Transcription of MS Bīkāner Anup 4389, ff. 2--4v

Published in by in .

A paper manuscript in Devanāgarī script. Approximately 70 folios (PDF has 140 pages)

More ▾
Title Nyāyacandrikā
Author Gayadāsa
Physical description
Language/Script Sanskrit in Devanagari script.
  • ba and va not distinguished.
Format pothi
Material paper
Hand
  • (sole) Devanāgari script in black ink.
History
Date of production Śaka 1477 (1555 CE).
Place of origin

(From digital_image 1v) L
Gayadāsa on 1.2.1
athavā śi⸤ṣyopanayanam asmin vidyatap iti bhatau chaḥ __​_​_​_​_​_​_​ vartanāne madarthaḥ dhyāyānuvāka⸤__​_​_​_​_​_​_​_​m anyeṣv apy etaṃ jātīye adhyayanasaṃpradānīyādiṣu cha pratāyaḥ |
Gayadāsa on 1.2.3
brāhmaṇakṣatriyavaiśvā ⸤nāṃ madhyesamam ekatamaṃ | an...............atrānvayaḥ āyurvedādhāyikuloṃ vayo bālyāvasthādikaṃ | śau⸤caṃ śucitā| bāhyamābhyaṃtaraṃ ca|............. vānādikaṃ | ābhyaṃtaraṃ manaḥsaṃśuddhiḥ |ācā raḥ kulade⸤śādyanugataṃ laukikaṃ vidhānaṃ.............teṃdriyapūrvikā śāuṇapravṛttiḥ| śaktir utsāhaśaktiḥ ba⸤laṃ kriyānirvarttanakṣamatā anye.............r viparyayam āhuḥ | dhṛtimanir manaḥsaṃtuṣṭiḥ smṛtiḥ pūrvānubhūtasya smara⸤ṇaṃ | pratipattir avabodhaḥ | anuṣṭhān...........r yuktam adhitu| tatrādvayayukto dhyāyo dhikṛtatvāt dhāyoḥ pratha⸤maṃ tatraidati ghā__​_​_​kṣity āha...........ravayo vacchāsucividyāphalāvāptaḥ | bāhyaḥ śaucayogād adi (From digital_image 2r) L . ⸤gahaṇīyaḥ_ 1yantaraśaucayogād ānurādhisacādhī| ācārayogāna...........praphalamaṃbhrutādhanaṃyayogāt ⸤sanmārga pava pravartate | śaktiyogāt sadā śāstrodyogaṃ karoti| balayogāt śāstrakleśaṃ kṣayate | te prayāty⸤sthāne vā__​_​_​śenagraṃvaṃ vibhurtti| dhṛtiyogād avyākulavittaśāstraṃ cintayan prasannīkaroti|| yogād abhyasta⸤na vismarati pratipattyā śāstrārtham avagachati ricyate|| __​_​_​_​_​_​_​_​nuśabdo jihvādibhiḥ pra ⸤tyekam abhisaṃbadhyate| ceṣṭā kāyaparispaṃdaḥ ato viparitaguṇaṃ nopanayet| sa hi guṇavān atosmai deyam ity e ⸤tāvāt eva guṇavato dāmadyasya siddhatvāt || guṇahīṇaniṣedhasya la_tvāt punarvacanaṃ niyamārthaṃ viparītagu⸤ṇaṃ nopanayed eva| śūdram api kṛtaguṇasaṃmpannam anupanītam adhyāyayed ity eke|| saṃpannaśabdaḥ kulaguṇān pratye⸤kaṃ saṃbadhyate| guṇā vayaḥśau dhe cā dedhaḥśiśruguṇasaṃpannā uktāḥ| kulam atrāyurvedādhyāyikulaṃ | yad āha cara⸤kaḥ|| rogabhijitiye vinā na śiṣyādhyāyanavidhautavidyakulajagadvavātadridyaḥ__​_​| sā vidyā eṣāṃte ta ⸤dvidyaḥ| āyurvedādhyāyino brāhmaṇakṣatriyavaiśyāḥ teṣāṃ kula jejātaṃ| adyavātadvidhād evāvṛttaṃ ⸤tam āyurvedādhyayanajām ity arthaḥ| yeṣv eva hi brāhmaṇādīnāṃ kaścidd eva kaṃ cid eva kaṃcideva viśiṣṭaṃ svakulani L ⸤nānya iti| yapi śūdram api kulaguṇasampannasanupanītatīnyādikaṃ athamaprārthavarṇavatti| te punar āyuvedo⸤dhyāyikulaja sa śūdrayā__​_​_​_​_​_​_​_​sarvajanā na ca gītena nirākṛtāḥ| tatprāsa śūdravaiśya⸤ vidhyati| deśahāritāṃyārthāgrattilalakṣaṇā__​_​_​lyām api śiṣyaguṇasaṃpadasatimabhidhyāyodhāya upanayana⸤vidhiṃ vaktum āha||
Gayadāsa on 1.2.4
upanayanīyaṃ brāhmaṇam ityādi| upanayanīyam ity arhe kṛtyaḥ upanayanārhaṃ pūrvāditaḥ ⸤ guṇasampanna| praśasteṣu ditidithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣu tatra tithayaḥ prati padādayaḥ| karavāṇāni vāla⸤vādini muhūrtās triṃśaccivādyā aniplaaparyaṃtā| nakṣastrāṇi aśvinīprabhṛtīni| teṣāṃ praśastatvaṃ jyotiḥ⸤śāstrādidaṃ vacanādunneyaṃ| praśastāyāṃ diśi prācyām vā udīcyāṃ vā|| sthaṇḍilaṃ vratasādhanapiṇḍikāṃ| agni⸤m upasamādhyāya saṃnnidhāne āropya kṣavihomikena vidhineti dārvīhomaproktena kalpeta| tarta dārvīho⸤miko vidhiḥ brāhmaṇānāṃ chandovidāṃ prasiddhaḥ| pratidaivatam ṛṣīś ceti cakāreṇa ṛṣīś cety atrāpi prati⸤r apakṛṣyate tena prati daivataṃ pratiṛṣīn ity arthaḥ tatra prīto bhuvatīti| brahmaṇe svāhā| prajāpataye svā⸤hā| agnībhyāṃ svāhā| iṃdrāya svāhā| pratyūṣati iti dhanvaṃtaraye svāhā| bharaṣṭādvāthijāya svāhā ātreyāya svāhetyādi L ⸤ ya taṃ dvedaṃ prādhānyena gavikiṃ cavam āyurvedam api tahe saṃ brāhmaṇādīnām api ta_ akulajānām eva __​_​ ⸤ bhyupagamāt| bhūḍalya punar etad vidyā kulaja kasya kaḥ pāṭhā vakā_ detasau śruteti pramayana anekaśā⸤khāśreyaṃ hy ekām ava karmmeti| carako _ śūdro vaiśyavidhyati|daśenābhyupagatāḥ| evam āyurvedapāṭho pi ⸤tadyā cākaraṇoādyagninsamibhis tu sarve śūdrapāṭhātiprasaṃgabhuyād vāyurvedapāṭhasākṣāt pāṭho tye| tadā vyā⸤karaṇādy api ṛṣibhis tu sarvaśūdrapāṭhān niprasaṃgabhayād vāyurvedapāṭhe sākṣāt śūdragrahaṇaṃ na kṛtāṃ⸤caitrayavidhyatideśam anulabhate| tena mardamac chūdrapāṭhātiprasaṃgadoṣo vivekāśa eva| tathā _te⸤ṣva__​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​ kulajasya pāṭho bhyupagamyate| ata duḥkulīnaṃ tyajediṣvā⸤ nasahaṃ ca palaśaṭham ityādau vidho trijaṃ śūdrajātim ity āha||__​_​_​_​ palakṣaṇenālajaśūdrasya⸤ niṣedhaḥ| yadi hiṇamānyena śūdrajātiniṣedhatvāt|| tadā śūdrajatim ity āha| tena hārite pi __​_​⸤ __​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​śūdrapāṭhāti_maṃgaḥ carake tiachidyakulajam athavā tadvi⸤dyavṛittiḥ m ity ukter anekaśākhāśrayam ekam eva karmma saṃmato__​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​_​ L
Gayadāsa on 1.2.5
⸤ tatra bra__​_​suśru śaṇāṃ varṇānām iti ke cit paṭhati| anye tu kṣatriyavaiśyayor adhyāpanenādhikāro da_ṣī ⸤vīti varṇayaṃti sthāpagaṃti āsamāpnoti pa jātiṃ sa vā jātir ucyata iti| tasmād vijāti cādadhyāpanādhikā⸤raḥ tan no āyurvedapāṭhahotiyaṃ na sākṣād vijātitvaṃ asādhāraṇa__​_​_​prathamya ṛtvijaṃ homadarśanāt|| ⸤ anupanayanapūrvakaṃ ca dhāpanam uktaguṇasya śūdrasyāpyati|
Gayadāsa on 1.2.6
tato gnitriguṇa kṣīṇikṛtya triśabdāt kriyābhyāṃ⸤ vṛttiguṇaje dvitricaturthāsu jātisu ca agnisākṣīdhām iti| kriyāviśeṣaṇaṃ śiṣyati| śeṣaṇaṃvān na ca prādhā⸤nyaṃ prāpnuyād vihoti saṃbaṃdhaḥ kāmādīn hi kṣetre tatra kāmo vi_ṣṭastriviṣayasparśaḥ prakalpaḥ athavā śabdā⸤diṣu grahapratahir vā kāmo diṣva grahapravṛttisu vidyākūlaṃ kovaḥ parasyatyakārapūrvikā haravitejaḥ lātetha⸤radhagrahā mohas tu tavajñāne mūḍhatā sā vṛttadribhiḥ kāraṇorat jñānāsaṃśayāṣiṣyāṃ jñānātveti| mānasma⸤rvaproktarṣeṇotmajño jñānaṃ kāryaḥ|__​_​_​_​_​ pratipravṛttiḥ hakṣāḥ iṣṭāpi rasambāho__​_​_​_​ prārāṣṭyaṃ vā⸤tyūkṣaṇā paikubhyaṃ avadātā| pravṛttam asatyaṃ|| asa__​_​_​_​_​_​_​ha| ativānyata jñakāni satyādi⸤pahapaṇeti__​_​_​_​_​_​_​ tat pratyekam abhimaṃdrasyatetiṣya pravṛttim ātmani samya śiṣyeṣū prabhṛtiniya⸤nn āha
Gayadāsa on 1.2.7
ahaṃvetyādi anyaprakāradarśī bhaveyaṃprakāradaṇīyāṣṭāsyā| enobhgbhaveyaṃ tayacodā pāpabhājāg bhavāmītyarthaḥ L enaḥ pāpaṃ bhavartār vidho liṅ||
Gayadāsa on 1.2.8
__​_​_​_​_​_​_​tyādi|| ana śiṣyasyāture pravṛttiṃ niṣayamayann āha||kidvija⸤guruvadaaridretyādi|__​_​ṣu satyam arthalābhena pratikartavyaṃ vyāśūdeṣu jāhasādayaḥ| kuniṣāḥ pakṣiṇā hantā⸤sī patitāḥ bhṛ__​_​_​_​_​evaṃ kṛte kiṃ yaḥ sam ity āha vidyā prakāśaka svaṃyaṃ prakāśaṃ yātīti karmakarttari prayo⸤gaḥ mitrātīś cādyijātipadhasupanījanadhiṣṭho na śāstra_dhyeta|
Gayadāsa on 1.2.9
tat kasamin kāle dhyeyam iti nide⸤dha sukhena vidhiṃ prati pādayaṃnn āha kṛṣṇāṣṭamītyādi| athavā naikastāhisādipravāhaṇaḥ dvādho di pari⸤hārādri_ prakāśyate tatphalavāptiś ca| api dveṣu ca kāleṣv adhyayanaparihārādibhiḥ darkayitum ahā⸤ kṛṣṇe patneḥ 'ṣṭamī tannidhane kṛṣṇapakṣanidhane vasānna dve hamī caturdasī| paurṇamāsīṣu nādhyeyam iti__​_​⸤__​_​nu nādhyeyam alyaṣu ca yeṣu viprānādhīyata iti ānenāpagṛhīta vyenyena pratipado viprā nādhī⸤yate hy ābhyanupratipādāv anyec ca pragṛhīmṛ śākhā__​_​_​vidhana iti| kṛṣṇanidhane hani nādhyayaṃ ||⸤ teno māvāsyā gṛhītā eṣāhanī dve anyakṛtakṛtye ca sutī dve asa__​_​_​kāpāṃtanidhana iti sā⸤mīpya antam anuvarttanīyaṃ tana tanidhanasamīpe hi na dvavaṃ tat punaś caturdaśī pratipad iti nyadvimokṣa L ⸤nidhanasamīpaṃ dināṃtarātītatasmiti| aho niniha__​_​radravyaḥ yasmin niyantum āha| ahardvisandhyaṃhayoḥ saṃ⸤ dhyayoḥ samāhāraḥ dvisaṃdhyaṃty ekalavidyutatajjayitnughoṣa ity akālanidyuti| akālastanayiituṣodho a⸤kālavidyut| avidyudgrahaṇavarṣopalakṣaṇaṃ| tenākīāliki vṛṣṭirgṛhyate akālavṛṣṭir anṛtuvṛṣṭiḥ| nā⸤ tu hemantaśirahyana taduktaṃ| pauṣādicaturo māsān smṛtā vṛṣṭiḥ kālikīti| akālakarihadhoś ca ke⸤ cit saṃdhamameghadhvanim ācakṣate| ke cid anārtavaṃ|__​_​_​_​ ghūnayintur meghaḥ svataṃtrarāṣṭrakṣitipaṭhyasvā⸤svitiśca|__​_​_​_​ pratyekam abhisaṃbaṃdhyate| tatra balarāṣṭramaṃdalaṃ teṣāṃ vakṣaḥpīḍāḥ _ṣṭyān amṛtam a⸤rtyadāhasthānāṃ yānaṃ hastyādi| ādyatanaṃ vadhasthānaṃ ahaśca || prāṇino sminn iti kṛ cāa mahotsavaḥ ⸤ śakrotsavādi| utpatiḥ prāṇinā niṣṭāniś ca śrūvadhāḥ| paṃca mahābhūtānāṃ pariṇāmaviśeṣaḥ anye⸤ tu vividhaḥ __​_​_​ cakṣate bheṣaḥbhariktadivyam iti| utpātay evotpāditatvadi cayāditvāt rthe vañ⸤ anuktasaṃgrahārtham āha| nādhyayam anyeṣu cetyādi| te ca kālavisasaḥviśeṣāḥchaṃdogānāṃ vacanād evāvagaṃta⸤vyāḥ| anye dataṃtrāṃtatāṃ__​_​_​matrāmrisyajīyajuṣṭo sukhaḥ| lapuktvā āddarūpake yo 'pi drivittapra L striyāṃ sā__​_​_​_​_​caṃḍrayoḥ dāraṇe pūtigaṃdhavaparideti datisvate| rājaś ca__​_​_​_​_​_​_​_​ ⸤ śruvāyāte jasthahvādīnāṃ__​_​_​_​_​_​_​_​_​_​rohāt paṭhati yo naraḥ| sārvatraṃ samahāṃtvaṃ hi labhate⸤__​_​_​_​tyājariḍrivāyoṣiṣyāyaṃ upanīyo dhyāyaḥ||