NC.3.4.3
garbhāvakrāṃtiśārī⸤rānaṃtaraṃ
garbhavyākaraṇasyovitatvāt | vyākaraṇaṃ vikavaraṇaṃ | tat śukraśoṇitaṃ garbhāśayagataṃ
prāṇināṃ garbhaḥ||Ltacca prāṇāna yeṣām eva bhāvānām
anvayavyatirekābhyāṃ anvayavyatireki ca tatheva prīṇābhyāṃ
paribhāṣayannāha ||⸤[agniroma ity ādi]
agnīṣoma ity ādi ||2 kutaḥ
punarādāvevāgniḥ somādi prāṇavyākaraṇam ucyate | anaṃtaroktād
garbhapratyaṃgaguṇāgaṇa⸤ vat teṣāṃm apy
agnīṣomādīnāṃ gharmmāgharmmābhyām eva saṃyogayoḥ kṛtatvāt | tad
evaṃ pāribhāṣikāmaś ca teṣu darśayituṃ śabdapu|⸤narāvarttinām iva eteṣāṃ prāṇa śabdo prayogavarttayati |
manasiś ceti cakāra eṣām api śarīraguṇadoṣāṇām iva gharmmā⸤gharmma nimittatvaṃ samuccayāya | tatrānilajalānilabhūtānāṃ
agnisomamarutāṃ devatārūpeṇādhiṣṭhitā doṣāḥ | ya⸤d āha
|| svayaṃbhūr eṣa bhavān vāyur ity abhiśabditaḥ | tathā sthity
utpattivināśeṣu bhūtānām eṣa kāraṇam iti || tathā⸤hyudāryo bhaṃgavān agniḥ pācako
'nnasyahīśvaraḥ | tathā soma eva bhagavān
śarīrāṃtargata āpyāyam iti iti | ta ete⸤svabhāvena
praṇayaṃtīti prāṇaḥ | śārīrā doṣā vātādayaḥ | tadaiveteṣāṃ
dhātutvam api dadhatīti kṛtvā tathā mano do⸤ṣāḥ satvād
īni triṇi parasparopastaṃbhād ekībhūya prakṛti bhūtāni |
praṇayaṃtīti prāṇāḥ | paṃceṃdriyāṇi karmmajāni⸤cakṣurādīni rūpādigrahaṇakarmmaṇā prāṇayaṃti | evaṃbhūtātmā
kmmapuruṣo 'pi || aśeṣasya eva karmmarāśe caitanya Lheturiti | prāṇayaṃti na tu ca cetanādhātureva prāṇanaṃ bhūtānāṃ
vakṣyati hi | tad eva cetanāvasthitam iti | atra hi ṣaḍ⸤
hetuka eva puruṣo 'dhikṛta iti satvād īnāṃ pṛthak nirdeśo nāsti |
agniṣomānilāś ca tatra bhūtagrahaṇenaiva⸤ gṛhyaṃte |
cetanāgrahaṇeṃdriyāṇi sāmarthyād āpannasamanaso 'vyatirekeṇa
satvād īṃni ucyaṃte | tatra punareṣāṃ⸤caitanye
pṛthakgrahaṇena cetanādhātutvaṃ bādhitaṃ | yathā taiṣāṃ
cetutinādhātusamatvaṃ
yathā pratyekakarmmanirdeśo⸤svayam eva ācāryo vakṣyati |
evaṃ mānā'pi bhūtātmanaḥ śarīrāṃtagrahaṇamokṣaṇaheturiti tadapi
prāṇayati ||⸤ tad eva sarva eva pratyekaṃ prāṇayaṃtīti |
samudāyopy eṣāṃ vyavahāro lāghavārthaḥ paribhāṣitaḥ | jaḍas tu
bhūtātma⸤śabdena na mano abhidhatte | mānāgrahaṇaṃ
nādhīyate | tanna bhūtātmamanasorvyaktabhedāt | eṣāṃ ca prāṇatvaṃ
pratyekaṃ⸤marmmanirddeśa eva pratipādatiṃ bhavam iti
| bhavati cātra | cittavātādi satvād i bhūtātmeṃdriyapaṃcake |
prāṇākhyaṃ⸤paryabhāṣīsma
puraskṛtadvācatinā garbhasā kevalaṃ
vāṃgapratyaṃgeṣu guṇāḥ | dharmmadharmmātmakāṃ prāṇeṣv api cetat
sa⸤mucitaṃ | prāṇeṣv api | agnīṣomīyatvāt garbhasya
prathamam agnīṣomo nirddiṣṭo | tatrāṣṭādhārādheyayor ādhāLdhārasya prābhāvā tu ārttavaprāgbhāvenāgneḥ
pūrvanirddeśo 'lpā catvāra pūrvanipātena anaṃtaram agnīṣomādi |
trayo⸤daśamāvidhaḥ |