinaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ |
prakṣīṇavalamāṃsasya śeṣadhātuparikṣayāt ||
tasmād upadravāṃ kṛctsnān vadasva vadatāṃ varaḥ ||
jvaram ādau pravakṣyāmi sa rogānīkarāṭ smṛtaḥ ||
rudra(From digital-image 168r)Lkopāgnisaṃbhūtas sarvabhūtapratāpanaḥ |
tais tai nāmabhir anyeṣāṃ satvānāṃ parikīrtyacte ||
janmādau nidhane caiva bhavatīha na saṃśayaḥ |
ataḥ sarvavikārāṇāṃ jvaro rājā prakīrttitaḥ ||
ṛte decvamanuṣyebhyo nānyo viṣahate tu taṃ
svedoparodhas santāpaḥ sarvaṅgagrahaṇan tathā ||
yugapad yatra roge tu jvara ity upadiśyate |
doṣaiḥ pṛthak samastaiś ca dvaṃdvar āgantur ecva ca |
anekakāraṇotpannas smṛtas tv aṣṭavidhau jvaraḥ |
doṣāḥ prakupitā gāḍham apathyāhārasevinaḥ |
vyāpyadehacm aśeṣeṇa jvaram āpādayanti ha |
a dhi pi mithyā prayuktaiś ca snehādyaiḥ karmabhir nṛṇāṃ ||
vividhād abhighātāc ca rogotthānāt prapākataḥ |
śramāt kṣayād ajīrṇṇāc ca viṣāt sāmarttucprayayāt |
oṣadhīpuṣpagandhāc ca kāyān nakṣatrapīḍayā |.
abhiṣāpābhicārābhyāṃ manobhūtābhiśaṅkayā |
strīṇācm avaprajātānāṃ prajātānān tathāhitaiḥ |
stanyāvataraṇai caiva jvarau doṣaiḥ prakupyati ||
tair vegavadbhir vahudhā samubhrādbhantair vimārgagaiḥ |
vikṣipyamāṇontaragnir bhavacty āśur vahiścaraḥ |
ruṇaddhi cāpy apāṃ dhātuṃ yasmāt tasmāj jvarāturaḥ |
bhavatyaty uṣṇagātraś ca svidyate na ca sarvaśaḥ |
cśramoratrivivarṇṇatvavairasyaṃ nayanaplavaḥ |
icchādveṣau vahuś cāpi śītavātātapādiṣu |
jṛṃbhoṅgamardo gurutā romaharṣo 'rucis tamaḥ |
apraharṣaś ca śītaś ca bhacvaty utpatsyati jvare |
sāmānyato viśeṣas tu jṛṃbhoty arthaṃ samīraṇāt |
pittān nayanayo dāhaḥ | kaphād aṃnācrucis tathā |
sarvaliṅgasamāvāyas sarvadoṣaprakopaje |
rupair anyarābhyān tu saṃsṛṣṭadvaṃdvajaṃ viduḥ |
vepathur viṣamo vegaḥ kaṇṭhoṣṭhapariśoṣaṇaḥ |
nidrānācśaḥ kṣayastaṃbho gātrāṇāṃ raukṣyam eva ca ||
śiroruggātrarugvakravairasyaṃ gāḍhaviṭkatā |
śūlādhmānajṛṃcbhaṇañ ca bhavaty anilaje jvare ||
vegatīkṣau mahādāhā nidrālpaś ca tathā vamī ||
(From digital-image 168_v)Lkaṇṭhoṣṭhamukhanāsānāṃ svedaḥ pākaś ca jāyate ||
pralāpo vaktrakaṭutā mūrcchā dāho macdas tṛṣā |
pītavinmūtranetratvaṃ paittike bhrama eva ca ||
stemityaṃ stimito vega ālasyaṃ madhurāsyatā |
śuklamūctrapurīṣatvaṃ staṃbhas tṛptir athāpi ca ||
gauravaṃ śītam utkledo romaharṣotinidratā ||
pratiśyāyo ruciḥ kāsaḥ kaphajekṣṇoś ca śuklatā ||
sarvajaḥ sarvaliṅgas tu viśecṣaṃ cātra me śṛṇu |
nāty uṣṇaśītolpasaṃjño bhrāntapekṣī hatasvaraḥ |
śvasan nipatitiḥ śete pralāpopadravāyutaḥ |
ctam abhinyāsam ity āhur hatojasam athāpare |
sannipātajvaraḥ kṛcchram asādhyam apare viduḥ |
saptame divase prāpte rsadaśame dvādaśe pi vā ||
punar ghorataro bhūtvā praśacmaṃ yānti hanti vā |
dvidoṣocchrayaliṅgās tu dvaṃdvajas trividhaḥ smṛtaḥ ||
tṛṣṇā mūrcchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śirocrujaḥ |
kaṇṭhasya śoṣo vamathur lomaharṣorucis tamaḥ |
parvabhedaś ca jṛṃbhā ca vātapittajvarākṛtiḥ |
staimityaṃ sarvāṇāṃ bhedo nidrā gaurava eva ca |
śirograhaḥ practiśyāyaḥ śleṣmavātajvarākṛtiḥ |
liptatiktāsyatās taṃdrā mohaḥ kāso rucis tṛṣā ||
muhur dāho muhuḥ śīcta śleṣmapittajvarākṛtiḥ |
vātādhikātvāt pravadanti tajjñās tṛtīyakaś cāpi caturthakaṃ vā |
santāpapānātyayasaṃbhañca pittādhikatvāt pravadanti tajjñāḥ |
pralepakacñ cāpi valāsakañ ca kaphādhikatvena vadanti tajjñāḥ |
mutvaktvānuvandhaṃ viṣamajvarā ye prāyena te dvaṃdvasamutthitācs tu ||
tvaksthau śleṣmānilau śītam ādau janayato jvare |
tayoḥ praśāntayoḥ pittamante dāhaṃ karoti ca ||
karoty ādau tathā pittaṃ tvaksthaṃ dāham iti sthitiḥ |
tasmiṃcpraśānte tv itarau śītamante ca kurvataḥ |
tāvatau dāhaśītādī jvarau saṃsargajau smṛtau |
dāhapūrvatayocḥ kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyātamo mataḥ |
rātryahnoḥ ṣaṭsu kāleṣu kīrttiteṣu yathā purā ||
(From digital-image 169_r)Lsvaṃ kālaṃ viṣamo hy atiprasahyaṃ māruto jvaraṃ |
sa cāpi viṣamo dehaṃ na kadācid vicmuñcati |
yasmād gauravavaivarṇya kārśyebhyo na vimucyate |
vege tu samatikrānte gatoyam iti lakṣyate ||
cdhātv antarasthau līnatvān na saukṣmyād upabhyate |
alpadoṣendhanan kṣīṇāṃ kṣīṇondhana ivānalaḥ |
doṣolpohitasaṃbhūto jvarotsṛṣṭasya vā punaḥ |
dhātum anyatamaṃ prācpya karoti viṣamajvaraṃ
satataᳵ rasaraktasthaṃ sānyaidyuḥ piśitāśritaḥ |
medogadas tṛtīyehni sosthimajjagactaḥ punaḥ |
kuryāc caturthakaṃ ghoraṃ antakaṃ rogasaṅkaraṃ ||
saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā dvādaśāham athāpi vā ||
santatyā yovisargī syāt santataḥ sa nigadyate |
ahorātre santactako dvau kālāv anuvarttate |
anyed uṣkas tv ahorātram ekakālaṃ pravarttate |
tṛtīyakas tṛtīye hni caturthehni catucrthakaḥ |
kecid bhūtābhiṣaṅkotthaṃ vruvate viṣamajvaraḥ |
vividhenābhighātena jvaro yas tu pravarttate |
yathādoṣaprakopan tu tathā manyeta tajjvaraᳵ|
śyāvāsyatā viṣakṛtectathātīsāra eva ca |
abhaktāruc pipāsā ca todaś ca saha mūrcchayā |
oṣadhīgandhaje mūrcchā siroruk kṣavayacthus tathā |
kāmaje cittavibhraṃśas taṃdrālasyam abhaktaruk |
bhayāṃ pralāpaḥ śokāc ca bhavet kopāc ca vepathuḥ |
abhiśāpābhicārābhyāṃ mohas tṛṣṇā ca jāyate |
bhūtābhicsaṅgād udvegaḥ hāsyarodanakaṃpanaᳵ |
śramakṣayābhighātotthe dehināṃ kupitonilaḥ |
pūrayitvākhilaṃc dehaṃ jvaram āpadayed bhṛśaᳵ |
rogāṇān tu samatthānād vidāhājīrṇṇatas tathā |
jvaroparaḥ sambhavati tais tair anyaiś ca hetubhiḥ |
tasya rūpāṇi vakṣyāmi yathāvad anupūcrvaśaḥ |
gurutā hṛdayotkleśaḥ sīdanaś chardy arocakau |
rasasthe tu jvare liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate |
raktaniṣṭhīcvanaṃ dāho śophaś chardanavibhramaḥ |
pralāpaḥ piṭakās tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇāṃ ||
(From digital-image 169v)Lpiṃḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣa|tā |
ūṣmāṃtadāhavikṣepau glāni syāt māṃcsage jvare ||
bhṛśaṃ svedas tṛṣā mūrcchā pralāpaś chardir eva ca |
daurgaṃdhyārocakaglānir medasthe cāsahiṣṇutā |
bhedocntrakūjanaṃ śvāso virekaś chardir eva ca
vikṣepaṇañ ca gātrāṇāṃ etad asthigatejvare ||
tama praveśanaṃ hikkā kāsaḥ śaityam vamis tathā ||
antardāho mahāśvāso marmaccchedaś ca majjage ||
maraṇañ cāpnuyān tatra śukrasthānagate paraᳵ ||
śephasa stavdhatā mokṣa śukrasya tu viśeṣatacḥ |
dagdhetvaṃno yathā vahnir dhātuṃ hatvā yathā viṣaṃ ||
kṛtakṛtyo vrajec chāntin dehaṃ hatvā tathā jvaraḥ |
vātapittakaphotthānāñ jvarāṇāṃ lakṣaṇaṃ yathā ||
tathā teṣām bhiṣag vrūyād rasādicṣv api vuddhimāṃ |
samastais saṃnipātasya dhātusthasya virnirdiśeta |
dvaṃdvajan dvandvajair eva doṣaiś cāpi vadetutaᳵ |
gambhīcras tu jvaro jñeyā jñeyo hy antardāhena tṛṣṇayā |
ānaddhatvena cāty arthaṃ śvāsakāsodgavena ca |
hataprabhendriyaṃ kṣāmam arocakanipīḍitaṃ |
gaṃbhīras tīkṣṇavegārttā jvaritaṃ c parivarjayet |
hīnamadhyādhikair doṣais trisaptadvādaśāhikāḥ |
jvaravego bhavet tīkṣṇo yathāpūrvaṃ sukhakricyā ||
iti jvarās samākhyātā karmedānīm pravakṣyate |
jvarasya pūrvarūpasya varttamānasya vuddhimān ||
pāyayet sarpir evācchan tatas saṃpadyate sukhaᳵ |
vidhi mārutacjeṣv eṣa paittikeṣu virecanaᳵ |
mṛdu pracchardanaṃ dvandvan kaphajeṣu vidhīyate ||
dhūmāgścar iva nānatvaṃ vidyāt prāgruvibhācpayāḥ |
pravyaktarūpeṣu hitam ekāntenāpatarpaṇaᳵ |
ānaddhas timitair doṣair yāvantaṅ kālamāturaḥ |
tāvat kālan tu ladhvvannam aśnīyāt tu viriktavat |
na laṅghayet mācrutaje kṣayaje mānase tathā |
alaṃghyāś cāpi ye pūrvvam dvivraṇīye prakīrttitāḥ |
anavasthitadoṣāgner langhacnaṃ doṣapācanaṃ |
jvaraghnan dīpanaṅ kāṅkṣārucilāghavakārakaᳵ |
sṛṣṭamārutavi(From digital-image 180r)Ltmūtrāṃ kṣutpipāsāsahaṃ laghu ||
prasannātmendriyaṃ kṣāmaṃ naraṃ vidyāt sulaṃghitaᳵ |
valakṣayacstṛṣā mūrcchātandrānidrābhramaklamāḥ |
upadravāś ca śvāsādyās sāṃbhavaṃty atilaṃghanāt |
dīpanaṃ kaphavicchedi varcocvātānulomanaṃ |
kaphavātajvarārttānāṃ hitam uṣṇāṃvu tṛṣyataᳵ |
taddhi mārdavakṛd doṣasrotasāṃ śītam anyathā |
sevyamānena toyena jvaraḥ śītena vardhate
pittamadyaviṣottheṣuc tiktakaiḥ śritaśītalaṃ ||
dīpanī pācanī laghvī jvarārttānāṃ jvarāpahā |
annakāle hitā peyā yathāsvaṃ pācanaicḥ kṛtāḥ |
lāṃghanāṃbhoyavāgubhir yadā doṣo na pacyate |
tadā tan mukhavairasya tṛṣṇārocakanāśanaiḥ |
kaṣāyaiḥ pācanair hṛdyair jvaraghnais samupācaret |
pañcamūlīkaṣāyacn tu pācanam pavanajvare |
sakṣaudraṃ paittike mustakaṭukendrayavaiḥ kṛtaḥ |
pippalyādikaṣāyan tu pācanaṃ kaphajec jvare |
saṃsṛṣṭadoṣeṣu hitaṃ saṃsṛṣṭam atha pācanaṃ |
mṛdvau jvare laghau dehe pracaleṣu maleṣu ca ||
pakvadoṣaṃ vijānīyā tadā deyaṃ tad auṣadhaṃ |
doṣaprakṛtivaikṛtyād eṣākecṣām pakvalakṣaṇaṃ |
saptarātrāt paraṅ kecit manyante deyam auṣadhaᳵ |
daśarātrāt paraṅ kecid dātavyam iti niścitāḥ |
paittike vā jvare deyam alpakālasamutthite |
acirajvaritasyāpi deyaṃ syād doṣapākataḥ |
yasya doṣānugāḥ pakvaviśaddhasrotasau malāḥ |
acirajvaritasyāpi tasyac dadyād virecanaᳵ |
lālāprasekahṛllāsatamakāśuddharocakāḥ |
tandrālasyāvipākāsya vairasyāṅgurugātratā ||c
kṣunnāśo vahumūtratvaṃ stavdhatā valavāṃjvaraḥ |
āmajvarasya liṅgāni na dadyāt tatra bheṣajaṃ
bheṣajaṃ hy āmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaraṃ |
śodhanaṃ śamanīyañ ca karoti viṣamajvaraᳵ |
pakvo hy anirhṛto doṣo dehe tiṣṭham mahātyayaᳵ |
viṣam amvājvaraṅ kuryāt malavyāpadam eva vā |
prākkarma vama(From digital-image 180v)Lnañ cāsya kāryam āsthāpanan tathā |
virecanaṃ tataḥ yasmāc chirasaś ca virecanaṃ
kramaśo vacline deyaṃ vamanaṃ śleṣmike jvare |
saruje nilaje kāryaṃ sodāvartte nirūhaṇaṃ ||
pattiprāyavirekaḥ syātkāryaṃ śīrṣavicrecanaṃ |
kaṭīpṛṣṭhagrahārttasya dīptāgneranuvāsanaṃ |
kṛśañ caivālpadoṣañ ca śamanīyair upācaret |
kaphābhipaṃne śirasi kāryaṃ śīrṣavirecanaᳵ |
śirogauravaśūlaghnam indriyapraticbodhanaṃ |
upavāsair valasthan tu jvare santarpaṇotthite |
klinnā yavāgūṃ mandāgnim pipāsārttañ ca pāyayet |
śramopavāsācnilaje hito nityaṃ rasodanaḥ |
mudgayūṣodanaś cāpi deyaḥ kaphasamutthite |
sa eva sitayā yuktaḥ śīta pittajvare hitaḥ |
mudgāmalakayūṣas tu vāttapittātmake jvare |
hrasvamūlakaṣācyas tu vātaśleṣmātmake jvare |
nimvakolakayūṣas tu hitañ pittakaphātmake |
dāhavarmmyarditaṃ kṣāmaṃ nirannaṃ tṛṣṇayānvitaᳵ |
śarkarāmadhusaṃyuktaṃ pāyayel lājatrarpaṇaṃ |
kaphapittaparītasya grīṣmesṛkpittaūrdhvage ||
madyanityasya na hitā yavāgūs tam upācaret |
yūṣair amlair anamlair vā jāṅgalair vā rasair hictaṃ |
madyaṃ vā madyasātmyāya sānāhāya pradāpayet |
sa vyoṣam vitare takraṅ kaphārocakapīḍite ||
vaddhapradyutadocṣas tu naro jīrṇṇajvarānvitaḥ |
pipāsārttas sadāho vā payasā sa sukhī bhavet |
tad eva tu payaḥ pītan taruṇer hanti māṇavaᳵ |
jvare|| sarvajvareṣu sulaghur mātrāvad bhojanaṃ hictaᳵ |
vegāpāyenyathā taddhi jvaravegābhivardhanaᳵ |
jvarito hitam aśnīyād yady apy asyārucir bhaveta |
annakāle hy abhuṃcjānaḥ kṣīyate mriyatepi vā |
gurvabhiṣyandikāle ca jvarī nādyāt kathañcanaḥ |
na tu tasyāhitaṃ bhuktamāyuṣe vā sukhāya vā ||
santatacm viṣamañ cāpi kṣīṇasya sucirotthitaṃ |
jvare saṃbhojanaṃ pathyaṃ laghubhis samupakramaiḥ |
mudgān masūrāś caṇakāṃc kulatthāṃ samakuṣṭakāṃ ||
āhārakāle yūṣārthe jvaritāya pradāpayet |
paṭolapatra(From digital-image 181_r)Lvārttāku kukkūlampāpacelakaṃ |
karkoṭakaṃ parpaṭakaṃ gojihvāṃ bālamūlakaṃ |
patraṅaguḍūcyāḥcśakārthe jvaritāya pradāpayeta |
lāvāṅkapiṃjalāneṇāṃ pṛṣatāṃ kārabhācchasāṃ |
kālapuchāṃ kuraṅgāś ca tathaiva mṛgamāctṛkāṃ ||
māṃsārthe māṃsasātmyāya jvaritāya pradāpayet |
sārasakroñcaśikhinas tathā kukkuṭatittirāḥ |
gurūṣṇatvānna śasyanta iti kecit vyasthitāḥ |
jvaritānāṃ prakope tu yadā yātic samīraṇaḥ |
tadā tepi hi śasyante mātrākālopapāditāḥ |
parīṣekā pradehāṃś ca snehāṃ saṃśodhanāni ca |
divācsvapnaṃ vyavāyañ ca vyāyāmaṃ śiśirañjalaṃ ||
sāravanti ca bhojyāni varjayet taruṇajvarī ||
īhādinavadhāny ādī krodhādīś ca vivarjayet |
śoṣarcchardirmado mūrcchā śophastṛṣṇā hy arocackaḥ |
prāpnoty upadravān etāṃ pariṣekādisevanāt |
anavasthitadoṣāgner ebhiḥ sādhukṣito jvaraḥ |
gambhīras tīckṣṇavegatvaṃ yāty amādhyatvam eva vā |
muktasyāpi jvareṇāha durbalasyāhitair jvaraḥ |
pratyāsano dahed dehaṃ śuṣkakakṣam ivānataḥ |
tasmāt kāryaḥ parīhāro jvaramuktena dehinā |
yāvān na prackṛtisthaḥ syād doṣataḥ prāṇatas tathā |
jvare pramoho bhavati svalpair apy avaceṣṭitaiḥ |
niṣaṇṇam bhojayet tasmāt mūtrocācrau ca kārayet ||
ārocake gātrasāde vaivarṇāṅgamalādiṣu |
śāntajvare viśodhyaḥ syād anuvandhabhayā naraḥ |
na jātu snapayet prājñaḥ sahasā jvarakarṣitaḥ |
tasya saṃśamito hy asyac punar eva bhavej jvaraḥ |
cikitsec ca jvarāṃ sarvān nimittāya viparyayaiḥ |
śramakṣayābhighātotthe mūlavyādhim upācaret ||c
ataḥ saṃśamanīyāni kaṣāyāni nivodha me ||
sarvajvareṣu deyāni yāni vaidyena jānatā
pippalīsārivādrākṣāśatapuṣpāhareṇubhiḥ |
kṛtaṅ kaṣāyaṃ saguḍaṅhanyāc chvasanajañ jvacraᳵ |
śritaṃ śītakaṣāyam vā guḍūcyāḥ peyam eva ca |
darbhāmvalāṅgokṣarakāmyacenyādāvaśeṣitaṃ |
śarkarāghṛtasaṃcyuktam pived vātajvarāpahaᳵ |
svedālepaḥ ghṛtābhyaṅgonavasthāsu ca yojayet ||
śarkarā madhuro hanti kaṣāyaḥ paittikañ jvaraᳵ |
candano śīraśrīparṇṇīparūṣakamadhūkajaḥ |
cttam pittajvaraṃ hanyāt sārivādyaṃ saśarkaraᳵ |
hanyāt sayaṣṭīmadhukaṃ tathaivotpalapūrvakaᳵ |
pākyaṃ śītakaṣāyāso(From digital-image 181v)Ltpalaṃ śarkarāyutaṃ |
guñḍūcīpadmalodhrāṇāṃ sārivotpalayos tathā |
śarkarāmadhuraḥ kvācthaḥ śītaḥ pittajvarāpahaḥ |
drākṣāragvadhayoś cāpikāśmaryasyāthavā punaḥ |
svādutiktakaṣāyāṇāṃ kaṣāyaiḥc śarkarāyutaiḥ |
suśītais samayet tṛṣṇāṃ pravṛddhāṃ dāham eva ca |
vāriśītaṃ madhuyutam ākaṃṭhād vā pipāsitaṃ |
pāyayed vāmayed vāpi tatas tṛṣṇā praśāmyati |
kṣīraiḥ śītakaṣāyaicś ca suśītaiś caṃdanāyutaiḥ |
antardāham praśamayed etair anyaiś ca śītalaiḥ |
padmakaṃ madhukaṃ drākṣāṃ puṇḍarīkam athotpaclaᳵ |
yavāṃ bhṛṣṭānuśīrāṇi samaṃgākāśmarīphalaṃ |
nidadhyād apsuthāloḍya niśāpayasitan tu tat |
kṣaudreṇa yuktam pivato jvaradāhau praśāmyataḥ |
jihvātālugalaklomaśoṣec mūrdhani dāpayet |
keśaram mātuluṅgasya ghṛtasaindhavasaṃyutaᳵ |
śarkarādāḍimābhyān tu drākṣādāḍimayos tathā |
vaicrasyād dhārayet kalkaṅ gaṇḍūṣañ ca yathāhitaᳵ |
saptacchadaṅguñḍūcīñ ca nimva sphūrjakam eva ca ||
kvāthayitvā pivet kvāthaṃ sakṣaudraṃ kaphaje jvaraᳵ |
trikaṭun nāgapuṣpañca haridre kaṭurochiṇīᳵ |
kauṭajañ ca phalaṃ hanyāt sevyamānaṃ kaphajvare |
kaṭukañ citrakaṃ nimvaṃ haridrātiviṣobhayāᳵ |
kuṣṭhamm icndrayavām mūrvāpaṭolañ cāpi sādhitaᳵ |
piven maricasaṃyuktaṃ saguḍaṅ kaphaje jvare ||
rājavṛkṣādivargasya kaṣāyam madhusaṃyutaᳵ |
kaphavātajvaraṃ hanyāc chīghraṃ kāle ca cārictaᳵ |
devadārvyabhayābhārgīvacāparpaṭanāgaraiḥ |
pānyāṃ kaṭphalabhūtīkamustābhāgaissamāsikaiḥ |
siddham etaḥckaṣāyāṃ tu hiṅgum ākṣikaṃ saṃyutaṃ ||
pāyayejvaritaṃ yuktā vātaśleṣmakṛte jvare |
kaphaprasekakāse ca hikkāśvāsagalagrahe |
kaṇṭhe vivaddhe vimukhe jvaritānāṃ sadāhitaṃ |
saśarkackṣamakṣamātrāṅ kaṭukām uṣṇavāriṇā |
pītvā jvarāj jayej jantu kaphapittasamudbhavaṃ |
kirātatiktam amṛtāṃ drākṣācm āmalakaṃ śaṭīᳵ |
niṣkvāthya pittānilaje tan kvāthaṃ saguḍaṃ pivet |
sarvadoṣasamutthe tu (From digital-image 182r)Lsaṃsṛṣṭānn avacārayet |
vardhanair vāpi hīnasya hānai dharmavūcchritasya vā |
kaphasnānānupūcrvyāca saṃnipātajvarakriyā |
hīnasya vardhanaṃ hānir vṛddhayor iti niścayaḥ |
hāpanād ativṛddhasya hīnayor vṛddhi sambhavaḥ |
tatas samatvaṃ doṣāṇāmāyaṃ sthānakaphasya ca |
tadvat sthānāṃ kriyāt tadvatijvaravinirjayaḥ |
vṛścīvavilvavarṣābhva payaścodakam eva ca |
pacet kṣīrāvaśiṣṭan taddhanti sarvajvarātacpi |
udakaṃ triguṇaṃ kṣīraṃ śiṃśapāsāram eva ca |
tat kṣīraśeṣāṅ kathitam peyaṃ sarvajvarāpahaᳵ |
anantāṃ vālakam mucstan nāgaraṃ kaṭurohiṇīᳵ |
sukhāmbunā pāyayīta piṣṭvākarṣasaman naraḥ |
eṣa sarvajvarāṃ hanti dīpayet sa hutāśanaᳵ |
dravyāṇi dīpanīyāni tathā vairecanāni ca |
eckaikaśo dvandvaso vā jvaraghnāni vibhāvayet |
nalavetasayor mūlaṃ mūrvayā suradārubhiḥ |
tṛṣṇāṅgāpi valadrākṣāccandanair vāmayaṣṭibhiḥ |
śvāsakāsāṅgaśūlārttam pañcamūlena vā śritaḥ |
haridrābhadramustā ca triphalā kaṭurohiṇīᳵ |
picumardapaṭolau ca devadāru nidigdhikā |
eṣācṅ kaṣāyaḥ pītas tu saṃnipātajvaraṃ jayet |
avipaktiprasekañ ca śopham paktim arocakaᳵ |
traiphalo vā sasarppiṣkaḥ kvāthasr peyastridoṣaje |
sarpimadhvabhayātailaṃ lehoyaṃ sarvajaṃ jvaraṃ |
śāntin nayet tṛvad vāpi sakṣaudrā viṣamajvaraᳵ |
ghṛtaplīhodaroktan tu hanyāt saviṣamajvarāṃ ||c
guḍapragāḍhantriphalā pived vā viṣamārditaḥ |
guḍūcīmustadhātrīṇāṅ kaṣāyam vā samākṣikaᳵ |
prātaḥ prātaḥcsasarpir vā rasonam upayojayet |
sarpikṣīrasitākṣaudramāgadhīrvā yathāvalaṃ
(From digital-image 182v)Lpippalīvarddhamānaṃ vā pivet kṣīrarasāsanaḥ |
tāmracūḍasya māṃsena pived vā madyam ucttamaᳵ |
tṛphalāgnimanthakolakvāthe dadhnā ghṛtam pacet |
tilvakāvāpam etaddhi viṣamajvaranāśanaṃ |
tribhiścacturbhiḥ pivet kvāthaṃ pañcabhir vā samanvitaḥ |
madhukasya paṭolasya rohiṇyā mustakasya ca |
harītakyāś ca tat sarvan trividho yoga iṣyate |
viḍiṅgamustatriphalāmañjiṣṭhācdāḍimotpalaiḥ |
syāmailavālūkailābhiś candanāmaradāru ca ||
varhiṣṭhakuṣṭharajanīparṇṇinīsārivādvaye |
hareṇukāctṛvṛddantīvacātālīśakesaraiḥ |
dviḥkṣīraṃ vipacet sarpir mālatīkusumais sahaḥ |
viṣamajvaraśvāsakāsagulmonmādajvarāpahaᳵ |
etad eva haviḥ pakvāñ jīvanīyoc pasaṃsṛtaᳵ |
caturguṇena payasā mahākalpeśam ucyate |
apasmāragṛhāṃ śoṣaṃ klaivyakārśyamakīṅgītāᳵ |c
ghṛtam etan nihanyāśu ye cāpi viṣamajvarāḥ |
triphalāśīrasampākakaṭukātiviṣāghanaiḥ |
śatāvarīsaptaparṇīguḍūcīrajanīdvayaiḥ |
citrakactrivṛtāmūrvāpaṭolāriṣṭavālakaiḥ |
kirātatiktakavacāviśālāpadmakotpalaiḥ |
sārivādvayayacṣṭyāhvacavikāraktacandanaiḥ |
durālabhāparparṭakatrāyamāṇāṭarūṣakaiḥ ||
rāsnākuṭajamañjiṣṭhāmāgadhīnāgarais tathā |
dhātrīphalarase samyag dvigucṇe sādhitaṃ haviḥ |
parisarpajvaraśvāsagulmakuṣṭhavicāraṇaᳵ |
pāṇḍuplīhāgnisādesvabhya ectad eva hitaṃ paraᳵ |
dārvīpaṭolāṃ kaṭukān nimvamvāsāphalatrikaṃ |
Ldurālabhāṃ parpaṭakaṃ trāyatīñ ca palonmitāṃ |
prastham āmalakānāṃ ca kvāthayed dhi malastacmi |
tena pādāvaśeṣeṇa ghṛtaprastham vipācayet ||
kalkair bhūnimvakuṭajamustayaṣṭy āhvacandanaiḥ |
sapippalīkais tat sicddhañ cakṣuṣyaṃ śuklayor hitaṃ ||
ghrāṇakarṇṇāṣṭhavartmatṛdmusverogavraṇāpahaᳵ |
kāmalājvaravaisarpagaṇḍamāharaṃ paraᳵ |
pippalīsārivāmustamuśīraṃ kaṭurohiṇī |
kaliṅgakāmstyācmalakī candanātiviṣaisthirā |
viṇṭham āmalakendrākṣā opamālānidigṭhakā |
sādhitaṃ havir etais tu jīrṇṇajvaracm apohati ||
kṣayakāsaśir aśūlapārśvaśūlaphaṇīśakāᳵ|
aṃśābhighātam agnīñ ca viṣamaṃ saṃniyacchati |
nirviṣair bhujagair nāgair vinītair nṛpataskaraiḥ |
trāsayed āgame cainan tadahacr bhojayen na ca |
aty abhiṣyandigurubhir vāmayed vā punaḥ punaḥ |
madyam vā pāyayet tīkṣṇaṃ ghṛtam vā jvaranāśanaᳵ |
purāṇacm vā ghṛtaṅ kāmam udāram vā virecanaṃ |
nirūhayed vā matimāṃ susvinnan tadahan naraḥ |
ajāvyoś carmaromāṇi vacā kuṣṭham palaṅkaṣā | jāthapīgandha ||
nimvapatrāṇi madhukadhūpanārthec pradāpayet |
baiḍālam vā sakṛdyojya vepamānasya dhūpane |
pippalī saindhavan tailaṃ maināhvācekṣaṇañjanaᳵ ||
bhūtavidyāsacmudiṣṭair vandhāveśanapūjanaiḥ |
jayed bhūtābhiśaṅkottham vijñānād yaiś ca mānasaṃ |
abhiśāpābhicārotthau jvarau homādinā jayet |
dānasvasty ayanātithyaiṃr utpātagrahapīḍitaᳵ ||c
oṣadhīgandhaviṣajau viṣapītaprasādhanaiḥ |
jayet kaṣāyañ ca hitaṃ sarvagandhakṛtan tathā |
nimvadārukaṣāyam vā hitaṃc saumanasan tathā |
yavān na vikṛtī sarpar madyañ ca viṣame hitaᳵ |
sampūjayed dvijāṅ gāś ca devam īśānam amvikāᳵ |
kaphavātoctthayor enañ jvarayoḥ śītapīḍite |
dihed uṣṇeṇa vargeṇa pariś coṣṇo vidhirhitaḥ |
siñcet susyoṣṇair athavā śucktagomūtram astubhiḥ |
dihyāt palāśais taruṇais surasārjakaśigrujaiḥ ||
kṣāratailena vā(From digital-image 183v)Lbhyaṅgassaśuktena vidhīyate | (From folio 183v)
pānam āragvadhādeś ca kvathitasya viśeṣataḥ |
avagāhacsukhoṣṇaś ca vātaghnaṃ kvāthayojite |
jitvā śītaṃ kramair evaṃ sukhoṣṇajalasecitaᳵ |
prācāraurṇṇikakārpāsakaucṣeyāṃvarasaṃbhṛtaṃ |
śāyayeṅ glānadeham vā kālāguruvibhūṣitaᳵ |
payodharākuśalā navayauvanāḥ |
gātrair bhajeran pramadāḥ śītadainyāpahāḥ śubhāḥ |
prahlādacnañ cāsya vijñāya tās trīr apanayet punaḥ |
bhojayed dhitamannañ ca tathā sukham avāpnuyāt |
dāhābhibhūte tu vidhiṅ kucryād dāhavināśanīᳵ |
madhuphānitamiśreṇa nimvapatrāmbhasāpi vā |
dāhajvarārttam matimāṃ vāmayet kṣipram eva tu |
śatadhautaghṛtābhyaktan dihed vā yavasaktubhiḥ |
kolāmalackasaṃyuktair dhānyāmlena ca vuddhimāᳵ |
amlapiṣṭais suśītair vā palāśatarujair dihet |
vadarīpallavotthena phenecnāriṣṭakasya vā |
yavārdhakuḍavaṃ piṣṭvā maṃjiṣṭhārdhapalan tathā |
aṃvlaprasthaśatonmiśraṃ tailaprastham vipācayet |
etat prahlādanan tailaṃ jvaradāhavināśanaᳵ |
nyagrodhācdir gaṇo yaś ca kākolyādiś ca yaḥ smṛtaḥ |
utpalādiś cargaṇo yaś ca piṣṭair vātaiḥ pralepayet |
tat kaṣāyācmlasaṃyuktā snehāś cābhyañjane hitāḥ |
teṣāṃ śītakaṣāye vā dāhāntam avagāhayet |
dāhavege tv atikrānte tasmād uddhṛtyamānavaᳵ |
pradihyāt chatadhautena sarpiṣāc candanena vā |
glānam vā dīnamanasamāśliṣeyur varāṅganāḥ |
dukūlakṣaumasamvītāś candanārdrapayodharācḥ |
vibhratyaḥ sragvicitrās tu maṇihāravibhūṣitāḥ |
bhajeyus taṃ tanaiḥ śītaiḥspṛśaṃtyāṃvuruhais sukhaiḥ |
prahlādanañ cac vijñāya tā strīr apanayetpunaḥ |
bhojayed dhitam aṃnañ ca tathā sukham avāpnuyāt ||
gamayet pittam evādau jvareṣuc samavāyiṣu ||
dirnimvārataran taddhi jva(From digital-image 185r)L
bhārgīśārivādvayacitrakaiḥ |
dantī ca śreyasī pāṭhā etaḥ
prasthaghṛtam pacet ||
ctrāśakṛdrase tulye dadhimūtra yathāyutaṃ |
pañcagavyam iti khyātam etat sarpiś caturthakaᳵ |
gulmapāṃḍāmayekāsaṃc kāmalām udarāṇi ca |
arśāṃsi śoṣam unmādam apasmārabhagandaraṃ |
grahā na lakṣmīpādhmānaṃ pītaṃ caitad vyohati |
vinā vātkvāthakalkābhyāṃ pañcagāvyaṃ ghṛtaṃ śritaᳵ |
tadacpi jvarapāṇḍutvaśoṣāpasmārajighṛtaṃ |
triphalā saptalānimvapaṭolīvṛṣaśārivā |
kuṭajatvaḍphalāmpāṭhā saptāchasumanāvṛtā |
vetasaś candanaṃ mūrvā karaṇḍakaṭurohiṇī |
haridrāpippalaṃ tv aiva piṣṭaiḥ karṣasamai pacet |
jaladroṇe ghṛtaprasthaṃ viṣamaṃ jvaranāśanaᳵ |
kāse śvāse pratiśyācye raktapitte bhagandare |
pāṇḍutvamehakuṣṭeṣu hṛdraoge vātaśoṇite |
pittagulmaikacauraiva kāmalāyāñ ca pūjictaᳵ |
śīlayet saguḍāṃ śuñṭhīm abhayāñ cāpi pūjitaḥ |
hyatapradhānapittan tu svastho janayati jvaraᳵ |
pived ikṣurasān tatra śītam vā śarkarodakaṃ |
śāliṣaṣṭikayoś cācnnaṃ kṣīreṇāplutam aśnuyāt |
ghṛtadvādaśarātrāt tu deyaṃ sarvajvareṣu vai |
tenāntarenāśaya sva gatā doṣā bhavacnti hi |
tad eva śūnyaśirasāṃ sarpir nnastam prayojayet |
śleṣmaṇas tu samutktreśe dhūmāṃ vrāyośikam pivet |
mūrcchāyām iti nidrāyāṃ kuryāc chītavivarjitaḥ |
dhātūṃ saṃkṣobhayed docṣo mokṣakāle valīyasi |
tena vyākulacittasya visaṃjña iva lakṣyate |
svedo laghutvaṃ śirasaḥ kaṇḍūpāko mukhacsya ca |
kṣvavathuś cānnalipsā ca jvaramuktasya lakṣaṇaᳵ |
vyāpitvāt sarvasaṃsparśāt kṛcchratvād antasambhavā |
dantako hy eṣa manyānān jvara ity upadiśyate iti ||
kāyacikitsācyām prathamaḥ ||
(From folio 185r)
athāto 'tīsārapratiṣedham adhyāyaṃ vyā vyākhyāsyāmaḥ ||
gurvanti ṣyandirukṣṇoṣṇadravasthūlātiśītaclaiḥ |
viruddhādhyaśanājīrṇair viṣamaiś cāpi bhojanaiḥ |
yuktai(From digital-image 185v)L |
śokāduṣṭāmvupānair vā tathā ca turvipayayuyaiḥ |
jalābhiramaṇair vegavicghātaiḥ krimikopataḥ |
nṛṇāṃ bhavaty atīsāro lakṣaṇaṃ saṃpravakṣyate |
saṃśamyāpātvātur agnipravaddhaḥ śakṛbhicgro vāyunādhaḥ praṇunnaḥ |
saratvatīdātisāratum āhur vyādhiṃ ghoraṃ datti
ekaikaśaḥ sarvaśaś cāpi doṣaiḥ śokenānyaḥ ṣaṣṭha āmena coktaḥ |
kecid āhustvec kaviśan prakāraṃ netve tasmin kāśirājastvavocat |
doṣāvasthā tasya naikaprakārāḥ | kāle kāle vyādhitānāṃ bhavanti c ||
hṛnnābhipāyūdaravastitodagātrāvasādānilavegarodhaḥ |
viṭsaṅgam ādhmānam athāvipāko bhaviṣyatasya puras sarāṇi |
śūlārditolpam vadgaśam saphena te sācnilamārutena |
māṃsādakāraśavedān vikṛṣṇam uṣṇan dravāśya nīlopamam vā |
pittāt pītaharitaṃ lohitaṃ vā tṛcṣṇāṃ mūrcchādāhapākopapannaḥ |
śuklaṃ sāndraṃ sakaphaṃ śleṣmaṇā tu viśrāṃ go hṛṣṭarobhā manuṣyaḥ |
sarvātmaka sarvaliṅgopapattiḥ kṛcchām caiṣo vālavṛddheṣ evasādhyaḥ |
tais tair bhācvaiśocatolpāsanasya śuṣkaṃ śuktaṃ teje ūṣmo gṛhīta¦ |
koṣṭhaṃ gatvā vipram uṣṇa praṇadyas tās taṃ raktāt kākaṇanti prackāśa¦ |
mayurīśaṃ niḥpurīgaś ca sagandham āgantaś ca sāryate yotisāraḥ |
śokotpanno duścikitsyotisāmātraṃ rogo vaidyaiḥ kaṣṭa eṣa pradiṣṭaḥ |
āmājīrṇotpradrutā kṣaibhacyan tu| koṣṭhaṃ jantār pātramālāḥ sadoṣāḥ |
nānāvarṇaś cātimātraṃ su ṣaṣṭham etad vadanti |
mayicchamecbhidoṣair vānyastamayni ga ti |
purīṣaṃ bhṛgadurgandhi vicchinnaś cāmasaṃjñitam ¦ |
etānye va tu liṅgāni viparītāni yasya vaiḥ |
lāghavaś ca manuṣyasya tan pakkvam iti nidrirśacte |
|| mañjayakṛdveśavārāmvutailaṃ sarpiḥ kṣaudraṃ kṣīrarūpaṃ snavet¦ |
mañjiṣṭhābhammātulaṅgopam vā cvisraṃ śītaṃ sarvagandhyañjanābha¦ |
rājīmadvā candrikaiḥ santatam vā pūyadrakaś cāś ca
hanyādetad viparītaś ca yaḥ kṣīṇaṃ hanyur vahava pasargāḥ |
asaṃvṛtagudaṃ kṣīcṇaṃ durādhmātam upadrutaṃ |
gude pakve gatoṣmāṇamatīsārakiṇaṃ tyajet |
āmapakvakramaṃ hitvā nātīsāre c kriyā mataḥ |
ataḥ sarvātisāreṣu jñeyaṃ pakvāmalakṣaṇaiḥ |
hitaṃ laṅghānamevādau rsarūpeṣu dehin⦠|
tatrāsacchardanad kāryaṃ pippalīlavaṇām ca nā |
kāryaś cānaśanaṃ syācnte dravaṃ laghu ca bhojana¦ |
doṣastambhanam agre tu na kartavyam vijānatā |
tadau vadhyamāṇās tu vahuṃ kurvaty upadravān
c nāme saṅguruṇaṃ dadyād atisāra keṣañcanaḥ |
akāla sa hīto hi vikārāṃ kurute vanaṃ |
daṇḍakālasakātmānaśophodarabhagandarāḥ |
kuṣṭhayāṃ maya plīhagulmāyākacrādikān |
stokastokaṃ vivaddham vā saśūlaṃ yotisāryate |
abhayāpippalīkalkaissukhoṣṇais tam virecayet |
c haridrādīm vacādim vātasmād ādau piven naraḥ |
galayuṣayayavāgūbhiḥ pippalyādiś ca yo jayeta |
devadāruvacāmustānāgarātiviṣābhayā ||
abhayā dhānyakam mustām pippaclī nāgarām vacā |
pipalī dhānyakaṃ mustaṃ vālakavilvam eva ca |
mustaṃ parpakaṃ śuṇṭhī vacā sātiviṣābhayā |
vacti viṣā hiṅgu vacā sauvarcalā bhayā |
mahauṣadham ativiṣā mustā cetyāma pācanāḥ |
ete yogāsmasāratāḥ ślokārdhavihitās tu me |
dhānyāmloṣṇāmvumadhyānāṃ piveda anyatacmena vā |
niṣkvāthāṃ vā pivedeṣāṃ sukhoṣṇāṃ sādhu yojit⦠|
mustaṃ kuṭajavījāni bhūnim ca sadurālabha¦ |
uśīraṃ c candanaṃ lodhrāṃ nāgaraṃ nīlam utpala¦ |
pāṭhā mustaṃ haridre dve pippalī kauṭajaṃ phala¦ |
phalaṃ tvacam vatsakasya śṛṅvare gho vacā |
catvāra ete yogās syuḥ pakvātīsāranāśanā me c ||
uktāmayopayojyāste sakṣaudrāstaṇḍulāṃvunā |
mūrvā nirdahanī pāṭhā trikaṭu gajapippalī |
kaṭurāhiṇo rudradācru śatāhvā gaurasarṣapā |
elā śārivakaṃ kuṣṭhaṃ haridre śukraja yavā |
meṣaśṛṇga tva kṛmighnaṃ vṛkṣakāṇi ca |
vṛkṣādanī vīratarāṃ vṛhatyau dve sahe tathā ||
aralutvactaindukī ca dāḍimantar va |
sālasārādinirho lavaṇāni tathaiva ca |
yo gātayo syarāmaṇarśakarāḥ c smṛtāḥ |
pāṭhā tejavatī musto pippalī(From digital-image 186_v)Lkauṭajaṃ phalaṃ ||
surāpānyamla sīnāṃ pived anyatareṇa tu |
niskvāthaṃ vāpi pived eṣāṃ csukhoṣṇāṃ sādhu jojitāṃ |
harītakīm ativiṣāṃ hiṅgu sauvarcālaṃ vac⦠|
pivet sukhāṃvunā janturāmātīsāracpīḍitaḥ |
paṭolaṃ dīpyakaṃ nimva vacāpippalināgarāṃ |
viḍaṅganātha kuṣṭhaś ca pived vāpi sukhāmvunā ||
śṛṅgaveraṃ guḍucīś ca pive uṣṇena cāṃbhasā |
yogādārau teyo c karāḥ smṛtāḥ |
lavaṇānyatha pippalyo viḍaṅgāni harītakī ||
citrakaṃ śiṃśapā pāṭhā śārṃgeṣṭhā lavanācni ca |
hiṅguvṛkṣakavījāni lavaṇāni ca bhāgaśaḥ |
paṭolaṃ || hanti daṃtyatha pippalyaḥ kalkāvakṣa samau smṛtau ||
vacā kuṭakavījāni yor othaṃ pañcamo mataḥ |
ete sukhāmvuc peyā yogāḥ pañcāmanā manāḥ |
payasyāṃn kāṣmamustām cāviṃ matibhadrasāhvay⦠|
kṣīrāvagiṣṭaṃ pītvā hanyāmaṃ cśūlam eva ca |
nivṛtteṣvāsaśūleṣu yasyā na praguṇonilaḥ |
stokastokaṃ saśūlam vā rujāvānyātisāryate |
sakṣāralavaṇaiyuktm mandāgni prapived ghṛta¦ |
kṣāranāgaracācṅgerīkoladadhyamlasādhita¦ |
sarpiracchaṃ pived vāpi śūlātusāraśāntaye |
dadhnāmlaghṛtaṃ pakvaṃ savyoṣājāticitracka¦ |
secavya pippalīmūlaṃ dāḍimair vā jagarditaḥ |
nikhile nopadiṣṭāyaṃ vidhirāmāyaśāntaye |
tūkṣṇoṣṇa varjyametan tu vidadhyāt pittaje vidhi¦ |
yathoktam upavāsānte cyavāgūś cāsyapraddate |
valayor aṃ śumatyām ca śvadraṃṣṭāvṛhatīṣu ca |
śatāvaryāś ca saṃsiddhā suśītā madhusaṃcyutāḥ |
mudgādiṣu ca yuṣāṃ syurdravyairetiḥ susaṃskṛtāḥ |
mṛdubhir dīpanaistiktairdravyaisyādhyāmapācana¦ |
yadā pakvopyatīsāra saraty evaṃ murhumurhuḥ |
grahaṇyā mārdavāctajantos tatra sastambhano hitaḥ |
samaṅgā dhātakīpuṣpaṃsamvaṣṭhālodhram eva ca |
śālmalīveṣṭakaṃ vāpi vidadhyādhyocgam uttama¦ |
samaṅgā dhātakīlodhravṛkṣadāḍimayosvacau |
(From digital-image 187_r)Lāmrāsthimadhyalodhrañ ca vilvamadhyapriyaṅgavaḥ |
madhukam meṣaśṛṅgāsya dīrghavṛntatvageva c ca |
catvāra ete yogā syuḥ pakvātīsāranāśanāḥ |
uktā mayopayojyāste kṣaurdrātāṇḍalāṃvunā |
mustākaṣācyam ekaṃ vā peyam madhusamāyutaṃ |
lodhrāṃ vaṣṭhāpriyaṅggvādīṅ gaṇānevaṃ prayojayet ||
padhmāṃ samāṅgāṃ madhukaṃ vilvajaṃvuśalāṭubhiḥ |
pivet taṇḍulatoyena sakṣaudramagadaṃ para¦ |
c kacchagamūlakalkaṃ vāpyudumvaraphalopama¦ |
payasyā candanaṃ padmaṃ śarkarā nāgakeśara¦ |
pakvātīsāra yogoyaṃ jacpet pītaṃ saśoṇita¦ |
nirāmarūpaṃ śūlārttalaṅghanādhyais ca karṣita¦ |
naraṃ rūkṣam evekṣāgniṃ sakṣāraṃ pācayed dhṛta¦ |
payastailaś ca madhu ca kamvilvajaṃvu pivec chūlairūpadrutaḥ |
sitācjamodakaṭvāṅgamadhukairavacūrṇṇitaḥ |
avedanaṃ susaṃpakvaṃ dīptāgne racirotthita¦ ||
nānāvarṇam atīsāraṃ puṭapākair upāccareta |
tvakiṇḍadīrghavṛntasya kāśmarīcchadanāvṛtaṃ |
mṛdāvaliptaṃ sukṛtam aṅgāreṣv avakulayeta |
svinnam udhṛtya niṣpīḍya rasam ādāya tan tataḥ |
śītīkṛtvā madhuyutaṃ pāyayed udarāmaye |
c jīvantīmeṣaśṛṅgyādiṣvevaṃ vṛtteṣu kārayet |
tittiriṃ luñcitaṃ godhṛniḥkṛṣyāntran tu pūrayeta |
nyagrodhādhitvacākalkaiḥ cpūrvavaccāvakulayeta |
rasam ādāya tasyātha susvinnasya samākṣika¦ |
śarkaropahitaṃ śītaṃ pāyayed udarāmaye |
evaṃ praroha kurvītanya yopādhyair vicakṣaṇaḥ |
puṭapākān yathāyogāṃ jācṅgalopahitāṃ śubh⦠|
kauṭajaṃ phāṇitaś cāpi haṃntyatīsāramojasā |
amvaṣṭhādimadhuyutaṃ pilyādisamāyuta¦ |
araluctvak priyaṅgu ca madhukadāḍimāṅkurāṃ |
āvāpya piṣṭhvā vipaced yavāgūn dadhnitām pivet |
sarvātīsārān tāṃ hi hanti pakvānaśaṃśayaḥ |
kṛtaṃ śālmalivṛnteṣu kaṣāyaṃ himasaṃjñita¦ |
niśācparyuṣitam peyam sākṣikeśasamāyuta¦ |
vivadhavātaviṭ śūlaparītaḥ saṃpravāhikaḥ |
saraktapittaś ca payaḥ pivect tṛṣṇā samānvitaḥ |
yathāmṛtan tathā kṣīramatīsāreṣuta¦ |
cirotthiteṣu tat peyamapāṃ bhā(From digital-image 187_v)Lrāna sādhita¦ |
doṣaśeṣaṃ haret taddhi tasmāt pathyatamaṃ smṛta¦ ||
hitaṃ snehacvireko vā vastayaḥ picchilāś ca ye |
śakṛtā yas tu saṃsṛṣṭamatisāryeta śoṇita¦ |
prāk paś cād vā purīṣasya sarukṣacḥ parikīrttikaṃ |
kṣīraśuklāśritaṃ sarpiḥ pivet sakṣaudraśarkara¦ |
dārvītvakpippalīśuṇṭhīlākṣāśakuryarvaighṛta¦ |
saṃyuktam bhadrarohiṇyā pakvam peyāvimiśrita¦ |
tridoṣamacpyatīsāraṃ pītaṃ hanti sudāraṇa¦ |
gaurave vamanam pathyaṃ yasya syāt pravalaḥ kaphaḥ |
jvare dāghathaviḍvandha mārūtādraktapicttavat |
kāryam āsthāpanaṃ kṣipraṃ sadā cāpy ānuvāmana¦ |
gudapākas tu pittena yasya syādahitāśinaḥ |
tasya pittaharāḥ sekāstatsiddhāś cānuvāsanāḥ |
dadhimaṇḍasurāvilvasicddhaṃ tailaṃ samārute |
bhojane ca hitaṃ kṣīraṃ kacchurāmūlasādhira¦ |
rujayāś cāpy aśāmyāṃ tvāpicchāvastidhīyate |
prāyena c gudadaurvalyaṃ dīrghakālātisāriṇ⦠|
bhavet tasyādhitaṃ teṣāṅ gude tailāvacāraṇa¦ |
kapitthaśālmalīphañjīvaṭākārpāsidāḍimā |
yūthikā kacchurā śelū saṇāmūrvā ca dādhikācḥ |
yo raktaṃ śakṛtaḥ pūrvāṃ paś cādvā pratisāryate ||
sa pallavairvaṭādīnāṃ sasarpis sādhitam payaḥ pivet saśarkarākṣaudramacthavāpyabhimathya tat |
navanītam ato lihyāt cakraṃ yena piven naraḥ |
tilakalko hitaś cāpi modgau mudgarasas tathā ||
piyālaśallakījamvuśālmalītiniśatvacaḥ |
kṣīre śamṛditā c pītās sakṣaurdrā raktanāśanāḥ |
madhukaṃ śarkarālodhraṃ payasyām atha śāriv⦠|
pivet padmāś ca dugdhenac chāronāsṛck praśāntaye ||
śarkarotpalalodhrāni samaṅgā madhukan tilāḥ |
tilāḥ kṛṣṇās samapraṣṭyāhvā samaṅgā cotpalāni ca |
maṃjiṣṭhāśarkarā lodhraṃ padmakaṃ kumudotpalaiḥ |
pived padmāś ca cdugdhenac chāgenāsṛkpraśāntaye |
lodhran tilātamo ca rasān tathaiva madhukāryaṇaiḥ |
kacchurā tilakalkaś ca yogācm catvāra eva ca |
ājena payasā peyā sarakto madhusaṃyutā |
vasavānāṃ ghṛta(From digital-image 188_r)L...lājacūrṇasitāmadhu |
saśūlaraktapittaṃ tu līḍhaṃ hantyudarāmaya¦ ||
drave sarakto saracti vālavilvaṃ saphāṇitaṃ |
sakṣaudratailaṃ prāgeva lihyādāśu muditaṃ kara¦ |
dīptāgnimcāṣyatīsāre vardhamāna valācmvite |
kṛṣṇāviḍāṅgatṛphalākaṣāyeṇa virecayeta |
atha vairaṇḍasiddhena payasā kevalena vā |
yavāgūm cāsya vitared vātaghnair dīpanaiḥ kṛtāṃ |
dīptāgnirḥ purīṣā yaḥ sūveccchanasavedana¦ |
pivet phāṇitaṃ śuṇṭhīdadhitailaṃ ghṛtapayaḥ |
svinnām vā guḍatailanabhakṣayed vadarāṇi vā |
sasvinnāṃ piṣṭavacdvāpi samā vilvaśalādubhiḥ |
dadhnopayujya kulmāṣām śvetāmanupivet sur⦠|
śaśamāṃsaṃ sarudhiradhira¦ samāṃśaṃ saghṛtaṃ dadhi |
vipācya śodako vec ca mṛdvannaṃ śakṛtaḥ kṣaye ||
saṃskṛto yamake māṣāyavakoclaḥ rasaḥ śubhaḥ |
bhojanārthe pradātavyo dadhiḍādāmasārivaḥ |
guḍāvilvaśalādūni dāḍimaś cāpi peśima¦ |
vaṣka sacraś ca yamake bhṛṣṭo varcaḥ kṣaye hitaḥ |
vāyuḥ pravṛddho nicitaṃ valāsaṃ nudatyadhastādahitāśanasya |
pravāhamāṇasya muhurmālāktam pravāhikām tām pravadanti tajjñāḥ |
pravāhikā vātakṛtās saśūlāḥ c pittāt sadāhā sakaphā kaphāc ca |
vilvamadhyo samadhukaṃ śarkarācūrṇṇasaṃyuta¦ |
taṇḍulāmbuyuto yogaspittaṃ raktotthitāṃ jayet |
cyogān varāṃ grāhikam cāyin kuryāt kṣaudraśarkarāṃ |
nyagrādhādiṣu kurv-ita puṭapākānyaṇaritāṃ ||
dīptāśauvāṣpatīsāra vivardhati valāgnite |
triphalāviṣaṅgakṛṣṇākaṣāyeṇa virecacyeta |
saśoṇitā śoṇitasambhavā yā rūkṣaprabhavā matā tu |
tāsām atīsāravadādiśec ca liṅgaṃ krame cś cā samudbhavānāṃ ||
na siddhmāṃ yānti vilaṃghna nādhyaur yogair udīrṇā yadi pācanair yā |
tāḥ kṣīrasamevāśu śṛtaṃ nihanti tailan tilāḥ picchilavastastayam ca |
kṣīreṇa cāsthāpanam agryam uckta dvipañcamūlīkvathitena śūle ||
pravāhikāyāś ca samākṣikena tailena yuṃjyād anuvāsanañ ca |
vātaghnavargacmadhureṣu caiva tailaś ca siddhaṃ hitamannapāne |
lodhraṃ viḍaṃ vilvaśalāṭu caiva lihyac ca tai...(From digital-image 188_v)Lna kaṭutrikāḍhyaṃ |
dadhnā sasāreṇa sasāreṇa samākṣikeṇa bhuñjīta niś cārakapīḍitas tu |
suctaptakupyan kvathitena vāpi kṣīreṇa śītena madhuplutenaṃ |
kṣīrāplutau vyoṣavidārigandhāsiddhena dugdhena hitācya bhojyaḥ |
vātaghnasaṅgrāhikadīpanīyaiḥ kṛtān ṣaḍām cāpy upayojayīt |
khādec ca matyāṃsa rasas tu yāc ca vātaghnasiddhāṃ saghṛtaṃ | satailāṃ |
eṇāvyajanāś ca vaṭapravālaiḥ siddhācni sārdham piśitāni khādeta |
medhyaṃ susiddhaṃ tvatha vāpi raktaṃ vas tasya dadhnā ghṛtatailayuktaḥ |
khādeta pradehaiḥ śikhiclāvarjarvā yūṣaiś ca mukhyair dadhibhiś ca bhuṃjeta |
māṣāṃ suddhiṃ ghṛtamaṇḍayuktāṃ khādec ca dadhnā maricopadaṃśāṃ |
viḍaṃ duḍaṃ vilvasalāṭu caiva lihyāc ca taila na kaṭutricdya |
rājasenātka dāḍimānāṃ raseṣu siddhāṃrūghṛtās sa tailāḥ |
pravāham ānāya hitā yavāgūrāpnuyācnaṃ payasā hitam vā |
ruphātimūtrakṛcchakṣīreṇa sakṣaudraghṛtotpalan |
syaṣṭinocchāpyatatonuvāsyatailena kākoligaṇaśritena |
rātrāvahani c vā nityaṃ rujārto yo bhaven nara¦ |
tailaṃ sāvāhāryeṣumekeṅganuvāsana |
yathā yathā tailaṃ syāt tatrahā śācmyati mārutaḥ |
praśānte mārute cāsya śānti yāti pravāhikā |
pāṭhājamodaukut̤ajasya vījaṃ śuṇṭhī samā māgadhikāś ca piṣṭāḥ |
sukhāmvupītāḥ śamayanti rogaṃ mecṣāṇḍasiddham payaso hitam vā |
pittān śikāyāṃ madhukaṃ sitāś ca mayiś ca va karasaṃyutaś ca |
līḍhvātha sakṣaudrasacmam pived vā jamvurādāmalakāc ca kalka¦ |
sitādavikṣaudrayutan tathauva vilvan na tadāka dāḍimaś ca |
nilāṃ sayaṣṭīmadhukaṃ sītāś ca kṣaudrā taṇḍulapācanena |
sarpicrvi vaṃdhe bhṛśe dāha mūvipācyadugdhaṃ na lavate sābhyāṃ |
mūlaiḥ payasotpala yaṣṭikāvidāryakāśrmarya valāsacmataiḥ |
deyā ghṛtakṣaudrayutonuvāsaghṛtena cānte madhukaśritena |
pittānmikā(From digital-image 189_v)Lrasaḥ sapayātha vimiśritas tu |
padmāṃ samadmvuja dhātakībhiḥ kalkī kṛtābhir madhusaṃyutābhiḥ |
cśāmyan tathaivaṃ na tasya samaṅgā padmā payaḥ pādapayota kīrtiḥ |
pakvāpayovilvakapītanāmbhamo yā sarpimayunāru |
etatc chite naiva ghṛtena samyaśaye caivam upaiti śānhi¦ |
laghūni pathyānyatha dīpanāni snigdhāni bhojyānyudarāmayueṣu ||
hitāya nityaṃ vitaredvibhokṣaṃ yogāṃs ca tāṃ stāṃ bhiṣapramattaḥ |
ctṛṣṇāpanayanī ladhvī dīpanī vastiśodhanī |
jvare caivātisāre ca yaccādvisratraṃ samyagvāyum ca cchati |
sarvadā hitā |
c rau kṣānpravṛttatīsārakriyāsnigdhā vidhīyate |
raukṣān grahanimitte ca śokaje śoka nāśanī |
viṣārśaḥ krimisaṃbhūte hitā cobhayaśarmadā |
samavāye tu doṣāṇāṃ pūrvvam pittam upāccaret |
jvare caivātisāre ca sarvvatrānyatra māruta¦ |
yasyoccārād vinā mūtraṃ samyag vāyuś ca gacchati |
dīptāgner laghukoṣṭhasyacsthitas tasyodaro mayaḥ |
atisāre nivṛtte pi mandāgner ahitāśinaḥ |
bhūyaḥ saṃdūṣito vanhir grahaṇīmayi dūṣayet |
tasmāt kāryaḥ parīhārasmātīsāre viriktavat | yāvan na prakṛctisthassyoddoṣataḥ prāṇatas tathā ||
ṣaṣṭhī kalā pittadharā yā pūrvam parikīrttitā |
pakkvāmāśayamadhyasthā grahaṇī sā prakīcrttitā |
grahaṇyā valam agnir hi sa cāpi grahaṇī śritaḥ |
tasmāt sadūṣite vanhau grahaṇī sampraduṣyati |
ekaikaśas sarvam ca caithair atyartham ucchritaiḥ |
sā duṣṭā vahuśo bhuktāmāmam eva vimucñcati |
pakvam vā sarūjapūtirmurhurvaddhaṃ murhurdrava¦ |
grahaṇīrogamāhustaṃ māyurvedaviśāradāḥ |
tasyotpattau sadāhonna sacdānālasya tṛṭklamāḥ |
valakṣayor uciḥ kāsaḥ karṇnakṣveḍo tu kūjanaṃ |
athā jāte bhavej jantoḥ ḥ |
nichardijvarārocakadāhavān |
udgirec chuktatiktāmlactasya dhūmāmagandhimāṃ |
prasekamukhavairasyatamakārucipīḍitāḥ |
vātācchūlādhikaiḥ pāyuhṛtpārśodaramastakaiḥ |
picttāt sadāhair gurubhiḥ kaphātribhyas trilakṣaṇauḥ |
(From folio 192_r)
athātaḥ śoṣapratiṣedhaṃ vyā ||
anekadoṣānugato vahurogāgamaḥ |
durvijñeyo durnivācraḥ śoṣo vyādhir mahāvalaḥ ||
saṃśoṣaṇādrasādīnāṃ śoṣa ity abhidhīyate |
kriyākṣayakaratvāc ca kṣaya ity ucyate punaḥ |
rājñas caṃdramaso yasmād abhūdeṣa kilāmayaḥ |
tasmāt ta rājayackṣmeti kecid āhuḥ punar janāḥ |
sa vyastair jayate doṣair iti kecid vadanti hi ||
ekādaśānām ekasmiṃ sāṃnidhyāt tantrayuktiḥ |
kricyāṇāś cāvibhāgena prāgevotpādanena ca |
eka eva mataḥ śoṣa sannipātātmako hyataḥ |
udre kānta...sya liṅgāni doṣāṇāṃ tu bhavanti ha |
kṣayād vegapratīghātādāghātādviṣamācśanāt |
jayate kupitair doṣair vyāptadehasya dehinaḥ |
kaphapradhānair doṣais tu ruddheṣu rasavartmasu |
ativyavāyino vāpi kṣīcṇaretasyanāntaraṃ ||
kṣīyante dhātavassarve tataḥ śuṣyati mānavaḥ |
svarabhedonilācchūlasaṃkāca svāṃsapārśva yāḥ |
jvarāṃ dāhotisāraś ca pittādraktasya cāgāmaḥ |
śirasaḥ paripūrṇatvaṃcmabhaktacchanda eva ca |
kāsaḥ kaṇṭhasya codhvaṃso vijñeyaḥ kaphakopataḥ |
ekādasabhiḥ ṣaḍbhir vā pañcabhir vā samanvitaḥ |
cjahyāc choṣārditajantumicchaṃ suvipulaṃ yaśaḥ |
vyavāyaśokasthāviryā vyāyāmādhvapraśāṣiṇāṃ |
kṣarati yadvāguṃśoṣāṇāṃ lakṣaṇaṃ śṛṇu ||
vyavāyaśoṣīśukrasya kṣayaliṅgairūpadrutaḥ
cpāṇḍudeho yathāpūrvaṃ kṣīyante cāsya dhātavaḥ |
(From digital-image 191r)Lpradhānaśīlaḥ śratāṃgaḥ śokaśoṣyati tādṛśaḥ |
jarāśoṣī kṛśo cmando hatavuddhivalendriyaḥ |
kampanorūcimaṃbhinnakāṃsapātrasamasvaraḥ |
saprasrutāsyanāsākṣi sucptarūkṣamalacchaviḥ |
adhvapraśoṣī śrastāṃgaṃ sambhṛṣṭaparuṣacchaviḥ
prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomagalānanaḥ |
ṣṭhīvati śleṣmaṇā hīna gaurvācrūcipīḍitaḥ |
vyāyāmaśoṣīsbhūyiṣṭhametireva samanvitaḥ |
liṅgarurakṣatakṛtaḥ saṃyuktaś ca kṣactādvinā |
raktakṣayādvedanābhis tathaivāhārayantraṇāt |
vraṇitasya bhavec choṣo doṣaḥ sāmaśmaḥ |
vyāyāmabhāṣyādhyayaneraibhighātātimaithucnaiḥ |
karmaṇā vāpyurasyena vakṣyo yasya vidāritaṃ |
tasyoparikṣate raktuyaśleṣmā ca gacchati |
kāśaṃpracrcchardayec cāpi pītaraktāsitārūṇaṃ |
santaptavakṣaśotyarthaṃ dūyamānena tā |
vadano bhinnavarṇasvaro naraḥ |
keṣāñcidevaśoṣochi kāraṇaibhedam āgataḥ |
na tatra doṣaliṅgānāsamastānāṃ nipātanaṃ |
kṣayā eva hi vijñeyā pratyeckadhātusañjñitāḥ |
cikitsitan tu teṣāṃ hi prāguktaṃ dhātusaṃkṣaye ||
śvā(From digital-image 191v)Lsāṃgasādakaphasaṃśrayatāluśoṣācchardyagnisādaparipīnasapāṇḍunidrāḥ |
cśoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jaṃtuḥ śuklakṣaṇo bhavati māṃsaparo riraṃsuḥ |
svapneṣu kākaśukaśalyackanīlakaṇṭhāgṛdhrān tathaiva ca kapīṃ kṛkalāsakāṃś ca |
paśyet sarāṃsi sa nadīm vimalāṃls ca vāpīṃ śuṣkāṃmstarūnaruṇadhūmavārditāś ca ||
mahāsanaṃ kṣīcyamāṇāṃ soṣotisārapīḍitaṃ |
śūnamūskodaraś cāpi yakṣmiṇam parivarjayet |
upācared ātmavacntaṃ dīptāgnim akṛśan nara¦ |
sthirādivargasiddhena ghṛtenā jāvikena vā |
snigdhasya mṛdu kartavyamūrdhvaś cādhaś ca śodhanaṃ |
āsthāpanan tataḥ paścāc chirasacvirecana¦ |
rasair bhuñjīta śuddhaś ca yavagodhūmaśālayaḥ |
vyavāyaśoṣiṇaṃ prāyo bhajante vātajā gadācḥ |
vṛṃhanīlo hitas tasya hitasnigdhānilāpahaḥ |
gṛdhrātulūkāṃ sakunāmtathāgaṇdapadāṃ vyālavileśayāś ca |
dadyāt prakārai dvividhair vidhijñaḥ |sacrsatṛvāṃ śarṣapatailabhṛṣṭāṃ |
deyāni māṃsāni vajāṅgalāni mudgāḍhakīyūṣarāś ca pathyāḥ |
kharoṣṭranācgāś ca tarāśi caiva khādet mubhṛṣṭhāni sukalpitāni |
māṃsopadaṃśāṃ
(From digital-image 192_v)Ltad dhi śoṣaṃ jaṭharāṇi caiva hanyāt pramehāṃś ca sahānilena |
plīhodaroktaṃ tu hitaśca c sarpistrīṇyeva cānyāni hitāni cātra |
upadrakāsvaravaikṛtādīñjayedavekṣaśikhilena śāṃtaṃ |
eclājamodāmalekābhayoś ca gāyatrinimvāsanasālasārā ||
viḍaṅgabhallātakacitrakāś ca kaṭutrikaś cāpi surāṣṭrajāś ca |
pakvā jale tena pacet sacrpis tasmiṃ susiddhe tv avatārite ca |
triṃśatpalānyatra sitopalāyā dadyān tugākṣīripalāni ṣaṭvā ||
prasthe ghr̥tasyac dviguṇaś ca dadyāt kṣaudraṃ tato manthahṛtaṃ vidadyāt |
palaṃ palaṃ prātarato lihec ca līhvā pivet kṣīramatandritas tu |
etad dhi medhyam paramam pavitraṃ cakṣusyamāyuctaman tathaiva |
yakṣāṇamāśu vyavahanti caiva pāṇḍvāmayaś cāpi bhagandaraś ca |
na cātra kiñcitparivarjanīyaṃ crasāyanaṃ caitad upāsyamāṇaṃ |
striyo ratikrodhamasūyanoś ca tyajed udārāṃ viṣayaṃ bhajet |
dvijāgurūṃ tāns tridaśāṃś ca pūjed vācaś ca puṇyāḥ śṛṇucyād dvijebhya iti ||
kāya ci 38 ||
(From folio 192_v)
athāto gulmarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathoktaiḥ kopacnaidoṣaḥ kupitāḥ koṣṭhamāgatāḥ |
janayanti nṛṇāṅgulmaṃ sa pañcavidha ucyate |
hṛnnāsyor antare granthiḥ sāñcārī yadu vācalaḥ |
vṛttaś ca cayaḥ csañcaya vāṃ sa gulma iti sañjitaḥ ||
gupitānilamūlatvād guḍhagulmodayād api ||
gulmavaddhā vicśālatvād gulma ity abhidhīyate ||
(From digital-image 193_r)Lsa yasmād ātmani cayaṃ gacchaty apsv avuddhudaḥ ||
antaś carati yasmāc ca pākam upayācty ataḥ |
sa vyastair jāyate doṣaiḥ samastair api cocchritaiḥ |
puruṣāṇān tathā strīṇāṃ jñeyo raktena cāparaḥ |
ckṛcchraviṇmūtravātatvamānā hotranikūjanaṃ |
dvesonne ca vāyurūrdhvaś ca pūrvarūpeṣu gulmināṃ |
hṛtkukṣiśulaṃ mukhakaṇṭhaśoṣo vāyorniroṇāviṣamācgnitā ca |
te te vikārāḥ pavanātmikāś ca bhavanti gulme nilasaṃbhave tu |
svedajvarāhāravidāhadāhācstṛṣṇāṅgarāgaḥ kaṭuvakratā ca |
pittasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti pittaprabhave tu gulme ||
anne na lipsā gurūgātratā ca chardipraseko madhurāsyac tā ca |
kaphasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti gulme kaphasambhave ca |
sarvātmākaḥ sarvarūjopapannas tacś cāpya sadhyam pravadanti tajjñāḥ |
navaprasutātāhitabhojanā yā yā cāmagarbham visṛjodṛtai vā ||
vāyur hitasyo vigṛhya raktāṃ karoti gulmaṃ sacrūjāṃ sadāhaṃ |
pittasya liṅgena samānaliṅgaṃ viśeṣaṇaṃ cāpyaparan nivodhaḥ |
na spandate nodaramecti vṛddhim bhavanti liṅgāni ca garbhinīnāṃ |
taṃ raktagulmaṃ pravada
(From digital-image 187r)Lnāryāḥ kriyāvidhiḥ |
viśeṣam aparaṃ cāyiḥ śṛṇu raktaprabhedanaṃ |
palāśakṣāratoyena siddhaṃ sacrpiḥ prayojayet |
uṣṇair vā bhedayet bhinne vidhirāmṛgdaro hitaḥ |
ānūpauda... majjāno vasātailaghṛtāni ca |
vipaced ekataḥ śastaṃ vātagulme nuvācsanaṃ |
jāṅgalaikaśaphānāṃñ ca vasāsarpiś ca pittajā |
tailaṃ jāṅgalamajjānam evaṃ gulmaikaphotthite ||
dhātrīphalānāsvarase ṣaḍaṅge vipaced dhṛtaṃ |
śarkarāsaindhavopetaṃ tadhitaṃ vātagulmināṃ ||
kulatthamūlakakvāthadadhikāñjickasarpiṣāṃ |
pañcāḍhakāni vipaced āvāpya dvipalānya |
saurvarcalaṃ vitaṃ hiṃgudevadātha saindhavaṃ |
vātagulmāpahaṃ sarpir etad dīpanam eva ca ||
cāgagvadhādau vipaceddīpanīyayutaṃ ghṛtaṃ |
kṣāravarge paced cānya¦ pacen mūtragaṇeparaṃ |
ghnanti gulmaṃ kaphodbhūtaṃ ghṛtāny etāny asaṃśayaṃ |
tṛṇamūlīkaṣāye tu jīvanīyaiḥ paced ghṛtaṃ |
nyagrodhādikaṣāyeṇa ghṛtaṃ vāpyacpalādike |
raktapittotthitaṃ hanti ghṛtāny etāny asaṃśayaṃ |
yathā doṣāc chrāyañ cāpi cikitset sānnipātikaṃ |
cūrṇaṃ higvādikañ cāpi ghṛtam vā cplīhanāśanaṃ |
pived gulmāpahaṃ kāle sarpiś tailvakam eva vā ||
pāṭhā sa ca vyāvṛhatīdvayañ ca ramūlena samāni ś ca |
saṃcchindyasaṃcūrdhyātha dhārayitvā jālādakaṃ taiḥ saha pācanīyaṃ |
athāvatāvāvaśeṣa cmatrākṣamātraṃ tṛvṛtaṃ viya |
sa nāgaraṃ gulmavadhāyayeṃ tad vātagulmeṣu virecanaṃ syāt |
dantīvacāhiṃgvajamodapāṇa kṣāraṃ yavānāṃ lavaṇatrickaś ca |
sacitrakaṃ kṣīrakaśṛdgaveraṃ syān mātulaṃ gamya bhavasya mūlaṃ |
eṣāṃ samānaṃ svaśayeṣimānāṃsukhāmvunā |
naro bhṛṣāmayodarapravṛdvo sadyorūjāṃ vātakṛtāṃ nihanti |
drākṣāpayasyā madhuckañ ca mukhyaṃ sacandanaṃ padmakam utpalañ ca |
kṣaudrānvitanḍuladhāvanena pītvā nudet pittakṛtaṃ tu gulmaṃ |
bhāgīpoṭolaṃ madhukañ ca pāṭhāṃ rohilyatthailācsaha pippalībhiḥ |
etāni piṣṭhvā madhunā valiha pītaṃ samuti pittagulmaṃ |
harītakātyāmalakaṃ vitaṃgaṃ viśvāsadhaṃ ceti samāni kṛtvā |
kṣaudrānvitaṃ sa triphalā kaṣāyaṃ yaḥ śleṣmagulmaṃ prapivanti hanyāt ||
ca vyā ghṛctaṃ tatvṛtā tritīyaṃ tathā caturthī gajapippalīñ ca |
phalatrayāṇāṃ saha pippalībhiḥ pacet samustā salilāḍhakasthaṃ ||
mṛdvagnisiddhaṃ kṣatavāvaśecṣaṃ pūtaṃ pived kṣaudrayūtaṃ hitāya |
tat śleṣmaṃ tv atha vātagulmaṃ nirvāpayet hy āgnim ivāmvuvegaḥ |
sadevakāṣṭhaṃ cirivilvajaṃ tvak sapippalī pippalimūlabhāgau |
pītvā nalakvāthayutaṃ tu vāri pramucyate śoṇitaguclmamūlāt |
ghoṣañ cabhāīṃ ca gupragāḍhāṃ nārīṃ pivet māmṛditāṃ ghṛtena |
sukhāmvunā hanhy atha raktagulmaṃ naṣṭañ ca puṣpaṃ punar ādadhāti ||
samucṣkakañ cekṣarakaṃ svadaṃṣṭrāṃśokaṃ palāsaṃ tilanālam eva |
nīpakvadamvañ ca samātuluṃgaṃ pūtīkarañ ca sakapitthavi(From folio 187v)Lvilvaṃ |
valyantemām apy amṛtāṃ ca vallīṃ vṛkṣādanīṃ jātim athaiṃguñ ca |
etāḥ pratānā kvathayāśva pradāhayan kṣāracm athādadīta |
pṛthak pṛthak kāḍhakamānayuktaṃ tat srutam ādadīta |
sukhāmvunāveśamani sannipāte kṛtoyavastrāṇi yataḥ kṣamāvān |
aṣṭāḍhakaṃ tanprasitaṃ cvidadhyān mūlan tu māmvāpyatha citrakasya |
sukalpitāṃ tāṃ vipacedvidhikṣāḥ pūtavidadhyādathayādaleṣa |
palāri pūnastathāsya kṛtvāni kvavathācitrakasya |
tadvārake cāpi jalasya siddhaṃ pādāvaśeṣādvaṣegālanīyaṃ |
ctena prapiṣyetva palonmitānāmisaṃvariṣṭhaṃ gaṇamauṣadhānāṃ |
kaṭutrivargaṃ lavaṇāny athāṣṭau dve rohiṇīñ cāmlakavetamañ ca |
ñ ca bhāgīñ ca vayācñ ca pāṭhaṃ sajīvakaṃ mūlam athājamodāṃ |
hiṃgun tu māñ cātiviṣañ ca mustameñ ca gajapippalīñ ca |
ālogarbhamamatrapiṣṭhaṃ pūrvaśrūtaṃ kṣāram athopacet tu |
mṛdvagninā vākkvathitaṃ sanais tu modavilepāt pariśoṣictas tu |
kolapramāṇāṃ guṭikāṃ vidadhyād dvebhakṣayitvaiva matonnamadyāt |
tataḥ padānāṃ śām eva gatvā yat aprakāṃkṣaḥ punar eva |
dve bhakṣayitvaucva matonnamadyādapūrvavadjātamahāprakāṃkṣaḥ |
sa eva guṭikāprayogādahah̤ sukhenaiva sahasrasāpi |
tisras tu gulmīguṭikāṃ prayuktvā mūlāt tataḥ pañca nihanti gulmān |
catvāram cārmāṃmi nihani pītāḥ ta cthā vātakahādare ca |
yevā pare vāakaphapravṛttārānṛṇāṃ kukṣigatā vikārāḥ |
tāṃ hanti sarvāṃś ca yathaṃñ ca pītāḥ ghṛtena coktena jalena cāpi |
ckāyagnisainyaṃ grahaṇīpradoṣamastavidām avāpya jīrṇaṃ |
nihanti sadyo jarayanti cānnaṃ pāsāṇacūrṇair api miśritaṃ yat ||
kuriṇī tripahlāmaricāni viḍaṃgaṃkaṃ |
pippalīcādamodañ ca kuṭājasya phalāni ca |
ccitrakaṃ kālikājājī ekaikaṃ palikaṃ mitaṃ |
aṣṭaupalāni trivṛtaḥ pañcāśaḥ syādguḍasya tu |
tailasya rasam āmalakasya tu |
tracyaḥ prasṭhāc ca tat sarvāṃ śanaimṛdvagninā pacet |
ghanībhūtaṃ phalaiḥ kṛtvā samam āmalakasya tu |
agnipramāṇaṃ vijñāya bhakṣayet prātarutthitaḥ
pañcagulmāṃ pramehāṃñ ca pāṇḍurogaṃ sakāmalāṃ |
śoṣaṃ kuṣṭhodarāmīma sacmayec ca bhagandarāṃ |
yonidoṣaharo vṛṣyo medhā valavapuḥ karaḥ |
guḍakalyāṇasaṃkṣas tu mataś cāpi rasāyanaiḥ ||
tile kṣurakapālāśa sārṣacpaṃ yavanālajaṃ |
bhasmāmūkajañ cāpi gojavikharahastināṃ |
mūtreṇa mahiṣīṇāñ ca palikaiś cāpi cūrṇṇitaiḥ |
kuṣṭhasaindhavayaṣṭhīkanāgarakrimihantibhiḥ |
ajamodāc ca daśabhiḥ sāmudrāc ca palaiyutaṃ |
acyas pātregnikalpena paktvā lehyam athoddharet |
tasya mātrāṃ pived dadhnā surayās̤ā pi vā |
dhānyāmlenoṣṇatoyena kaulatthena rasena vā |
gulmaṃ cvātavikārāś ca kṣāroyaṃ hanty asaṃśayaṃ ||
svarjikākuṣṭahasahaiḥ kṣāraḥ ketakajo pi vā |
pītatailena śama(From digital-image 188r)Lyed dulmaṃ pavanasaṃbhavaṃ |
pītaṃ sukhāṃvunāvāpi svarjikākuṣṭhasaindhavaṃ ||
vṛścīkamurūvūkaś ca varṣābhūvṛhatīc dvayaṃ |
citrakañ ca jaladroṇai pacet pādāvaśeṣitaṃ |
māgadhācikumbhe nidhāpayet |
madhunaḥ prasthamāvāpya pathyācūrṇṇārdhasaṃyuctaṃ |
viśoṣitaṃ daśāhan tu jīrṇṇabhakaḥ piven naraḥ |
ariṣthoyaṃ jayedgulmavipākaṃ ca dustaraṃ ||
pāṭhānikumbharajanītrikaṭutriphal-agnikā |
lavaṇaṃ vṛckṣakavījāni cūrṇṇagomūtrasādhitaṃ |
ghanībhūtaṃ tu guṭikāṃ kṛtvā khāded abhuktavān |
gulmaplīhāgnisādāṃstāṃ nāśayeyur aśeṣataḥ ||
sukhoṣṭhācjāṃgalarasāḥ susnigdhā vyaktasaindhavāḥ |
peyā vātaharaiḥ siddhāḥ kaulatthāḥ saṃskṛtāḥ rasāḥ ||
khalāḥ sapañcamūlāś ca gulmino bhojane hitāḥ |
kumbhīpiṇḍeṣṭakasvedāṃ kuryāc cavakuśo bhiṣak |
guclminaḥ sarva evoktā durvirecyatamā bhṛśāḥ |
ataś cainaṃ tu susvinnāṃ sraṃsanenopapādayet |
vimlāpanaṃ bhedanāni tathaiva syañjanāni ca |
upacnāhāś ca kartavyāḥ sukhoṣṭhāḥ sālvalādayaḥ |
udaroktāni sarpīṣimūtravartiḥ kriyāstathā |
lavaṇāni ca yojyāni yānyuktānyanilāc kurye |
dantīdravantīmūleṣu tathā vātahareṣu ca |
kārayedāsavāriṣṭhācślokasthāne yatheritāṃ |
vātavarconirodhaiṣu sāmudrārdrakasarṣapaiḥ
kṛtvā pāyau nidhātavyā varttayo maricottarāḥ |
khāded vānyāṃkurāṃ bhṛṣtāṃ cpūtīkanṛpavṛkṣayoḥ |
ūrdhvavātan tumanujaṃ gulminaṃ na nirūhaye ||
pivet trivṛnnāgaram vā saguḍā vā harītakīṃ |
guggulaṃ vṛvṛtāṃ danīṃ dravantīṃ saindhavaṃ vacāṃ |
mūtramadyapayodrākṣārasair vīkṣya valāvalaṃ |
ecvaṃ pīlūni piṣṭhāni pivet salavaṇāni ty ||
pippaipippalīmūlaṃ citrakājājisaindhavaiḥ |
yuktā surā ghnanti gulmaṃ śīghrakāle prayojitā |
cvaddhavinmārūto gulmī bhuñjīta paye yāvāṃ |
kulmāṃṣāścā vahusnehāṃ bhakṣayellavaṇaittarāṃ |
vallūram mūlakaṃ matsyāṃ śuṣkaśākāni vaidalaṃ |
na khādedālukaṃ gulmī madhurāṇi phalāni ca |
laṅghanaṃ dīpanaṃ snicgdhaṃ uṣṇaṃ vātānulomanaṃ |
vṛṃhaṇañ ca bhaved yas tu tadhitaṃ vātagulmināṃ |
sthānāvaseko raktasya vāhumadhye sirāṃvyadhan |
svedonulomanaṃ caicva tadhitaṃ vātagulmināṃ |
tṛṣṇā yābhiparīto yo ādhyātoraktapīḍitaḥ |
prāṇākṣiśotisārī ca ya(From digital-image 188v)Lśūlaiḥ pradīdyate |
varjanīyā bhaven hy ete virikkeyobhipūjyate iti ||
kāyaci || thva || 0 ||
athātoc hṛdrogapratiṣedhaṃ vyā ||
vegāghātoṣṇarūkṣān nairatimātropasevitaiḥ |
viruddhādhyaśanājīrṇair rasātmyaiś cāpi bhojanaiḥ |
dūṣayitvā rasāṃ doṣā vicguṇā hṛdaṃ yaṃ gatāḥ |
hṛdivādhāṃ prakuvyanti hṛdrogāṃ taṃ pracakṣate |
āyamyate mā||||||
nirmathyate dīryate ca yodyatepi pāṭyatepi ca |
tṛṣṇoṣṇādāhacoṣāsyuḥ paittike hṛdayaklamaḥ |
dhūmāyanaṃ c ca mūrchā ca svedaḥ śoṣo mukhasya ca |
gauravaṃ kaphasaṃsrāvorūcistastambhognimārdavaṃ |
mādhuryam api cā sasya valāsāpahate hṛdi ||
utkleśaḥ ṣṭhīvacnaṃ todaḥ śūlaṃ hṛllāsakovamī |
aruciḥ śyāvanetratvaṃ śoṣaś ca krimijo bhavet |
bhramaklamau modaśoṣau jñeyās teṣām upadravāḥ |
krimijo krimijātīnāṃ ślemikāṇāś ca yo matāḥ ||
vātopasṛṣṭe hṛdaye cvāmayet snigdhamāturaṃ |
dvipañcamūlīkvāthena sasnehalavaṇena tu ||
pippaẏelāvacāhiṃguyavabhasmāni saindhavaṃ |
saurvarcalaṃ tathā śunṭhī majocmodaś ca cūrṇitaṃ |
phaladhānyāmlakaulatthadadhimadyāsavādibhiḥ |
pāyayet ca śuddhadehaś ca snehanānyatamena vā |
bhojayej jīrṇabhaiṣajyāṃ jaṃgalaisaghṛtai rasaiḥ |
vātaghnasiddhaṃ tailañ ca vastiṃ dadyād vicakṣaṇāḥ |
cśrīpaṇimadhukakṣaudrasitāguḍajalair vamet |
pittopasṛṣṭe hṛdayeś ca seveta madhuraśritaṃ |
ghṛtaṃ kaṣāyaś coddiṣṭaṃ pittajvāravināśanaṃc
tṛptasya ca rasaurmukhyair jaṃgalaiḥ saghṛtaibhiṣak |
sakṣaudraṃ vitared vastitailaṃ madhukasādhitaṃ |
vacānimvakaṣāyābhyāṃ vāntaṃ hṛdi kaphotthite |
pāyayet cūrṇaṃ uddiṣṭaṃ vātake bhojayetc tam |
valātailaṃ vidadyāc ca vasticvastiviśāradaḥ |
krimihṛdrogiṇāṃ snigdhaṃ bhojat piśitodanaṃ |
daghnā ca phalalopetaṃ tryahaṃ paścād virecayet ||
sugandhibhiḥ śalavaṇair yogaiḥ c sājājiśarkaraiḥ |
viḍaṃgagāḍhaidhānyāmlaṃ pāyayed hitam uttamaḥ |
hṛdisthitāḥ patantyeva madhastāt krimayo nṛṇāṃ |
yavānnaṃ vitarec cāsmaisaviḍaṃgamataḥ param iti || kāyaci || kṛ || ||
athātaḥ pācṇḍurogapratiṣedhaṃ vyā ||
vyāyāmamamlam lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamatīvatīkṣṇaṃ |
niṣevyamāṇasya vidūṣya raktaṃ kurvanti doṣās tvaci pāṇḍucbhāvaṃ |
pāṇḍvāmayoṣṭārdhavidhaḥ pradiṣṭaḥ pṛthaksamastaiyugapac ca dosaiḥ |
L sarveṣu caivaṣvihapāṇḍabhāvo yatodhikotaḥ khalu pāṇḍurogaḥ ||
tvaksphoṭanaṣṭhīvanagātra...................................
viṇmūtrapītatvamathāvipāko bhaviṣyatas tasya puraḥ sarāṇi |
.......malāpānnakipāṇḍurogaḥ |
kumbhāhvayo lākarakolasākhyaḥ |
vibhāsyacte lakṣaṇamasya kṛtsnaṃ nivodhya vakṣyāmnunupūrvaśaste |
kṛṣnekṣaṇaṃ kṛṣṇasirāvanaddhaṃ tad varṇaviṇmūtranakhānanañ ca |
tena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyed yuktatathānyais tad ūpadravaiś ca |
pītekṣaṇaṃ pītasirāvanaddhaṃ tad varṇaviṇmūtranakhācnanañ ca |
pittena pāṇḍum manujaṃ vyavasyed yuktatathānyais tad upadraiś ca |
śuklekṣaṇaṃ śuklasirāvanaddhaṃ tad varṇaviṇmūtranakhānanañ ca |
kaphena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavacsyed yuktaṃ teṣānyais tad upadravaiś ca |
abhaktarūgnair avagātra sādāḥ sarveṣu tandrī ca valakṣayañ ca |
sarvātmake sarvamidaṃ vyavasyelliṅgāni vaks̤yāmy atha kāmalāyāḥ |
yo hyāmayānte sahasānnamamlamadyād apathyāni ca tasya pittaṃ c
karoti pāṇḍuvadanaṃ viśeṣāt pūrvaritau tandrivalakṣayau ca |
bhedas tu tasyetarakumbhasāhyaḥ sophaṃ mahāṃstatra ca parvabhedaḥ |
jvarāṃgamardabhramadāhatṛṣṇā kṣayācnvito lākarakālasetu |
taṃ vātapittād haripītanīlaṃ halīmakettu pravadanti kecit |
upadravāssteṣvararūciḥ pipāsā chardirjvarāḥ śīrṣarujagnisādaḥ |
sophasthiruk kaṇṭhagatovalatvaṃ mūrcchā kaphe hṛdyavapīḍanañ ca |
sādhye tu cpāṇḍvāmayinaṃ samīkṣya snigdhaṃ ghṛtenordhamadhaś ca śuddhaṃ |
sampādayet kṣaudraghṛtapragāḍhair harītakīcūrṇayutaiḥ prayogaiḥ |
pived ghṛtaṃ vā rajanādi pakvaṃcyatraiphalaṃ tailvakam eva cāpi |
virecanādravyavipācitaṃ vā yogāś ca vairecanikāṃ ghṛtena |
mūtre nikumbhārdhanaṃ vipācya pivedabhīkṣṇaṃ kuḍavārdhamātraṃ |
khāded guḍam vāpya bhayāvipakva māragvadhādikvathitaṃ pivedvā ||
acyorajavyoṣavidaṅgacūrṇaṃ lihyād haridrāṃ triphalānvitām vā |
sarpimadhubhyāṃ vidadhīta vāpi śāstrapradeśābhihitāṃ prayogāṃ |
harec ca doṣāṃ vahuśolpamāctrāṃ śvayed dhi doṣeṣvatonirhṛteṣu |
dhātrīphalānāṃ rasamikṣujañ ca mantham pivet kṣaudrayutaṃ samāṃśaṃ |
ubhe vṛhatyau rajāne śukākhyāṃ kākād anīñ cāpi sakākamācī |
ādāri vimkhyo sakadamvapuṣpau vipācya sarpirvipacet kaṣācye |
tat pāṇḍutāṃ hantyupasevyamānaṃ kṣīreṇa vā māgadhikā yathāgniṃ |
pivec ca yaṣṭhīmadhukaṃ kaṣāyaṃ cūrṇīkṛtam vā madhunāsamāṃśaṃ |
gomūtrayuktaṃ tripalācdalānāṃ datvāyasaṃ cūrṇamanalpakālaṃ |
pravālamuktāñjanaśaṃkhacūrṇāṃ lihyāt tathā gairikajaś ca cūrṇaṃ |
ājaṃ śakṛtsyāt kuḍavapramāṇaṃ viḍaṃ haridrāṃ lavaṇottamañ ca | pṛthak palāṃśāni samagram etan cūrṇaṃ hitāśī madhucnāvalihyāt |
sauvarcalaṃ hiṃgu kirātatiktaṃ kalāyamātrāṇi sukhāmvunā vā |
mūrvāharidrā malakaṃ pived vā sthitaṃ gavāṃ saptadināni mūtre |
mūlamvaclācitrakayoḥ pived vā pāṇḍāmayārtokṣa samaṃ hitāśī |
sukhāmvunā vā lavaṇena tulyaṃ śigrāḥ phalaṃ kṣīrabhu(From folio 189v)Ljopayojyaṃ |
nyagrodhavargasya pivet kaṣāyaṃ śītaṃ sitākṣaudrayutaṃ hitāśī |
śālādikam cāpyatha sālacūrṇaṃ kṣaudrāplutam vā cmalakaṃ sukhārthī ||
viḍaṃgamustārajānājamodaparūṣakavyoṣavinirdahanyaḥ |
cūrṇāni kṛtvā guḍarśarkare ca tathaiva sarpirmadhunī śubhe ca |
sambhāram etadipaccet hitāya sāravato gaṇasya |
dātañ ca lehya|||viditvā nidhāpayen muskaje samudge |
haṃty eṣa yogaḥ ...lu pāṇḍurogaṃ saśothamugrām api kāmalañ ca |
saśarkarākāmalināṃ tribhaṇḍī hitā gavākṣī saguḍā ca śuṇṭhī ||
cleyake cāpi ghṛtaṃ vipakvaṃ hitañ ca tasyād rajanādimiśram |
śilāhvayañ vāpyatha mākṣikam vā kumbhāhvaye mūtrayutam pived vā |
mūtrasthitaṃ saindhavasaṃprayuktaṃ sacmāṃ pivet vāpi hiraṇyakiṭṭaṃ |
drākṣāguḍūcyāmalakīrasena siddhaṃ ghṛtaṃ lākarake hitāye |
siddhāsya vastimadhuro halīme hanyastvariṣṭā mṛdavaś ca pathyā |
gauḍānariṣṭāṃ madhuśarkarāṃñ ca mūtrāsavāṃ kṣāraghṛtāṃstathaiva |
snigdhān rasācnāmalakair ūpetāṃ kolānvitāṃ vāpi hi jaṃgalānāṃ |
seveta śothābhihitāṃñ ca yogāṃ pāṇḍvāmayī śāliyavāñ ca nityaṃ |
jvaraṃ tṛṣāṃ chardim athātisāraṃ mūrcchāckṣayaṃśvāsamannalipsāṃ |
tathā vipākasvarabhedasādāṃ jāyed yathāsvāṃ prasamīkṣadoṣāṃ ||
anteṣu śūnaṃ parihīnamadhyaṃ mlānantathānteṣu ca madhyaśūnaṃ |
gudeṣu śophastvathamuṣkaśūnaṃ prātamyamānañ ca visañjñakalpaṃ |
vivirjayet pāṇḍuckinaṃ yaśorthī tathātisārajvarapīḍitañ ceti ||
kāyaci kāyacikitsā || ||
athāto raktapittapratiṣedhaṃ vyā ||
vyāyāmabhārādhyayanavyavoyātapasevacnaiḥ |
tīkṣṇoṣṇakṣāralavaṇaiamlaiḥ kaṭvābhir eva ca |
abhikṣṇaṃ sevato tūṣṇo rasaḥ pittaṃ pradūṣayet |
pittaṃ vidagdhaṃ svaguṇaividahaty āśu śoṇitaṃ |
tataḥ pravartate raktamūrdhvaṃ cādho dvidhāpi vā |
āmāśayād vrajed ūrdhvam adhaḥ cpakvāśayād vrajet |
vidagdhayoś cāpy ubhayor dvidhābhāgaṃ pravartate |
ūrdhvaṃ sādhyamadhoyāpyamasādhyaṃ yugapad gataṃ |
yakṛn plīhāsyām ichanti kecid raktacgatiṃ jānāḥ ||
sadanaṃ śītakāmitvaṃ kaṇṭhadhūmāyanam vamī |
lohagandhiś ca niśvāso bhavaty asmiṃ bhaviṣyati |
vāhyāsṛglakṣaṇais tasya saṃkhyā doṣocchritair viduḥ |
daurvalyaśvāsakāsajvaravathumadā pāṇḍutādāhamūrcchā
bhuktec cānne vidāhas tv adhṛtir api sadā hṛdya tulyā ca pīḍā |
tṛṣṇākaṇṭhasya bhedaḥ śirasi ca pavanaṃ pūtiniḥ ṣṭhīvanañ ca
dveṣo bhakte vipāko viratir acpi bhaved raktapittopasargāt ||
māṃsaprakṣālanābhaṃ kvathitam api yakṛtkardamāñbhonibham vā
medaḥ pūyāstikalpaṃ yakṛd iva yadi vā pakvajambūphalābham |
yat kṛṣṇaṃ yac ca nīlaṃ bhṛśam atikuṇapaṃ yatra coktā vikārāḥ
tad varjyaṃ racktapittaṃ surapatidhanuṣā yac ca tulyaṃ vibhāti ||
nodṛktam ādau saṃgrāhyaṃ valino bhiṣaja sadā |
hṛt pāṇḍugrahaṇīrogaplīhagulmajvarāvahaṃ |
cadhaḥ pravṛttaṃ vamanair ūrdhvagan tu virecanaiḥ |
jayed anyataraṃ cāpi kṣīṇasya śamanair asṛk |
drākṣākārśmayamadhukaṃ (From digital-image 190r)Lsitāyetaṃ virecanaṃ |
yaṣṭhīmadhukasiddhañ ca sakṣaudraṃ vamanaṃ hitaṃ |
payāṃsi śītāni rasāś ca jāṅgalāḥ satīnamūcdgāyavaśāliṣaṣṭikā |
jīvanti śailūsuniṣaṇṇayūthikāṃs tathātimuktāṃ kura...........rajāḥ |
śākaṃ hitaṃ sarpiṣisaṃskṛtaṃ sadā pathyāñ ca dhātrīphaladāḍimācnvitaṃ |
rasāś ca pārāvatahaṃsakurmajapeyā peyās tathā cāpi ghṛtāntarā hitāḥ |
santānikāś cotpalapūrvakeṣu ghṛteṣu siddhāḥ payasaḥ sitāhvā |
himāḥ pradehā madhurā gaṇāś ca ghṛtāni pathyāni ca raktapitte |
madhūkaśobhāñjacnakodirajaiḥ priyaṃgukānāṃ kusumaiś ca cūrṇanitaḥ |
bhiṣag vidadhyāc caturaḥ samākṣikāṃ hitāya lehānasṛjāḥ praśāntaye |
lihyāc ca dugdhadrumajan nacvāṃkurāṃ madhudvitīyāṃ sitakarṇikasya |
pathyāñ ca kharjūraphalaṃ samākṣikaṃ phalāni cānyānyapitaṇguṇānyatha ||
raktānisārābhihitānyogānatrāpi yojayet |
||nilotpalānām madhunā bhasma vāpi parisrutaṃ |
śuddhekṣugaṇḍamāpoṣya nave kumbhe hitāṃbhasā |
yojayitvā sthitaṃ rātrāvāckāśe sotpalaṃ tu tat |
prātaḥ śrutaṃ kṣaudrayutaṃ pivec choṇitaipittakaḥ |
pivec chictakaṣāyaṃ vā jamvāmrārjunasambhavaṃ |
āmodumvaraniryāsaṃ pivet sakṣaudraśarkaraṃ |
trapuśīmūlakalkam vā sakṣaudraṃ taṇḍutālāmvunā |
pived akṣasamaṃ kalkaṃ madhukalpaivam eva vā |
candanaṃ padmaṃ kaṃlodhram evaṃ mevaṃ samaṃ pivet |
karañjacvījam evam vā sitākṣaudrayutaṃ pivet |
majjānamidgudasyaivam peyo madhukasaṃyutāḥ |
sukhoṣṇalavaṇaṃ vījaṃ karañjadadhimastunā |
pived vāpi tryahaṃc martyo raktapittābhipīḍitaḥ |
raktapittaharāḥ śastāḥ ṣaḍete yogam uttamāḥ |
pathyā caivāvapīḍeṣu grāṇataḥ pramṛte sṛji |
atinissrutarakto vā kṣaudrayuktaṃ pivedasṛk |
yakṛd vā bhakṣayed ājāmāṃsaṃ pittacsamāyutaṃ |
palāśavṛntasvarase vipakvaṃ
sarpi pivet kṣaudrayutaṃ hitāśī |
saśarkaraṃ kṣīraghṛtaṃ pived vā
vanaspatīṃ svarasaiḥ kṛtam vā |
drākṣāmucśīrāṇy atha padmakaṃ sitā
pṛthak palāṃśyudake samāvayet |
sthitāṃ niśān tad rudhirāmayañ jayet
pītaṃ payo vāmvusamaṃ hitāśinā |
samākṣikaṃ vājiśakṛdrasaṃ vā
vāsākaṣāyaṃ sahitaṃ pived vā |
lihyāt tathā vācstukavījacūrṇaṃ
kṣaudraplutaṃ taṇḍulasāhvayam vā |
liheta kālāñjanacūrṇām eva
liheta vā kṣaudrayutāṃ tu kākhyāṃ |
drāṣāsitātiktakarohiṇīñ ca c
himāmvunā vā madhukañ jayeyaṃ |
pathyāmahīṃsrāṃ rajanīṃ ghṭañ ca
lihet tathā śoṇitapittarogī |
mūlāni puṣpāṇi ca mātuluṅgyāḥ
piṣṭvā pivet taṇḍuladhāvanena |
ghrāṇapravṛtte sṛji nasya muktaṃ
saśarakarāṃ cnāsikayoḥ payo vā |
drākṣārasaṃ kṣīraghṛtaṃ pived vā
saśarkaraṃ cekṣurasaṃ hitam vā |
śitopacāraṃ madhurañ ca kuryād
viśeṣataḥ śoṇitapittacrogai |
śitāghṛtañ kṣaudrayutena cāpi
vidārigandhādigaṇaśritena |
kṣīreṇa cāsthāpanamagryamuktaṃ
hitaṃ ...(From digital-image 190v)Ltaṃ cāpy anuvāsanārthaṃ ||
mañjiṣṭharodhrāñjanagairikotpalaiḥ
suvarṇakālīyakaśaṃkhacandanaiḥ |
sitāśvagandhāmbucjayaṣṭhisāhvayaiḥ
mṛṇālasaugandhikatulyapeṣiḥ |
ghṛtāplutaiḥ śitajalāvasevitaṃ |
kṣīrodanaṃ bhktamam athācnuvāsayed
ghṛtena yaṣṭhīmadhukaśritena |
adhovahaṃ śoṇitam eṣa nāśayet
tathā...
kayoge ṣvati caiva śasyate
vāmyat sūraś ca rakte vijite valānvitaḥ |
evaṃ vidhā ttaravastayañ ca mūtrāśayasthe crudhire vidheyāḥ |
asṛgdare py eṣa vidhiḥ strīṇāñ kāryo vijānatā |
śastrakarmaṇi raktañ yasyātīva pravarttate |
trayāṇām api doṣāṇāṃ śoṇictasya ca sarvaśaḥ |
liṅgāny ālokya vitarec cikitsitam anantaram iti ||
kāyaci || || ||
(From folio 190v IMG_0051.jpg)
athāto mūrcchā pratiṣedhaṃ vyā khyāsyāmaḥ ||
kṣīṇasya bahudoṣasya viruddhāhārasevinaḥ |
vegāghātād abhīghātād dhīnasactvasya vā punaḥ |
karaṇāyataneṣūgrābāhyeṣv abhyantareṣu ca |
niviśante yadā doṣās tadā mūrcchati mānavaḥ |
saṃjñāvahāsu nāḍīṣu pithitāsvacnilādiṣu |
tamobhyupaiti sahasā sukhadaḥkhavyapohakṛt |
sukhaduḥkhavyapohāc ca naraḥ naraḥ patati kāṣṭhavat |
moho mūrcchati tām āhuḥ ṣaḍvidhā sā ca kīrtyate |
vātādibhiḥ śoṇitena madyena ca viśecṇa ca |
ṣaṭsvetāsu ca paittīn tu prabhutvenāvatiṣṭhate |
hṛtpīḍā jṛmbhaṇaṃ glāniḥ saṃjñādaurbalyam eva ca |
sarvāsāṃ pūrvarūpāṇi yathāsvacñ ca vibhāvayet |
apasmāraṇaliṅgāni tāsāmuktāni tatvataḥ |
pṛthivyāpastamorūpaṃ raktaṃ gandhaś ca tatra yaḥ |
tasmād raktasya gandhena mūrcchanti bhuvi mānavāḥ |
dravyasvabhāvam ity eke dṛṣṭvā yad api muhyati |
gucṇas tīvrataratvena sthitās tu viṣamadyayoḥ |
ta eva tasmād ābhyāṃ tu moho jāyed yatheritā |
tapdhāṅgadṛṣṭirasṛjā gūḍhocchvāsaś ca mūrcchitaḥ |c
madyena vilapaṃ cchete niṣṭanaṃ bhrāntacetasaḥ |
gātrāṇi vikṣipaṃ bhūyo yāvat paktiṃ na yāti tat |
vepathuḥ svapnatṛṣṇāsyu stambhaś ca viśamūrcchite |
veditavyaṃ tīvrataraṃ yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ ||
sekāvagāchau maṇayaḥ sahārāḥ śītāḥ pradehāḥ vyajanānilāś ca |
śītāni pānāni ca gandhavanti sarvāsu mūrcchāsvanivāritāni |
śītena toyena tathā saclehyāt | kṣaudreṇa kṛṣṇāṃ sasitāṃ hitāya |
kuryāc ca nāsāvadanāvarodhaṃ kṣīraṃ pibed vāpy atha mānuṣīṇāṃ |
mūrcchāprasaktān tu śirovarekair jayecd abhīkṣṇaṃ vamanaiś ca tīkṣṇaiḥ |
harītakīkvāthakṛtaṃ pibed vā dhātrīphalānāṃsvarase kṛtaṃ vā |
drākṣāsitādāḍimalājavanti śītāni nīlotpaclapadmavanti |
pibat kaṣāyāṇi ca gandhavanti | pittajvaraṃ yāti śaman na yanti |
prabhūtadoṣas tamaLso tirekāt saṃmūrcchito naiva vibudhyate yaḥ |
savyastasaṃjño bhṛśaduścikitsyo jñeyas tathā buddhimatā manucṣyaḥ |
mṛtopaman tu tvarayā cikitsed āśvevataṃ mṛtyuvaśaṃ prayāntaṃ |
tīkṣṇāñjanābhyañjanadhūmayogais tathā nakhābhyantarasūtipātaiḥ |
vāditracgītānurayairapūrvvair vismāpanai guptaphala prakarṣaiḥ |
tadvatprasaktair vamanānulomyais tīkṣnair viśuddhaṃ laghupathyabhojyaiḥ |
phalatrikaiḥ pippalicitrakāḍhyaiḥ śilājatoś cāpi tathā prayogaiḥ |
saśarkaraur māsacm upācareta viśeṣato jīrṇṇaghṛtaṃ pibec ca |
yathāsvañ ca jvaraghnāni kaṣāyāṇi prayojayet |
sarvamūrcchāparītānāṃ viṣajāyāṃ vicṣāpaham iti ||
kāyaci || 8 || 0 ||
(From folio 191r)
athātaḥ pānātyayapratiṣedhaṃ vyā vyākhyāsyāmaḥ ||
madyam uṣṇan tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmaṃ viśadam eva ca |
rūkṣam āśukarañ caiva vyavāyi ca vikāśi ca |
auṣṇyāc chītopacārañ ca taikṣṇyād dhacnti mano gatiṃ |
puṃstvaṃ kaphañ ca sūkṣmatvād dhimatyavayavānvahṛt |
vaiṣamyāt tu kaphaṃ hanyād rūcivāpi pravarttayet |
mārutaṃ kopayed raukṣyād āśutvād ācśukarmakṛt |
harṣadañ ca vyavāyitvād vikāśitvān visarpiṇaṃ |
tad amvlarasatas tūktaṃ laghudīpanam eva ca |
kecil lavaṇavarjyāṃs tu rasān atrādiśanti ha |
snigdhais tad amvlair māṃsaiś ca bhakṣyaiś ca saha sevitaṃ |
bhaved āyuḥ prackarṣāya valāyopacayāya ca |
kāmyatā manasas tuṣṭis tejo vikrama eva ca |
vidhivat sevyamāne tu madye sannihitā guṇāḥ |
tad evānacnnam ajñena sevyamānam amātrayā |
kāyāgninā hy agnisamaṃ sametya kurute madaṃ |
madena karaṇānān tu bhāvānyatve kṛte sati |
nigūḍham api bhāvaṃ svaṃ prakāśīkurute vaśaḥ |
ślaiṣmikān alpapittāṃs tu snicgdhāṃ mātropasevinaḥ |
pānaṃ na vādhatety arthaṃ viparītāṃs tu bādhate ||
buddhismṛtiprītikaraḥ sukham ca pānānna nidrārati ca vanam ca |
saṃcpāṭhagītasvaravavanam ca proktautiramyaḥ prathamo mado hi ||
avyaktabuddhismṛtivāgviceṣṭaḥ sonmattalīlākṛti ca praśāntaḥ |
ālasyanidrābhihato muhuś ca madhyena mattaḥ puruṣo madena ||
gacched acgamyān na guruś ca manye khāded abhakṣyāṇi ca naṣṭasaṃjñaḥ |
brūyāc ca guhyāni hṛdi sthitāni made tṛtīyoe puruṣo svatantraḥ |
caturthe tuc madai mūḍho bhagnadārv iva niḥkriyāḥ |
kāryākāryā vibhāgajñāmṛtādadhyaparo mataḥ |
komṛtaṃ tādṛśaṃ gacched unmādam iva cāparaṃ |
bahudoṣam ivāmūḍhaḥ kāntāreṣv avacśaṃ kṛtī |
nirbhaktam ekāntata eva madyaṃ L niṣevyamāṇaṃ manujena nityaṃ |
utpādayet kaṣṭatarāṃcvikārānāpādayec cāpi śarīramedaṃ |
kruddhena bhītena pipāsitena śokābhitaptena vubhukṣitena |
vyāyāmabhārādhvaparikṣatena vegāvarodhābhihactena cāpi |
atyamlabhakṣyāvatatodareṇa sājīrṇṇabhaktena tathāvalena |
uṣṇābhitaptena ca sevyamānaṃ karoti madyaṃ vividhāṃ vikārāṃ |
pānātyayaṃ suparamaṃ pānājīrṇṇamathāpi ca |
pānavibhramamugrañ ca teṣāṃ vakṣyāmic lakṣaṇaṃ ||
stambhāṅgamardahṛdayagrahatodakampā pānātyayenilakṛte śiraso rujaś ca |
svedapralāpamukhaśoṣaṇadāhamūrcchā pittātyaye vadanaclohitapītatā ca |
śleṣmātyaye vamathuśītakaphaprasaktāḥ | sarvātmake bhavati sarvavikārasampat |
tatandrāṃ śarīragurutāṃ virasānanatvaṃ śleṣmādhikatvam arucin malamūtrasaṃgāṃ |
liṃgaṃ madasya paramasya vadanti tajjñāstṛṣṇāṃc rujāṃ śirasi sandhiṣu cāpi bhedaṃ |
ādhmānamudgiraṇamamvlaraso vidāhaḥ | pāne tvajīrṇṇam upagacchati lakṣaṇāni |
hṛdgātratodavamathurjvarakaṇṭhacdhūmamūrcchākaphasravaṇamūdhvarujo vidāhāḥ |
dveṣaḥ surānna vikṛteṣu ca teṣu teṣu taṃ pānavibhramamuśantyakhilena dhīrāḥ |
hikkājvarau vamathu vepathu pārśvaśūlāḥ kāsabhramāv api ca pānahatāṃ bhajante |
teṣān nivāraṇacvidhiṃ hi mayocyamānaṃ vyaktābhidhāṇam akhilena vidhiṃ śṛṇuśva |
madyan tu cukramaricārjakadīpyakāḍhyāṃ sauvarcalāyutamalaṃ pavanasya śāntyai |
pṛthvīckadīpyakamahauṣadhahiṃgubhir vā sauvarcalena ca yutaṃ vitaret sukhāya |
āmrātakāmraphaladāḍimamātuluṅgaiḥ | kuryāc chubhāṇyapi ca ṣāḍavapānakāni |
seveta vā phalarasopahitāmca hṛdyānānūpavargapiśitāni ca gacndhavanti ||
pittātyaye madhuravargakaṣāyamiśraṃ madyaṃ hitāṃ samadhuśarkaramiṣṭagandhaṃ |
pītvā ca madyam api cekṣurasapragāḍhaṃ | niḥśeṣataḥ kṣaṇacmavasthitamullikhec ca |
lāvaiṇatittirarasāṃś ca pivedanamvlāṃ maudgaṃ saśarkaraghṛtāṃś ca hitāya yūṣān ||
pānātyaye kaphakṛte kaphamullikhec ca | madyena vimvividulodakasaṃyutena |
seveta tiktakaṭukāṃś ca rasānudācrānyogāṃś ca tīktakaṭukopahitāṃ hitāya |
pathyāṃ yavāṃ na vikṛtāni ca jāṃgalāni | śleṣmaghnamanyadapi yac ca niratyayaṃ syāt |
tvaṅgāgapuṣpamacgadhailamadhūkadhānyaiḥ ślakṣṇairajojimaricaiś ca suhvayāṃśaiḥ |
peyaṃ kapittharasavāriparūkāḍhyaṃ pānātyayeṣu vidhivatsrutamamvarānte |
hrīverapadmaparipelavamustakāḍhyaiḥ puṣpairvilipyakaravīrajalodbhacvaiś ca |
piṣṭaiḥ sapadmakayutair api sārivādyaiḥ | sekaṃ jalaiś ca vitaredamalaiḥ Lsuśītaiḥ |
tvakpatracocamaricailabhujaṅgapuṣpaśleṣmātakaprasavakalkaguḍair upetaṃ |
drākṣāyutaṃ hṛtamalaṃ macdirāmayārttai | stanpānakaṃ śuci sugandhi narairniṣevyaṃ |
piṣṭaṃ pivec ca madhukaṃ kaṭurohiṇīṃ ca | mūlañ ca tulyamasakṛttrapuśī bhavaṃ yat |
crpāsimevamathanāgavalāṃ ca tulyāṃ pītvā sukhī bhavati sādhu suvarcalāñ ca |
kārśmaryadāruviḍapippalidāḍimeṣu drākṣānviteṣu kṛtamāmvuni pānakaṃ yat |
tadvījapūrakarasāyutamāśuc pītaṃ | śāntiṃ parāṃ madagadeṣv acirātkaroti |
drākṣāsitāmadhukajīrakadhānyakṛṣṇāsvevaṃ kṛtaṃ satṛvṛtāsu pivedathāpi |
sauvarcalācyutamudārarasāṃ phalāmvla | bhārgī śritena ca jalena hitovasekaḥ |
ikṣvākudhāmārgavavṛkṣakāni kākāhvayodumvarikāṃ ca dugdhe
vipācya tasyāṃjalinā vameddhi madyaṃ piveccāhnigate tvajīrṇṇe |
tvaṅnāgacpuṣpaviḍajīrakahiṃgukṛṣṇāḥ | seveta cāpi maricailayutaṃ phalāmvlaṃ |
uṣṇāmvu saindhavayutās tv athavā yathoktaṃ | cavyailahiṃgumagadhāphalacmūlaśuṇṭhī |
hṛdyaiḥ khalair api ca bhojanam atra śastaṃ | drākṣākapitthaphaladāḍimapānakaṃ yat |
tatpānavibhramaharaṃ madhuśarkarāḍhyamāmrātakolarasapānakam eva cāpi |
kharjūravetrakaravīśaparuṣakecṣu drākṣātṛvṛtsu ca kṛtaṃ | saghṛtaṃ hitaṃ vā |
śrīparṇṇiyuktamathavā tu pivedimāni yaṣṭīkasotpalahimāṃvu vimiśritāni |
kṣīrīpravālacvisajīrakanāgapuṣpapatrelavālusitasārivapadmakāni |
āmrātabhavyakaramardakapitthakolavṛkṣāmvlavetrasitabījakadāḍimāni |
seveta vā maricajīrakanāgapuṣpatvakpatraśuṇṭhicavikailayutānrasāṃcs tu |
sūkṣmāmvaraśrutahimāṃśusugandhigandhāṃ nodbhavāṃ nudati saptagadānaśeṣān |
pañcendriyārthavidhayo mṛdupānayogāḥ hṛdyāḥ sukhācś ca manasaḥ satatanniṣevyā ||
pānātyayeraṣu navayauvanapīnagātryaḥ sevyāś ca pañcaviṣayātiśayāyuvatyaḥ |
pivedrasaṃ puṣpaphalodbhavam vā sitāmadhūkatrisugandhayuktaṃ |
sañcūrṇya saṃyojya ca nāgapuṣpaicrajājikṛṣṇāmaricaiś ca tulyaiḥ |
varṣābhūyaṣṭyāhvamadhūkayuktāḥ śasyānyudārāṃkurajīrakāni |
drākṣāmakṛṣṇāmadhukaṃ rasaṃ ca kṣīraṃ sacmāloḍya pivetśrutantat |
bhavec ca madyena tu yena pātitaḥ | surāsavāmvāmadhunāthavānaraḥ|
tadeva tasmai vidhivat pradhāpayed viparyaye bhraṃśam ato nyathārcchati
yathā narendropahatasya kasyacidbhavetprasādastata eva nānyataḥ |
dhruvaṃ tathā madyahatasya dehino bhavetprasādastacta eva nānyataḥ ||
vicchinnamadyaḥ sahasā yas tu madyanniṣevate |
tasya pānātyayoddiṣṭā vikārā(From digital-image 192v)Lsaṃbhavanti hi |
madyasyāgneyavāyavyau guṇāvamvuvahāni tu |
srotāṃsi śoṣayetāṃ hi tatastṛṣṇopajāyate |c
pāṭalyutpaladaṇḍeṣu mudgaparṇyā ca sādhitaṃ |
pivetpippalisaṃmiśraṃ tatrāmbho himaśītalaṃ |
sarpistailavasādugdhadadhibhṛṅgarasairyutaṃ |
kvāthena viclvayavayoḥ sarvagandhaiś ca peṣimaiḥ |
pakvamabhyañjane śreṣṭhaṃ seke kvāthaś ca śītalaḥ|
rasavanti ca bhojyāniyathāsvamavacārayet |
tvacaṃ prāptas tu pānoṣmā pittaraktātimūrcchitaḥ |
dāhaṃ prakurute ghoraṃ pittavacttattra bheṣajaṃ ||
śītaṃ vidhāṇamata ūrdhvamanukramiṣye dāhapraśāṃtikaramṛddhivatānnanarāṇāṃ |
tatrādito malayajena hitaḥ pradehaścandrāṃśuhāratuchinodakaśītalena |
śītāmvaśītalataraiś ca śayānayenaṃ hārairmṛṇālavalayairavalāḥ spṛśeyuḥ |
bhinnotpalojvalahime śayane śayīta | patreṣu vā sajalavinduṣu padminīnāṃ |
samvījayetpavanamāhṛtamaṅgacnābhiḥ | kalhārapadmadalaśaivalasaṃcayebhyaḥ |
śītairvanāntapavanair upavījyamānaḥ | prītaścaredbhavanakānanadīrghikāsu |
dāhābhibhūtamathavāpacriṣecayet tu lāmajjakāmvuruhatoyamayaiḥ suśītaiḥ ||
visrāvitāṃ hṛtamalānnavavāripūrṇṇāṃ padmotpalākulajalāmadhivāsitodāṃ |
vāpīmbhajedruciracandanabhūṣitāṅgaḥ | kāntākaragrahaṇaharṣitaromakūpaḥ |c
tatrainamamvurupahapatrasamaiḥ spṛśatyo hastairnimagnavadanaiḥ kaṭhinai stanaiś ca |
toyāvagāhakuśalā madhurapralāpāṃssaṃharṣayeyuravalāś ca duclaiḥ svabhāvaiḥ ||
dhārāgṛhe pracalitodaradurdinānte klāntaḥ śayīta salilānilaśītakukṣau|
gandhodakaiḥ sakusumair upasiktabhūke patrāmvucandanarasair upadigdhakuḍye |
jātyutpalapriyakakeśarapuṇḍarīka pucnnāganāgakaravīrakṛtopakārai |
tasmiṃgṛhe kamalareṇvaruṇe śayīta yatnāhṛtāvikaṃpitapuṣpadāmni |
pāryātravindhyahimavanmalacyācalānāṃ śītāmbhasāṃ sakadalīharitadrumāṇāṃ |
udbhinnanīlanalināmvuruhāṃkurāṇāṃ candrodayasya śṛṇuyāccakathāṃ manojñāṃ |
mlānaṃ mudīnamanasaṃ manasonukūlāḥ | pīnastanorujaghanāstarusāradigdhāḥ ||c
tāsvenamārdravasanāḥ saha samviśeyuḥ śliṣyāvalāḥ śithilamekhalahārayaṣṭyaḥ |
harṣayeyurnaraṃ nāryaḥ svaguṇairambhasi sthitāḥ |
hanyuḥcśaityānvitāḥ pittaṃ harṣayeyurataḥ striyaḥ |
raktapittastṛṣādāhe svayam eva vidhi smṛtaḥ |
sāmānyato viśeṣas tu śṛṇu dāheśvaśeṣataḥ |
kṛtsnadehānugaṃ raktamudvṛntaḥ pradahennaraṃ |
dūṣyate cūṣyate cāpic tāmrābhastāmralocanaḥ |
lohagandhāṅgavadano vahnireva sadahyate |
kaṣāyatiktamadhuraiḥ saṃsargāhāramādiśet |
aśāmyatyathavā dāche rasaistṛptasya jāṅgalaiḥ |
śākhāśrayāṃ yathānyāyaṃ rohiṇyāṃ vedhayetśirāṃ |
pittajvaraharo yas tu vidhiḥLso py atra pūjitaḥ |
tṛṣṇānirodhādabdhātau kṣīṇe tejaḥ samuddhataḥ |
sa bāhyābhyantaraṃ dehaṃ pradahetmacndacetasaḥ ||
sa śuṣkagalatālvauṣṭho jihvāṃ niḥkriṣya ceṣṭate |
tejastatropaśamayed avdhātuś ca vivardhayet |
pāyayetkāmamambhaś ca śarkarānnaḥ payo pi vā |
śītamikṣurasaṃ manthaṃ vitarecceritaṃ vidhiṃ |
aprāptam vā prārthayatā tathā cintayatopi vā |
āhārasya virodhāc ca śarīram upanaśyate |
tataḥ kṣayamavāpnoti dāhaś cāsyopajāyate |
pramohaś cacś ca pralāpaś ca mūrcchāśītābhinandanaṃ |
rujābhiḥ pīḍyatety arthaṃ janturdāhakṣayātmake |
iṣṭāḥ śabdādayas tatra pittaghnaś ca vidhiḥ smṛtaḥ |
acsṛjaḥ pūrṇṇakoṣṭhasya dāho bhavati dustaraḥ |
vidhiḥ sadyo vraṇīyoktaṃ tasya lakṣaṇam eva ca |
dhātukṣayokto yo dāhas tena mūrcchātṛṣānvitaḥ |
kṣāmasvaraḥ kriyāhīnaḥ sīdate bhṛśapīḍitaḥ ||c
tam iṣṭaviṣayopetaṃ suhṛdbhir abhisaṃvṛtaṃ |
kṣīramāṃsarasāhāraṃ vidhinoktena sādhayet |
marmābhighātajo py asti sosādhyaḥ saptamo madaḥ |c
sarva eva tu varjyā syuḥ śītagātreṣu dehiṣu |
praśāntopadravaś cāpi śodhaṇaṃ prāptam ācaret |
sajīrakaṇyārdrakaśṛṃgaverasauvarcalārnyavajalāplutāni |
madyāni hṛdyāni ca gandhavanti pītāni sadyaḥ śamayantic tṛṣṇāṃ ||
jalāplutaś candanabhūṣitāṃgaḥ sragvī sabhaktāṃ piśitopadaṃśāṃ |
pivet surāṃ naiva labheta rogāṃ mano matighnañ ca madan na yātīti ||0||c
kāyaci ||9
(From folio 193r)
athāta tṛṣṇāpratiṣedhaṃ vyā khyāsyāmaḥ ||
bhayabhramābhyāṃ rasasaṃkṣayād vā ūrdhvaṃ citam pittavivavanaiś ca |
pittaṃ savātaṃ kupitaṃ narāṇāṃ tāluprapannaṃ janayet pipāsāṃ |
srotaḥ svamvasvuṣucdūṣiteṣu doṣais tṛṣāṃ sambhavatīha jantoḥ |
tisraḥ smṛtā lohitajā caturthī kṣayāt tathānyām asamudbhavā ca |
syāt saptamī bhaktasamudbhavā ca licṅgāni tāsāṃ śṛṇu sauṣadhāni ||
śuṣkāmyatā mārutasambhavāyā todas tathā kaṇṭhaśirassu cāpi |
sroto nirodhā virasaś ca vaktraṃ sītābhir adbhiś ca vivṛddhimeti |
mūrcchā pralāpo rucivaktraśoṣo raktekṣaṇatvaṃcpratataś ca doṣa |
sītābhikāṃkṣā mukhatiktatā ca pittātmikāyāṃ paridhūpaṇañ ca |
bāṣpāvarodhaḥ kaphasambhṛtegnau tṛṣṇā balāsena bhavet tacthā tu |
nidrāgurutvaṃ madhurāsyatā ca bhayārditaḥ śuṣyati cātimātraṃ |
kṣatasya rukchoṇitanirgamābhyāṃ tṛṣṇā caturthī kṣatajā bhavet sā |
raktakṣayādyā kṣayajā matāsau tayārditaḥ śuṣyati dahyate ca |
acbhyarthamākāṃkṣati cāpi toyaṃ tāṃ sannipātāditi kecidāhuḥ |
raktakṣayoktāni ca lakṣaṇāni tasyāmaśeṣeṇa bhiṣagvyavasyet |
tridoṣacliṅgāmasamudbhavā tu hṛcchūlaniṣṭhīvanasaṃprayuktā |
snigdhaṃ tathāmlaṃ lavaṇañ ca bhuktaṃ gurvannamevāpi tṛṣāṃ karoLti |
tṛṣṇābhivṛddhāvudare ca pūrṇṇe taṃ vāmayet māgadhikodakena |
vilekhanañcātra hitaṃ vadanti syāddāḍic māmrātakamātuluṃgaiḥ |
tṛṣṇāprayogaiḥ prativāraṇīyā śītaiś ca samyagrasavīryajātaiḥ |
gaṇḍūṣamamlair virase ca vaktre kuryāc chubhair āmalakasya cūcrṇṇaiḥ |
suvarṇṇarūpyādibhir agnitaptair loṣṭraiḥ kṛtair vā sikatāsu cāpi |
jalaiḥ sukhoṣṇaiḥ śamayet tu tṛṣṇāṃ saśarkaraiḥ kṣaudrayutaṃ hitam vā ||
pañcāṃgikāḥ pacñcagaṇā ya uktās teṣv ambusiddhaṃ prathame gaṇe vā |
pibaṃ sukhoṣṇaṃ manujo cireṇa tṛṣo vimucyeta hi vātajāyāḥ ||
pittotthitāṃ pittaharair vipackvaṃ nihanti toyaṃ paya eva vāpi ||
bilvāḍhakīkanyasipañcamūlaṃ darbheṣu siddhaṃ kaphajaṃ nihanti |
hitam bhavec chardanam eva cātra taptenanimbaprasavodakena |
sarvāsu tṛṣṇāsvathavāpi paittṃ kuryād vidhiṃ tena śamaṃcvrajanti |
prayāgatodumbarajorasas tu saśarkarāstvakkvathitodakam vā |
vargasya siddhasya ca śārivādeḥ peyaṃ jalaṃ syāt tu tṛṣābhibhūte |
kaśerucśṛṃgāṭakapadmakaiś ca viśeṣu siddhaṃ tvathavā pibeta
jalotpalośīrakucandanāni datvā pravāte niśi vāmayet tu
taduttaman toyamudāragandhi sitāyutaṃ kṣaudrayutaṃ ca peyaṃ |
drākṣāpragāḍhañ ca hitāya vaidyas tṛṣṇārditebhyoc vitaren narebhyaḥ |
saśārivādau tṛṇapañcamūlī tathotpalādau prathame gaṇe ca |
kuryāt kaṣāyāṇi yathaitaduktaṃ madhūkapuṣpādiṣu cāpareṣu |c
rājādanakṣīrikapītaneṣu ṣaṭpānakānyatra hitāni ca syuḥ ||
satuṇḍikerāṇyathavā pibet tu piṣṭāni kāryāni samudbhavāni |
kṣatodbhavāṃ rugvinivāraṇena jāyedrasānāmasṛjaś ca pānaiḥ |
kṣayotthitāṃ kṣīrajaclaṃ nihanyān māṃsodakam vā madhurodakam vā |
āmotthitāṃ bilvavacāyutānāṃ jāyet kaṣāyairatha dīpanānāṃ |
gurvannadāmullikhanair jayec ca kṣayācdṛte sarvakṛtāś ca tṛṣṇāḥ |
lepāvagāhau pariṣecanāni kuryāt tathā śītagṛhāṇi cāpi |
saṃśodhanaṃ kṣīrarasāghṛtāni sarvāsu lehā madhurāṃ himāṃś ceti || ❈ ||
jvarotisāraḥ śoṣaś ca gulmahṛtpāṇḍulochitaḥ
mūrcchā pānātyayaś caiva tṛṣṇayā pūryate daśaḥ ||
kāyacikitsāyāṃ prathamo daśa || ❈ ||
(From folio 193v)
athātaś charddipratiṣedhaṃ vyā khyāsyāmaḥ ||
cchādacyannānanaṃ vegair ardayann aṃgabhañjanaiḥ |
nirucyate cchardir iti doṣo vaktrāt pradhāvitaḥ |
īrayañcchleṣmapittau tu udāno vyāpadaṃ gataḥ |
ūrdhvam āgacchati bhṛśaṃ viruddhāhārasevinaḥ |
praseko hṛdayotkledocbhaktasyānabhinandanaṃ |
pūrvarūpāṃ mataṃ cchardyā yathāsvaṃ cāpi nirdiśet ||
yaḥ phenilaṃ cchardayate lpamalpaṃ śūlārditobhyarditapārśvapṛcṣṭhaḥ |
śrāntaḥ saṇoṣaṃ bahuśaḥ salīnaṃ sāvātakopaprabhavātu cchardiḥ |
vyomvlaṃ bhṛśaṃ vā kaṭutiktavaktraḥLpītaṃ saraktaṃ haritaṃ vamedvā |
sadāhatodajvaravaktraśoṣaṃ sāpittakopaprabhavā matā tu |
yo hṛṣṭarocmā madhuraṃ prabhūtaṃ śuklaṃ himaṃ sāṃdrakaphānuviddhaṃ |
abhaktaruggauravasādayuktaṃ vamedvamī sā kaphakopajā tu ||
sarvāṇi liṅgāni bhavanti yasyāḥc sā sarvadoṣaprabhavā matā tu ||
bībhatsajā dauhṛdajanmajātva sātmyaprakopāt krimijā ca yā hi |
sā pañcamī tāñ ca vibhāvayīta doṣocchrayeṇaiva yathoktamādau ||
śūlahṛllāsabahulā krimijā tu viśeṣataḥ |
krimichṛdrogatulyena lakṣaṇena ca lakṣitā ||
kṣīṇasyopadravavatīṃ sāsṛkprāyāṃ sacandrikāṃ |
cchardiprasaktāṃ kuśalo nārabheta cikitsituṃ ||
vamīṣuc bahudoṣāsu cchardanaṃ hitamucyate ||
virecanam vā yuñjīta yathodoṣocchrayaṃ bhiṣak |
saṃsargāś cānupūrveṇa yathāsvaṃ bheṣajāyutaṃ |
laghūṇi pariśuṣkāṇi sātmyānyanyāni cācaret |
yathāsvañ ca kaṣāyācṇi jvaraghnāni prayojayet |
hanyāt kṣīrodakaṃ pītaṃ cchardiṃ pavanasaṃbha vāṃ |
mudgāmalakayūṣo vā sasarpiṣkaḥ sasaindhavaḥ |
yavāgūṃ madhumicśrām vā pañcamūlakṛtāṃ pibet |
phalāmblaṃ viṣkirarasaṃ pibedvā vyaktasaindhavaṃ |
pittopaśamanīyāni pākyāni ca himāni ca |
kaṣāyānyupayuktāni ghnanti pittakṛtāṃ vamīṃ |
śodhaṇaṃ madhurañcātra drākṣārasasacmāyutaṃ |
balavatyāṃ praśaṃsanti sarpistailvakam eva vā |
āragvadhādiniryūhaṃ daśāṃgaṃ yogam eva vā |
pāyayet madhusaṃyuktaṃ kaphajāyāṃ cikitsackaḥ |
kṛtaṃ guḍūcyā vidhivat kaṣāyaṃ himasañjñitaṃ |
tisṛṣv api bhavet pathyaṃ mākṣikeṇa samāyutaṃ |
bībhatsajāṃ hṛdyatamairdohyadī kāṃkṣitaiḥ phalaiḥ |
laṃghanair vamanaiś cāsāṃ sātmyair vā sātmyakopajāṃ |
krimihṛdrocgavac cāpi krimijaṃ śodhayed vamīṃ |
yathādoṣāñ ca vitarecchastaṃ vidhimanantaraṃ |
dadhittharasasaṃyuktāḥ pippalīmākṣikānvitāḥ |
muhurmuhucrnaro līḍhvā cchardibhyaḥ parimucyate ||
samākṣikā madhurasā pītā vā taṇḍulāmbunā |
tarppaṇā vā madhuyutā tisṛṇām api bheṣajāṃ |
svayaṃ guptāṃ sayaṣṭyāhvāṃ tāṇḍūlāmbumadhudravāṃ |
pibed yavāgūm athavāc siddhāṃ patraiḥ karañjajaiḥ |
yuktāmvlavaṇāḥ piṣṭāḥ kustumburyothavā hitāḥ |
taṇḍulāmbuyutaṃ khādet kapitthaṃ tryūṣaṇena vā |
sitā cacndanamadhvaktāṃ lihyādvā makṣikāśakṛt |
sarpikṣaudrasitā lājā śaktuṃ lihyāt tathāpi vā |
dhātrīrasaiścandanam vā śritāṃ mudgadalāmbunā |
kolāmalakamajjāno lihed vāpi trivarṇṇakaṃ |
sakṣaudraṃ śālilācjānāṃ yavāgū vā piben naraḥ |
ghreyāṇyupakṣipec cāpi sugandhīni cikitsakaḥ |
jāṃgalāni ca śūlyāni ṣāḍavālehyapānakāḥ |
bhojanācni ca citrāṇi kuryāt sarvasvatandritaḥ |
apriyāṇy api seveta jalenodvejayed apīti ||
kāyaci || la
(From folio 194v)
Lathāto hikkāpratiṣedhaṃ vyā khyāsyāmaḥ ||
vidāhiguruviṣambhir ūkṣābhiṣyandibhojanaiḥ |
śītayānāsanasthānacṟajo dhūmānalānilaiḥ |
vyāyāmakarmabhārādhvavegāghātāpatarpaṇaiḥ |
hikkāśvāsaś ca kāsaś ca nṛṇāṃ samupajāyate |
muhurmuhur vāyurudeti sasvacno yakṛtplihāntrāṇi mukhe samutkṣipan |
sa ghoṣavānāsu hina
annajāṃ yamalāṃ kṣudrāṃ gambhīrāṃ mahatīn tathā |
vāyuḥ kaphenānugataḥ pañcahikkā karoti ha |
vāyuracnnair avasttīrṇaḥ kaṭukair ardito bhṛśaṃ |
hikkayatyūrdhvago bhūtvā tāṃ vidyād annajāṃ bhiṣak |
cireṇa yamalair vegair yā hikkā sampravarttate |
kampayantī śicrogrīvaṃ yamalāṃ tāṃ vinirdiśet ||
vikṛṣṭakālairyā vegair mahadbhiḥ sampravarttate |
kṣudrikā nāma sā hikkājatrumūlāt pradhāvitā ||
nābhipravṛttā yā hikkā ghorāgambhīranādinī |
anekopadravavatī gambhīrā nācma sā smṛtā ||
marmāṇyāpīḍayantīva satataṃ yā pravarttate |
mahāhikketi sā jñeyā sarvagātravikampanī ||
āyamyate hikkamānasya dehe dṛṣṭicścordhvaṃ nāmyate yasya cāpi |
kṣīṇonnadvidvikṣipaṃ yaś ca dehaṃ tau dvau cāntyau varjayet klāmyamānau |
prāṇāyāmodvejanotrāsanāni pipīlikair dāśanañ cātra śastaṃ |
saśarkaram madhukañcāvapīḍet kṣaudrānvitācmāgadhikās tathaiva |
īkṣorasāḥ kṣīramuṣṇaṃ jalam vā | balānvite cchardanam vā praśastaṃ |
dhūmaṃ pibet sarjarasyasya cāpi nepālyam vā goviṣāṇocdbhavastā |
sarpiḥ snigdhaṃ carmabālaiḥ hṛtam vā hikkāsthāne svedanaṃ vāpi kāryaṃ |
kṣaudrāplutaṃ gairikaṃ kāñcanākhyaṃ lihyād bhasmagrāmyasatvāsthijam vā |
romṇāṃ bhasmaśvāvidhāṃ śalyakānāṃ saṃhṛtya vavastagobhyāṃ yathāvat |c
sarpirmadhubhyāṃ śigvipatrajam vā bhasmollihet pippalicūrṇṇayuktaṃ |
dagdhvā phaletindukodumbarābhyām evaṃ lihedvāpi gadaṃ jighāṃsuḥ |
suvarcikāc bījapūrṇṇādrasena kṣaudropetāṃ hanti līḍhvāśu hikkāṃ |
caturguṇeṣv adhmu pibet susiddhaṃ sanāgaraṃ gauḍikadugdhamājaṃ |
sarpiḥ snigdhā ghnanti hikkāṃ sukhoṣṇā grāsāyavāgvaḥ payasaḥ sukhoṣṇāḥ ||
yāvat tṛptiṃccobhayaṃ sevyamānaṃ ghoraṃ hikkāṃ hanti mūtraṃ tvajānāṃ |
pūtiḥ kīṭāṃ laśunaṃ hiṃgumatsyāṃ tvacañ ca samcūrṇṇa subhāvitantat |
kṣaudraṃ sitāṃ nāṃgapucṣpañca tulyaṃ pibedrasenekṣumadhūkajena |
pibet palaṃ vā lavaṇaottamasya dvābhyāṃ palābhyāṃ haviṣaḥ samagraṃ |
kapotapārāvataśalyakodbhavāṃ kravyādagodhāvṛṣadaṃśajāmrasāṃ ||
pibed phalāmvlā na hi mānsasaindhacvāṃ snigdhāṃsthāraṇyamṛgadvijodbhavāṃ |
harītakīñcoṣṇajalānupānaṃ pibetghṛtaṃ kṣārarajovakīrṇṇaṃ |
rasaṃ kapitthāt madhupippalīñ ca pāṇipramāṇaṃ pracpibet sukhāya |
kṛṣṇāṃ sitām āmalakañ ca lihyāt sa śṛṅgaveraṃ madhunāthavāpi |
lājāñjanekam alam adhyañ ca tuLlyaṃ hikkā hanyāt puṣparasena līḍhaṃ ||
phalaṃ puṣpañca pāṭalyāḥ gairikaṃ kaṭurohiṇīṃ |
kharjuramadhyaṃ māgadhyaḥ kācsīsaṃ dadhināma ca |
catvāra ete yogā syuḥ pādeṣv evaṃ caturṣv iha
madhudvitīyāḥ karttavyās te hikkā suvijānatā ||
virecanaṃ pathyatamaṃ sasaindhavaṃ
hitaṃc sukhoṣṇaṃ pravadanti hikkine |
samīraṇūrdhvagate py athāpare
vadanti nasyaṃ susukhāya hikkinām iti ||
kāya ci || lṛ || o ||
(From folio 195r)
athātaḥ śvāsapratiṣedhaṃ vyā khyāsyāmaḥ ||
yair eva kāraṇai hikkā bahubhiḥ saṃprapadyate |
taicrevakāraṇaiḥ śvāso ghoro bhavati dehināṃ |
vihāya prakṛtiṃ vāyurapānaḥ kaphasaṃyutaḥ
śvāsayatyūrdhvago bhūtvā taṃ śvāsaṃ paricakṣate |
kṣudrakastamakacschinno mahānūrdhvaś ca pañcadhā |
bhidyate sa mahāvyādhiḥ śvasaḥ kopa viśeṣataḥ |
prāgrūpaṃ tasya hṛtpīḍā śūlamādhmānam eva ca |
ānāho vaktravairasyaṃ śaṃkhanistodam eva ca |
kiñcidārabhataḥ karma yasya śvāsaḥ pracvarttate |
niṣaṇṇasyaitiśāntiñ ca sakṣudra iti saṃjñitaḥ |
tṛṭsvedavamathuprāyaḥ kaṇṭhe ghuraghurānvitaḥ |
ghoṣeṇa mahatā tāmyaṃ sakāsaṃc sakaphan naraḥ |
ānāho vaktravairasyaṃ śaṃkhanistoda eva ca |
yaḥ śvased durbalonnadviṭ sa vai tamakasaṃjñitaḥ |
saṃśāmyati kaphocchittau svapataś ca vivardhate |
ādhmāti dahyamānena bastinā sarujan naraḥ |
sarvaprāṇecna vicchinnaṃ śvāsaṃtaṃ cchinnamādiśet |
niḥsaṃjñaḥ pārśvaśūlārttaḥ śuṣkakaṇṭhotighoṣavān |
saṃrabdhanetrastvāyamya yaḥ śvaset sa mahāṃ smṛtaḥ |c
marmasvāyamyamaneṣu muhurmūḍhaḥ śvaset tu yaḥ
ūrdhvaprekṣīhatarabastamūrdhvaśvāsamādiśet |
kṣudraḥ sādhyatamasteṣāṃ tamakaḥ kṛcchra ucyate |
traya śvāsā na sidhyanti tamako durbalasya ca |
snehabastikramaṃ kecid ūrdhvaś cācdhaś ca śodhaṇaṃ |
mṛduḥ prāṇavatāṃ śreṣṭhaṃ śvāsinām ādiśanti ha |
kāse śvāse ca hikkāyāṃ hṛdroge cāpi pūjitaṃ |
ghṛtaṃ purāṇaṃ saṃsiddhaṃ viḍacsauvarcalābhayaiḥ |
pippalyādi pratīvāpaṃ siddham vā prathame gaṇe |
sapañcalavaṇaṃ sarpiḥ śvāsakāsau vyapohati ||
hiṃsrāviṃḍaṃgapūtīkatriphalāvyoṣacitrakaiḥ |
dvikṣīraṃ sarpiṣaḥ prasthañcaturguṇajalānvictaṃ |
kolamātraiḥ pacedebhiḥ śvāsakāsau vyapohati |
arśāṃsyarocakaṃ gulmaṃ śakṛdbhedañkṣayantathā ||
kṛtsne vṛṣakaṣāye tu pacet sarpiścacturguṇaṃ |
tanmūlakusamāvāpaṃ śītaṃ kṣaudreṇa yojayet ||
karkaṭāhvaṃ sitāṃ sustāṃ bhārgīṃ śūṇṭhīm madhūlikāṃ ||
Lrasāñjanaṃ samadhukaṃ samānyā vāpya yogataḥ |
ghṛtaprasthaṃ paceddhīmāṃ śītatoye caturguṇe ||
suvahāṃ kālikāṃc bhārgīśukākhyāṃ naiculaṃ phalaṃ |
kākādanīṃ śṛṃgaveraṃ varṣābhūbṛhatīdvayaṃ |
kolamātrair ghṛtaprasthaṃ pacedetair jaladvikaṃ ||
sauvarcalayavakṣārakaṭukāvyoṣasaicndhavaiḥ |
vacābhayāviḍaṅgaiś ca paced vā vidhivadghṛtaṃ ||
gopavalyudake siddhaṃ syādanya dviguṇe ghṛtaṃ
pañcaitāni havīṃṣy āhur bhiṣajaḥ śvāsakāsayoḥ ||
tailaṃ daśaguṇe siddhaṃ kesarājarase śubhe |
pīyamānaṃ yathānyāyaṃ śvācsakāsau vyapohati ||
phalāmvlāviṣkirarasā snigdhāḥ pravyaktasaindhavāḥ |
eṇādīnāṃ śirobhir vā sakulatthāḥ sasaindhavāḥ |
hanyuḥ śvāsañ ca kāsaś ca saṃskṛctāni payāṃsi ca ||
timirasya ca bījāni karkaṭākhyā ca cūrṇṇitāḥ |
durālabhāthapippalyaḥ kaṭukhya harītakī |
śvāviḍmayūraromāṇi kolapippalitaṇḍulāḥ |
bhārgī tvakśṛṅgaverañ ca śarkarāśalyakaṃ gajaṃ |
vṛttakāṇṭakabījācni cūrṇṇitāni tu kevalaṃ |
pañcaślokādhikā hyete lehā ye samyagīritāḥ |
sarpirmadhubhyāṃ saṃlehā śvāsakāsārditairniraiḥ |
saptacchadasya puṣpāṇi pippaclyaś cāpi mastunā |
pibet sampiṣya madhunā dhānām vāpy atha bhakṣayet |
arkāṅkurair bhāvitānāṃ yavānāṃ sādhvanekaśaḥ |
sarpiṇā vāpi vedeṣāṃ sakṣaudrāṃ śvāsapīḍitaḥ |
śirīṣakundakadalīpuṣpaṃ pippalisaṃyutaṃ |
taṇḍulāmbuyuctaṃ pītvā jayec chvāsān aśeṣataḥ |
drākṣāṃ harītakī kṛṣṇaāṃ karkaṭākhyān durālabhāṃ
sarpirmadhubhyāṃ vilihaṃ cchvāsāṃ hanti sudustarāṃ |
kolimajjā tālumūlaṃc piṣṭvā carmamaśintathā |
lihyāt kṣaudreṇa pāmārgasarpirmadhusamāyutaṃ |
nīpaḥ kadambo raktaghnaḥ taṃ pītvā taṇḍulāmbunā |
haridrāṃ maricaṃ rāsnāṃ guḍaṃ drākṣāṃ sapippalīṃ |
lihyāt kṣaudreṇa tulyāni śvāsārtto hitabhojanaḥ ||c
bhārgīn trikaṇṭakaṃ tailaṃ haridrāṃ kaṭurohiṇīṃ |
pippalyo maricaṃ caṇḍāṃ gośakṛdrasa eva ca |
taṭakolasya bījāni paced utkārikāṃ śubhāṃ |
sevyamānāc nihanty eṣā śvāsānāśu sudurjayām iti ||
kāyaci || lṛ || o ||
(From folio 195v)
athātaḥ kāsapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yair eva kāraṇair hikkā śvāsaś caivopajāyate |
tair eva kāraṇair nṛṇāṃ kāsaḥ samupajāyate |
prāṇo hyucdānānugataḥ praduṣṭaḥ saṃbhinnakāṃsasvanatulyaghonatulyaghoṣaḥ |
nireti vaktrāt sahasā saghoṣaḥ kāsaḥ sa vidvadbhir udāhṛtas tu |
sa vātapittaprabhacvaḥ kaphāc ca kṣatāttathānyaḥ kṣayajoparaś ca |
pañcaprakāraḥ paṭhito bhiṣagbhir viśeṣato lakṣaṇataḥ purā(From digital-image 196r)L... ||
hṛcśaṃkhamūrddhodarapārśvaśūlī kṣāmānanaḥ kṣīṇavalaḥ kṣataujā |
prasaktamantaḥ kaphaam īraṇena bhicnnasvaraḥ kāsati śuṣkam eva |
urovidāhajvaravaktraśoṣair abhyarditastiktamukhastṛṣārtaḥ |
pittena pītāni vamet kaṭūni kāseta pāṇḍuḥ paridahyac mānaḥ |
pralipyamānena mukhena sīdan śirorujārtaḥ kaphapūrṇṇadehaḥ |
abhaktaruggauravapāṇḍuyuktaḥ kāsedbhṛśaṃ sāndrakaphaḥ kaphena |
vakṣotimātraṃ vihataṃ tu yasya vyāyāmabhārādhyayanābhighātaiḥ
vicśliṣṭavakṣāḥ sa naraḥ saraktaṃ ṣṭhīvatyabhīkṣṇaṃ kṣatajaṃ tam āhuḥ |
sa gātraśū|lajvaradāhamohaṃ prāṇakṣayaṃ copalabheta kāsāt |
śuṣyan viniṣṭhīvatic durbbalas tu prakṣīṇamāṃso rudhiraṃ sapūyaṃ ||
taṃ sarvaliṅgaṃ bhṛśaduścikitsyaṃ cikitsitajñe kṣayakāsam āhuḥ ||
pathyāṃ sitām āmalakāni lājāḥ samāgadhañ cāpi vicūrṇṇya śuṇṭhī |
sarpir madhubhyāṃ viliheddhi kāsīc sasaindhavaṃ coṣṇajalena kṛṣṇāṃ |
pibed guḍaṃ pippaliśṛṃgaveraṃ drākṣāñ ca sarppirmadhunā lihec ca |
drākṣāṃ sitāṃ māgadhikāñ ca tulyāṃ saśṛṃgaveraṃ madhuckaṃ tugāñ ca ||
sarpimadhubhyāṃ vilihet samāṃśāṃ kṣaudreṇa tulyaṃ maricaṃ sitāñ ca |
saṃcūrṇṇya maṇḍena pibec ca da dhnoḥ hareṇa vaḥ pippalikāñ ca tulyāṃ ||
dadhnā lihet kāsakaragnim agraḥ
ubhe haridre suradāruśuṇṭhī | gācyatrisārañ ca pibet samāṃśaṃ
vastasya mūtreṇa sukhāmvunā vā dantīdravantī ca satilvakānāṃ
bhṛṣṭāni sarpīḥ ṣvatha bādarāṇi || khādet palāṃśāni sasaindhacvāni
hiṅgoḥ pibet kolasamaṃ hitāśī |sauvīrakeṇāmlarasena vāpi |
kṣaudreṇa lihyātmaricāni cā | bhārgīvacāhiṃgukṛtā ca vartiḥ
dhūme praśastā ghṛtasaṃprayuktā |
pibec ca śīdhuṃ maricānvitaṃ vā
mañjiṣṭhaśuṇṭhījalamṛtikācbhiḥ | kṣīraṃ śritam mākṣikasaṃyutam vā
nidigdhikāmūlasamāṃśasiddhāṃ | khādec ca mudgāṃ maricopadaṃśām
utkārikāṃ sarpiṣi nāgarāḍhyāṃ |
yat plīhni sarpirvihictaṃ ṣaḍaṅgaṃ tadvātakāsaṃ jayati prasahyaṃ |
vidārigandhādigaṇaśritaṃ vā rasena vā yatkhalukaṇṭhakāryāḥ |
virecanaṃ snaihikam atra coktam āthāpanaṃ cāpi vadanti pathyaṃ |
dhūmam pibet snaihikamapramattaḥ pibet sukhoṣṇaṃ ghṛtam eva cāctra ||
hitā yavāgvaś ca raseṣu siddhāḥ payāṃsi lehyāḥ saghṛtās tathaiva ||
prachardanaṃ kāyaśirovirekās tathaiva dhūmāḥ kavaḍagrahāś ca |
uṣṇāmlac lehyāḥ kaṭukāś ca hanyuḥ kapham viśeṣeṇa viśoṣaṇañ ca |
kaṭutrikañ cāpi vadanti mukhyaṃ ghṛtaṃ krighnasvarase vipakvaṃ |
nirguṇḍipatrasvarasena siddhaṃ sarpiḥ kaphottham vinihanti kāsaṃ |
vidārigandhotpalasārivādī niḥckvāthya vargam madhurañ ca kṛtsnaṃ |
ghṛtam pibed ikṣurasāmbudugdhaiḥ kākolivargañ ca saśarkañ tat |
prātaḥ pibet pittakṛte tu kāse kṣato hito yaḥ kṣatacjaś ca kāsaḥ |
kharjūramustāmadhukaṃ piyālaṃ madhūlikā pippalibhārgicūrṇaṃ ||
sarpiḥ sitā mākṣisaṃprayuktaṃ trīṃ (From digital-image 196v)Lhanti kāsānupayujyamānaṃ |
mañjiṣṭhamūrvājanavahnipāthāṃ kṛṣṇāṃ haridrāñ ca tathā vicūrṇya ||
kṣaudreṇa kāse kṣatacjo kṣayotthe pibed ghṛtaṃ cekṣurase vipakvaṃ |
guḍodakaṃ vā kvathitaṃ pibeta kṣaudreṇa śītaṃ maricopadaṃśaṃ ||
cūrṇaṃ pibed āmalakasya cāpi kṣīre vipackvaṃ saghṛtaṃ hitāya ||
cūrṇāni godhūma yathodbhavāni kākolivargañ ca kṛtaḥ |
...ṣu peyastṛṣu kāsavadbhiḥ kṣaudreṇa dugdhena ghṛtena vāpi |
kulīraśuktīś caṭakaiṇa lāvānniḥ kvāthya vargamc madhurais tathānyaiḥ |
pibed ghṛtaṃ tan tu niṣevyamānaṃ hanyāt kṣayotthaṃ kṣatajañ ca kāsaṃ || śatāvarīnāgavalāvipakvaṃ ghṛtaṃ vidadhyāc ca hitāya tasya ||
c jantughnadārutriphaloṣaṇatrayaṃ sapadmakaṃ saṃbhṛtam ekatastataḥ |
sitāsamāṃśair avalihyamāno ḥ sakāsānudati prasahyaṃ ||
śaṭīpalāgranthikapuṣkarāgni cavyātmaguptākharaśaṃkhapuṣpī |
dvipañcamūlī ca paladvibhācge bhāgena sambhṛtya vipācayīta |
yavāḍhakañ cāpy abhayā śatañ ca vāryāḍhakaiḥ pañcabhir aṃ hri śeṣaṃ |
kvātham pacec chauṇṭhikatailabhāge sarpīṃ ṣidatvā ckuḍavonmitāni |
guḍasya bhāgārddhaśataṃ vipakvaṃ śītaṃ |
palānya... madhunas tatra datvā tvagelaśuṇṭhī maricañ ca yuñjyāt |
dve dve cādyād avalihyāc ca lehāṃ pathye pathyāśī sarvakāsān jñghāṃcsuḥ ||
śvāsaṃ hikkāṃ svarabhedaṃ kṣayañ ca kārṣyaṃ chardiṃ vātarktaṃ jvarañ ca ||
hṛtpāṇḍurogaṃ śvayathuṃkāmalāṃ mūrcchāṃ doṣmūtrakṛcchrārta va ca |
hanyād agacstyena niṣevito yaṃ lehārujāṃ vai nudati prasahyam iti ||
kāsaci ||loṣṭha || ❈ ||
(From folio 196v)
athātaḥ svaropaghātapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
atyuc caśabdakaraṇyadhyayanābhighātasandūṣaṇaiḥ prakupitāḥ paṭhanādayas tu | c
te śabdavāhīṣu sirāsugatāḥ pratiṣṭhaṃ hanyuḥ svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ |
vātena kṛṣṇanayanānanamūtravarcā bhinnasvaraṃ vadati gardabhavat kharañ ca |c
pittena pītanayanānanamūtravarcā brūyāt galaina sa ca dāhasamanvitena |
brūyāt kaphena satataṃ kapharuddhakaṇṭhau mandaṃ śanairvadati cāpi divā viśeṣāt |
sarvātmake bhavati sarvavikārasaṃpat | tañ cāpy asādhyam ṛṣyaḥc svarabhedam āhuḥ |
dhūmāyati kṣatakṛte kṣayamāpnuyāc ca | vāgeṣa cāpi hatavāk parivarjanīyaḥ |
antargatasvaram alakṣyam avākpravīṇaṃ medocchrayād vacdati digdhagalastṛṣāluḥ |
snigdhāṃ svarāturanarān avabaddhadoṣāṃ nyāyena cchardanavirecanabastibhiś tu |
nasyāvapīḍamukhaśodhanadhūmalehaiḥ saṃpādayeta vividhaiḥ kavaḑagrahaiś ca |
yaḥ śvāsakāsavidhirāditac eva coktaṃ śtam cāpy aśeṣam avatārayituṃ yateta ||
svaropaghāte nilaje bhaktopari ghṛtaṃ pibet |
kāsamardakavārttākumārkavasvarase yutaṃ ||
c
siddhaṃ ghṛtaṃ hanty anilaṃ siddhaṃ vārkagale rase |
yavaākṣārājamodābhyāṃ citrakāmalakeṣu vā |
devadārvyagnimabhyāṃ siddham ājaṃ samākṣikaṃ |
sukhodakānupāno vā sasarpiṣko guḍodanaḥ |
kṣīrānupānaṃ paitte tuc pibet sarpiratandritaḥ |
aśnuyāc ca sasarpiṣkaṃ yaṣṭīmadhukapāyasaṃ |
lihet madhurakāṇyaṃ vā cūrṇṇaṃ madhusamāyutaṃ |
śatāvarīcūrṇayogaṃ balācūrṇṇacm athāpi vā |
pibet kaṭūni mūtreṇa kaphaje svarasaṃ kṣaye |
lihecdvā madhutailābhyāṃ bhuktvā khādet kaṭūni vā ||
Lsvaropaghātai medoje kaphavadvidhiriṣyate ||
raktaje kṣayaje vāpi pratyākhyāyācaret kriyā |
sarvaje kṣataje tacdvat bhiṣag vidyād vicakṣaṇaḥ ||
śarkarāmadhumiśrāṇi śritāni madhuraiḥ saha |
pibet payāṃsi yasyo ccairvadato bhihatasvara iti ||
...kāyacikitsā || 15 || c|| ❈ ||
(From folio 197r1)
athātaḥ pratiśyāyapratiṣedham adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
nārīprasaṃgac chiraso bhighātād dhūmād rajācchītam avaśyayāc ca |
vinigrahān mūtrapurīṣayoś ca sadyaḥ pratiśyācyanimittam uktaṃ |
caya gatā mūrdhani mārutādayaḥ pṛthak samastāś ca tathaiva śoṇitaṃ |
prakopyamānā vividhaiḥ prakopanair nṝṇāṃ pratiśyāyakarā bhacvaṃti hi |
śiro gurutvaṃ kṣavathuḥ pravarttanaṃ tathāṃgamardaḥ | parihṛṣṭaromatā
upadravāś cāpy apare pṛthagvidhāḥ | nṝṇām pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ |
ānaddha pithitā nāsā tanusrāvaprasevanī |
galatālvoṣṭhaghoṣacś ca nistodaḥ śaṃkhayos tathā |
svaropaghātaś ca bhavet pratiśyāye nilātmake |
uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike |
kṛṣo bhipāṇḍūḥ csaṃtapto bhavet tṛṣṇānipiḍītaḥ |
sadhūmam agniṃ sahasā vamatīva ca mānavaḥ |
ghrāṇotkaphaḥ kaphakṛte śuklaḥ pāṇḍur vrajed ghāanaḥ |
śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhaved guruśiromukhaḥ |
galatālvoṣṭhaśirasaḥ kaṇḍūyanam atīcva ca |
bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo kasmād vinivarttate |
saṃpakvo vāpy apakvo vā sa sarvaprabhavo mataḥ |
praklidyate punar nnāsā punaś ca pariśuṣyati |
cmuhur ānahyate cāpi muhur vivriyate tha vā |
niśvāso vatidurgandhas tathāgandhān na vetti ca |
evaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ jānīyāt sarvam eva tu |
raktaje tu pratiśyāye raktāsrāvaḥ pravarttate |
tāmrākṣaś ca bhavej jaṃtur uroghāctaprapīḍitaḥ |
durggandhocchvāsavadano gandhān api na vetti ca ||
mūrcchanti krimayaś cātra svetā snigdhāṇavas tathā |
krimiśīrṣavikāreṇa samānañ cāsya lakṣaṇaṃ |
bādhiryam āndhyam aghratvaṃ ghorān vā nayanāmayāṃ |
kāryāgnisādaśoṣān vā vṛddhāḥ kurvanti pīnasāḥ ||
navaṃ pratiśyāyam apāsya sarvān upācaret sarpiṣa eva pānaiḥ |
svedair vicitrair vamanaiś ca yuktaiḥ kālocpapannair avapīḍanaiś ca ||
śiro virekaṃ tv apare tu kecid āmena dātavyam iti bruvanti |
apacyamānasya ca pācanārthaṃ svedo hito mblaṃ vihimañ ca cbhojyaṃ |
niṣevyamāṇam payasārdrakam vā sampācayec cakṣuvikārayogaiḥ |
pakvaṃ kaphañ cāpy avalambamānaṃ śiro virekair apakarṣayec ca |
virecanāsthāpanadhūmāapānair avekṣya doṣāṃ kavalagrahaiś ca |
jayed viditvā cmṛdutāñ ca teṣāṃ prāglakṣaṇoktaṃ vidhim ādiśec ca ||
vātike tu pratiśyāye pibet sarpir yathākramaṃ |
pañcabhir llavaṇaiḥ siddham prathamena gacṇena ca |
pittaraktotthayoḥ peyaṃ sarpir madhurakaiḥ śritaṃ |
pariśekāṃ pradehāṃś ca kuryād api ...
kaphaje sarppiṣā snigdhaṃ tilamāṣavipakvayā |
yavāgvā vāmacyed vāntaḥ kaphaghnaṃ kramam ācaret |
sarpīṃṣi kaṭusiddhāni tīkṣṇādhūmāḥ kaṭūni ca |
bheṣajāny upayuktāni hanyuḥ sarvaprakopajaṃ |
yacthāsvaṃ doṣaśamanais tailapakvam pramāṇataḥ ||
Lnastaprayuktam udvṛttāṃ pratiśyāyān apohati |
mūtrayuktāḥ samuddiṣṭāḥ kriyāḥ krimiṣu yojayet |
cpanārthaṃ krimighnāni bhojanāni ca buddhimān iti || ||
kāyacikitsāyāṃ || 16 || 0 ||
(From folio 197v)
athātaḥ kṛimipratiṣedhaṃ vyā khyāsyāmaḥ ||
ajīrṇṇā ...
bhojīmadhūrāmvlanityodracvapriyaḥ piṣtaguḍopayoktā|
vyāyāmajātāni
viṃśate kṛimijātīnāṃ trividhaḥ saṃbhavaḥ smṛtaḥ |
purīśakapharaktāni tesāṃ vakṣyāmi lakṣaṇaṃ |
ājaupāḥc pībanāḥ kampāḥ śvetā gaṇḍūpadās tathā |
curavo dvimukhāś caiva vijñeyās tu purīśajāḥ ||
śvetāḥ sūkṣmā studantyete gudaṃ pratisaranti ca |
teṣām ecvā pare pucchaiḥ pṛthavaś ca bhavaṃti hi |
śūlāṭopaśakṛdbhedapaktinā śakarāś ca te |
da pralūtāś cipiṭās tathā |
pipīlikā kāraruhā vijñeyāḥ kaphasaṃbhavāḥ |
majjādonetraleḍhārastācluśrotrabhujas tathā |
śirohṛdrogavamathupratiśyāyakarāś ca te |
karṇṇaromanakhādāś ca dantādāḥ kikkisās tathā |
kuṣṭhajāḥ saparīsarpāḥc jñeyāḥ śoṇitasambhavāḥ |
te saraktāś ca kṛṣṇāś ca teśām ante ca durdṛśaḥ ||
raktādhiṣṭhānajāṃ prāyo vikārāñjanayanti ha |
māṣapiṣṭānnavidalaparṇṇaśākaiḥ purīṣajāḥ |
māṃsamāṣaguḍakṣīradadhiśuktaiḥ kacphodbhavāḥ |
viruddhājīrṇṇaśākādyaiḥ śoṇitābhā bhavanti ca |
eṣāmanyatamāṃ vaidyo jighāṃsuḥ snigdhamāturāṃ |
surasādivipavena sarpiṣāvācntamāditaḥ |
virecayaittīkṣṇatarairyogairāsthāpayīta ca |
yavakolakulatthānāṃ surasāderga ca |
viḍaṅgasnehayuktau na kvāthena lavaṇena ca |
nirūḍham athatailen tat siddhenānuvā sayet
tataḥ śirīṣackiṇihīrasaṃ kṣaudrayutaṃ pibet ||
kramūkaḥ svarasam vāpi pūrvavattīkṣaṇabhojanaḥ |
pāribhadrakapatrāṇāṃ purvatsurasaṃ pibet |
palāśabīcjasya rasaṃ pibedvā kśaudra saṃyutaṃ|
pṛthagvā surasādīnāṃ patturasyāthavārasaṃ |
lihedaś ca śakṛccūrṇṇaṃ vaiḍaṃgaṃ vā samikṣikam |
patrair mūṣikaparṇyā vā saṃpiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ |
khādet pūpalikāṃ pakvā dhācnyāmvlañ ca pibed anu |
surasādyair gaṇaiḥ pakvaṃ tailan tat pānam iṣyate |
viḍaṃgacūrṇṇamisrair vā piṣṭairbhakṣāṃ prayojayet |
tatkaṣāyaprapītānāṃc tilānāṃ tailpācitāṃ |
śvāvidhaḥ sakṛtaś cūrṇṇaṃ saptakṛtvaḥ subhāvitaḥ |
viḍaṃgānāṃ kaṣāyeṇa traiphalena rasena ca |
kṣaudreṇa līḍhvānupibed rasamām alakaṃ śubhaṃ |
pibed vā pippalīcūrṇṇam ajamūtreṇa saṃyutaṃ|
c
akṣābhayārase vāpi vidhir eṣo yasād api |
pūtīkasya rasam vāpi surasyāṃ vā pibet naraḥ |
saptarātraṃ pibed ghṛṣṭaṃ trapu vā dadhimastunā |
purīcśajāṃ śleṣmajāṃś ca hanyād evaṃ krimīṃ bhiṣak |
śirohṛt karṇṇanāsākṣisaṃśritāṃś ca pṛthak pṛthak |
viśeṣatoñjanaivarjamānādi vāsayānālaḍate krimīLrnasyaira va pīḍaiś ca sādhayet |
sakṛdrasaṃ śāraṅgasya śoṣyantumau vibhāvayet |
niḥkvāthena viḍaṃgācnāṃ cūrṇṇaṃ pradhamanan tu tat |
ayaś cūrṇṇānyaneraiva vidhināyojayīta ca |
sakāṃsanīlaṃ tailaṃ ca nasyaṃ syāt surasādike |
indraluptevidhiś cāpi vidhecyo romarājiṣu |
dantājānāṃ samuddiṣṭaṃ vidhānaṃ mukharaugike |
raktajānāṃ pratīkāraṃ kuryāt kuṣṭhacikitsitāt |
surasādiṃ ca sarveṣu sacrvathaivopayojayet |
pravyaktatiktakaṭukaṃ bhojanañ ca hitaṃ sadā |
kulatharasasaṃyuktaṃ kṣārapānañ ca pūjitaṃ |
kṣīrāṇi māṃsāni ghṛtāni caivac dadhīni śākāni ca parṇavanti |
māṣāna tomvlāṃ madhūrāṃ rasāṃś ca krmīṃ jighāṃsuḥ parivarjayīta |
kāyaci kitsā || ||
(From folio 198r)
athāta udāvarttapratiṣedhaṃ vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
adhaś cordhvañ ca bhāvānāṃ pravṛttānāṃ svabhāvataḥ |
cna vegān dhārayet prājño vātādīnāñ jijīviṣuḥ |
vātaāviḍmūtrajṛmbhāṇām asruṇaḥ kṣavathor api |
udgārasya tathā rcchadyā retasaś cāpi dhāraṇāt ||
ckṣuttṛṣṇocchvāsanidrāṇām udāvartto bhaved iha |
vyāhanyamānavegārtta udāvartto nirucyate |
tasyābhidhāsye vyāsena lakṣaṇaṃ sacikitsitaṃ |
trayodaśavidhasyāsya bhinnasyetais tu kāraṇaiḥ |
ādhmānaśūlo hṛdacyo parodhaṃ śirorujaṃ śvāsam atīva hikkāṃ |
kāsapratiśyāyagalagrahatvād valāsapittaprasarañ ca ghoraṃ |
kuryād apāno bhihataḥ svamārge hanyāct purīśaṃ mukhataḥ kṣiped vā |
āṭopaśūlau parivarttanañ ca saṃgaḥ purīśasya tathordhvavātaḥ |
purīśamāsyād api vā nireti purīśavege bhihite narasya |
mūtrasya vege bhih i a te naras tu kṛcchreṇa mūtraṃ sravate lpam alpaṃ |
cmeḍhre gude vaṃkṣaṇabastimuṣkanābhipradeśeṣv atha mūrdhni cāpi |
ānaddhabasteś ca bhavanti tīvrā rujaś ca śūlauair iva tudyate ca |
manyāgalastambhaśirovickārāḥ | jṛmbhopaghātāt pavanātmikā syuḥ |
tathākṣināsāvadanāmayāś ca bhavanti tīvrāḥ saha karṇṇarogaiḥ |
ānandajam vāpy atha śokajam vā netrodakaṃ prāptam amuñcato hi |
śirogurutvaṃ nayanāmayāś ca bhavanti ctīvrāḥ saha pīnasena
bhavanti gāḍhaṃ kṣavathor vighātāc chirokṣināsāśravaṇeṣu rogāḥ |
kaṇṭhasya pūrṇṇatvam atīva todaḥ kukṣau tu vāyor ubhayoḥ cpravṛttiḥ |
udgāravege bhihate bhavanti jantor vikārāḥ pavanaprasūtāḥ |
chardyābhighātena bhavec ca kuṣṭhaṃ yenaiva doṣeṇa vidagdham annaṃ |
mūtrāyaṇe pāyuni muṣkayoś ca śotho rujā mūtravinigrahaś ca |
śukrāśmarī ctatsravaṇaṃ bhaved vā te te vikārābhihate tu śukre |
tandrāṅgamardāvaruci śramaś ca kṣudhor vikārā kṛśatā ca dṛṣṭā |
kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śravaṇāvarocdhas tṛṣṇābhighātād dhṛdayavyathā ca |
śrāntasya niśvāsavinigraheṇa hṛdrogamohāv atha vāpi gulmaḥ |
jṛmbho ṅga(From digital-image 198v)Lmardo ṅgaśirotha jāḍyaṃ nidrābhighātād athavāpi tandrī ||
tṛṣṇārdditaṃ parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ śūlair abhidrutaṃ |
śakṛdvamantaṃ cmatimān udāvarttinam utsṛjet |
sarsveṣv eteṣu vidhivad udāvartteṣu kṛtsnaśaḥ |
vāyoḥ kriyā vidhātavyā svamārgapratipattaye |
sāmānyataḥ pṛthaktvena kriyāṃ cbhūyo nibodha me |
āsthāpanaṃ mārutaje snigdhasvinnam viśeṣataḥ
purīśaje tu karttavyo vidhir ānāhikas tu yaḥ |
sauvarcalāḍhyāṃ madirāṃ mūtre tv abhihate pibet |
elām vāpy atha madyena kṣīravāriṃ pibeta vā |
dhātrīphalānāñ ca crasaṃ satailam vā pibet tryahaṃ |
rasam aśvapurīśasya gardabhasya pibeta vā |
māṃsopadanśaṃ madyan tu mukhyaṃ seveta yogavit |
bhadradāru ghaṇaṃ mūrvāṃ haridrāṃ madhukacn tathā |
kolapramāṇāni piben māṣakvāthena yogavit |
duspaśāyāḥ svarasam vā kaṣāyaṃ kuṃkumasya vā ||
ervārubījaṃ toyena pibed vā lavaṇīkṛtaṃ |
pañcamūlaśritaṃ kṣīraṃ drākṣārasam athāpi vā |
yogāṃś ca vitacred atra pūrvoktān aśmarībhidaḥ |
mūtrakṛcchrakramañ cāpi kuryān niravaśeṣataḥ ||
bhūyo vakṣyāmi yogāṃś ca mūtrāghātopaśāntaye |
snehasvedair udācvarttaṃ jṛmbhajaṃ samupācaret |
aśrumokṣāsruje kāryaḥ snigdhasvinnasya dehinaḥ |
tīkṣṇāṃjanāvapīḍābhyāṃ tīkṣṇagandhopajighraṇaiḥ |
varttiprayogair atha vā kṣavasaktiṃ pravarttayet |
udgāraje kramopetaṃ snaihikaṃ dhūmam āccaret |
cchardyāghātaṃ yathādoṣaṃ samyak snehādibhir jayet |
bastiśuddhikarāvāpaṃ caturguṇajalaṃ payaḥ |
āvārināśākvathitaṃ pītavantaṃ prakāmataḥ |
ckāmayeran priyāṃ nāryāṃ śukrodāvarttinan naraṃ |
kṣudvighāte hitaṃ snigdham uṣṇam alpañ ca bhojanaṃ |
tṛṣṇāghāte piben manthaṃ yavāgūm vā suśītalāṃ |
bhojyed rasena viśrāntaḥ śramaśvāsāturo naraḥ |
nidrāghāte pibet kṣīcraṃ svapec ceṣṭakathārataḥ |
ādhmānādyeṣu rogeṣu yathāsvaṃ prayateta hi |
yac ca yatra bhavet prāptaṃ tac ca tasmiṃ prayojayet |
vāyuḥ koṣṭhānugo rūkṣaiḥ ckaṣāyakaṭutiktakaiḥ |
bhojanaiḥ kupitaḥ sadya udāvarttaṃ karoti ha |
vātamūtrapurīśāsṛkkaphamedovahāni vai |
srotāṃsy udāvarttayati purīśam vāpi varttayet |
tato hṛdbastiśūlārtto hṛllāsārucipīḍitaḥ |
cvātamūtrapurīśāṇi kṛcchreṇa labhate nnaraḥ |
śvāsakāsapratiśyāyadāhamohatṛṣājvaraṃ |
vamīṃ hikkāṃ śirorogaṃ manaḥśravaṇavibhramāṃ |
bahūn anyāṃcś ca labhate vikārām vātakopajāṃ |
tat tailalavaṇābhyaktaṃ snigdhaṃ svinnaṃ nirūhayet |
doṣato bhinnavarcāṃsi bhuktaṃ cāpy anuvāsayet |
bhavec chāntim vrajaty evam udāvarttas tu dāruṇaḥ |
athainaṃ bahuśaḥ svinnaṃ yuñjyāct snehavirecanaiḥ |
pāyayed vā tṛvṛtpīluyavāgvām amblapānakaiḥ ||
hiṃgukuṣṭhavacāsvarjiviḍañ cāpi dviruttaraṃ |
yogāv etāv udāvarttaṃ śūlaṃ ccātibalaṃ jeyet |
devadārvyagnikau (From digital-image 199r)Lkuṣṭhaṃ śuṇṭhīṃ pathyāṃ palaṃkaśāṃ |
pauṣkarasya ca mūlāni toyasyārdhāḍhake pacet |
pādāvaśiṣṭaṃ tat pītam udāvarttaṃ cvyapohati |
mūlakaṃ śuṣkam ārdrañ ca varṣābhūmūlapañcakaṃ |
ārevataphalañ cāpsu paktvā tena ghṛtam pacet |
tat pīyamānaṃ haṃty ugram udāvarttam aśeṣataḥ |
cvacām ativiṣam pāṭhāṃ yavakṣāraṃ harītakīṃ |
kṛṣṇān nirdahanīñ caiva pibed uṣṇena vāriṇā |
ikṣvākumūlaṃ madanaṃ viśalyātiviṣe vacāṃ |
kuṣṭhaṃ kiṇvāgnikau cāpi pibet tuclyāni pūrvavat |
mūtreṇa devadārvagnitriphalābṛhatīṃ pibet |
yac ca prasthaṃ pale dve ca kaṇṭakāryā jalāḍhake |
paktvārdhaprasthaśeṣaṃ tu pibed dhiṃgucsamāyataṃ |
madanālābubījāni pippalīṃ sanidigdhikāṃ |
sañcūrṇṇya nāḍyapradhame dviṣety etad yathā gudaṃ |
cūrṇṇaṃ nnikumbhakampilyaśyāmektvākvagnikodbhavaṃ |
kṛtavedhanasya kṛṣṇāyā lavaṇānāñ ca csādhayet |
gavāṃ mūtreṇa tā vartyaḥ kārayeta gudaṃgamāḥ |
sadyaḥ śarmakarāv etau yogāv amṛtasambhavāv iti || ❈ ||
kāyaci || c18 || ❈ ||
(From folio 199r)
(From folio 199r)
athāto viṣūcikāpratiṣedhaṃ vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
ajīrṇṇam āmaṃ viṣṭabdhaṃ vidagdhañ ca yad īritaṃ |
viṣūcyalasakau tasmād bhavec cāpi viḍaṃbikā |
sūcībhir irava gātrāṇi tudaṃ santiṣṭhate nilaḥ |
yasyām acjīrṇṇāt sā vaidyair viṣūcīti nirucyate |
na tām parimitāhārā labhante viditāgamāḥ |
mūḍhās tām ajitātmāno labhante||_ || śanalolupāḥ ||
cmūrcchātisārau vamathuḥ pipāsā śūlabhramodveṣṭanajṛmbhadāhāḥ |
vaivarṇṇyakampau hṛdaye rujaś ca bhavanti tasyāṃ śirasaś ca bhedaḥ |
kukṣir ānahyate tyarthaṃ tāmyate parikūjiati |
niruddho mārutaś caiva kukṣāv upari dhāvati |
vātacvarco nirodhaś ca kukṣau yasya bhṛśam bhavet |
tasyālasakam ācaṣṭe tṛṣṇodgārau ca yasya tu |
tuṣṭan tu bhukta.m kaphamārutābhyāṃ pravarttate nordhvam adhaś ca yasya |
viḍambickāṃ tasya suduścitsām ācakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ |
yatrastham āmaṃ hi rujārttam eva deśaṃ viśeṣeṇa vikārajātaiḥ |
doṣeṇa yenānugataṃ ca gāḍhaṃ taṃ lakṣaṇair āmasamudbhavaiś ca |
yaḥ syāvadantauṣṭhanakho lpasaṃjñaḥ cchardyardito bhyacntarayātanetraḥ
kṣāmasvaraḥ | sarvavimuktasandhir yāyān naro so 'punar āgamāya |
sādhyasya pārṣṇyor dahanaṃ praśastam agnipratāpo vamanañ ca tīkṣṇaṃ |
packve tato nne tu vilaṃghanaṃ syāt sampācanam vāpi virecanam vā |
viśuddhadehasya hi sadya eva mūrcchātisārādir upaiti śāntiṃ |
āsthāpanañ cāpi hitam vadanti sarvāsu yogān aparān nibodha ||
pathyā vacā hiṃgu viḍaṃ vicūrṇṇyacsukhāmbunāsātiviṣaṃ niṣevet |
kṣārāgadam vā lavaṇaṃ viḍam vā guḍapragāḍhān atha sarṣapam vā |
amlena vā saindhavahiṃguyuktau sabījapūrṇṇau sukṛtau tricvargau |
kaṭutrikam vā lavaṇair upetaṃ pibet snuhīkṣīravimiśritam vā |
kṛṣṇājamodākṣasamāgnikāni tulya(From digital-image 199v)Lpibed vā magadhānikumbhau |
uṣṇābhir adbhir magadhodbhavānāṃ kalkam pibed vāpy atha nāgadantyā |
vyoṣaṃ karañjasya phalaṃ charidrāṃ mūlaṃ samaṃ vāpy atha mātuluṅgyāḥ |
cchāyāviśuṣkā guḍikā kṛtās tāḥ hanyur visūciṃ nayanāñjanena |
suvāmitaṃ sādhu virecitaṃ vā sulaṅghitam vā manujaṃ viditvā |
peyādibhir dīpanapācanīyaiḥ samyakkṣudhārttaṃ samupakrameta ||
āmaṃ śakṛd vā nici... bhūyo vibaddhaṃ viguṇānilena |
pravarttamānaṃ na yathāstam etad vikāram ānāham udāharanti |
tasmiṃ bhavaty āmacsamudbhave tu bhramapratiśyāyaśirovidāhāḥ |
āmāśaye śūlam atho gurutvaṃ hṛtstambham udgāravighātanañ ca |
stambhaḥ kaṭīpṛṣṭhapurīśamūtre śūlo tha mūcrcchā sa śakṛd vamec ca |
śvāsaś ca pakvāśayaje bhavanti liṅgāni cātrālasakodbhavāni |
āmodbhave vāntam upakrameta saṃsaktabhakta kramadīpanīyaiḥ |
athetaraṃ yo na śakṛd vameta taṃ sādhayet svinnam imaiḥ prayogaiḥ |
vicṣūcikāyāṃ parikīrttitāni dravyāṇi vairecanikāni yāni |
saṃcūrṇṇya varttim vitared vidhijño mahiṣyajāvyuṣṭragavāṃś ca mūtraiḥ |
svinnasya pāyau vinicveśya tāś ca cūrṇṇāni caiṣāṃ pradhamet tu nāḍyā |
mūtreṇa vā sādhya yathāvidhāṇaṃ dravyāni yāny ūrdhvam adhaś ca yānti |
kvāthena tenāśu nirūhayīta mātrārdhayuktena samākṣikeṇa |
tribhaṇḍipiṣṭaṃ lavaṇaprakuñcaṃ datvā viriktaṃ kramam ādiśec ca |
ceteṣv eva ca tailena sādhitena sukhāmbunā | prāptaṃ yadi na ca syād vā bhāgeṣv eṣv anuvāsanam iti ||
kāyaci || 19 || 0 ||
(From folio 199v)
(From folio 199v)
athāto rocackapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
doṣaiḥ pṛthak trividhasokasamucchrayāc ca bhaktāyaneṣu hṛdi cāvatate pragāḍhaṃ |
nne rucir bhavati taṃ bhiṣajo vikāraṃ bhaktopaghātam iha pañcavidhaṃ vadanti | |
hṛcchūlaśoṣavamathuḥ svarasaṃkṣacyāc ca vātā sadāhamadatṛḍ vamane ca pittaṃ |
pittāt kaphena hṛdaye gurutāvilepaḥ śleṣmaprasekavamathuḥ śiraso rujañ ca |
sarvātmakaṃ trividhaliṃcgam atho vadanti ||
śokopaghātajam athānilalakṣaṇais tu |
vātātmake virasam āsyam arocake tu pittena tiktakaṭukaṃ madhuraṃ kaphena |
sarvair upetam upadhārayasannipāte | dainyaṃ bhṛśam bhavati śokasamudbhave tu |
cvāṃtovacādir anile vidhivat pibec ca snehoṣṇatoyamadirānyatamena cūrṇṇaṃ |
kṛṣṇāviḍaṃgayavabhasmahareṇubhārgīrāsnailahiṃgulavaṇottamacnāgarāṇāṃ |
pitte guḍāmbumadhurair vamanaṃ praśastaṃ lehaś ca saindhavasitāmadhusarpiriṣṭaḥ |
nimbāmbuccharditavataḥ kaphaje nupānaṃ rājadrumāmbu madhunā tu sadīpyakāḍhyaṃ |
cūrṇṇaṃ yad uktam atha vā tilaje tad eva sarvaiś ca sarvackṛtam evam upakrameta |
drākṣāpaṭolaviḍavetrakarīranimbamūrvābhayākṣabadarāgalakendravṛkṣāḥ |
bījaiḥ karañjanṛpavṛkṣabhavaiś ca piṣṭaic lehaṃ pacet surabhimūtrayutaṃ yathāvat |
mustāvacākaṭukarohiṇi(From digital-image 200r)Lnirdahanyas tulyātha vāpi rajanābhayasaṃprayuktā |
mūtre vike dviradamūtrayutāḥ paced vā pāṭhāsamām ativiṣāṃ crajanāñ ca mukhyāṃ |
maṇḍūkim arkam amṛtāṃ raśalāṃgalākhyāṃ mūtre paceta mahiṣasya vidhāṇavidvān |
etān na santi caturo bhyasatas tu lehān gulmāruciś ca śickhisādahṛdāmayāś ca |
sātmyāsvadeśacaritāṃ vividhāṃś ca bhakṣyāṃ pānāni mūlaphalaṣāḍavarogayogāṃ |
seved rasāṃś ca vividhāṃ vividhaiḥ prakārair bhuñjīta vāpi laghurūkṣamanaḥsukhāni |
āsthāpanaṃ vividham atra virecanacñ ca kuryān mṛdūni śirasaś ca virecanāni |
trīṇy ūṣaṇāni triphalāṃ rajanīdvayañ ca cūrṇṇīkṛtāni yavaśūkavimiśritāni |
kṣaudrāyutāni vitaren mukhacdhāvanārthaṃm anyāni tiktakaṭukāni ca bheṣajāni |
mustādirājaphalavargadaśāṃgasiddhaḥ kvāthair jayen madhuyutair vividhaiś ca lehaiḥ ||
mūtrāsavair guḍakṛtaiś ca tathāpy ariṣṭaiḥ kṣārāsavaiś ca madhumādhavatulyagandhaiḥ |
syād eṣa ceva kaphavātaharo vidhiś ca | śātiṃ gate hutabhuji praśamāya tasya |
icchāvināśabhayajeṣu ca bādhakeṣu | bhāvād bhavāya vitaret khalu śalyatācpān |
artheṣu cātipatiteṣu punarbhavāya paurāṇikaśrutimukhair avamānayeta iti || kāyaci || 20 || 0 ||
cchardi hikkā śvāsakāsaḥ svaraghātam athāparaṃ |
pratiśyāyaḥ krimiś caiva sodāvarttā visūcikā |
arocackena ca tathā pūryate dvitīyo daśaḥ || ❈ ||
(From folio 200r)