This shows you the differences between two versions of the page.
| Both sides previous revisionPrevious revision | |||
| wiki:wujastyk:susrutasamhita:01-su.su:provisional-edition_sutrasthana [2023/04/22 10:00] – [Edit section SS.1.6.8] dominik | wiki:wujastyk:susrutasamhita:01-su.su:provisional-edition_sutrasthana [Unknown date] (current) – removed - external edit (Unknown date) 127.0.0.1 | ||
|---|---|---|---|
| Line 1: | Line 1: | ||
| - | <TEI xmlns=" | ||
| - | < | ||
| - | < | ||
| - | < | ||
| - | < | ||
| - | the Nepalese MSS</ | ||
| - | </ | ||
| - | |||
| - | < | ||
| - | < | ||
| - | < | ||
| - | < | ||
| - | < | ||
| - | < | ||
| - | <p> | ||
| - | <ref target=" | ||
| - | type=" | ||
| - | target=" | ||
| - | under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported | ||
| - | License. </ | ||
| - | </p> | ||
| - | < | ||
| - | < | ||
| - | work</ | ||
| - | < | ||
| - | </ | ||
| - | < | ||
| - | <p> | ||
| - | < | ||
| - | < | ||
| - | specified by the author or licensor (but not in any way | ||
| - | that suggests that they endorse you or your use of the | ||
| - | work).</ | ||
| - | < | ||
| - | this work, you may distribute the resulting work only | ||
| - | under the same or similar license to this one.</ | ||
| - | </ | ||
| - | </p> | ||
| - | < | ||
| - | the Creative Commons website.</ | ||
| - | < | ||
| - | the rights of any copyright owners, known or unknown.</ | ||
| - | </ | ||
| - | < | ||
| - | < | ||
| - | </ | ||
| - | < | ||
| - | < | ||
| - | < | ||
| - | < | ||
| - | < | ||
| - | /></ | ||
| - | </ | ||
| - | |||
| - | |||
| - | < | ||
| - | <msDesc xml: | ||
| - | < | ||
| - | <idno type=" | ||
| - | </ | ||
| - | </ | ||
| - | |||
| - | < | ||
| - | <witness xml: | ||
| - | type=" | ||
| - | <idno type=" | ||
| - | </ | ||
| - | |||
| - | < | ||
| - | <witness xml: | ||
| - | type=" | ||
| - | <idno type=" | ||
| - | Devanāgarī. 67 ff. Filmed as reel no A 224-9. Covers 1.8.3 - | ||
| - | 1.44.24 of the Sūtrasthāna. </ | ||
| - | </ | ||
| - | </ | ||
| - | |||
| - | </ | ||
| - | |||
| - | <!-- < | ||
| - | <stemma format=" | ||
| - | < | ||
| - | xmlns=" | ||
| - | xmlns: | ||
| - | xmlns: | ||
| - | xmlns: | ||
| - | xmlns: | ||
| - | xsi: | ||
| - | > <otus id=" | ||
| - | <otu id=" | ||
| - | <otu id=" | ||
| - | <otu id=" | ||
| - | <otu id=" | ||
| - | </ | ||
| - | <tree id=" | ||
| - | <node id=" | ||
| - | <node id=" | ||
| - | <node id=" | ||
| - | <node id=" | ||
| - | <node id=" | ||
| - | <node id=" | ||
| - | <node id=" | ||
| - | <edge source=" | ||
| - | <edge source=" | ||
| - | <edge source=" | ||
| - | <edge source=" | ||
| - | <edge source=" | ||
| - | <edge source=" | ||
| - | </ | ||
| - | </ | ||
| - | </ | ||
| - | | ||
| - | </ | ||
| - | |||
| - | |||
| - | < | ||
| - | <change when=" | ||
| - | <change when=" | ||
| - | N</ | ||
| - | </ | ||
| - | |||
| - | </ | ||
| - | |||
| - | |||
| - | <text xml: | ||
| - | < | ||
| - | |||
| - | <div n=" | ||
| - | |||
| - | < | ||
| - | |||
| - | <div n=" | ||
| - | |||
| - | < | ||
| - | |||
| - | <p xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | vyākhyāsyāmaḥ |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | amaravaram ṛṣigaṇaparivṛttam āśramasthaṃ kāśirājaṃ divodāsam | ||
| - | aupadhenava< | ||
| - | > </ | ||
| - | > </ | ||
| - | > </ | ||
| - | |||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | śārīramānasāgantubhir vyādhibhir vividhavedanābhighātopadrutān | ||
| - | sanāthān anāthavad viceṣṭamānān vikrośataś ca mānavān abhisamīkṣya | ||
| - | manasi naḥ pīḍābhavat |</l> | ||
| - | |||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | rogopaśamārtham ātmanaś ca prāṇayātrārtham āyurvedaṃ icchāma | ||
| - | upadiśyamānam | atrāyattam aihikam āmuṣmikañ ca śreyas tad | ||
| - | bhagavantam upasannāḥ smaḥ śiṣyatveneti |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | vaḥ sarva evāmīmāṃsyā adhyāpyāś ca bhavanto vatsāḥ |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | upāṅgam atharvavedasyoktam anutpādyaiva ca prajāḥ | ||
| - | ślokaśatasahasram adhyāyasahasrañ ca kṛtavān svayambhūr | ||
| - | alpāyuṣkālpamedhastvañ cālokya narāṇām bhūyo ' | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | kāyacikitsā bhūtavidyā kaumārabhṛtyam agadatantraṃ rasāyanatantraṃ | ||
| - | vājīkaraṇatantram iti |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | pratyekāṅgalakṣaṇasamāsaḥ |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | vividhatṛṇakāṣṭhapāṣāṇapāṃsulohaloṣṭāsthibālanakhapūyāsrāvaduṣṭavraṇāntargarbhaśalyoddharaṇārthaṃ | ||
| - | yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānaviniścayārthañ ca ṣaṣṭyābhidhānair | ||
| - | iti | </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | nāmorddhvajatrugatānāṃ vikārāṇāṃ | ||
| - | śravaṇanayanavadanaghrāṇādisaṃśritānāṃ vikārāṇām | ||
| - | upaśamakaraṇārtham |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | sarvaśarīrāvasthitānāṃ vyādhīnām upaśamakaraṇārthaṃ | ||
| - | jvaraśophagulmaraktapittonmādāpasmārapramehātisārādīnāñ ca |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | devagandharvayakṣarākṣasapitṛpiśācavināyakanāgagrahopasṛṣṭacetasāṃ | ||
| - | śāntikarmabaliharaṇādigrahopaśamanārthaṃ |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | kumārabharaṇadhātrīkṣīradoṣasaṃśodhanārthaṃ | ||
| - | duṣṭastanyagrahasamutthitānāñ ca vyādhīnām upaśamakaraṇārtham | ||
| - | |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | sarpakīṭadaṣṭaviṣavyañjanārthaṃ vividhaviṣavegopaśamanārthañ ca | ||
| - | |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | vayaḥsthāpanam āyurmedhākaraṇaṃ vyādhyupaśamakaraṇārthañ ca |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | svalpaduṣṭakṣīṇaviśuṣkaretasāṃ | ||
| - | śukrāpyāyanaprasādopacayajanananimittaṃ praharṣajananārthañ ca | ||
| - | |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | upadiśyate | atra kasmai kiṃ varṇyatām iti |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | śalyajñānam upadiśatu bhagavān iti | </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | sarveṣām evaikamatīnāṃ matam abhisamīkṣya suśruto bhagavantaṃ | ||
| - | prakṣyati | asyopadiśyamānaṃ vayam apy upadhārayiṣyāmaḥ |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | āyurvedaprayojanaṃ vyādhyupasṛṣṭasya vyādhiparimokṣaḥ | ||
| - | svastharakṣaṇañ ca | āyur asmin vidanty anena vāyur vidyata ity | ||
| - | āyurvedaḥ | tasyāṅgavaram āgamapratyakṣānumānopamānair aviruddham | ||
| - | ucyamānam upadhārayadhvam | </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | pradhānaṃ prāgabhihitvād vraṇasaṃrohaṇakaratvād | ||
| - | yajñaśiraḥpradhānasandhānāc ca | śrūyate hi yathā purā rudreṇa | ||
| - | śiraś chinnam aśvibhyāṃ punaḥ sandhitam iti | </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | cāyurvedatantrāṇām etad evādhikam āśukriyākaraṇād | ||
| - | yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyāc ca |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | svargyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ vṛttikarañ ca | </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | prajāpatir adhijage tasmād aśvināv aśvibhyām indra indrād ahaṃ | ||
| - | mayā tv iha pradeyam arthibhyaḥ prajāhitahetoḥ |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <ab corresp="# | ||
| - | <list type=" | ||
| - | <item corresp="# | ||
| - | abbreviation "< | ||
| - | "< | ||
| - | next verse.</ | ||
| - | </ | ||
| - | </ab> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | ādidevo jarārujāmṛtyuharo marāṇāṃ | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | ihopadeṣṭuṃ | </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa ity ucyate | tasmin kriyā so | ||
| - | ' | ||
| - | n=" | ||
| - | evāgneyaḥ saumyaś ca tadbhūyastvāt pañcātmako vā | tatra | ||
| - | caturvidho bhūtagrāmaḥ saṃsvedajādrijajarāyujāṇḍajasaṃjñaḥ | | ||
| - | tasmin puruṣaḥ pradhānas tasyopakaraṇam anyat | tasmāt puruṣo | ||
| - | ' | ||
| - | |||
| - | |||
| - | <ab corresp="# | ||
| - | <list type=" | ||
| - | <item corresp="# | ||
| - | < | ||
| - | < | ||
| - | sandhi.</ | ||
| - | </ | ||
| - | </ab> | ||
| - | |||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | ity ucyante |</l> | ||
| - | <l xml: | ||
| - | śārīrā mānasā svābhāvikāś ceti | teṣv āgantavo ' | ||
| - | |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | ' | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | vātapittakaphaśoṇitavaiṣamyanimittāḥ | </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | krodhaśokadainyaharṣakāmaviṣāderṣyāsūyāmātsaryalobhādaya | ||
| - | icchādveṣanimittāḥ | </l> | ||
| - | <l xml: | ||
| - | kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprakṛtayaḥ | </l> | ||
| - | <l xml: | ||
| - | manaḥśarīrādhiṣṭhānā bhavanti |</l> | ||
| - | <l xml: | ||
| - | lekhanabṛmhaṇasaṃśodhanasaṃśamanāhārācārāḥ samyakprayuktā | ||
| - | nigrahahetavo bhavanti | </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | balavarṇaujasāñ ca | sa ṣaṭsu raseṣv āyattaḥ | rasāḥ punar | ||
| - | dravyāśrayinaḥ | dravyāṇi punar oṣadhyaḥ | tā dvividhā | sthāvarā | ||
| - | jaṅgamāś ca | </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | vanaspatayo vṛkṣā oṣadhyo vīrudha iti | tāsv apuṣpā phalavantyo | ||
| - | vanaspatayaḥ | puṣpaphalo ye tā vṛkṣāḥ | phalapākaniṣṭhās tv | ||
| - | oṣadhyaḥ | pratānavatyo vīrudha iti |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | caturvidhāḥ | jarāyujāṇḍajasaṃsvedajodbhidā iti | teṣām | ||
| - | paśumanuṣyavyālādayo jarāyujāḥ | khagasarīsṛpasarpās tv aṇḍajāḥ | | ||
| - | kṛmikuntapipīlikāprabhṛtayaḥ< | ||
| - | saṃsvedajāḥ | indragopakamaṇḍūkaprabhṛtayaś codbhidāḥ | </l> | ||
| - | |||
| - | <ab type=" | ||
| - | <list type=" | ||
| - | <item corresp="# | ||
| - | Prākṛta for "skin disease, leprosy," | ||
| - | not fit this passage; the word here must refer to an | ||
| - | insect or similar creature. In our MSS, | ||
| - | < | ||
| - | transmitted form, possibly Sanskritized to | ||
| - | < | ||
| - | not obvious how it could be a scribal error for the | ||
| - | Vulgate' | ||
| - | </ | ||
| - | </ab> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | tvakpatrapuṣpaphalamūlakandakṣīraniryāsasārasnehasvarasāḥ | ||
| - | prayojanavantaḥ | jaṅgamebhyaś carmaromanakharudhirādayaḥ | </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | suvarṇarajatādayaḥ | </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | pravātanivātātapacchāyātamojyotsnāśītoṣṇavarṣāsu samplavāḥ | | ||
| - | kālaviśeṣās tu | ||
| - | nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrtāhorātrapakṣamāsartvayanasamvatsarayugaviśeṣāḥ | ||
| - | | </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | sañcayaprakopopaśamapratīkārahetavo bhavanti | prayojanavantaś ca | ||
| - | | </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | vargaś caturvidhaḥ | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | dvidhā nipatanti ha | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | śārīravadupakramaḥ | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | auṣadhaṃ kriyākāla iti samāsena catuṣṭayaṃ vyākhyātam bhavati | | ||
| - | tatra puruṣagrahaṇāt tatsaṃbhavadravyasamūho bhūtādir uktaḥ | ||
| - | tadaṅgapratyaṅgavikalpāś ca | ||
| - | tvaṅmāṃsāsirāsnāyvasthisandhiprabhṛtayaḥ | vyādhigrahaṇād | ||
| - | vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantusvabhāvanimittāḥ sarva eva | ||
| - | vyādhayo vyākhyātā bhavanti | oṣadhagrahaṇād | ||
| - | dravyarasaguṇavīryavipākānām ādeśaḥ | kriyāgrahaṇāt snehādīni | ||
| - | cchedyādīni ca karmāṇy upadiṣṭāni bhavanti | kālagrahaṇāt sarva | ||
| - | eva kriyākālādeśaḥ | </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | samāsena prakītam | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | pañcasu sthāneṣu ceti | tatra | ||
| - | ślokasthānanidānaśārīracikitsitakalpeṣv arthavaśād vibhajya uttare | ||
| - | vakṣyāmaḥ | </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | sanātanam | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | < | ||
| - | sa puṇyakarmā bhuvi pūjito nṛpair | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | </ | ||
| - | |||
| - | |||
| - | |||
| - | |||
| - | |||
| - | |||
| - | |||
| - | <div n=" | ||
| - | |||
| - | <head xml: | ||
| - | |||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l> | ||
| - | |||
| - | <p xml: | ||
| - | |||
| - | <p xml: | ||
| - | anyatamam anvaya< | ||
| - | > </ | ||
| - | > </ | ||
| - | > </ | ||
| - | /> tanu< | ||
| - | prasannacittavākceṣṭaṃ kleśasahañ ca śiṣyam upanayet | sa hi | ||
| - | guṇavān tasmai deyam ato|| viparītaguṇaṃ nopanayet | </p> | ||
| - | |||
| - | |||
| - | <ab corresp="# | ||
| - | <list type=" | ||
| - | <item corresp="# | ||
| - | > | ||
| - | to make syntactic sense of the passage. Dr. P. Maas | ||
| - | pointed out the parallel with the mention of | ||
| - | < | ||
| - | qualifiers for a student, in | ||
| - | < | ||
| - | </ | ||
| - | </ab> | ||
| - | |||
| - | <p xml: | ||
| - | anupanītam adhyāpayed ity eke | upanayanīyan tu brāhmaṇam | ||
| - | praśasteṣu tithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣu praśastāyān diśi śucau | ||
| - | deśe gocarmamātraṃ sthaṇḍilam upalipya darbhasaṃstaraṇam ahitaṃ | ||
| - | kṛtvā puṣpair dhūpair janvair bhankais ca pūjayitvā | ||
| - | palāśodumvarabilvānāṃ samidbhir ghṛtam aktābhir dārvīhaumikenāgnim | ||
| - | upasamādhāyājyañ juhuyāt | pratidevatam ṛṣibhyaḥ śiṣyaṃ | ||
| - | svāhākāraṃṅ kārayet | </p> | ||
| - | |||
| - | <p xml: | ||
| - | dvayasyā vaiśyo vaisyasyaiva | </p> | ||
| - | |||
| - | <p xml: | ||
| - | pariṇīyāgnisākṣikaṃ śiṣyaṃ brūyāt | | ||
| - | kāmakrodhalobhamohamānāhaṃkārerṣyāmātsarya< | ||
| - | > </ | ||
| - | kāṣāyavāsasā nīcanakharomṇā trirātraṃ śucinā | ||
| - | satyabrahmacaryābhivādanapareṇa bhavitavyaṃ | | ||
| - | mamānumatasthānagamanaśayanāsanabhojanādhyayanapareṇa bhūtvā | ||
| - | matpriyahiteṣu varttitavyam ato ' | ||
| - | bhavaty aphalā ca vidyā na ca prākāśyaṃ prāpnuyāt | </p> | ||
| - | |||
| - | <p xml: | ||
| - | varttamāne yady ananyathādarśā syāt tadaiva nāsau | ||
| - | bhāgyavidyāphalabhāk ca bhaveyaṃ | </p> | ||
| - | |||
| - | <p xml: | ||
| - | dharmmārthakāmamokṣāḥ prāpyante | </p> | ||
| - | |||
| - | <p xml: | ||
| - | dvijadaridrasādhvanāthābhyupagatapāśaṇḍasthitānām ātmabāndhavānām | ||
| - | ivātmabheṣajaiḥ | pratikartavyam evaṃ sādhu bhavati | | ||
| - | vyādhaśākunikapatitapāpakarttṝṇāñ ca na pratikarttavyam evaṃ vidyā | ||
| - | prakāśate | mitra< | ||
| - | cāvāpnoti || </p> | ||
| - | |||
| - | <p xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | dve | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | |||
| - | <p xml: | ||
| - | |||
| - | </ | ||
| - | |||
| - | <div n=" | ||
| - | |||
| - | |||
| - | < | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | vyākhyāsyāmaḥ ||</ | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | anādimadhyanidhano 'tra rasavyāpatsampattayo jīvitamaraṇe ca | ||
| - | manuṣyāṇām āyatte sa sūkṣmām api kalān na līyata iti kālaḥ | | ||
| - | saṅkalayati kalayati vā bhūtānīti kālaḥ |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | bhagavān ādityo gativiśeṣeṇa | ||
| - | nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrttāhorātrapakṣamāsartvayanasaṃvatsarayugapravibhāgaṃ | ||
| - | karoti |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | nimeṣaḥ | pañcadaśanimeṣā kāṣṭhā triṅśatkāṣṭhā kalā | viṅśatikalā | ||
| - | muhūrttaḥ kalāyāḥ daśabhāgaś ca | triṃśatmuhūrttam ahorātraṃ | | ||
| - | pañcadaśāhorātraḥ pakṣaḥ | sa dvividhaḥ kṛṣṇaḥ śuklaś ca tau māsaḥ | ||
| - | | </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | saṃvatsaraḥ | dvimāsikam ṛtuṅ kṛtvā ṣaḍṛtavo bhavanti || te ca | ||
| - | śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantāḥ | teṣaṃ tapastapasyau | ||
| - | śiśiraḥ | madhumādhavau vasantaḥ | śuciśukrau grīṣmaḥ | ||
| - | nabhonabhasyau varṣā | iṣorjau śarat | sahassahasyau hemanta iti | ||
| - | |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | śītoṣṇavarṣavātalakṣaṇāḥ | candrādityayoḥ kālavibhāgakaratvād | ||
| - | ayane dve bhavataḥ | dakṣiṇam uttarañ ca | tayor dakṣiṇam | ||
| - | varṣāśaraddhemantāḥ teṣu bhagavān āpyāyate somaḥ | | ||
| - | amlalavaṇamadhurāś ca rasā balavanto bhavanti | uttarottarañ ca | ||
| - | sarvaprāṇināṃ balam abhivarddhate | uttaraṃ śiśiravasantagrīṣmāḥ | | ||
| - | teṣu bhagavān āpyāyate rkaḥ | kaṭutiktakaṣāyāś ca rasā balavattarā | ||
| - | bhavanti | uttarottaraś ca prāṇinām balam parihīyate ||</ | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | 8">< | ||
| - | | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | sūryaḥ śoṣayate punaḥ |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | vāyuḥ pālayati prajāḥ ||</ | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | saṃvatsaro bhavati | te dve ayane varṣasaṃvatsaraḥ parivatsaraḥ | ||
| - | iḍāvatsaraḥ vatsara ity evaṃ pañca pañca varṣāṇi || te pañca yugam | ||
| - | iti saṃjñāṃ labhante sa eṣa nimeṣādir yugaparyantaḥ kālaś cakravat | ||
| - | parivarttamānaḥ kālacakra ity ucyate | </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | vyākhyātā ||</ | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | varṣāśaraddhemantavasantagrīṣmaprāvṛṣaḥ ṣaḍṛtavo bhavanti | | ||
| - | doṣopacayaprakopapraśamanimittaṃ | te tu bhādrapadādyair dvimāsike | ||
| - | naivaṃ vyākhyātāḥ | tadyathā | bhadrapadāśvayujau varṣāḥ | ||
| - | kārttikamārgaśīrṣau śarat | pauṣamāghau hemantaḥ | phālgunacetrau | ||
| - | vasantaḥ | vaiśākhajyeṣṭhau grīṣmaḥ | āṣāḍhaśrāvaṇau prāvṛḍ iti | ||
| - | ||</ | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | taruṇyo lpavīryā āhāratvam upagatā vidahyante | āpaś cāpraśāntāḥ | ||
| - | kṣitimalaprāyās tāstūpayujyamānā nabhasi meghāvatate | ||
| - | jalapraklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ dehināṃ | ||
| - | śītavātavarṣaviṣṭambhitāgnīnāṃ vidahyante | sa vidāhāt | ||
| - | pittasañcayam āpādayanti | sa sañcayaḥ śaradi praviralameghe | ||
| - | viyaty upaśuṣyati paṅke ' | ||
| - | janayati | tā evauṣadhyaḥ kālapariṇāmāt pariṇatavīryā balavatyo | ||
| - | hemante bhavanti | āpaś ca praśāntāḥ snigdhā atyarthaṃ gurvyastā | ||
| - | upayujyamānāḥ mandakiraṇatvād bhānos satuṣāraupaṣṭambhitadehānāṃ | ||
| - | dehinām avidagdhāḥ snehād gauravād upalepitvāc ca śleṣmaṇas | ||
| - | sañcayam āpādayanti | sa saṃcayo vasante ' | ||
| - | śleṣmikāṃ vyādhīṃ janayati | tā evauṣadhyau grīṣmaniḥsārā rūkṣā | ||
| - | atimātralaghvyo bhavaty āpaś ca tā upayujyamānāḥ tatra | ||
| - | śaraddhemantayor madhyasamam ahorātraṃ yugapac cādhimāsakau | ||
| - | bhavataḥ | viṃśatikāṣṭhāś caikanimeṣārdhaś ca dinapariparivṛddhir | ||
| - | uttarāyaṇe | sūryapratāpopaśoṣitadehānāṃ dehināṃ raukṣyāl laghvāc | ||
| - | ca vāyoḥ sañcayam āpādayanti | sa sañcayaḥ prāvṛṣi cātyarthaṃñ | ||
| - | jalopaklinnāyāṃ bhūmau cātiklinnadehānāṃ dehināṃ śītavātavarṣerito | ||
| - | vātikān vyādhīn janayati | evam eṣāṃ doṣāṇāṃ sañcayaprakopahetur | ||
| - | uktaḥ |</l> | ||
| - | |||
| - | <!-- The number 12 is left out in the vulgate --> | ||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | sañcitānān doṣāṇāṃ śaradvasantaprāvṛṭsu ca prakupitānāṃ nirharaṇaṃ | ||
| - | |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | hemante vyupaśamaḥ | śleṣmikāṇāṃ nidāghe vātikānāṃ śaradi | | ||
| - | svabhāvatas tv ete sañcayaprakopaśamā vyākhyātāḥ ||</ | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | vasantaliṅgaṃ | madhyāhne grīṣmasya | aparāhṇe prāvṛḍliṅgaṃ | | ||
| - | pradoṣe vārṣikāṃ | śāradam ardharātre | pratyuṣasi haimanam | ||
| - | upalakṣayet | evam ahorātram api varṣam iva | ||
| - | śītoṣṇavarṣadoṣopacayaprakopopaśamair jānīyāt</ | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | avyāpannā oṣadhayo bhavanty āpaś ca | tās tūpayayujyamānāḥ | ||
| - | prāṇāyurbalavīryaujaskaryo bhavanti |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | ' | ||
| - | vyāpādayanty āpaś ca |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | vividharogaprādurbhāvo marako vā bhavati |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | kṛtyābhiśāparakṣaḥkrodhād adharmair uṣasyante janapadāḥ | | ||
| - | viṣauṣadhipuṣpagandhena vā vāyunopanītena | | ||
| - | kāsaśvāsapratiśyāyaśirorogajvarair upatapyante prajāḥ | ||
| - | grahanakṣatracaritair vā | | ||
| - | śayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇaprādurbhāvair | ||
| - | vā</ | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | parityāga< | ||
| - | > </ | ||
| - | > </ | ||
| - | > </ | ||
| - | > </ | ||
| - | > </ | ||
| - | sādhu bhavati ||</ | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | viparīteṣu vā punaḥ | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | extent=" | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | </ | ||
| - | |||
| - | <div n=" | ||
| - | <head xml: | ||
| - | MS H]</ | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | vyākhyāsyāmaḥ || </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | > </ | ||
| - | > </ | ||
| - | 'yaṃ śoṇitāvasecanopāyo ' | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | vātapittakaphaduṣṭaśoṇitaṃ yathāsaṃkhyaṃ śṛṅgajalaukālābubhir | ||
| - | avasecayet | sarvvāṇi sarvvair vā <app> | ||
| - | < | ||
| - | <rdg wit="# | ||
| - | </ | ||
| - | </ | ||
| - | </l> | ||
| - | |||
| - | <ab corresp="# | ||
| - | <list type=" | ||
| - | <item corresp="# | ||
| - | the vulgate report an insertion at this point, but they | ||
| - | report it differently. Cakrapāṇidatta and Ḍalhaṇa also | ||
| - | report variant readings at this point in the text. </ | ||
| - | </ | ||
| - | </ab> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | sumadhuraṃ gavāṃ śṛṅgaṃ prakīrttitaṃ | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | arddhacandrākṛtimahattanusaptāṅgulāyataṃ | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | jalaukā vārisaṃbhavā | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | alābu parikīrttitaṃ |<anchor n=" | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | |||
| - | <ab corresp="# | ||
| - | <list type=" | ||
| - | <item corresp="# | ||
| - | < | ||
| - | required for correct metre.</ | ||
| - | </ | ||
| - | </ab> | ||
| - | |||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | tanu< | ||
| - | avasecayet | ācūṣaṇād antarddīptenālābunā | </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | jalāyukāḥ || oko nivāso jalam āsām oka ity ato jalaukasaḥ ||</ | ||
| - | |||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | | tāvantya eva nirvviṣāḥ | </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | indrāyudhā sāmudrikā govandanā ceti | tāsv añjanavarṇṇā pṛthuśīrṣā | ||
| - | kṛṣṇā nāma | varmimatsyavad āyatā cchinnonnatakukṣiḥ karburā nāma | ||
| - | | romaśā mahāpārśvā kṛṣṇamukhā alagardā nāma | indrāyudhavad | ||
| - | ūrddhvarājī citrā indrāyudhā nāma | īṣadasitapītikā | ||
| - | vicitrapuṣpākṛticitā sāmudrikā nāma | govṛṣaṇavad adhobhāge | ||
| - | dvidhābhūtākṛtir aṇumukhī govandanā nāma | tābhir daṣṭe daṃśe | ||
| - | śvayathur atimātraṃ kaṇḍūmūrcchā jvaro dāhaś charddir iti liṅgāni | ||
| - | bhavanti || tatra mahāgadaḥ pānālepanādiṣūpayojyaḥ | | ||
| - | indrāyudhādaṣṭam asādhyam ity etāḥ saviṣāḥ sacikitsitā vyākhyātāḥ | ||
| - | || </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | piṅgalā śaṅkumukhī mūṣikā puṇḍarīkamukhī sāvarikā ceti | tatra | ||
| - | manaḥśilārañjitābhyām iva pārśvābhyāṃ pṛṣṭhe snigdhamudgavarṇṇā | ||
| - | kapilā nāma | kiñcidraktā vṛttakāyā piṅgalyāśugā piṅgalā nāma | | ||
| - | yakṛdvarṇṇā śīghrapāyinī dīrghamukhī śaṅkumukhī nāma | | ||
| - | mūṣikākṛtivarṇṇāniṣṭagandhā mūṣikā nāma | mudgavarṇṇā | ||
| - | puṇḍarīkatulyavaktrā puṇḍarīkā nāma | | ||
| - | padmapatravarṇṇāṣṭādaśāṅgulapramāṇā sāvarikā nāma | sā paśvarthe | ||
| - | tv aviṣā vyākhyātāḥ || </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | yavanapāṇḍyasahya< | ||
| - | tāsāṃ mahāśarīrā balavatyaḥ śīghrapāyinyo mahāśanā nirviṣāś ca | ||
| - | viśeṣeṇa bhavanti | </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | saviṣakīṭadardduramūtrapurīṣakothajātāḥ kaluṣeṣv ambhaḥsu ca | ||
| - | saviṣāḥ | padmotpalakumudasaugandhikaśaivālakothajātā vimaleṣv | ||
| - | ambhaḥsu ca nirvviṣāḥ || </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | < | ||
| - | na ca saṅkīrṇṇacāriṇyo na ca paṅkeśayāḥ smṛtāḥ || </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | ārdracarmaṇānyair vā prayogair gṛhītvā< | ||
| - | |</l> | ||
| - | |||
| - | |||
| - | <ab corresp="# | ||
| - | <list type=" | ||
| - | <item corresp="# | ||
| - | < | ||
| - | </ | ||
| - | </ab> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | ghaṭe sarastaḍākodakapaṅkān āvāpya nidadhyāt | bhakṣārthañ cāsām | ||
| - | upaharet | śevālaṃ vallūram odakāṃś ca kandānś cūrṇīkṛtya | ||
| - | śayyārthe tṛṇam odakāni patrāṇi tryahāt tryahāc cāsāṃ jalabhaktan | ||
| - | dadyāt | saptarātrāt saptarātrād ghaṭam anyaṃ saṅkrāmayet || </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | n=" | ||
| - | <ab corresp="# | ||
| - | <list type=" | ||
| - | <item corresp="# | ||
| - | "other readings" | ||
| - | Nepalese witnesses for < | ||
| - | yāḥ</ | ||
| - | </ | ||
| - | </ab> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | jalaukāvasekasādhyavyādhiṃ vyādhitam upaveśya saṃveśya vā virūkṣya | ||
| - | tam avakāśaṃ mṛdgomayacūrṇṇair yad yat sarujaṃ syād | atha | ||
| - | jalaukasaḥ sarṣaparajanī< | ||
| - | salilasarakamadhyasañcāriṇī vigatamalāḥ kṛtvā rogaṅ grāhayet | | ||
| - | atha na gṛhṇatyāḥ kṣīrabinduṃ śoṇitabinduṃ vā nidadhyāt | | ||
| - | śastrapadāni vā kurvīta | athaivam api na gṛhṇīyāt anyāṅ grāhayet | ||
| - | |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | ' | ||
| - | | athainām ārdraplotāvacchannāṅ kṛtvā dhārayet || </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | toda< | ||
| - | chuddham ādadātīti tām apanayet | atha śoṇitagandhena na muñcet | | ||
| - | mukham asyāḥ saindhavacūrṇenāvakiret | </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | > </ | ||
| - | taila< | ||
| - | dakṣiṇahastāṃgulībhyāṃ śanaiḥ śanair anulomamārjjayann ā mukhād | ||
| - | vāmayec ca yāvat samyagvānteti | samyagvāntā salilasarake nyastā | ||
| - | bhoktukāmā satī cared | yā sīdatī na ceṣṭate sā durvvāntā punaḥ | ||
| - | samyag vāmayet | durvāntāyās tu indramado nāma vyādhir asādhyo | ||
| - | bhavati | </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | > </ | ||
| - | < | ||
| - | yā coṣṇaṃ kurute tāpan tasyām indramadaḥ smṛtaḥ ||< | ||
| - | n=" | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | |||
| - | <ab corresp="# | ||
| - | <list type=" | ||
| - | <item corresp="# | ||
| - | reports the reading of this verse in a Nepalese witness, | ||
| - | probably K: < | ||
| - | sakṛt | yā coṣṇaṃ kurute tāpaṃ tasyām indramadaḥ | ||
| - | smṛtaḥ</ | ||
| - | </ | ||
| - | </ab> | ||
| - | |||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | yogāyogam avekṣya jalaukāmukhaṃ madhunāvaghaṭṭayet badhnīta vā | | ||
| - | kaṣāyamadhurasnigdhaśītaiś ca pradehaiḥ pradihyād iti || </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | poṣaṇaṃ sāvacāraṇam | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | </ | ||
| - | |||
| - | |||
| - | |||
| - | <div n=" | ||
| - | |||
| - | < | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | karṇṇavyadha< | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | bālasya karṇṇau vyadhayet | tau ṣaṣṭhe māse saptame vā śuklapakṣe | ||
| - | praśasteṣu tithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣu | ||
| - | kṛtamaṅgalasvastivācanaṃ< | ||
| - | kumāram upaveśyābhisāntvayamāno bhiṣag vāmahastenākṛṣya karṇṇan | ||
| - | daivakṛte chidre dakṣiṇahastena ṛju vidhyet | pūrvvan dakṣiṇaṃ | ||
| - | kumārasya vāmaṅ kanyāyāḥ | pratanuṃ sūcyā bahalam ārayā ||2|| | ||
| - | <anchor n=" | ||
| - | |||
| - | |||
| - | <ab corresp="# | ||
| - | <list type=" | ||
| - | <item corresp="# | ||
| - | < | ||
| - | emendation based on the similar text at Su.śā.3.2.25. </ | ||
| - | <item corresp="# | ||
| - | reading < | ||
| - | < | ||
| - | vulgate.</ | ||
| - | </ | ||
| - | </ab> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | ' | ||
| - | taddeśaviddhaliṅgam ||3||< | ||
| - | |||
| - | |||
| - | <ab corresp="# | ||
| - | <list type=" | ||
| - | <item corresp="# | ||
| - | missing a folio, so the rest of this chapter is | ||
| - | constructed on the basis of witnesses N and H.</ | ||
| - | </ | ||
| - | </ab> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | sirāyām ajñena jvara< | ||
| - | > </ | ||
| - | > </ | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | apraśastavyadhād vā tatra varttim apahṛtya yava<pc | ||
| - | > </ | ||
| - | > </ | ||
| - | mmadhughṛtapragāḍhair ālepayet | surūḍhañ cainam punar vvidhyet | ||
| - | ||5|| <anchor n=" | ||
| - | |||
| - | |||
| - | <ab corresp="# | ||
| - | <list type=" | ||
| - | <item corresp="# | ||
| - | some do not read < | ||
| - | vidhyet</ | ||
| - | </ | ||
| - | </ab> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | āmatailapariṣekeṇopacaret | tryahāt tryahād varttiṃ | ||
| - | sthūlatarīṃ< | ||
| - | tam eva ||6||</ | ||
| - | |||
| - | <ab corresp="# | ||
| - | <list type=" | ||
| - | <item corresp="# | ||
| - | < | ||
| - | manuscripts and we have retained it in spite of only | ||
| - | meagre evidence for the form in epic Sanskrit.</ | ||
| - | </ | ||
| - | </ab> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | karṇṇe ' | ||
| - | ||7||</ | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | chidyate tu dvidhā nṛṇām | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | pañcadaśasandhānākṛtayo bhavanti |<anchor n=" | ||
| - | yathā | nemīsandhānakaḥ | utpalabhedyakaḥ | vallūrakaḥ | āsaṅgimaḥ | ||
| - | | gaṇḍakarṇṇaḥ | āhāryaḥ | nirvvedhimaḥ | vyāyojimaḥ | | ||
| - | kapāṭasandhikaḥ | arddhakapāṭasandhikaḥ | saṅkṣiptaḥ | hīnakarṇṇaḥ | ||
| - | | vallīkarṇṇaḥ | yaṣṭīkarṇṇaḥ | kākauṣṭhaḥ | iti | teṣu tatra | ||
| - | pṛthulāyatasamobhayapālir nemīsandhānakaḥ | | ||
| - | vṛttāyatasamobhayapālir utpalabhedyakaḥ | | ||
| - | hrasvavṛttasamobhayapālir vallūrakarṇṇakaḥ | | ||
| - | abhyantaradīrghaikapālir āsaṅgimaḥ | bāhya< | ||
| - | ggaṇḍakarṇṇakaḥ | apālir ubhayato 'py āhāryaḥ | pīṭhopamapālir | ||
| - | nirvvedhimaḥ | aṇusthūlasamaviṣamapālir vyāyojimaḥ | | ||
| - | abhyantaradīrghaikapālir itarālpapāliḥ kapāṭasandhikaḥ | | ||
| - | bāhyadīrghaikapālir itarālpapāliś cārddhakapāṭasandhikaḥ | | ||
| - | tatraite daśakarṇṇasandhivikalpā bandhyā bhavanti | teṣān nāmabhir | ||
| - | evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ | saṃkṣiptādayaḥ pañcāsādhyāḥ | | ||
| - | tatra śuṣkaśaṣkulir itarālpapāliḥ saṃkṣiptaḥ | anadhiṣṭhānapāliḥ | ||
| - | paryantayoś ca kṣīṇamāṃso hīnakarṇṇaḥ | tanuviṣamapālir | ||
| - | vallīkarṇṇaḥ | granthitamāṃsaḥ stabdhasirātatasūkṣmapālir | ||
| - | yaṣṭīkarṇṇaḥ | nirmmāṃsasaṃkṣiptāgrālpaśoṇitapāliḥ kākauṣṭha iti | | ||
| - | baddheṣv api dāha< | ||
| - | > </ | ||
| - | |||
| - | |||
| - | <ab corresp="# | ||
| - | <list type=" | ||
| - | <item corresp="# | ||
| - | Ḍalhaṇa (1.16.10) pointed out that others read | ||
| - | < | ||
| - | < | ||
| - | (1.16.10) also mentioned that some read | ||
| - | < | ||
| - | < | ||
| - | do not read < | ||
| - | pañcāsādhyāḥ</ | ||
| - | </ | ||
| - | </ab> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | <l xml: | ||
| - | <l xml: | ||
| - | <l xml: | ||
| - | <l xml: | ||
| - | <l xml: | ||
| - | <l xml: | ||
| - | <l xml: | ||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | |||
| - | <ab corresp="# | ||
| - | <list type=" | ||
| - | <item corresp="# | ||
| - | (from < | ||
| - | probably also absent in the version of the | ||
| - | < | ||
| - | who cited them in his commentary as being "read by some" | ||
| - | in regard to the joins (< | ||
| - | describe.</ | ||
| - | </ | ||
| - | </ab> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | cikīrṣuḥ agropaharaṇīyoktopasambhṛtasambhāraḥ viśeṣataś | ||
| - | cātropaharet< | ||
| - | dhānyāmlakapālacūrṇṇañ ceti | tato ' | ||
| - | grathitakeśāntaṃ laghubhuktavantam āptaiḥ suparigṛhītaṃ kṛtvā ca | ||
| - | bandhān upadhārya chedyabhedyalekhyavyadhanair upapādya | ||
| - | karṇṇaśoṇitam avekṣyaitad duṣṭam aduṣṭam veti tato vātaduṣṭe | ||
| - | dhānyāmlodakābhyāṃ pittaduṣṭe śītodakapayobhyāṃ śleṣmaduṣṭe | ||
| - | surāmaṇḍodakābhyāṃ prakṣālya karṇṇam punar avalikhet | anunnatam | ||
| - | ahīnam aviṣamañ ca karṇṇasandhin niveśya sthitaraktaṃ sandarśya | ||
| - | madhughṛtenābhyajya picuplotayor anyatareṇāvaguṇṭhya nātigāḍhan | ||
| - | nātiśithilaṃ sūtreṇāvabadhya kapālacūrṇṇenāvakīryācārikam upadiśet | ||
| - | |<anchor n=" | ||
| - | ||10|| </l> | ||
| - | |||
| - | |||
| - | <ab corresp="# | ||
| - | <list type=" | ||
| - | <item corresp="# | ||
| - | < | ||
| - | emended to < | ||
| - | make sense of the list of ingredients, | ||
| - | accusative case. Also, the repetition of | ||
| - | < | ||
| - | that its second occurrence, which does not make good sense | ||
| - | here, is a dittographic error.</ | ||
| - | </ | ||
| - | <list type=" | ||
| - | <item corresp="# | ||
| - | >< | ||
| - | < | ||
| - | | niveśya sandhiṃ suṣamaṃ na nimnaṃ na samunnatam || | ||
| - | 52 || abhyajya madhusarpirbhyāṃ picuplotāvaguṇṭhitam | | ||
| - | sūtreṇāgāḍhaśithilaṃ baddhvā cūrṇair avākiret || 53 | ||
| - | ||</ | ||
| - | </ | ||
| - | </ | ||
| - | </ab> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | divāsvapnaṃ vyāyāmam atibhojanam | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | atipravṛttaraktaṃ kṣīṇaraktaṃ vā sandadhyāt | sa hi vātaduṣṭe | ||
| - | raktabaddho ' | ||
| - | gāḍhapākarāgavān | śleṣmaduṣṭe stabdhakarṇṇaḥ kaṇḍūmān | ||
| - | atipravṛttasrāvaḥ śophavān kṣīṇālpamāṃso na vṛddhim upaiti ||12|| </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | nirupadravaḥ karṇṇo bhavati tadainaṃ śanaiḥ śanair abhivarddhayet | ||
| - | | anyathā saṃrambhadāhapākavedanāvān bhavati | punar api chidyeta | ||
| - | ||13|| </l> | ||
| - | |||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | athāpraduṣṭasyābhivarddhanārtham abhyaṅgaḥ | | ||
| - | godhāpratudaviṣkirānūpaudakavasāmajjāpayastailaṃ gaurasarṣapajañ | ||
| - | ca yathālābhaṃ | ||
| - | saṃbhṛtyārkālarkabalātibalānantāvidārīmadhukajalaśūkaprativāpan | ||
| - | tailam pācayitvā svanuguptan nidadhyāt ||14|| <anchor | ||
| - | n=" | ||
| - | |||
| - | |||
| - | <ab corresp="# | ||
| - | <list type=" | ||
| - | <item corresp="# | ||
| - | some read < | ||
| - | of < | ||
| - | appears to have been accepted by Cakrapāṇi (1.16.18–20), | ||
| - | who glossed < | ||
| - | < | ||
| - | that some read sarpis in the place of | ||
| - | < | ||
| - | with < | ||
| - | < | ||
| - | </ | ||
| - | </ab> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | anena mrakṣayed budhaḥ | | ||
| - | < | ||
| - | tato ' | ||
| - | n=" | ||
| - | |||
| - | |||
| - | <ab corresp="# | ||
| - | <list type=" | ||
| - | <item corresp="# | ||
| - | < | ||
| - | < | ||
| - | would expect '< | ||
| - | supplied in a margin or elsewhere.</ | ||
| - | </ | ||
| - | </ab> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | varddhante snehasvedopapāditāḥ |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | kuryāt prachānam eva ca ||16||< | ||
| - | |||
| - | |||
| - | <ab corresp="# | ||
| - | <list type=" | ||
| - | <item corresp="# | ||
| - | some read < | ||
| - | ābhyantaraṃ bhavet</ | ||
| - | </ | ||
| - | </ab> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | < | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | tu vijñeyāḥ kuśalair iha | | ||
| - | < | ||
| - | yo yathā suniviṣṭaḥ syāt tat tathā yojayed bhiṣak ||17||< | ||
| - | n=" | ||
| - | |||
| - | <ab corresp="# | ||
| - | <list type=" | ||
| - | <item corresp="# | ||
| - | some read < | ||
| - | the Nepalese version) instead of | ||
| - | < | ||
| - | </ | ||
| - | </ab> | ||
| - | |||
| - | < | ||
| - | <l xml: | ||
| - | <l xml: | ||
| - | <l xml: | ||
| - | <l xml: | ||
| - | <l xml: | ||
| - | <l xml: | ||
| - | <l xml: | ||
| - | <l xml: | ||
| - | <l xml: | ||
| - | <l xml: | ||
| - | <l xml: | ||
| - | <l xml: | ||
| - | <l xml: | ||
| - | <l xml: | ||
| - | <l xml: | ||
| - | <l xml: | ||
| - | <l xml: | ||
| - | <l xml: | ||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | < | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | śliṣṭasandhiḥ samaḥ sthiraḥ | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | nāsikāyāṃ | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | /></ | ||
| - | |||
| - | <ab corresp="# | ||
| - | <list type=" | ||
| - | <item corresp="# | ||
| - | read < | ||
| - | (1.16.27–31) stated that some read, < | ||
| - | nāsikāṃ dṛṣṭvā vayaḥsthasya śarīriṇaḥ | nāsānurūpaṃ | ||
| - | saṃcchidya patraṃ gaṇḍe niveśayet ||</ | ||
| - | </ | ||
| - | </ab> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | gaṇḍapārśvād | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | < | ||
| - | taṃ sādhubaddham bhiṣag apramattaḥ ||20||</ | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | yathāvan | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | vraṇan tu | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | |||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | upāgataṃ vai | ||
| - | < | ||
| - | tad vadhraśeṣaṃ tu punar nikṛntet | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | < | ||
| - | iti || om || </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | </ | ||
| - | |||
| - | <div n=" | ||
| - | <head xml: | ||
| - | |||
| - | <p xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | vyākhyāsyāmaḥ || </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | śastrasādhyāḥ snehādikriyāsādhyāś ca | tatra śastrasādhyeṣu | ||
| - | snehādikriyā na pratiṣidhyate snehādikriyāsādhyeṣu śastrakarma na | ||
| - | kriyate || </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | sāmānyāt sarveṣāṃ vyādhīnāṃ yathāsthaulyenāvarodhaḥ kriyate | | ||
| - | prāgabhihitaṃ tadduḥkhasaṃyogād vyādhir iti || tac ca duḥkhaṃ | ||
| - | trividhaṃ || ādhyātmikam ādhibhautikam ādhidaivikam iti | tac ca | ||
| - | duḥkhaṃ saptavidhe vyādhāv upanipatati | saptavidhās tu vyādhayaḥ | ||
| - | | tad yathā ādibalapravṛttāḥ | janmabalapravṛttāḥ | | ||
| - | doṣabalapravṛttāḥ | saṃghātabalapravṛttāḥ | daivabalapravṛttāḥ | | ||
| - | svabhāvabalapravṛttāḥ | iti || </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | śukraśoṇitadoṣānvayāḥ | kuṣṭhārśaḥprabhṛtayaḥ || te 'pi dvivividhā | ||
| - | mātṛjāpitṛjāś ca | janmabalapravṛttā nāma | ye mātur apacārāt | | ||
| - | paṅgujaḍajātyandhamūkabadhiraminminavāmanaprabhṛtayo jāyante | te | ||
| - | dvividhā rasakṛtā dauhṛdāpacārakṛtāś ca | doṣabalapravṛttā nāma | | ||
| - | ya ātaṅkāpacārakṛtās te dvividhāḥ | śārīrā mānasāś ca || </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | ye śītoṣṇavātavarṣāprabhṛtibhiḥ samutpannās te 'pi dvividhā | ||
| - | vyāpannā avyāpannāś ca ||< | ||
| - | |||
| - | <ab corresp="# | ||
| - | <list type=" | ||
| - | <item corresp="# | ||
| - | 1.24.6, before < | ||
| - | …</ | ||
| - | </ | ||
| - | </ab> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | ya āgantava ādhibhautikās te dvividhāḥ | durbalasya | ||
| - | balavadvigrahāc chastrādikṛtāś ca |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | aupasargikā dvividhā | abhicārābhiśāpābhiṣaṅgajāḥ || | ||
| - | svabhāvabalapravṛttā nāma | kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprabhṛtaya iti | ||
| - | | te 'pi dvividhā rakṣakṛtā arakṣakṛtāḥ | rakṣakṛtaḥ kālakṛtaḥ | | ||
| - | arakṣakṛtaḥ akālakṛtaḥ | atra sarvatra vyādhyuparodhaḥ | </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | vātapittaśleṣmāṇa eva mūlaṃ || talliṅgatvād dṛṣṭaphalatvād āgamāc | ||
| - | ca paśyāmaḥ | yathā hi kṛtsnaṃ vikārajātaṃ vaiśvarūpyeṇa | ||
| - | vyavasthitaṃ | satvarajatamāṃsy avyatiricya varttante | evam eva | ||
| - | kṛtsnaṃ vikārajātaṃ vaiśvarūpyeṇāvasthitaṃ | avyatiricya | ||
| - | vātapittaśleṣmāṇo varttante | doṣadhātumalasaṃsargād | ||
| - | āyatanaviśeṣān nimittataś caiṣāṃ vikalpo bhavati | doṣadūṣiteṣv | ||
| - | atyarthañ ca dhātuṣu saṃjñā bhavati || rasajo 'yaṃ raktajo 'yaṃ | ||
| - | māṃsajo 'yaṃ medojo 'yaṃ asthijo 'yaṃ majjajo 'yaṃ śukrajo 'yaṃ | ||
| - | vyādhir iti || </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | aśraddhārocakapipāsāṅgamardajvarahṛllāsātṛptigauravapāṇḍurogasrotorodhakārśyavairasyāṅgasādāḥ | ||
| - | | akālapalitatimiradarśanarasadoṣajā vikārāḥ || | ||
| - | kuṣṭhavisarpapiṭakās | ||
| - | tilakālakanacchavyaṅgamasakanīlikākoṭhaplīhagulmavidradhyarśo | ||
| - | ' | ||
| - | gudamukhameḍhrapākāś | ||
| - | cādhimāṃśārbbudārsopajihvopakuśagalaśuṇḍikāmāṃśasaṃghātoṣṭhaprakopagalagaṇḍagaṇḍamālāprabhṛtayo | ||
| - | māṃsadoṣāt || | ||
| - | granthivṛddhigalagaṇḍārbbudoṣṭhaprakopamadhumehātisthaulyaprabhṛtayo | ||
| - | medodoṣāt || adhyasthidantāsthitodaśūlādayo ' | ||
| - | tamodarśamūrcchābhramapārśvagauravahṛcchūlasthūlamūlorujambheti | ||
| - | majjadoṣāt || klaibyam apraharṣaś ca śukradoṣāt || tvagdoṣaḥ saṅgo | ||
| - | ' | ||
| - | pravṛttir apravṛttir vā indriyāyatanadoṣād ity eṣa samāso vistaraṃ | ||
| - | nimittāni caiṣām pratirogam vakṣyāmaḥ || </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | śarīre paridhāvatāṃ | </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | savaiguṇyād< | ||
| - | || </l> | ||
| - | |||
| - | <ab corresp="# | ||
| - | <list type=" | ||
| - | <item corresp="# | ||
| - | others read < | ||
| - | < | ||
| - | </ | ||
| - | </ab> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | kim vātapittaśleṣmāṇāṃ jvarātisārādīnāṃ ca nityaṃ saṃsleṣaḥ | ||
| - | paricchedo veti | yadi nityaṃ saṃśleṣaḥ syān nityāturā eva | ||
| - | sarvaprāṇinaḥ syuḥ | athāpi anyathābhāvo vātādīnāṃ jvarādīnāṃ | ||
| - | cānyatra varttamānasyānyasya liṅgaṃ na bhavatīti | kṛtvā vātādayo | ||
| - | jvarādīṇāṃ mūlānīti tan na || atrocyate || doṣān pratyākhyāya | ||
| - | jvarādayo na bhavanti | atha ca nityaṃ sambandhaḥ | yathā hi | ||
| - | vidyudvātāsanivarṣaṇyākāśaṃ pratyākhyāya na bhavanti | | ||
| - | satyapyākāse kadācic ca na bhavanti | atha ca nimittato bhavanti | | ||
| - | taraṅgabudbudādayaś codakaviśeṣāḥ | evam vātādīnāṃ jvarādīnāñ ca | ||
| - | na nityasaṃśleṣo na vicchedaḥ śāśvatikaḥ | atha ca nimittataḥ | | ||
| - | tebhya evotpattir iti || </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | saṃkhyā caiṣāṃ pṛthak pṛthak | </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | tantre sarvā bādhāṃ pracakṣmaha iti || || </l> | ||
| - | |||
| - | |||
| - | </ | ||
| - | |||
| - | |||
| - | <div n=" | ||
| - | < | ||
| - | |||
| - | |||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | bhavet</ | ||
| - | |||
| - | <ab corresp="# | ||
| - | <list type=" | ||
| - | <item corresp="# | ||
| - | reading < | ||
| - | appears in our witnesses.</ | ||
| - | </ | ||
| - | </ab> | ||
| - | |||
| - | </ | ||
| - | |||
| - | <div n=" | ||
| - | < | ||
| - | <p xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | dravyaviśeṣavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ || </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ samudāyād dravyābhinirvṛttir bbhavati | | ||
| - | idaṃ pārthivam idam apyam idan tejasam idam vāyavyam idam ākāśyam | ||
| - | iti || </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | sthūlasāndramandasthiragurukaṭhinagaṃdhaguṇabahulam | ||
| - | īṣatkaṣāyaprāyaso madhuram iti pārthivan tat | ||
| - | sthairyagauravasaṃghātopacayakaraṃ viśeṣataś cādhogatisvabhāvam | ||
| - | iti || </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | śītastimitamandagururasasāndramṛdupicchilarasaguṇarasaguṇabahulam | ||
| - | īṣadamlaṃ prāyaso madhuram āpyan tat snehanahlādanaviṣyandanakaram | ||
| - | iti | </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | tīkṣṇoṣṇarūkṣasūkṣmalaghuviṣadaṃ rūpaguṇabahulam īṣadamlaprāyam | ||
| - | viśeṣataś corddhvagatisvabhāvam iti taijasaṃ || | ||
| - | taddahanapacanatāpanaprakāśanaprabhāvarṇṇakaram iti | </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | sūkṣmarūkṣakharaśiśiralaghuviṣadaṃ sparśaguṇabahulam īṣattiktam | ||
| - | viśeṣataḥ kaṣāyam iti vāyavyaṃ tadvaiṣadyaṃ | ||
| - | lāghavaglapanavirūkṣaṇakaram iti || </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | ślakṣṇasūkṣmavyavāyiviṣadaviviktarasaṃ śabdaguṇabahulam ākāśyan | ||
| - | tasmāt tat mārddavasauṣiryalāghavakaram iti || </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | nānauṣadhabhūtañ jagati kiñcid dravyam astīti kṛtvā tan taṃ | ||
| - | yuktiviśeṣamarthañ cābhipratītya svavīryaguṇayuktāni dravyāṇi | ||
| - | kārmmukāni< | ||
| - | kurvvanti sa kālaḥ | yat kurvanti tat karmma | yena kurvvanti tad | ||
| - | vīryaṃ | yatra kurvvanti tad adhikaraṇaṃ | yathā kurvvanti sa | ||
| - | upāyaḥ | yad abhiniṣpādayanti tat phalam iti | </l> | ||
| - | |||
| - | <ab corresp="# | ||
| - | <list type=" | ||
| - | <item corresp="# | ||
| - | "< | ||
| - | rare, apparently only known from this instance and one in | ||
| - | the Carakasaṃhitā 1.26.13. The word is formed by P.5.1.103 | ||
| - | and the grammatical Kāśikāvṛtti says that it is confined | ||
| - | to describing a " | ||
| - | word is known.</ | ||
| - | </ | ||
| - | </ab> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | ambupṛthivīguṇabhūyiṣṭhāni | pṛthivyāpo hi gurvvyaḥ | gurutvād | ||
| - | adho gacchanti | tasmād virecanadravyāṇy | ||
| - | ambupṛthivīguṇabhūyiṣṭhāni | vamanadravyāṇy | ||
| - | agnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni | agnivāyū hi laghū laghutvāc corddhvam | ||
| - | uttiṣṭhataḥ | tasmād vamanaprāmāṇyād agnivāyubhūyiṣṭhāny | ||
| - | ubhayaguṇabhūyiṣṭhan dravyam ubhayato bhāgaharaṃ | | ||
| - | ākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ saṃśamanaṃ | sāṃgrāhikam anilaguṇabhūyiṣṭhaṃ | | ||
| - | dīpanam agniguṇabhūyiṣṭhaṃ | lekhanam anilānalaguṇabhūyiṣṭhaṃ | | ||
| - | bṛṃhanam pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhaṃ | evam auṣadhakarmmāṇy anumānāt | ||
| - | sādhayet || </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | ddravyais tribhiḥ sāmyati mārutaḥ | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | tribhiḥ śāmyati dehināṃ | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | tena pittam udīryate | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | dravye dravye vyavasthitaṃ | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | guṇāṣṭauvīryasaṃjñakāḥ | | ||
| - | śītoṣṇasnigdharūkṣamṛdutīkṣṇapicchilaviṣadās teṣān tīkṣṇoṣṇāv | ||
| - | āgneyau | śītapicchilāv ambuguṇabhūyiṣṭhau | | ||
| - | pṛthivīsomaguṇabhūyiṣṭhaḥ | snehas toyākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ | | ||
| - | mṛdutvaṃ | vāyuguṇabhūyiṣṭhaṃ raukṣyaṃ | kṣitisamīraṇabhūyiṣṭhaṃ | ||
| - | vaiṣadyaṃ | vipākāv uktaguṇau | karmmāṇy uṣṇasya | ||
| - | dahanapācanamūrcchanasvedanavamanavirecanāni || śītasya | ||
| - | prahlādanaviṣkambhanasthirīkaraṇaprasādanakledanajīvanāni | | ||
| - | snigdhasya snehanabṛṃhaṇasantarppaṇavyājīkaraṇavayaḥsthāpanāni || | ||
| - | rūkṣasyānilavṛddhisaṃgrahaṇapīḍanavirūkṣaśoṣarohaṇāni || viṣadasya | ||
| - | kledāvūṣaṇavirūkṣaśoṣarohaṇāni || | ||
| - | picchilasyopalepanapūraṇabṛṃhaṇasaṃśleṣaṇavyājīkaraṇāni || mṛdo | ||
| - | raktamān saprasādanamukhyasaṃsparśanāni || tīkṣṇasya | ||
| - | saṅgrahācūṣaṇāvadāraṇaśrāvaṇāni | tatroṣṇasnigdhau vātaghnau | | ||
| - | śītamṛdupicchilāḥ pittaghnāḥ | tīkṣṇarūkṣaviṣadāḥ śleṣmaghnāḥ | | ||
| - | gurupāko vātapittaghnaḥ | laghupākaḥ śleṣmapittaghna iti | teṣu | ||
| - | mṛduśītoṣṇāḥ sparśagrāhyāḥ | picchilaviṣadau cakṣuḥsparśābhyāṃ | | ||
| - | snigdharūkṣau cakṣuṣā | tīkṣṇaḥ sukhaduḥkhotpādanāt | gurupākaḥ | ||
| - | sṛṣṭaviṇmūtratayā kaphāṃ kleśanañ ca | laghur bbaddhaviṇmūtratayā | ||
| - | mārutakopanañ ca | tatra tulyaguṇeṣu bhūteṣu rasavaiśeṣyam | ||
| - | upalakṣayet || yathā madhuro guruś ca pārthivaḥ | | ||
| - | madhurasnigdhaśītāś cāpyā iti || </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | śarīreṣv api tān viduḥ | | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | |||
| - | <p ana=" | ||
| - | </ | ||
| - | |||
| - | </ | ||
| - | |||
| - | </ | ||
| - | </ | ||
| - | </ | ||