Transcription of MS Cambridge CUL Add. 2491

Published in by in .

A paper manuscript in Devanāgarī script.

More ▾
Title Nyāyacandrikā
Author Gayadāsa
Physical description
Language/Script Sanskrit in Devanagari script.
  • ba and va not distinguished.
Format pothi
Material paper
Hand
  • (sole) Newa script in ink black.
History
Date of production
Place of origin

(From digital_image 2r) L
⸤bālo tikaṃ kṛtaṃ prāṇikāyaṃ tasyedaṃ hetusvalakṣaṇakāryaciṃtayā sthānam iti|| hetutvād iti eva viśeṣo rali⸤vyākhyā prakathayiṣyāmā|| yathovāca dhanvaṃtarir iti pratisaṃskartṛsūtraṃ||
tatrādau hetuniścaṃtanam āha|| sarvabhū⸤tānām ityādi|| sarvabhūtāni kṛtyāni utpādayaṃti| vakṣyamāṇamahadāyāmūlatagaṃ tasya kāraṇaṃ kiṃ tad ity āhā ⸤ avyaktaṃ nāma || nāmaprasiddhyupasaṃgrahe|| tatra vyaktam api yat dravyaṃ prasiddhaṃ || tena vyaktād avyaktam iti || paramātma⸤ny api avyaktasaṃjñā nirastā | kiṃ tad avyaktaśabdaprasiddham ity āha| satvarajastamolakṣaṇam iti| carake || puna⸤r ātmany evāvyaktavyapadeśā|| ata eva caturviṃśatikatatvaṃ || tasyāvyaktasya kāraṇam athāstīti darśayann āha||⸤ akāraṇam iti avidyamānotpattihetrur aṣṭarūpam iti|| aṣṭau rūpāṇi cāsya|| etā ca tā buddhi ahaṃkāraspā⸤ñcatanmātrāṇāṃ pṛthakkāraṇatvaṃ niṣiddhaṃ|| anye pi pradhānasyaiva pariṇamato buddhyādīni rūpāṇīty ūcuḥ||cha|| aṣṭa⸤rūpam ity atra jajā|| avyaktabuddhyahaṃkārāḥ|| pañcamahābhūtānīty āha|| paṭhaṃti ca vyāsam|| bhūmir āpo nalo vā⸤....... mano buddhir eva ca | ahaṃkāra itīyaṃ me bhinnā prakṛtir aṣṭadhā||1||BhG 7.4 tathāpi hi carake 'pi|| svādīni bu⸤...........sahaṃ kāras tathāṣṭama iti|| tatra vyāsasya manasā pratiṣṭānirddeśe na carakasya va........... (From digital_image 2v) L .........ruṣo pa śatabhinna darśanatvāt|| atra sarvabhūtānām ity asya bhāṣyaṃ nirddiśann āha|| akhila.............⸤.......ma stasya mahadāditatvabhūtabhavanopakaraṇātmakaviśvasya bhavahetur iti||cha|| upādānakāraṇam iti||⸤ atha || saṃbhavasya hetur ity ato bhavaṃti|| tatrākhila jagadutpādakārakasya mahadādir ity arthaḥ|| tadekami⸤ti śilopaṭṭavat sāmyāvasthāyāṃ sthitena punas tridaṃḍavat|| ataḥ śilākākalyaṃ bhinnam etat vyavasthitam|⸤ anekeṣāṃ bahūnāṃ kṣetrajñānāṃ śarīravidāṃ karmmapuruṣāṇāṃ teṣāṃ śarīrabhāvāya|| adhiṣṭāṇaṃ viṣayaḥ||⸤ eteṣāṃ karmmātmakānāṃ punaḥ parityāgam eva|| ekam anekeṣāṃ adhiṣṭānam iti|| prasrutam upamānena saṃbaṃdaṃ ku⸤rvann āha||cha|| audakānāṃ bhāvānām iti||udakabhāvāsv audakāḥ|| nadīnadasarastaḍāgaprabhṛtayaḥ|| ānye⸤ audakabhāvā matsyādaya ity āhuḥ|| tan na manyaṃte|| gaṃgādyadhiṣṭānatvāt|| audakānāṃ bhāvānāṃ pradeśākhyā⸤pako dṛṣṭoparsmmavatad evāvyaktaṃ karaṇatve nādhikṛtaṃ|| sarvabhūtānāṃ kāraṇam iti vacanāt|| ātmanaḥ puna⸤r bhūtasadbhāvina akāraṇatvaṃ nityatvaṃ ca|| sadakāraṇavan nityam iti vacanāt|| ata eva kṣetrajñasya paṃgvaṃdha⸤.......r iva saṃyogaḥ|| tad uktaṃ|| puruṣasya darśanārthaṃ kevalyārthaṃ|| tathā pradhmanasya|| paṃgvaṃdhavad ubhayor api| saṃyo (From digital_image 3r) L ⸤gā tatkṛtā sargraḥ |pulliṃgasaṃjñā tatkṛta iti tat sa yoga kṛtaḥ| saṃskṛta iti satvādilakaṇaḥ| nanu ka⸤smād ekasmāt anekakarmmaṇāṃ sarvvabhūtānāṃ utpāda ucyate | anekaśaktipracitāt pradhānād kṣetrajñādhiṣṭitān mahān utpadyate| eva kevalāt kāryabhe⸤dāt prajāyaṃte| mahattatvaṃ jāyate ⸤ prakṛter buddhir jñāyate ity arthaḥ| saiva kāryātmikāt eva buddheḥ karaṇaṃ| sā tu cicchaktir nirmmanādarppaṇamūrtti⸤r iva rūpādyarthachāyām anupratipadyate| samahān talliṃgam iti| talliṃgādiviśeṣaṇena śuddhasatvānāṃ a⸤vadhāraṇavyavachinnamātravivekalakṣaṇam asatyāṃ buddhiṃ nirasyati| tad uktaṃ carake| suddhasatvasya yā suddhā⸤ satyā buddhiḥ pravarttate| yayā bhinatty atibalaṃ mahāmohamayaṃ tamaḥ| sarvvabhāvasvabhāvajño yayā bhavati nispṛ⸤haḥ|| yogaṃ yayā sādhayati sāṃkhyaḥ saṃpadyate yayā|| yayā nopaityahaṃkāraṃ nopāste kāraṇaṃ yayā| yayā nālaṃ⸤bate kiṃcit sarvaṃ saṃpadyate yayā| yāṃti brahma yayā nityam akṣaraṃ ca tathākṣaraṃ| tathā punar api tatraivoktaṃ|⸤ yāvad utpadyate satyā buddhir nnaitad ahaṃ yayā| naiva tanmātramativijñānaya jñaḥ sarvvam ativarttate rūpādyartha (From digital_image 3v) L ⸤ +āyāntarāśrayā punar ahaṃkārakaraṇāt| ahaṃkāras tu kāryabuddhibheda eva yena carake kāryabuddhiviva⸤raṇenaivāhaṃkāro pi vivṛtaḥ | tathā ca|| kāraṇāni mano buddhir buddhiḥ karmmeṃdriyāṇi ca | buddher hi grahaṇe⸤ni vāhaṃkāragrahaṇāt sa tu| trividhā vaikārikādibhedena| vaikārikādisaṃjñās tu pūrvācāryaiḥ saṃvyavahārā⸤ ya kṛtāḥ|| vaikārikādiṣu yato yad utpadyate tat sannirddiśann āha|| tatra vaikārikādityādi|| tatra vaikārika⸤sātvikās tejaso rājasaḥ| bhūtāditāmasaḥ| sātvikās tejāso rājasaḥ bhūtāditāmasaḥ sātvikād rājasa⸤sahāyāt| tamomātrānuviddhāt| ekadeśeṃdriyāṇi tallalakṣaṇāni prakāśarūpāṇi | tāny ahaṃkārād utpannā⸤ni| ahaṃkārāṇīṃdriyāṇīti sāṃkhye vaidyake tu bhautikāni| tata evaṃ pūrvāṇi triśrotrādīni ghrāṇāṃtāni||⸤ buddhīṃdriyāṇi buddher buddher āśrayatvāt|| teṣām karmmāśrayāṇītarāṇi vāgādīni pādāṃtāni| ubhayātmakaṃ⸤ mana iti| ubhayeṃdriyasvabhāvam iti| pravṛtto hi teṣāṃ manasā sahā bhinnānām eva pravṛttā tat sa bhāvam iva vṛ⸤ bhūtādir iti|| tāmasāt tejaso sahāyāt sātvamātrayānuviddhāt| tallakṣaṇāny eva mohādi (From digital_image 4r) L ⸤lakṣaṇaṃ nirddiśann āha|| vātavarṇṇetyādi| tatra vātavedanāvarṇṇāḥ syā vāruṇādayaḥ| pittasya varṇṇāḥ pītanīlahāri⸤drādayaḥ| vedanā punar opaśoṣacoradāhādayaḥ |śleṣmaṇas tu varṇṇāḥ| śvetādayaḥ| vedanāḥ kaṃḍvādayaḥ| gaṃdhas tu vāyo⸤r nnāsty eva| kaphasya ca viśro gaṃdho 'nukto 'pi draṣṭavyaḥ| kaphaduṣṭe pittasya gaṃdhaṃ kuṇape pūtipūyābhe ca vakṣati⸤ śoṇitavarṇṇam iti| śoṇitavarmmaṃ pittavedanaṃ kuṇapagaṃdhaṃ carake | kuṇapaḥ