The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā: Uttaratantra, Kāyacikitsā (adhyāyas 39-24-57)

Published in 2020 by The Suśruta Project (https://sushrutaproject.org) in The University of Alberta.

Physical description
Language/Script

[Uttaratantra 39-24-57 Kāyacikitsātantra]

The Nepalese MSS do not follow the sequence of the vulgate here. The Nepalese edition should follow the Nepalese MSS, i.e., vulgate 6.38 is followed by 6.60

[Adhyāya 39, Kāyacikitsā 1 : draft edition based on MS K]

[This adhyāya is currently a rough version based on MSS NAK 5-333 and 699, being edited (2023-10-04).]
1938 ed. 6.39.1
athāto jvarapratiṣedhaṃ adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||*
    • In reading -utpatti, the scribe of H may have been influenced by the title grahotpatti of the immediately preceding adhyāya in his manuscript (he omits the yonivyāpat adhyāya).
1938 ed. 6.39.2
atha khalu vatsasuśruta
1938 ed. 6.39.3
yenāmṛtam apāṃ madhyād uddhṛtaṃ pūrvvajanmani |
yato 'maratvaṃ saṃprāptās tridaśās tridiveśvarāḥ ||*
    • Dalhaṇa (p. 671) reported Jejjaṭa's reading tridaśās tridaśeśvarāḥ, which is a mixture of the readings of witnesses K and H.
1938 ed. 6.39.4
śiṣyās taṃ devam āsīnaṃ papracchuḥ suśrutādayaḥ |
vraṇasyopadravāḥ proktā vraṇinām apy ataḥ paraṃ ||
1938 ed. 6.39.5
samāsato vyāsataś ca brūhi no bhiṣajām vara |
upadraveṇa juṣṭasya vraṇaḥ kṛcchreṇa sidhyati ||
1938 ed. 6.39.6
upadravāś ca vraṇinaḥ kṛcchrasādhytamo mataḥ |
prakṣīṇabalamāṃsasya śeṣadhātuparikṣayāt ||
1938 ed. 6.39.7ab
tasmād upadravān kṛtsnān vadasva vadatām vara ||
1938 ed. 6.39.8
teṣān tad vacanaṃ śrutvā prābravīd bhiṣajām varaḥ ||
jvaram ādau pravakṣyāmi sa rogānīkarāṭ smṛtaḥ |
1938 ed. 6.39.9
rudrakopāgnisaṃbhūtaḥ sarvvabhūtapratāpanaḥ ||
tais tair nnāmabhir anyeṣāṃ sattvānām parikīrttyate |
1938 ed. 6.39.10
janmādau nidhane caiva bhavatīha na saṃśayaḥ ||
ataḥ sarvavikārāṇāṃ jvaro rājā prakīrttitaḥ |
1938 ed. 6.39.11
ṛte devamanuṣyebhyo nānyo viṣahate tu taṃ ||
1938 ed. 6.39.13
svedāvarodhaḥ santāpaḥ sarvvāṅgagrahaṇam tathā |
1938 ed. 6.39.14
yugapad yatra roge tu jvara ity upadiśyate ||
doṣaiḥ pṛthak samastaiś ca dvandvair āgantur eva ca |
1938 ed. 6.39.15
anekakāraṇotpannaḥ smṛtas tv aṣṭavidho jvaraḥ ||
doṣāḥ prakupitā gāḍham apathyāhārasevinaḥ |
1938 ed. 6.39.16
vyāpya deham aśeṣeṇa jvaram āpādayanti ha ||
1938 ed. 6.39.19cd
adhimithyā prayuktaiś ca snehādyaiḥ karmmabhir nnṛṇāṃ |*
    • Witnesses N and H read api- for the emended reading adhi-. While both MSS seem to have read pa, it should be noted that in the script of MS K, pa and dha are somewhat similarly written. This suggests a reading dha that was misread early in the transmission.
1938 ed. 6.39.20
vividhād abhighātāc ca rogotthānāt prapākataḥ ||
śramāt kṣayād ajīrṇṇāc ca viṣāt sātmyartuparyayāt |
1938 ed. 6.39.21
oṣadhīpuṣpagandhāc ca kokānnakṣatrapīḍayā ||
abhiśāpābhicārābhyāṃ manobhūtābhiśaṅkayā |
1938 ed. 6.39.22
strīṇām avaprajātānāṃ prajātānān tathāhitaiḥ ||
stanyāvataṇe jvaro doṣaiḥ prakupyati |
1938 ed. 6.39.23
tair vvegavadbhir bbahudhā samudbhrāntai rvvimārggagaiḥ ||
vikṣipyamāṇo 'ntaragnirbhbhavatyāśu bahiś caraḥ |
1938 ed. 6.39.24
ruṇaddhi cāpy apān dhātuṃ yasmāt tasmāj jvarāturaḥ ||
bhavaty atyuṣṇagātraś ca svidyatena ca sarvvaśaḥ ||
1938 ed. 6.39.25
śramor atirvivarṇṇatvaṃ vairasyaṃ nayanaplavaḥ |
icchādveṣau muhuś cāpi śītavātātapādiṣu ||
1938 ed. 6.39.26
jṛmbhāṅgamarddo gurutā romaharṣo 'rucis tamaḥ |
apraharṣaś ca śīta ca bhavaty utpatsyati jvare ||
1938 ed. 6.39.27
sāmānyato viśeṣāt tu jṛmbhāty arthan samīraṇāt |
pittān nayanarddāhaḥ kaphād annārucis tathā ||
1938 ed. 6.39.28
sarvvaliṅgasamavāyaḥ sarvvadoṣaprakopaje |
rūpair anyatarābhyān tu saṃsṛṣṭe dvandvajaṃ viduḥ ||
1938 ed. 6.39.29
vepathurvviṣamo vegaḥ kaṇṭhauṣṭhapariśoṣaṇaṃ |
nidrānāśaḥ kṣayastaṃbho gātrāṇāṃ raukṣyam eva ca ||
1938 ed. 6.39.30
śiroruggātra rugvaktraṃ vairasyaṃ gāḍhaviṭkatā |
śūlādhmānau jṛmbhaṇañ ca bhavaty anilaje jvare ||
1938 ed. 6.39.31
vegastīkṣṇomatisāraś ca mahādāho nidrālpaś ca tathā vamiḥ |
kaṇṭhauṣṭham pākaḥ svedaś ca jāyate ||
1938 ed. 6.39.32
pralāpo vaktra kaṭukā mūrcchā dāho madastṛṣā |
pītaviṇmūtranetratvam paittike bhrama eva ca ||
1938 ed. 6.39.32a
staimityaṃ stimito vega ālasyam ma dhurāsyatā |
śuklamūtrapurīṣatvaṃ stambhastṛptirathāpi ca ||
1938 ed. 6.39.33
gauravaṃ śītamutkledo romaharṣo 'tinidratā |
1938 ed. 6.39.34
pratiśyāyo 'ruciḥ kāsaḥ kaphaje 'kṣṇoś ca śuklatā |
1938 ed. 6.39.38
sarvvajaḥ sarvvaliṅgs tu viśeṣañ cātra me śṛṇu |
1938 ed. 6.39.39
nātyuṣṇaśīto 'lpasaṃjñā bhrāntaprekṣī hatasvaraḥ ||
1938 ed. 6.39.40
śvasannipatitaḥ śete pralāpopadravāyutaḥ |
1938 ed. 6.39.41
tam abhinyāsam ity āhur hataujasam athāpare ||
sannipātajvaraḥ kṛcchram asādhyam apare viduḥ |
1938 ed. 6.39.45
saptame divase prāpte daśame dvādaśe pi vā ||
1938 ed. 6.39.46
punar ghorataro bhūtvā praśamaṃ yānti hanti vā ||
dvidoṣocchrayaliṅgas tu dvandvajās trividhaḥ smṛtaḥ |
1938 ed. 6.39.47
tṛṣṇā mūrcchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śi rorujā ||
kaṇṭhāsyaśoṣo vamathur llomaharṣo rucis tamaḥ |
1938 ed. 6.39.48
parvvabhedaś ca jṛmbhā ca vātapittajvarākṛtiḥ ||
staimityam parvvaṇāṃ bhedo nidrā gaurava eva ca |
1938 ed. 6.39.49
śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedaḥ pravarttate ||
tandrā mohaḥ pralāpaś ca śleṣmavātajvarākṛtiḥ ||
1938 ed. 6.39.50
liptatiktāsyatā tandrā mohaḥ kāso 'rucis tṛṣā |
muhurddāho muhuḥ śītaṃ śleṣmapittajvarākṛtiḥ ||
1938 ed. 6.39.57
vātādhikatvāt pravadanti tajjñās tṛtīyakam cāpi caturthakam vā |
1938 ed. 6.39.57.add
santāpapānābhyasambhavañ ca pittādhikatvāt pravadanti tajjñāḥ ||
1938 ed. 6.39.58
pralepakañ cāpi balāsakañ ca kaphādhikatvena vadanti tajjñāḥ |
muktānubandham viṣamajvarā ye prāyena te dvandvasamutthitās tu ||
1938 ed. 6.39.59
tvaksthau śleṣmānilau śītamādau janayato jvare |
tayoḥ praśāntayoḥ pittam ante dāhaṅ karoti ca ||
1938 ed. 6.39.60
karoty ādau tathā pittaṃ tvaksthaṃ dāham itī sthitiḥ |
tasmin praśānte śītam ante ca kurvvataḥ ||
1938 ed. 6.39.61
tāvetau dāhaśītādī jvarau saṃsarggajau smṛtau |
dāhapūrvvastayoḥ kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ ||
1938 ed. 6.39.62
rātryahnoḥ ṣaṭsu kāleṣu kīrttiteṣu yathā purā |
1938 ed. 6.39.63
svaṃ kālam viṣamo 'bhyeti prasahyaṃ māruto jvaraḥ ||
sa cāpi viṣamo dehan na kadācid vimuñcati |
1938 ed. 6.39.64
yasmād gauravavaivarṇṇyaṃ kārśyebhyo na vimucyate ||
vege tu samatikrānte gato yam iti lakṣyate |
1938 ed. 6.39.65
dhātvantarastho līnatvān na saukṣmyād upalabhyate ||
alpadoṣe tvana kṣīṇa kṣīṇetvana ipānalaḥ ||
1938 ed. 6.39.66
doṣo 'lpo 'hitasaṃbhūto jvarotsṛṣṭasya vā punaḥ |
dhātum uttaranyatamaṃ prāpya karoti viṣamajvaraṃ ||
1938 ed. 6.39.67
satataṃ rasaraktastham anyedyuḥ piśitāśritaḥ |
medogatas tṛtīye 'hni so 'sthimajjagataḥ punaḥ ||
1938 ed. 6.39.68
kuryāc cāturthakaṃ ghoram antakaṃ rogasaṃkaraṃ |
1938 ed. 6.39.69
saptāham vā daśāham vā dvādaśāham athāpi vā ||
santatyā yo visargī syāt santataḥ sa nigadyate |
1938 ed. 6.39.70
ahorātre santatakau dvau kālāv anuvarttate ||
anyedyuṣkas tv ahorātram ekakālaṃ pravarttate |
1938 ed. 6.39.71
tṛtīyakas tṛtīye 'hni caturthe 'hni caturthakaḥ ||
1938 ed. 6.68.cd
kecid bhūtābhiṣaṅgo tthaṃ bruvate viṣamajvaraṃ |
1938 ed. 6.39.75cd
vividhenābhighātena jvaro yas tu pravarttate ||
1938 ed. 6.39.76
yathā doṣaprakopas tu tathā manyeta taṃ jvaraṃ |
śyāvāsyatā viṣakṛte tathātīsāra eva ca ||
1938 ed. 6.39.77
abhaktaruk pipāsā ca todaś ca sahamūrcchyā |
oṣadhīgandhaje mūrcchā śiroruk kvayathus tathā ||
1938 ed. 6.39.78
kāmaje cittavibhraṃsas tandrālasyam abhaktaruk |
1938 ed. 6.39.79
bhayāt pralāpaḥ śokāc ca bhavet kopāc ca vepathuḥ ||
abhiśāpābhicārābhyāṃ mohas tṛṣṇā ca jāyate ||
1938 ed. 6.39.80
bhūtābhiṣaṅgād udvegahāsyarodanakampanaṃ ||
śramakṣayābhighātotthe dehināṃ kupitonilaḥ |
1938 ed. 6.39.81
pūrayitvākhilan dehaṃ jvaram āpādayed bhṛśaṃ ||
rogāṇān tu samutthānād vidāhājīrṇṇatas tathā |
1938 ed. 6.39.82
jvaro paraḥ saṃbhavati tais tair anyaiś ca hetubhiḥ ||
tasya rūpāṇi vakṣyāmi yathāvad anupūrvvaśaḥ |
1938 ed. 6.39.83
gurutā hṛdayotkleśaḥ sadanaś chardyarocakau ||
rasasthetu jvare liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate |
1938 ed. 6.39.84
raktoniṣṭhīvanaṃ dāho mohaś charddanavibhramau ||
pralāpaḥ piṭakās tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇāṃ ||
1938 ed. 6.39.85
piṇḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣatā |
ūṣmāntarddāhavikṣepau glāniḥ syātmāṃsage jvare ||
1938 ed. 6.39.86
bhṛśaṃ svedastṛṣā mūrcchā pralāpaś charddir eva ca |
daurggandhyārocakau glānir mmedaḥsthe cāsahiṣṇutā ||
1938 ed. 6.39.87
bhedo 'ntra kūjanaṃ śvāso virekaś charddir eva ca |
vikṣepaṇañ ca gātrā m etad asthigate jvare ||
1938 ed. 6.39.88
tamaḥ praveśanaṃ hikkā kāsaḥ śaityam vamiss tṛṣā tathā |
antarddāho mahāśvāso marmmacchedaś ca majjage ||
maraṇaṃ prāpnuyāt tatra śukrasthānagate jvareparaṃ |
1938 ed. 6.39.89
śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śuklasya tu viśeṣataḥ ||
dagdhe 'ndhano yathā vahnir ddhātuṃ hatvā yathā viṣaṃ |
1938 ed. 6.39.90
kṛtakṛtyo vrajec chāntin dehaṃ hatvā tathā jvaraḥ ||
vātapittakapho tthānāṃ jvarāṇāṃ lakṣaṇaṃ yathā |
1938 ed. 6.39.91
tathā teṣām bhiṣag brūyād rasādiṣv api buddhimān ||
samastaiḥ sannipātasya dhātusthasya vinirddiśet |
1938 ed. 6.39.92
dvandvajaṃ dvandvajair eva doṣaiś cāpi vadet tu taṃ ||
gambhīras tu jvaro jñeyo hy antarddāhena tṛṣṇayā |
1938 ed. 6.39.93
ānaddhatvena cātyarthaṃ śvāsakāsodbhavena ca ||
hataprabhendriyaṃ kṣāma marocakanipīḍitaṃ |
1938 ed. 6.39.94
gambhīras tīkṣṇavegārttā jvaritaṃ parivarjjayet ||
hīnamadhyādhikair ddoṣais trisaptadvādaśādikaḥ |
1938 ed. 6.39.95
jvaravego bhavet tīkṣṇo yathāpūrvvaṃ sukhakriyaḥ ||
1938 ed. 6.39.96
iti jvarāḥ samākhyātāḥ karmmedānīṃ pravakṣyate || 0 ||
1938 ed. 6.39.97
jvarasya pūrvvarūpeṣu varttamānasya buddhimān |
pāyayeta sarppir evācchan tataḥ sampadyate sukhaṃ ||
1938 ed. 6.39.98
vidhir mmārutajeṣv eṣa paittikeṣu virecanam |
mṛdu praccharddanaṃ dvandvan kaphajeṣu vidhīyate |
1938 ed. 6.39.100
dhūmāgnyor iva nānātvaṃ vidyāt prākrūpirūpayoḥ ||
pravyaktarūpeṣu hitam ekāntenāpatarppaṇam |
1938 ed. 6.39.101
ānaddha stimitair ddoṣair yāvantaṃ kāla hṛ māturaḥ ||
1938 ed. 6.39.102
tāvat kālantu laghvannam aśnīyāt tu viriktavat |
na laṃghayen mārutaje kṣayaje mānase tathā ||
1938 ed. 6.39.103
alaṃghyāś caiva ye pūrvvan dvivraṇīye prakīrttitāḥ ||
tad dhi mārutakṣttṛṣṇā mukhaśoṣabhramānvite ||
kāryān na bā lena vṛddhe na garbhbhiṇyon na durbbale |
śopheṣūtthitamātreṣu vraṇeṣūgrarujeṣu ca ||
anavasthi r llaghannan doṣapācanam |
1938 ed. 6.39.104
jvaraghnan dīpanaṃ kāṅkṣārucilāghavakārakam ||
sṛṣṭamārutaviṇmūtraṃ kṣutpipāsāsahaṃ lagham |
1938 ed. 6.39.105
prasannātmendriyaṃ kṣāman nara dyāt sulaṃghitam ||
balakṣayatṛṣāmūrcchātandrānidrābhramaklamāḥ |
1938 ed. 6.39.106
upadravāś ca śvāsādyāḥ sambhavantyatilaṃghanāt ||
dīpanaṃ kaphavicchedi varcchovātānulomanaṃ |
1938 ed. 6.39.107
kaphavātajvarārttānāṃ hitam uṣṇāmbu tṛṣyatam ||
taddhi mārddavakṛddoṣa srotasāṃ śītam anyathā |
1938 ed. 6.39.108
sevyamāneta toyena jvaraḥ śītena vardhate ||
pittam adyaviṣo tiktakaiḥ śṛta śītalaṃ |
1938 ed. 6.39.109
dīpanī pācanī laghvī jvarārntānāṃ jvarāpahā ||
1938 ed. 6.39.110
annakāle hitā peyā yathāsvaṃ pācanaiḥ kṛtā |
1938 ed. 6.39.111
laṃghanāmboyavāgūbhir yadā doṣo na pacyate ||
tadā tat mukhavair asya tṛṣṇārocakanāśanaiḥ |
1938 ed. 6.39.112
kaṣāyaiḥ pācanair hṛdyair jvaraghnaiḥ samupācaret ||
pañcamūlīkaṣāyan tu pācanam pavanajvare |
1938 ed. 6.39.113
sakṣaudram paittike mustakaṭukendrayavaiḥ kṛtam ||
pippalyādikaṣāyan tu pācanaṃ kaphaje jvare |
1938 ed. 6.39.114
saṃṣṛṣṭadoṣeṣuhitaṃ saṃsṛṣṭamatha pācanam ||
1938 ed. 6.39.115

mṛdau jvare laghau dehe pracaleṣu maleṣu ca |
pakva doṣam vijānīyāt tadā deyan tad auṣadhaṃ ||
1938 ed. 6.39.116
doṣaprakṛtivaikṛtyād ekeṣām pakvalakṣaṇam |
1938 ed. 6.39.119
saptarātparaṃ kecinmanyante deyam auṣadham ||
1938 ed. 6.39.120
daśarātrāt paraṃ kecid dātavyam iti niścitāḥ |
paittike vā jvare deyam alpakālasamutthite ||
1938 ed. 6.39.121ab
sucir ajvaritasyāpi deyaṃ syād doṣapākataḥ |
1938 ed. 6.39.123cd
yasya doṣānugāḥ pakvāviśuddhasrotasomalāḥ ||
1938 ed. 6.39.124
uttara acirajvaritasyāpi tasya dadyād virecanam |
1938 ed. 6.39.121.add1
lālāprasekahṛllāsatamakāṣuddhyarocakāḥ ||
1938 ed. 6.39.121c
tandrālasyāvipākasya vairasyaṃ gurugātratā |
mūtratvaṃ stabdhatā balavān jvaraḥ ||
1938 ed. 6.39.121d
āmajvarasya liṅgāni na dadhyāt tatra bheṣajaṃ |
1938 ed. 6.39.121cd
bheṣajaṃ hy āmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram ||
1938 ed. 6.39.122
śamanīyañ ca karoti viṣamajvaram |
1938 ed. 6.39.124cd
pakvo vyatihṛto doṣo dehe tiṣṭhan ma dātyayaḥ || pta bhra
1938 ed. 6.39.125
viṣamaṃ vā jvaraṃ kuryāt malavyapadam eva vā |
1938 ed. 6.39.126
prākkarmma vamanañ cāsya kāryam āsthāpanan tathā ||
virecanan tataś cāpi śirasaś ca virecanam |
1938 ed. 6.39.127ab
kramaśo baline deyaṃ vamanaṃ śleṣmike jvare ||
1938 ed. 6.39.128ab
sarujo nilaje kāryaṃ sodāvartte nirūhanam |
1938 ed. 6.39.127cd
pittaprāye virekaḥ syāt kāryaṃ śīrṣavirecanam ||
1938 ed. 6.39.128cd
kaṭīpṛṣṭhagrahārttasya dīptāgner anuvāsanam |
1938 ed. 6.39.134ab
kṛśaṃ caivālpadoṣañ ca śamanīyair upācaret ||
1938 ed. 6.39.129cd
kaphābhipanne śirasi kāryaṃ śīrṣavirecanam |
1938 ed. 6.39.129ab
śirogauravaśūlaghnamindriyapratibodhanam ||
1938 ed. 6.39.134cd
upavāsair bbalasthan tu jvare santarppaṇānthite ||
1938 ed. 6.39.135
klinnāṃ yavāgūṃ mandāgniṃ pipāsārttañ ca pāyayet |
1938 ed. 6.39.136a
śramopavāsānilaje hitonityaṃ rasodanaḥ ||
1938 ed. 6.39.137ab
mudgayūṣodanañ cāpi deyaḥ kaphasamutthite |
1938 ed. 6.39.138
sa eva sitayā yuktaḥ śītaḥ pittajvare hitaḥ ||
1938 ed. 6.39.137cd
mudgāmalakayūṣas tu vātapittātmake jvare |
1938 ed. 6.39.139
hrasvamūlakayūṣas tu vātaśleṣmātake jvare ||
nimbakolakayūṣas tu hitaḥ pittakaphātmake |
1938 ed. 6.39.140
dāhavamyardditaṃ kṣāmaṃ nirannaṃ tṛṣṇaāyānvitam ||
śarkkarāmadhusaṃyuktaṃ pāyayel lājatarpaṇaṃ ||
1938 ed. 6.39.141
kaphapittaparītasya grīṣme 'sṛkpitta ūrddhage ||
madyanityasya na hitā yavāgūbhir upācaret |
1938 ed. 6.39.142
madyaṃ vā madyasātmyāya sāmāhāya pradāpayet |
1938 ed. 6.39.143
savyoṣam vitaret tātra kaphārocakapīḍite ||
1938 ed. 6.39.144
vaddhapradyutadoṣas tu naro jīrṇṇajvarānvitaḥ |
pipāsārtaḥ sadāho vā payasā sa sukhī bhavet ||
1938 ed. 6.39.145
pipāva tu payaḥ pītan taruṇe hanti mānavam |
sarvvajvareṣu sulaghur mmātrāvad bhojanaṃ hi tam ||
1938 ed. 6.39.146
vegāpāye nyathā taddhi jvaravegābhivarddhanam |
jvarito hitam aśnīyād yady apy asyārucir bhbhavet ||
1938 ed. 6.39.147
annakā le hy abhuñjānaḥ kṣīyate mriyate 'pi vā |
1938 ed. 6.39.148
gurvabhiṣyandikāle ca jvarī nādyāt kathañcana ||
1938 ed. 6.39.149
na tu tasyāhitaṃ bhuktam āyuṣe vā sukhāya vā |
santatam viṣamañ cāpi kṣīṇasya suci rotthitam ||
1938 ed. 6.39.150
jvaro sabhojanam pathyaṃ laghubhiḥ sam upakramaiḥ |
mudgān masūrānś caṇakān kulatthān samakuṣṭhakān | *
    • = Carakasaṃhitā 6.3.188cd.
1938 ed. 6.39.151
āhārakāle yūṣārthaṃ jvaritāya pradāpayet ||
paṭolapatraṃ vārttāku kukkulaṃ pāpacelakaṃ ||
1938 ed. 6.39.152
karkāṭakam parppaṭakaṃ gojihvā bālamūlakam |
patraṃ guḍūcyāḥ śākārthe jvaritāya pradāpayet ||
1938 ed. 6.39.153
lāvān kapiñjalān eṇān pṛṣatān karabhāñ chaśān |
uttarakālapucchān kuraṅgā tathaiva mṛgamātṛkān ||
1938 ed. 6.39.154
māṃsārthe māṃsasātmyāya jvaritāya pradāpayet |
sārasakrauñcaśikhinas tathā kukkuṭatittirāḥ ||
1938 ed. 6.39.155
gurūṣṇatvān na śasyanta iti kecidvyavasthitāḥ |
jvaritānāṃ prakopan tu yadā yāti samīraṇaḥ ||
1938 ed. 6.39.156
tadā tepi hi śasyante mātrākālopapāditā |
parīṣekān pradehā snehān saṃśodhanāni ca ||
1938 ed. 6.39.156a
divāsvapnaṃ vyavā pta ñyañ ca vyāyāmaṃ śiśirañ jalam |
1938 ed. 6.39.158
sāravanti ca bhojyāni varjjayet taruṇajvarī ||
īhādi navadhānyāni krodhādīṃś ca vivarjjayet ||
1938 ed. 6.39.158.add
śoṣaś charddirmmadomūrcchāmohastṛṣṇāhyarocakaḥ |
prāpnoty upadravāne tān pariṣekādisevanāt ||
1938 ed. 6.39.159
anavasthitadoṣāgner ebhiḥ sandhukṣito jvaraḥ |
gambhīratīkṣṇavegatvaṃ yāty asādhyatvam eva vā ||
1938 ed. 6.39.161
mukta durbbalasyāhitair jjvaraḥ |
pratyāsanne dahed dehaṃ śuṣkakakṣam ivānalaḥ ||
1938 ed. 6.39.162
na syāt kāryaḥ parīhāro jvaramukte na dehinā |
yāvan na prakṛtisthaḥ syād doṣataḥ prāṇatas tathā ||
1938 ed. 6.39.163
jvare pramoho bhavati svalpair apy avaceṣṭitaiḥ |
niṣaṇṇaṃ bhojayet tasmān mūtroccārau ca kārayet ||
1938 ed. 6.39.164
arocake gātrasāde vaivarṇṇāyā ṅgamalādiṣu |
śāntajvaro viśodhyaḥ syād anubandbhayānaraḥ ||*
    • MS H breaks off at this point.
1938 ed. 6.39.165
na jātu snapayet prājñaḥ sahasā jvarakarṣitaḥ |
tasya saṃśamito hyasya punar eva bhavej jvaraḥ |
1938 ed. 6.39.166
cikitsec ca jvarāṃ sarvānnimittāya viparyayaiḥ |
śramakṣayābhighātotthe mūlavyādhimupācaret ||
1938 ed. 6.39.168
ataḥ saṃśamanīyāni kaṣāyāni nivodha me ||
sarvajvareṣu deyāni yāni vaidyena jānatā
1938 ed. 6.39.169
pippalīsārivādrākṣāśatapuṣpāhareṇubhiḥ |
kṛtaṅkaṣāya saguḍaṅhanyācchvasanajañjvaraṃ |
1938 ed. 6.39.170
śritaṃ śītakaṣāyamvā guḍūcyāḥ peyameva ca |
darbhamvalāṅgokṣarakāmyacenyādāvaśeṣitaṃ |
1938 ed. 6.39.171
śarkarāghṛtasaṃyuktam pibed vātajvarāpahaṃ |
1938 ed. 6.39.175ab
svedālepaḥ ghṛtābhyaṅgonavasthāsu ca yojayet ||
1938 ed. 6.39.176ab
śarkarā madhuro hanti kaṣāyaḥ paittikaṃ jvaraṃ |

candanośīraśrīparṇṇīparūṣakamadhūkajaḥ |

pīttampittajvaraṃ hanyātsārivādyaṃ saśarkaraṃ |
1938 ed. 6.39.177
hanyātsayaṣṭīmadhukaṃ tathaivotpalapūrvakaṃ |
pākyaṃ śītakaṣāyāsotpalaṃ śarkarāyutaṃ |
1938 ed. 6.39.178
guñḍūcīpadmalodhrāṇāṃ sārivotpalayos tathā |
śarkarāmadhuraḥ kvāthaḥ śītaḥ pittajvarāpahaḥ |
1938 ed. 6.39.179
drākṣāragvadhayoś cāpikāśmaryasyāthavā punaḥ |
svādutiktakaṣāyāṇāṃ kaṣāyaiḥ śarkarāyutaiḥ |
1938 ed. 6.39.180
suśītaissamayettṛṣṇāṃ pravṛddhāṃ dāhameva ca |
vāriśītaṃ madhuyutamākaṃṭhādvā pipāsitaṃ |
1938 ed. 6.39.181
pāyayedvāmayedvāpi tatastṛṣṇā praśāmyati |
kṣīraiḥ śītakaṣāyaiś ca surśīteścaṃdanāyutaiḥ |
1938 ed. 6.39.182
antardāhampraśamayedetairanyaiś ca śītalaiḥ |
padmakaṃ madhukaṃ drākṣā puṇḍarīkamathotpalaṃ |
1938 ed. 6.39.183
yavāṃ bhṛṣṭānuśīrāṇi samaṃgā kāśmarīphalaṃ |
nidadhyādapsuthāloḍya niśāpayasitantu tat |
1938 ed. 6.39.184
kṣaudreṇa yuktampivato jvaradāhau praśāmyataḥ |
jihvātālugalaklomaśoṣe mūrdhani dāpayet |
1938 ed. 6.39.185
keśarammātuluṅgasya ghṛtasaindhavasaṃyutaṃ |
śarkarādāḍimābhyāntu drākṣādāḍimayos tathā |
1938 ed. 6.39.186
vairasyāddhārayetkalkaṅagaṇḍūṣañ ca yathāhitaṃ |
saptacchadaṅguñḍūcīñ ca nimva sphūrjakameva ca ||
1938 ed. 6.39.187
kvāthayitvā pibetkvāthaṃ sakṣaudraṃ kaphaje jvaraṃ |
trikaṭunnāgapuṣpañca haridre kaṭurohiṇīṃ |
1938 ed. 6.39.188
kauṭajañ ca phalaṃ hanyātsevyamānaṃ kaphajvare |
kaṭukañcitrakaṃ nimvaṃ haridrātiviṣobhayāṃ |
1938 ed. 6.39.189
kuṣṭhammindrayavāmmūrvā paṭolañcāpi sādhitaṃ |
pivenmaricasaṃyuktaṃ saguḍaṅkaphaje jvare ||
1938 ed. 6.39.192
rājavṛkṣādivargasya kaṣāyammadhusaṃyutaṃ |
kaphavātajvaraṃ hanyācchīghraṃ kāle ca cāritaṃ |
1938 ed. 6.39.193
devadārvyabhayābhārgīvacāparpaṭanāgaraiḥ |
pānyāṃ kaṭphalabhūtīkamustābhāgaissamāsikaiḥ |
1938 ed. 6.39.194
siddhametaḥkaṣāyāṃ tu hiṅgumākṣikaṃ saṃyutaṃ ||
pāyayejvaritaṃ yuktā vātaśleṣmakṛte jvare |
kaphaprasekakāse ca hikkāśvāsagalagrahe |
kaṇṭhe vivaddhe vimukhe jvaritānāṃ sadāhitaṃ |
1938 ed. 6.39.198
saśarkarām akṣamātrāṅkaṭukāmuṣṇavāriṇā |
1938 ed. 6.39.199
pītvā jvarajayej jantu kaphapittasamudbhavaṃ |
kirātatiktam amṛtāṃ drākṣāmāmalakaṃ śaṭīṃ |
1938 ed. 6.39.200
nitkvāthyapittānilaje tatkvāthaṃ saguḍaṃ pibet |
1938 ed. 6.39.201
sarvadoṣasamutthe tu saṃsṛṣṭānn avacārayet |
1938 ed. 6.39.201.add1
vardhanair vāpi hīnasya hānai dharmavūcchritasya vā
kaphasnānānupūrvyāca saṃnipātajvarakriyā |
1938 ed. 6.39.201b
hīnasya vardhanaṃ hānirvṛddhayor iti niścayaḥ |
hāpanādativṛddhasya hīnayor vṛddhi sambhavaḥ |
1938 ed. 6.39.201c
tatassamatvaṃ doṣāṇāmāyaṃ sthānakaphasya ca |
tadvatsthānāṃ kriyāttadvatijvaravinirjayaḥ |
1938 ed. 6.39.202
vṛścīvavilvavarṣābhva payaścodakam eva ca |
1938 ed. 6.39.203
pacetkṣīrāvaśiṣṭantaddhanti sarvajvarātapi |
udakaṃ triguṇaṃ kṣīraṃ śiṃśapāsārameva ca |
1938 ed. 6.39.204ab
tatkṣīraśeṣāṅkathitam peyaṃ sarvajvarāpahaṃ |
1938 ed. 6.39.208
anantāṃ vālakammustannāgaraṃ kaṭurohiṇīṃ |
sukhāmbunā pāyayīta piṣṭvā karṣasamannaraḥ |
1938 ed. 6.39.209
eṣa sarvajvarāṃ hanti dīpayet sa hutāśanaṃ |
dravyāṇi dīpanīyāni tathā vairecanāni ca |
1938 ed. 6.39.210ab
ekaikaśo dvandvatyo vā jvaraghnāni vibhāvayet |
1938 ed. 6.39.204cd
nalavetasayor mūlaṃ mūrvayā suradārubhiḥ |
1938 ed. 6.39.210.add
tṛṣṇāṅgāpi valadrākṣācandanair vāmayaṣṭibhiḥ |
śvāsakāsāṅgaśūlārttampañcamūlena vā śritaḥ |
1938 ed. 6.39.205
haridrābhadramustā ca triphalā kaṭurohiṇīṃ |
1938 ed. 6.39.206
picumardapaṭolau ca devadārunididvikā |
eṣāṅkaṣāyaḥ pītas tu saṃnipātajvaraṃ jayet |
1938 ed. 6.39.207
avipaktiprasekañ ca śopham paktimarocakaḥ |
traiphalo vā samarppiṣṭaḥ kvātharmyayantridoṣaje |
1938 ed. 6.39.210cd
sarpimadhvabhayātailaṃ lehoyaṃ sarvajaṃ jvaraṃ |
1938 ed. 6.39.211
śāntinnayettṛvadvāpi sakṣaudrāviṣamajvaraṃ |
1938 ed. 6.39.212
ghṛtaplīhodaroktan tu hanyāa viṣamajvarāṃ ||
guḍapragāḍhantriphalā pibed vā viṣamārditaḥ |
1938 ed. 6.39.213
guḍūcīmustadhātrīṇāṅkaṣāyamvā samākṣikaṃ |
prātaḥ prātaḥsasarpir vā rasonam upayojayet |
1938 ed. 6.39.215
sarpikṣīrasitākṣaudramāgadhīrvā yathābalaṃ
1938 ed. 6.39.216
pippalīvarddhamānaṃ vā pibetkṣīrarasāsanaḥ |
1938 ed. 6.39.217
tāmracūḍasya māṃsena pibed vā madyamuttamaṃ |
tṛphalāgnimanthakolakvāthe dadhnā ghṛtampacet |
1938 ed. 6.39.218
tilvakāvāpam etad dhi viṣamajvaranāśanaṃ |
tribhiś caturbhiḥ pibet kvāthaṃ pañcabhir vā samanvitaḥ |
madhukasya paṭolasya rohiṇyā mustakasya ca |
harītakyāś ca tat sarvan trividho yoga iṣyate |
1938 ed. 6.39.229
viḍiṅgamustatriphalāmañjiṣṭhādāḍimotpalaiḥ |
1938 ed. 6.39.230
syāmailavālukailābhiś candanā maradāru ca ||
barhiṣṭhakuṣṭharajanī parṇṇinī sārivādvaye |
1938 ed. 6.39.231
hareṇukātrivṛddantīvacātālīśakesaraiḥ |
dviḥkṣīraṃ vipacet sarpir mālatīkusumais saha |
1938 ed. 6.39.232ab
viṣamajvaraśvāsakāsagulmonmādajvarāpahaṃ |
1938 ed. 6.39.232.add1
etad eva haviḥ pakvāñ jīvanīyopasaṃsṛtaḥ |
caturguṇena payasā mahākalpośam ucyate |
1938 ed. 6.39.232.add2
apasmāragṛhāśoṣaṃ klaivyakārśyamakīṅgītāḥ |
ghṛtam etan nihanyāśu ye cāpi viṣamajvarāḥ |
1938 ed. 6.39.245
triphalāśīrasampākakaṭukātiviṣāghanaiḥ |
śatāvarīsaptaparṇīguḍūcīrajanīdvayaiḥ |
1938 ed. 6.39.246
citrakatrivṛtāmūrvāpaṭolāriṣṭavālakaiḥ |
kirātatiktakavacāviśālāpadmakotpalaiḥ |
1938 ed. 6.39.247
sārivādvayayaṣṭyāhvacavikāraktacandanaiḥ |
durālabhāparparṭakatrāyamāṇāṭarūṣakaiḥ ||
1938 ed. 6.39.248
rāsnākuṭajamañjiṣṭhāmāgadhīnāgarais tathā |
dhātrīphalarase samyag dviguṇe sādhitaṃ haviḥ |
1938 ed. 6.39.249
parisarpajvaraśvāsagulmakuṣṭhavicāraṇaṃ |
pāṇḍuplīhāgnisādebhya etad eva hitaṃ paraṃ |
1938 ed. 6.39.250
dārvīpaṭolaṅkaṭukānnimvamvāsāphalatrikaṃ |
durālabhāṃ parpaṭakāṃ trāyatīñ ca palonmitāṃ |
1938 ed. 6.39.251
prasthamāmalakānāṃ ca kvāthayed dhi malastami |
tena pādāvaśeṣeṇa ghṛtaprastham vipācayet ||
1938 ed. 6.39.252
kalkair bhūnimvakuṭajamustayaṣṭyāhvacandanaiḥ |
sapippalīkais tat siddhañ cakṣuṣyaṃ śuklayor hitaṃ ||
1938 ed. 6.39.253
ghrāṇakarṇṇāṣṭhavartmatṛdmusverogavraṇāpahaṃ |
1938 ed. 6.39.254ab
kāmalājvaravaisarpagaṇḍamāpippalīsārivāmustamuśīraṃ kaṭurohiṇī |
pippalīsārivāmustamuśīraṃ kaṭurohiṇī |
kaliṅgakāmstyāmalakī candanātiviṣai sthirā |
1938 ed. 6.39.254.add2
viṇṭhamāmalakendrākṣā opamālānidigṭhakā |
sādhitaṃ havir etais tu jīrṇṇajvaram apohati ||
1938 ed. 6.39.254.add3
kṣayakāsaśir aśūlapārśvaśūlaphaṇīśakāṃ|
aṃśābhighātam agnīñ ca viṣamaṃ saṃniyacchati |
1938 ed. 6.39.259
nirviṣairbhujagairnāgairvinītairnṛpataskaraiḥ |
trāsayed āgame cainantadahar bhojayen na ca |
1938 ed. 6.39.260
atyabhiṣyandigurubhir vāmayed vā punaḥ punaḥ |
madyam vā pāyayet tīkṣṇaṃ ghṛtam vā jvaranāśanaḥ |
1938 ed. 6.39.261
purāṇamvā ghṛtaṅkāmamudāramvā virecanaṃ |
nirūhayedvā matimāṃ susvinnantadahannaraḥ |
1938 ed. 6.39.262
ajāvyoścarmaromāṇi vacā kuṣṭham palaṅkaṣā | jāthapīgandha
nimvapatrāṇi madhukadhūpanārthe pradāpayet |
1938 ed. 6.39.263
baiḍālamvā sakṛdyojya vepamānasya dhūpane |
pippalī saindhavan tailaṃ maināhvācekṣaṇañjanaṃ ||
1938 ed. 6.39.265
bhūtavidyāsamudiṣṭairvandhāveśanapūjanaiḥ |
jayed bhūtābhiśaṅkottham vijñānād yaiś ca mānasaṃ |
1938 ed. 6.39.266
abhiśāpābhicārotthau jvarau homādinā jayet |
1938 ed. 6.39.267
dānasvastyayanātithyaiṃrutpātagrahapīḍitaṃ ||
1938 ed. 6.39.268
oṣadhīgandhaviṣajau viṣapītaprasādhanaiḥ |
1938 ed. 6.39.269
jayetkaṣāyañ ca hitaṃ sarvagandhakṛtan tathā |
nimvadārukaṣāyamvā hitaṃ saumanasantathā |
1938 ed. 6.39.270
yavānnavikṛtī sarparmadyañ ca viṣame hitaṃ |
sampūjayeddvijāṅgāś ca devamīśānamamvikāṃ |
1938 ed. 6.39.271
kaphavātotthayor enañjvarayoḥ śītapīḍite |
diheduṣṇeṇa vargeṇa pariścoṣṇo vidhirhitaḥ |
1938 ed. 6.39.272
siñcet susyoṣṇair athavā śuktagomūtramastubhiḥ |
dihyāt palāśais taruṇais surasārjakaśigrujaiḥ ||
1938 ed. 6.39.273
kṣāratailena vābhyaṅgassaśuktena vidhīyate|
pānam āragvadhādeś ca kvathitasya viśeṣataḥ |
1938 ed. 6.39.273a
nditaṣṇasakṛcchra gudhitānilatvāt |
1938 ed. 6.39.273b
jīrṇṇāsane kupyati vātagulmavidāhakāle śvasanasya pittāt |
gulmaḥ kaphāmūrcchati bhuktamātre sacvāsuvelāsu ca sannipāte ||
1938 ed. 6.39.273c
strīṇān tu yaḥ śoṣitakopagulmaḥ sa yonimūlaṃ tu mūlaṃ karoti ||
yonyā parisrāvamaniṣṭagaṃndhaṃ viśeṣaliṅgāni bhavanti caiṣāṃ ||
1938 ed. 6.39.273d
vātagulmārditaṃ snigdhaṃ yuktāṃ snehavirecanaiḥ |
upācared yathā kaṃlāṃ nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ ||
1938 ed. 6.39.273e
pittagulmāditaṃ pītaṃ kākolyādi kṛtaṃ ghṛtaṃ
viriktamapuraiyogairnirūhaissamupācaret ||
1938 ed. 6.39.273f
śleṣmagurlmārditaṃ pippalyādi ghṛtena tu |
tīkṣṇairviriktaṃ tadbhāvairnirūhaiḥ sam upakramet ||
1938 ed. 6.39.273g
sannipātotthite gulme tridoṣaghnā vidhihitaḥ |
pittavadraktagulminyāḥ
1938 ed. 6.39.273h
bhyaṅgassaśuktena vidhīyate |
pānamāragvadhādeś ca kvathitasya viśeṣataḥ |
1938 ed. 6.39.274
avagāhasukhoṣṇaś ca vātaghnaṃ kvāthayojite |
jitvā śītaṃ kramairevaṃ sukhoṣṇajalasecitaṃ |
1938 ed. 6.39.275
prācāraurṇṇikakārpāsakauṣeyāṃvarasaṃbhṛtaṃ |
śāyayeṅglānadeham vā kālāguruvibhūṣitaṃ |
1938 ed. 6.39.276
payodharākuśalā navayauvanāḥ |
gātrair bhajeran pramadāḥ śītadainyāpahāḥ śubhāḥ |
1938 ed. 6.39.280
prahlādenañ cāsya vijñāya tās trīr apanayet punaḥ |
1938 ed. 6.39.281
bhojayed dhitamannañ ca tathā sukhamavāpnuyāt |
1938 ed. 6.39.282
dāhābhibhūte tu vidhiṅkuryāddāhavināśanīṃ |
madhuphānitamiśreṇa nimvapatrāmbhasāpi vā |
1938 ed. 6.39.283
dāhajvarārttammatimāṃ vāmayetkṣiprameva tu |
śatadhautaghṛtābhyaktandihedvāyavasaktubhiḥ |
1938 ed. 6.39.284
kolāmalakasaṃyuktairdhānyāmlena ca vuddhimāṃ |
1938 ed. 6.39.285
amlapiṣṭaissuśītair vā palāśatarujair dihet |
vadarīpallavotthena phenenāriṣṭakasya vā |
1938 ed. 6.39.286
yavārdhakuḍavaṃ piṣṭvā maṃjiṣṭhārdhapalantathā |
1938 ed. 6.39.287
aṃvlaprasthaśatonmiśraṃ tailaprastham vipācayet |
etat prahlādanan tailaṃ jvaradāhavināśanaṃ |
1938 ed. 6.39.288
nyagrodhādir gaṇo yaś ca kākolyādiś ca yaḥ smṛtaḥ |
utpalādirgaṇo yaś ca piṣṭair vātaiḥ pralepayet |
1938 ed. 6.39.289
tatkaṣāyāmlasaṃyuktā snehāś cābhyañjane hitāḥ |
teṣāṃ śītakaṣāye vā dāhāntam avagāhayet |
1938 ed. 6.39.290
dāhavege tvatikrānte tasmāduddhṛtyamānavaṃ |
pradihyātchatadhautena sarpiṣā candanena vā |
1938 ed. 6.39.291
glānamvā dīnamanasamāśliṣeyurvarāṅganāḥ |
dukūlakṣaumasamvītāścandanārdrapayodharāḥ |
1938 ed. 6.39.292
vibhratyaḥ sragvicitrās tu maṇihāravibhūṣitāḥ |
bhajeyus taṃ tanaiḥ śītaiḥspṛśaṃtyāṃvuruhaissukhaiḥ |
1938 ed. 6.39.293
prahlādanañca vijñāya tā strīrapanayetpunaḥ |
bhojayeddhitamaṃnañ ca tathā sukhamavāpnuyāt ||
1938 ed. 6.39.294
gamayet pittam evādau jvareṣu samavāyiṣu ||
dirnimvārataran tad dhi jva
1938 ed. 6.39.294a
bhārgīśārivādvayacitrakaiḥ |
dantī ca śreyasī pāṭhā etaḥ prasthaghṛtam pacet ||
1938 ed. 6.39.294b
mūtrāśakṛdrase tulye dadhimūtra yathāyutaṃ |
pañcagavyam iti khyātam etat sarpiś caturthakam |
1938 ed. 6.39.294c
gulmapāṃḍāmayekāsaṃ kāmalām udarāṇi ca |
arśāṃsi śoṣam unmādam apasmārabhagandaram |
1938 ed. 6.39.294d
grahā na lakṣmīpādhmānaṃ pītaṃ caitad vyapohati |
vinā vātkvāthakalkābhyāṃ pañcagāvyaṃ ghṛtaṃ śritaḥ |
1938 ed. 6.39.294e
tad api jvarapāṇḍutvaśoṣāpasmārajighṛtaṃ |
triphalā saptalānimbapaṭolīvṛṣaśārivā |
1938 ed. 6.39.294f
kuṭajatvaḍphalāmpāṭhā saptāhasumanāvṛtā |
vetasaś candanaṃ mūrvā karaṇḍakaṭurohiṇī |
1938 ed. 6.39.294g
haridrāpippalaṃ tv aiva piṣṭaiḥ karṣasamaiḥ pacet
jaladroṇe ghṛtaprasthaṃ viṣamajvaranāśanaṃ |
1938 ed. 6.39.294h
kāse śvāse pratiśyāye raktapitte bhagandare |
pāṇḍutvamehakuṣṭeṣu hṛdrauge vātaśoṇite |
1938 ed. 6.39.294i
pittagulmaikacauraiva kāmalāyāñ ca pūjitaṃ |
śīlayet maguḍāṃ śuñṭhīm abhayāñ cāpi pūjitaḥ |
1938 ed. 6.39.294j
hy atapradhānapittan tu svastho janayati jvaraṃ |
pibed ikṣurasān tatra śītamvā śarkarodakaṃ |
1938 ed. 6.39.319
śāliṣaṣṭikayoś cānnaṃ kṣīreṇāplutam aśnuyāt |
1938 ed. 6.39.320
ghṛta dvādaśarātrāt tu deyaṃ sarvajvareṣu vai |
tenāntarenāśaya sva gatā doṣā bhavanti hi |
1938 ed. 6.39.320.add1
tadeva śūnyaśirasāṃ sarpir nnastam prayojayet |
śleṣmeṇas tu samutktreśe dhūmāṃ vrāyośikam pibet |
1938 ed. 6.39.320.add2
mūrcchāyām iti nidrāyāṃ kuryāc chītavivarjitaḥ |
1938 ed. 6.39.321
dhātūṃ saṃkṣobhayeddoṣo mokṣakāle valīyasi |
tena vyākulacittasya visaṃjña iva lakṣyate |
1938 ed. 6.39.322
svedo laghutvaṃ śirasaḥ kaṇḍūpāko mukhasya ca |
kṣvavathuś cānna lipsā ca jvaramuktasya lakṣaṇaṃ |
1938 ed. 6.39.324
vyāpitvāt sarvasaṃsparśāt kṛcchratvād antasambhavā |
dantako hy eṣa manyānā jvara ity upadiśyate iti ||

[Adhyāya 40: draft edition based on MS K]

1938 ed. 6.40.1
athāto 'tīsārapratiṣedham adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1938 ed. 6.40.3
gurvanti ṣyandirukṣṇoṣṇadravasthūlātiśītalaiḥ |
viruddhādhyaśanājīrṇair viṣamaiś cāpi bhojanaiḥ |
1938 ed. 6.40.4
yuktai |
śokāduṣṭāmvupānair vā tathā ca turvipayayuyaiḥ |
1938 ed. 6.40.5
jalābhiramaṇair vegavighātaiḥ krimikopataḥ |
nṛṇāṃ bhavaty atīsāro lakṣaṇaṃ saṃpravakṣyate |
1938 ed. 6.40.6
saṃśamyāpātvātur agnipravaddhaḥ śakṛbhigro vāyunādhaḥ praṇunnaḥ |
saratvatīdātisāratum āhur vyādhiṃ ghoraṃ datti
1938 ed. 6.40.7
ekaikaśaḥ sarvaśaś cāpi doṣaiḥ śokenānyaḥ ṣaṣṭha āmena coktaḥ |
kecid āhustve kaviśan prakāraṃ netve tasmin kāśirājastvavocat |
1938 ed. 6.40.8
doṣāvasthā tasya naikaprakārāḥ | kāle kāle vyādhitānāṃ bhavanti ||
hṛnnābhipāyūdaravastitodagātrāvasādānilavegarodhaḥ |
1938 ed. 6.40.9
viṭsaṅgam ādhmānam athāvipāko bhaviṣyatasya puras sarāṇi |
śūlārditolpam vadgaśam saphena te sānilamārutena |
1938 ed. 6.40.10
māṃsādakāraśavedān vikṛṣṇam uṣṇan dravāśya nīlopamam vā |
1938 ed. 6.40.11ab
pittāt pītaharitaṃ lohitaṃ vā tṛṣṇāṃ mūrcchādāhapākopapannaḥ |
1938 ed. 6.40.12ab
śuklaṃ sāndraṃ sakaphaṃ śleṣmaṇā tu viśrāṃ go hṛṣṭarobhā manuṣyaḥ |
1938 ed. 6.40.13
sarvātmaka sarvaliṅgopapattiḥ kṛcchām caiṣo vālavṛddheṣ evasādhyaḥ |
tais tair bhāvaiśocatolpāsanasya śuṣkaṃ śuktaṃ teje ūṣmo gṛhīta¦ |
1938 ed. 6.40.14
koṣṭhaṃ gatvā vipram uṣṇa praṇadyas tās taṃ raktāt kākaṇanti prakāśa¦ |
mayurīśaṃ niḥpurīgaś ca sagandham āgantaś ca sāryate yotisāraḥ |
1938 ed. 6.40.15
śokotpanno duścikitsyotisāmātraṃ rogo vaidyaiḥ kaṣṭa eṣa pradiṣṭaḥ |
āmājīrṇotpradrutā kṣaibhayantu | koṣṭhaṃ jantār pātramālāḥ sadoṣāḥ |
1938 ed. 6.40.16
nānāvarṇaś cātimātraṃ su ṣaṣṭham etad vadanti |
1938 ed. 6.40.17
mayicchamebhidoṣair vānyastamayni ga ti |
purīṣaṃ bhṛgadurgandhi vicchinnaś cāmasaṃjñitam ¦ |
1938 ed. 6.40.18
etānye va tu liṅgāni viparītāni yasya vaiḥ |
lāghavaś ca manuṣyasya tan pakkvam iti nidrirśate |
1938 ed. 6.40.19
|| mañjayakṛdveśavārāmvutailaṃ sarpiḥ kṣaudraṃ kṣīrarūpaṃ snavet¦ |
mañjiṣṭhābhammātulaṅgopam vā visraṃ śītaṃ sarvagandhyañjanābha¦ |
1938 ed. 6.40.20
rājīmadvā candrikaiḥ santatam vā pūyadrakaś cāś ca
hanyādetad viparītaś ca yaḥ kṣīṇaṃ hanyur vahava pasargāḥ |
1938 ed. 6.40.21
asaṃvṛtagudaṃ kṣīṇaṃ durādhmātam upadrutaṃ |
gude pakve gatoṣmāṇamatīsārakiṇaṃ tyajet |
1938 ed. 6.40.24
āmapakvakramaṃ hitvā nātīsāre kriyā mataḥ |
ataḥ sarvātisāreṣu jñeyaṃ pakvāmalakṣaṇaiḥ |
1938 ed. 6.40.25
hitaṃ laṅghānamevādau rsarūpeṣu dehin⦠|
tatrāsacchardanad kāryaṃ pippalīlavaṇām ca nā |
1938 ed. 6.40.27ab
kāryaś cānaśanaṃ syānte dravaṃ laghu ca bhojana¦ |
1938 ed. 6.40.29
doṣastambhanam agre tu na kartavyam vijānatā |
tadau vadhyamāṇās tu vahuṃ kurvaty upadravān
1938 ed. 6.40.30.add
nāme saṅguruṇaṃ dadyād atisāra keṣañcanaḥ |
akāla sa hīto hi vikārāṃ kurute vanaṃ |
1938 ed. 6.40.30
daṇḍakālasakātmānaśophodarabhagandarāḥ |
kuṣṭhayāṃ maya plīhagulmāyākarādikān |
1938 ed. 6.40.33
stokastokaṃ vivaddham vā saśūlaṃ yotisāryate |
abhayāpippalīkalkaissukhoṣṇais tam virecayet |
1938 ed. 6.40.28cd
haridrādīm vacādim vātasmād ādau piven naraḥ |
1938 ed. 6.40.27cd
galayuṣayayavāgūbhiḥ pippalyādiś ca yo jayeta |
1938 ed. 6.40.35cd
devadāruvacāmustānāgarātiviṣābhayā ||
1938 ed. 6.40.36
abhayā dhānyakam mustām pippalī nāgarām vacā |
pipalī dhānyakaṃ mustaṃ vālakavilvam eva ca |
1938 ed. 6.40.37
mustaṃ parpakaṃ śuṇṭhī vacā sātiviṣābhayā |
vati viṣā hiṅgu vacā sauvarcalā bhayā |
1938 ed. 6.40.45
mahauṣadham ativiṣā mustā cetyāma pācanāḥ |
ete yogāsmasāratāḥ ślokārdhavihitās tu me |
1938 ed. 6.40.46
dhānyāmloṣṇāmbumadhyānāṃ pibeda anyatamena vā |
niṣkvāthāṃ vā pibed eṣāṃ sukhoṣṇāṃ sādhu yojit⦠|
1938 ed. 6.40.63
mustaṃ kuṭajavījāni bhūnim ca sadurālabha¦ |
1938 ed. 6.40.64
uśīraṃ candanaṃ lodhrāṃ nāgaraṃ nīlam utpala¦ |
1938 ed. 6.40.65
pāṭhā mustaṃ haridre dve pippalī kauṭajaṃ phala¦ |
phalaṃ tvacam vatsakasya śṛṅvare gho vacā |
1938 ed. 6.40.71A
catvāra ete yogās syuḥ pakvātīsāranāśanāme ||
uktāmayopayojyās te sakṣaudrās taṇḍulāṃbunā |
1938 ed. 6.40.39
mūrvā nirdahanī pāṭhā trikaṭu gajapippalī |
kaṭurāhiṇo rudradāru śatāhvā gaurasarṣapā |
1938 ed. 6.40.40
elā śārivakaṃ kuṣṭhaṃ haridre śukraja yavā |
meṣaśṛṇga tva kṛmighnaṃ vṛkṣakāṇi ca |
1938 ed. 6.40.41
vṛkṣādanī vīratarāṃ vṛhatyau dve sahe tathā ||
aralutvataindukī ca dāḍimantar va |
1938 ed. 6.40.41.add
sālasārādinirho lavaṇāni tathaiva ca |
yo gātayo syarāmaṇarśakarāḥ smṛtāḥ |
1938 ed. 6.40.42ab
pāṭhā tejavatī musto pippalīkauṭajaṃ phalaṃ ||
1938 ed. 6.40.46.add
surāpānyamla sīnāṃ pibed anyatareṇa tu |
niskvāthaṃ vāpi pibed eṣāṃ sukhoṣṇāṃ sādhu jojitāṃ |
1938 ed. 6.40.48cd
harītakīm ativiṣāṃ hiṅgu sauvarcālaṃ vac⦠|
1938 ed. 6.40.49
pibet sukhāṃvunā janturāmātīsārapīḍitaḥ |
paṭolaṃ dīpyakaṃ nimva vacāpippalināgarāṃ |
1938 ed. 6.40.50
viḍaṅganātha kuṣṭhaś ca pibed vāpi sukhāmvunā ||
śṛṅgaveraṃ guḍucīś ca pive uṣṇena cāṃbhasā |
1938 ed. 6.40.51.add
yogādārau teyo karāḥ smṛtāḥ |
1938 ed. 6.40.51
lavaṇānyatha pippalyo viḍaṅgāni harītakī ||
citrakaṃ śiṃśapā pāṭhā śārṃgeṣṭhā lavanāni ca |
1938 ed. 6.40.52
hiṅguvṛkṣakavījāni lavaṇāni ca bhāgaśaḥ |
paṭolaṃ || hanti daṃtyatha pippalyaḥ kalkāvakṣa samau smṛtau ||
1938 ed. 6.40.53
vacā kuṭakavījāni yor othaṃ pañcamo mataḥ |
ete sukhāmvu peyā yogāḥ pañcāmanā manāḥ |
1938 ed. 6.40.54.add
payasyāṃn kāṣmamustām cāviṃ matibhadrasāhvay⦠|
kṣīrāvagiṣṭaṃ pītvā hanyāmaṃ śūlam eva ca |
1938 ed. 6.40.54
nivṛtteṣvāsaśūleṣu yasyā na praguṇonilaḥ |
stokastokaṃ saśūlam vā rujāvānyātisāryate |
1938 ed. 6.40.55
sakṣāralavaṇaiyuktm mandāgni prapibed ghṛta¦ |
kṣāranāgaracāṅgerīkoladadhyamlasādhita¦ |
1938 ed. 6.40.56
sarpiracchaṃ pibed vāpi śūlātusāraśāntaye |
dadhnāmlaghṛtaṃ pakvaṃ savyoṣājāticitraka¦ |
1938 ed. 6.40.57
secavya pippalīmūlaṃ dāḍimair vā jagarditaḥ |
nikhile nopadiṣṭāyaṃ vidhirāmāyaśāntaye |
1938 ed. 6.40.58
tūkṣṇoṣṇa varjyametan tu vidadhyāt pittaje vidhi¦ |
yathoktam upavāsānte yavāgūś cāsyapraddate |
1938 ed. 6.40.59
valayor aṃ śumatyām ca śvadraṃṣṭāvṛhatīṣu ca |
śatāvaryāś ca saṃsiddhā suśītā madhusaṃyutāḥ |
1938 ed. 6.40.60
mudgādiṣu ca yuṣāṃ syurdravyairetiḥ susaṃskṛtāḥ |
mṛdubhir dīpanaistiktairdravyaisyādhyāmapācana¦ |
1938 ed. 6.40.68
yadā pakvopyatīsāra saraty evaṃ murhumurhuḥ |
grahaṇyā mārdavātajantos tatra sastambhano hitaḥ |
1938 ed. 6.40.69
samaṅgā dhātakīpuṣpaṃsamvaṣṭhālodhram eva ca |
śālmalīveṣṭakaṃ vāpi vidadhyādhyogam uttama¦ |
1938 ed. 6.40.69.add
samaṅgā dhātakīlodhravṛkṣadāḍimayosvacau |
1938 ed. 6.40.70
āmrāsthimadhyalodhrañ ca vilvamadhyapriyaṅgavaḥ |
madhukam meṣaśṛṅgāsya dīrghavṛntatvageva ca |
1938 ed. 6.40.71
catvāra ete yogā syuḥ pakvātīsāranāśanāḥ |
uktā mayopayojyāste kṣaurdrātāṇḍalāṃvunā |
1938 ed. 6.40.72
mustākaṣāyam ekaṃ vā peyam madhusamāyutaṃ |
lodhrāṃ vaṣṭhāpriyaṅggvādīṅ gaṇānevaṃ prayojayet ||
1938 ed. 6.40.73
padhmāṃ samāṅgāṃ madhukaṃ vilvajaṃvuśalāṭubhiḥ |
pibet taṇḍulatoyena sakṣaudramagadaṃ para¦ |
1938 ed. 6.40.74
kacchagamūlakalkaṃ vāpyudumvaraphalopama¦ |
payasyā candanaṃ padmaṃ śarkarā nāgakeśara¦ |
1938 ed. 6.40.75
pakvātīsāra yogoyaṃ japet pītaṃ saśoṇita¦ |
nirāmarūpaṃ śūlārttalaṅghanādhyais ca karṣita¦ |
1938 ed. 6.40.76ab
naraṃ rūkṣam evekṣāgniṃ sakṣāraṃ pācayed dhṛta¦ |
1938 ed. 6.40.79cd
payastailaś ca madhu ca kamvilvajaṃvu pivec chūlairūpadrutaḥ |
1938 ed. 6.40.80
sitājamodakaṭvāṅgamadhukairavacūrṇṇitaḥ |
avedanaṃ susaṃpakvaṃ dīptāgne racirotthita¦ ||
1938 ed. 6.40.81
nānāvarṇam atīsāraṃ puṭapākair upācareta |
tvakiṇḍadīrghavṛntasya kāśmarīcchadanāvṛtaṃ |
1938 ed. 6.40.82cd
mṛdāvaliptaṃ sukṛtam aṅgāreṣv avakulayeta |
1938 ed. 6.40.83
svinnam udhṛtya niṣpīḍya rasam ādāya tan tataḥ |
śītīkṛtvā madhuyutaṃ pāyayed udarāmaye |
1938 ed. 6.40.84
jīvantīmeṣaśṛṅgyādiṣvevaṃ vṛtteṣu kārayet |
tittiriṃ luñcitaṃ godhṛniḥkṛṣyāntran tu pūrayeta |
1938 ed. 6.40.85
nyagrodhādhitvacākalkaiḥ pūrvavaccāvakulayeta |
rasam ādāya tasyātha susvinnasya samākṣika¦ |
1938 ed. 6.40.86ab
śarkaropahitaṃ śītaṃ pāyayed udarāmaye |
1938 ed. 6.40.88cd
evaṃ praroha kurvītanya yopādhyair vicakṣaṇaḥ |
1938 ed. 6.40.89ab
puṭapākān yathāyogāṃ jāṅgalopahitāṃ śubh⦠|
1938 ed. 6.40.90
kauṭajaṃ phāṇitaś cāpi haṃntyatīsāramojasā |
amvaṣṭhādimadhuyutaṃ pi aralutvak priyaṅgu ca madhukadāḍimāṅkurāṃ |
āvāpya piṣṭhvā vipaced yavāgūn dadhnitām pibet |
1938 ed. 6.40.93ab
sarvātīsārān tāṃ hi hanti pakvānaśaṃśayaḥ |
1938 ed. 6.40.98cd
kṛtaṃ śālmalivṛnteṣu kaṣāyaṃ himasaṃjñita¦ |
1938 ed. 6.40.99
niśāparyuṣitam peyam sākṣikeśasamāyuta¦ |
vivadhavātaviṭ śūlaparītaḥ saṃpravāhikaḥ |
1938 ed. 6.40.100
saraktapittaś ca payaḥ pibet tṛṣṇā samānvitaḥ |
yathāmṛtan tathā kṣīramatīsāreṣu ta¦ |
1938 ed. 6.40.101
cirotthiteṣu tat peyamapāṃ bhārāna sādhita¦ |
doṣaśeṣaṃ haret taddhi tasmāt pathyatamaṃ smṛta¦ ||
1938 ed. 6.40.102ab
hitaṃ snehavireko vā vastayaḥ picchilāś ca ye |
1938 ed. 6.40.103
śakṛtā yas tu saṃsṛṣṭamatisāryeta śoṇita¦ |
prāk paś cād vā purīṣasya sarukṣaḥ parikīrttikaṃ |
1938 ed. 6.40.104
kṣīraśuklāśritaṃ sarpiḥ pibet sakṣaudraśarkara¦ |
dārvītvakpippalīśuṇṭhīlākṣāśakuryarvaighṛta¦ |
1938 ed. 6.40.105
saṃyuktam bhadrarohiṇyā pakvam peyāvimiśrita¦ |
tridoṣamapyatīsāraṃ pītaṃ hanti sudāraṇa¦ |
1938 ed. 6.40.106
gaurave vamanam pathyaṃ yasya syāt pravalaḥ kaphaḥ |
jvare dāghathaviḍvandha mārūtādraktapittavat |
1938 ed. 6.40.107cd
kāryam āsthāpanaṃ kṣipraṃ sadā cāpy ānuvāmana¦ |
1938 ed. 6.40.109
gudapākas tu pittena yasya syādahitāśinaḥ |
tasya pittaharāḥ sekāstatsiddhāś cānuvāsanāḥ |
1938 ed. 6.40.110
dadhimaṇḍasurāvilvasiddhaṃ tailaṃ samārute |
bhojane ca hitaṃ kṣīraṃ kacchurāmūlasādhira¦ |
1938 ed. 6.40.111cd
rujayāś cāpy aśāmyāṃ tvāpicchāvastidhīyate |
1938 ed. 6.40.112
prāyena gudadaurvalyaṃ dīrghakālātisāriṇ⦠|
bhavet tasyādhitaṃ teṣāṅ gude tailāvacāraṇa¦ |
1938 ed. 6.40.113
kapitthaśālmalīphañjīvaṭākārpāsidāḍimā |
yūthikā kacchurā śelū saṇāmūrvā ca dādhikāḥ |
1938 ed. 6.40.117cd
yo raktaṃ śakṛtaḥ pūrvāṃ paś cādvā pratisāryate ||
1938 ed. 6.40.118
sa pallavairvaṭādīnāṃ sasarpis sādhitam payaḥ pibet saśarkarākṣaudramathavāpyabhimathya tat |
1938 ed. 6.40.119ab
navanītam ato lihyāt cakraṃ yena piven naraḥ |
1938 ed. 6.40.115cd
tilakalko hitaś cāpi modgau mudgarasas tathā ||
1938 ed. 6.40.119cd
piyālaśallakījamvuśālmalītiniśatvacaḥ |
1938 ed. 6.40.120
kṣīre śamṛditā pītās sakṣaurdrā raktanāśanāḥ |
madhukaṃ śarkarālodhraṃ payasyām atha śāriv⦠|
1938 ed. 6.40.122
pibet padmāś ca dugdhenac chāronāsṛk praśāntaye ||
śarkarotpalalodhrāni samaṅgā madhukan tilāḥ |
1938 ed. 6.40.123ab
tilāḥ kṛṣṇās samapraṣṭyāhvā samaṅgā cotpalāni ca |
1938 ed. 6.40.121cd
maṃjiṣṭhāśarkarā lodhraṃ padmakaṃ kumudotpalaiḥ |
1938 ed. 6.40.122.add
pibed padmāś ca dugdhenac chāgenāsṛkpraśāntaye |
1938 ed. 6.40.123cd
lodhran tilātamo ca rasān tathaiva madhukāryaṇaiḥ |
1938 ed. 6.40.124
kacchurā tilakalkaś ca yogām catvāra eva ca |
ājena payasā peyā sarakto madhusaṃyutā |
1938 ed. 6.40.126
vasavānāṃ ghṛtalājacūrṇasitāmadhu |
saśūlaraktapittaṃ tu līḍhaṃ hantyudarāmaya¦ ||
1938 ed. 6.40.125
drave sarakto sarati vālavilvaṃ saphāṇitaṃ |
sakṣaudratailaṃ prāgeva lihyādāśu muditaṃ kara¦ |
1938 ed. 6.40.130
dīptāgnimcāṣyatīsāre vardhamāna valāmvite |
kṛṣṇāviḍāṅgatṛphalākaṣāyeṇa virecayeta |
1938 ed. 6.40.131
atha vairaṇḍasiddhena payasā kevalena vā |
yavāgūm cāsya vitared vātaghnair dīpanaiḥ kṛtāṃ |
1938 ed. 6.40.132
dīptāgnirḥ purīṣā yaḥ sūvecchanasavedana¦ |
pibet phāṇitaṃ śuṇṭhīdadhitailaṃ ghṛtapayaḥ |
1938 ed. 6.40.133
svinnām vā guḍatailanabhakṣayed vadarāṇi vā |
sasvinnāṃ piṣṭavadvāpi samā vilvaśalādubhiḥ |
1938 ed. 6.40.134
dadhnopayujya kulmāṣām śvetām anupibet sur⦠|
śaśamāṃsaṃ sarudhiradhira¦ samāṃśaṃ saghṛtaṃ dadhi |
1938 ed. 6.40.135
vipācya śodako vec ca mṛdvannaṃ śakṛtaḥ kṣaye ||
saṃskṛto yamake māṣāyavakolaḥ rasaḥ śubhaḥ |
1938 ed. 6.40.136
bhojanārthe pradātavyo dadhiḍādāmasārivaḥ |
guḍāvilvaśalādūni dāḍimaś cāpi peśima¦ |
1938 ed. 6.40.137ab
vaṣka saraś ca yamake bhṛṣṭo varcaḥ kṣaye hitaḥ |
1938 ed. 6.40.138
vāyuḥ pravṛddho nicitaṃ valāsaṃ nudatyadhastādahitāśanasya |
pravāhamāṇasya muhurmālāktam pravāhikām tām pravadanti tajjñāḥ |
1938 ed. 6.40.139ab
pravāhikā vātakṛtās saśūlāḥ pittāt sadāhā sakaphā kaphāc ca |
1938 ed. 6.40.127
vilvamadhyo samadhukaṃ śarkarācūrṇṇasaṃyuta¦ |
taṇḍulāmbuyuto yogaspittaṃ raktotthitāṃ jayet |
1938 ed. 6.40.128
yogān varāṃ grāhikam cāyin kuryāt kṣaudraśarkarāṃ |
nyagrādhādiṣu kurv-ita puṭapākānyaṇaritāṃ ||
1938 ed. 6.40.130.add
dīptāśauvāṣpatīsāra vivardhati valāgnite |
triphalāviṣaṅgakṛṣṇākaṣāyeṇa virecayeta |
1938 ed. 6.40.139cd
saśoṇitā śoṇitasambhavā yā rūkṣaprabhavā matā tu |
1938 ed. 6.40.140
tāsām atīsāravadādiśec ca liṅgaṃ krame ś cā samudbhavānāṃ ||
na siddhmāṃ yānti vilaṃghna nādhyaur yogair udīrṇā yadi pācanair yā |
1938 ed. 6.40.141
tāḥ kṣīrasamevāśu śṛtaṃ nihanti tailan tilāḥ picchilavastastayam ca |
1938 ed. 6.40.143-144
kṣīreṇa cāsthāpanam agryam ukta dvipañcamūlīkvathitena śūle ||
pravāhikāyāś ca samākṣikena tailena yuṃjyād anuvāsanañ ca |
vātaghnavargamadhureṣu caiva tailaś ca siddhaṃ hitamannapāne |
1938 ed. 6.40.145
lodhraṃ viḍaṃ vilvaśalāṭu caiva lihyac ca taina kaṭutrikāḍhyaṃ |
dadhnā sasāreṇa sasāreṇa samākṣikeṇa bhuñjīta niś cārakapīḍitas tu |
1938 ed. 6.40.146
sutaptakupyan kvathitena vāpi kṣīreṇa śītena madhuplutenaṃ |
kṣīrāplutau vyoṣavidārigandhāsiddhena dugdhena hitāya bhojyaḥ |
1938 ed. 6.40.147
vātaghnasaṅgrāhikadīpanīyaiḥ kṛtān ṣaḍām cāpy upayojayīt |
khādec ca matyāṃsa rasas tu yāc ca vātaghnasiddhāṃ saghṛtaṃ | satailāṃ |
1938 ed. 6.40.148
eṇāvyajanāś ca vaṭapravālaiḥ siddhāni sārdham piśitāni khādeta |
medhyaṃ susiddhaṃ tvatha vāpi raktaṃ vas tasya dadhnā ghṛtatailayuktaḥ |
1938 ed. 6.40.149
khādeta pradehaiḥ śikhilāvarjarvā yūṣaiś ca mukhyair dadhibhiś ca bhuṃjeta |
māṣāṃ suddhiṃ ghṛtamaṇḍayuktāṃ khādec ca dadhnā maricopadaṃśāṃ |
1938 ed. 6.40.150.add1
viḍaṃ duḍaṃ vilvasalāṭu caiva lihyāc ca taila na kaṭutrikādya |
rājasenātka dāḍimānāṃ raseṣu siddhāṃrūghṛtās sa tailāḥ |
1938 ed. 6.40.151.add2
pravāham ānāya hitā yavāgūrāpnuyānaṃ payasā hitam vā |
ruphātimūtrakṛcchakṣīreṇa sakṣaudraghṛtotpalan |
1938 ed. 6.40.152.add3
syaṣṭinocchāpyatatonuvāsyatailena kākoligaṇaśritena |
1938 ed. 6.40.152ab
rātrāvahani vā nityaṃ rujārto yo bhaven nara¦ |
1938 ed. 6.40.152.add4
tailaṃ sāvāhāryeṣumekeṅganuvāsana |
1938 ed. 6.40.152cd
yathā yathā tailaṃ syāt tatrahā śāmyati mārutaḥ |
1938 ed. 6.40.153ab
praśānte mārute cāsya śānti yāti pravāhikā |
1938 ed. 6.40.154
pāṭhājamodaukuṭajasya vījaṃ śuṇṭhī samā māgadhikāś ca piṣṭāḥ |
sukhāmvupītāḥ śamayanti rogaṃ meṣāṇḍasiddham payaso hitam vā |
1938 ed. 6.40.155.add
pittān śikāyāṃ madhukaṃ sitāś ca mayiś ca va karasaṃyutaś ca |
1938 ed. 6.40.155
līḍhvātha sakṣaudrasamam pibed vā jamvurādāmalakāc ca kalka¦ |
1938 ed. 6.40.156A
sitādavikṣaudrayutan tathauva vilvan na tadāka dāḍimaś ca |
1938 ed. 6.40.157A
nilāṃ sayaṣṭīmadhukaṃ sītāś ca kṣaudrā taṇḍulapācanena |
1938 ed. 6.40.158A
sarpirvi vaṃdhe bhṛśe dāha mūvipācyadugdhaṃ na lavate sābhyāṃ |
1938 ed. 6.40.159.add
mūlaiḥ payasotpala yaṣṭikāmīvidāryakāśrmarya valāsamataiḥ |
1938 ed. 6.40.160.add
deyā ghṛtakṣaudrayutonuvāsaghṛtena cānte madhukaśritena |
1938 ed. 6.40.161A
pittānmikārasaḥ sapayātha vimiśritas tu |
1938 ed. 6.40.162.add
padmāṃ samadmvuja dhātakībhiḥ kalkī kṛtābhir madhusaṃyutābhiḥ |
1938 ed. 6.40.163A
śāmyan tathaivaṃ na tasya samaṅgā padmā payaḥ pādapayota kīrtiḥ |
1938 ed. 6.40.164.add
pakvāpayovilvakapītanāmbhamo yā sarpimayunāru |
1938 ed. 6.40.165.add
etatc chite naiva ghṛtena samyaśaye caivam upaiti śānhi¦ |
1938 ed. 6.40.156cd
laghūni pathyānyatha dīpanāni snigdhāni bhojyānyudarāmayueṣu ||
1938 ed. 6.40.157
hitāya nityaṃ vitaredvibhokṣaṃ yogāṃs ca tāṃ stāṃ bhiṣapramattaḥ |
1938 ed. 6.40.158
tṛṣṇāpanayanī ladhvī dīpanī vastiśodhanī |
jvare caivātisāre ca yaccādvisratraṃ samyagvāyum ca cchati |
1938 ed. 6.40.169A
vāgūsarvadā hitā |
1938 ed. 6.40.158cd
rau kṣānpravṛttatīsārakriyāsnigdhā vidhīyate |
1938 ed. 6.40.159cd
raukṣān grahanimitte ca śokaje śoka nāśanī |
1938 ed. 6.40.160ab
viṣārśaḥ krimisaṃbhūte hitā cobhayaśarmadā |
1938 ed. 6.40.161
samavāye tu doṣāṇāṃ pūrvvam pittam upācaret |
jvare caivātisāre ca sarvvatrānyatra māruta¦ |
1938 ed. 6.40.172A
yasyoccārād vinā mūtraṃ samyag vāyuś ca gacchati |
dīptāgner laghukoṣṭhasyasthitas tasyodaro mayaḥ |
1938 ed. 6.40.167
atisāre nivṛtte pi mandāgner ahitāśinaḥ |
bhūyaḥ saṃdūṣito vanhir grahaṇīmayi dūṣayet |
1938 ed. 6.40.168
tasmāt kāryaḥ parīhārasmātīsāre viriktavat | yāvan na prakṛtisthassyoddoṣataḥ prāṇatas tathā ||
1938 ed. 6.40.169
ṣaṣṭhī kalā pittadharā yā pūrvam parikīrttitā |
pakkvāmāśayamadhyasthā grahaṇī sā prakīrttitā |
1938 ed. 6.40.170
grahaṇyā valam agnir hi sa cāpi grahaṇī śritaḥ |
tasmāt sadūṣite vanhau grahaṇī sampraduṣyati |
1938 ed. 6.40.171
ekaikaśas sarvam ca caithair atyartham ucchritaiḥ |
sā duṣṭā vahuśo bhuktāmāmam eva vimuñcati |
1938 ed. 6.40.172
pakvam vā sarūjapūtirmurhurvaddhaṃ murhurdrava¦ |
grahaṇīrogamāhustaṃ māyurvedaviśāradāḥ |
1938 ed. 6.40.173
tasyotpattau sadāhonna sadānālasya tṛṭklamāḥ |
valakṣayor uciḥ kāsaḥ karṇnakṣveḍo tu kūjanaṃ |
1938 ed. 6.40.174
athā jāte bhavej jantoḥ ḥ |
nichardijvarārocakadāhavān |
1938 ed. 6.40.175
udgirec chuktatiktāmlatasya dhūmāmagandhimāṃ |
prasekamukhavairasyatamakārucipīḍitāḥ |
1938 ed. 6.40.176
vātācchūlādhikaiḥ pāyuhṛtpārśodaramastakaiḥ |
pittāt sadāhair gurubhiḥ kaphā tribhyas trilakṣaṇaiḥ |

[Adhyāya 41: draft edition based on MS K and the portion missing in K is based on H]

1938 ed. 6.41.1
athātaḥ śoṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1938 ed. 6.41.3
anekadoṣānugato vahurogāgamaḥ |
durvijñeyo durnivāraḥ śoṣo vyādhir mahāvalaḥ ||
1938 ed. 6.41.4
saṃśoṣaṇādrasādīnāṃ śoṣa ity abhidhīyate |
kriyākṣayakaratvāc ca kṣaya ity ucyate punaḥ |
1938 ed. 6.41.5
rājñas caṃdramaso yasmād abhūdeṣa kilāmayaḥ |
tasmāt ta rājayakṣmeti kecid āhuḥ punar janāḥ |
1938 ed. 6.41.6
sa vyastair jayate doṣair iti kecid vadanti hi ||
ekādaśānām ekasmiṃ sāṃnidhyāt tantrayuktiḥ |
1938 ed. 6.41.7
kriyāṇāś cāvibhāgena prāgevotpādanena ca |
eka eva mataḥ śoṣa sannipātātmako hyataḥ |
1938 ed. 6.41.8
udre kāntasya liṅgāni doṣāṇāṃ tu bhavanti ha |
kṣayād vegapratīghātādāghātādviṣamāśanāt |
1938 ed. 6.41.9
jayate kupitair doṣair vyāptadehasya dehinaḥ |
kaphapradhānair doṣais tu ruddheṣu rasavartmasu |
1938 ed. 6.41.10
ativyavāyino vāpi kṣīṇaretasyanāntaraṃ ||
kṣīyante dhātavassarve tataḥ śuṣyati mānavaḥ |
1938 ed. 6.41.12
svarabhedonilācchūlasaṃkāca svāṃsapārśva yāḥ |
jvarāṃ dāhotisāraś ca pittādraktasya cāgāmaḥ |
1938 ed. 6.41.13
śirasaḥ paripūrṇatvaṃmabhaktacchanda eva ca |
kāsaḥ kaṇṭhasya codhvaṃso vijñeyaḥ kaphakopataḥ |
1938 ed. 6.41.14ab
ekādasabhiḥ ṣaḍbhir vā pañcabhir vā samanvitaḥ |
1938 ed. 6.41.15cd
jahyāc choṣārditajantumicchaṃ suvipulaṃ yaśaḥ |
1938 ed. 6.41.16
vyavāyaśokasthāviryā vyāyāmādhvapraśāṣiṇāṃ |
kṣarati yadvāguṃśoṣāṇāṃ lakṣaṇaṃ śṛṇu ||
1938 ed. 6.41.17
vyavāyaśoṣīśukrasya kṣayaliṅgairūpadrutaḥ
pāṇḍudeho yathāpūrvaṃ kṣīyante cāsya dhātavaḥ |
1938 ed. 6.41.18ab
pradhānaśīlaḥ śratāṃgaḥ śokaśoṣyati tādṛśaḥ |
1938 ed. 6.41.19
jarāśoṣī kṛśo mando hatavuddhivalendriyaḥ |
kampanorūcimaṃbhinnakāṃsapātrasamasvaraḥ |
1938 ed. 6.41.20cd
saprasrutāsyanāsākṣi suptarūkṣamalacchaviḥ |
1938 ed. 6.41.21
adhvapraśoṣī śrastāṃgaṃ sambhṛṣṭaparuṣacchaviḥ
prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomagalānanaḥ |
1938 ed. 6.41.20ab
ṣṭhīvati śleṣmaṇā hīna gaurvārūcipīḍitaḥ |
1938 ed. 6.41.22
vyāyāmaśoṣīsbhūyiṣṭhametireva samanvitaḥ |
liṅgarurakṣatakṛtaḥ saṃyuktaś ca kṣatādvinā |
1938 ed. 6.41.23
raktakṣayādvedanābhis tathaivāhārayantraṇāt |
vraṇitasya bhavec choṣo doṣaḥ sāmaśmaḥ |
1938 ed. 6.41.24
vyāyāmabhāṣyādhyayaneraibhighātātimaithunaiḥ |
karmaṇā vāpyurasyena vakṣyo yasya vidāritaṃ |
1938 ed. 6.41.ef
tasyoparikṣate raktuyaśleṣmā ca gacchati |
1938 ed. 6.41.25
kāśaṃprarcchardayec cāpi pītaraktāsitārūṇaṃ |
santaptavakṣaśotyarthaṃ dūyamānena tā |
1938 ed. 6.41.26
vadano bhinnavarṇasvaro naraḥ |
keṣāñcidevaśoṣohi kāraṇaibhedam āgataḥ |
1938 ed. 6.41.27
na tatra doṣaliṅgānāsamastānāṃ nipātanaṃ |
kṣayā eva hi vijñeyā pratyekadhātusañjñitāḥ |
1938 ed. 6.41.28
cikitsitan tu teṣāṃ hi prāguktaṃ dhātusaṃkṣaye ||
śvāsāṃgasādakaphasaṃśrayatāluśoṣācchardyagnisādaparipīnasapāṇḍunidrāḥ |
śoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jaṃtuḥ śuklakṣaṇo bhavati māṃsaparo riraṃsuḥ |
1938 ed. 6.41.30
svapneṣu kākaśukaśalyakanīlakaṇṭhāgṛdhrān tathaiva ca kapīṃ kṛkalāsakāṃś ca |
paśyet sarāṃsi sa nadīm vimalāṃls ca vāpīṃ śuṣkāṃmstarūnaruṇadhūmavārditāś ca ||
1938 ed. 6.41.31
mahāsanaṃ kṣīyamāṇāṃ soṣotisārapīḍitaṃ |
śūnamūskodaraś cāpi yakṣmiṇam parivarjayet |
1938 ed. 6.41.32
upācared ātmavantaṃ dīptāgnim akṛśan nara¦ |
sthirādivargasiddhena ghṛtenā jāvikena vā |
1938 ed. 6.41.33
snigdhasya mṛdu kartavyamūrdhvaś cādhaś ca śodhanaṃ |
āsthāpanan tataḥ paścāc chirasa virecana¦ |
1938 ed. 6.41.34ab
rasair bhuñjīta śuddhaś ca yavagodhūmaśālayaḥ |
1938 ed. 6.41.35
vyavāyaśoṣiṇaṃ prāyo bhajante vātajā gadāḥ |
vṛṃhanīlo hitas tasya hitasnigdhānilāpahaḥ |
1938 ed. 6.41.36
gṛdhrātulūkāṃ sakunāmtathāgaṇdapadāṃ vyālavileśayāś ca |
dadyāt prakārai dvividhair vidhijñaḥ |sarsatṛvāṃ śarṣapatailabhṛṣṭāṃ |
1938 ed. 6.41.37
deyāni māṃsāni vajāṅgalāni mudgāḍhakīyūṣarāś ca pathyāḥ |
kharoṣṭranāgāś ca tarāśi caiva khādet mubhṛṣṭhāni sukalpitāni |
1938 ed. 6.41.38
māṃsopadaṃśāñś ca pivedariṣṭān mādhvīkasevī ca bhavet manuṣyaḥ |
arkkāmṛtākṣārajaloṣitebhyaḥ kṛtvā yavebhyo vividhāñś ca bhakṣyān ||
1938 ed. 6.41.39
khādet pivet cāpi ajāvikaṃ vā kṛśo yavāgvā saha bhaktakāle |
vyoṣaṃ ghṛtakṣaudrayutañca lihyācca vyāviḍaṅgopahitaṃ kṣayārttaḥ ||
1938 ed. 6.41.40
māṃsādamāṃseṣu ghṛtañ ca siddhaṃ śoṣāpahaṃ kṣaudrayutaṃ vadanti |
drākṣāsitāmāgadhikāś ca lehāḥ sakṣaudratailaṃ kṣayakāsahantā ||
1938 ed. 6.41.41
ghṛtena cājena samākṣikena turaṅgagandhātilamāṣacūrṇṇaṃ |
sitāśvagandhāmagadhodbhavānāṃ cūrṇaghṛtakṣaudrayutaṃ ca lihyā ||
1938 ed. 6.41.42
kṣīraṃ pived vāpyatha vājigandhāvipakvam evaṃ labhateṅgamuṣṭhiṃ |
tad utthitaṃ kṣīraghṛtaṃ sitāḍhyaṃ prātaḥ pived vāpi payonupānam ||
1938 ed. 6.41.43
sevate cājena samākṣikeṇa turaṅgagandhātilamāṣacūrṇaṃ |
utsādane cāpi turaṃgagandhā yojyā yavāś caiva punarnavo ca ||
kṛtsne vṛṣe tatkusumaiś ca siddhaṃ sarppiḥ pivetkṣaudrahitaṃ hitāśī |
1938 ed. 6.41.44 yakṣmāṇametat pravalañ ca kāsaṃ śvāsan nihanyād api pāṇḍutāñ ca ||
śakṛcdrasāś cāśvagavājamāvyāḥ kvāthā mitāś caiva tatthaiva bhāgaiḥ |
1938 ed. 6.41.45 mūrvvāharidrākhadiradrumāṇāṃ kṣīrasya bhāgas tv aparo ghṛtasya ||
bhāgān navaitā vipaced vidijño datvā trivargammadhurañ ca kṛtsnaṃ |
1938 ed. 6.41.46 kaṭutrikañ caiva sabhadradārūghṛtotamaṃ yakṣmaniv-araṇīyaṃ ||
dve pañcamūle varuṇaḥ karañja bhallātakāvilvapunarnavo ca ||
1938 ed. 6.41.47 yavān kulactthāñś ca varāṇi caiva sa cittakañ cāpi mahīkadamvaṃ ||
kṛtvā kaṣāyam vipacedhi tasya ṣaḍbhirhi pātre ghṛtapātram ekaṃ |
1938 ed. 6.41.48
mahāvṛkṣapayobhayāñca vyāṃśukā.lavaṇottamañ ca ||
tad dhi śoṣaṃ jaṭharāṇi caiva hanyāt pramehāṃś ca sahānilena |
1938 ed. 6.41.55
plīhodaroktaṃ tu hitaśca sarpistrīṇyeva cānyāni hitāni cātra |
upadrakāsvaravaikṛtādīñjayedavekṣaśikhilena śāṃtaṃ |
1938 ed. 6.41.50
elājamodāmalekābhayoś ca gāyatrinimvāsanasālasārā ||
viḍaṅgabhallātakacitrakāś ca kaṭutrikaś cāpi surāṣṭrajāś ca |
1938 ed. 6.41.51
pakvā jale tena pacet sarpis tasmiṃ susiddhe tv avatārite ca |
triṃśatpalānyatra sitopalāyā dadyān tugākṣīripalāni ṣaṭvā ||
1938 ed. 6.41.52
prasthe ghr̥tasya dviguṇaś ca dadyāt kṣaudraṃ tato manthahṛtaṃ vidadyāt |
palaṃ palaṃ prātarato lihec ca līhvā pibet kṣīramatandritas tu |
1938 ed. 6.41.53
etad dhi medhyam paramam pavitraṃ cakṣusyamāyutaman tathaiva |
yakṣāṇamāśu vyavahanti caiva pāṇḍvāmayaś cāpi bhagandaraś ca |
1938 ed. 6.41.54cd
na cātra kiñcitparivarjanīyaṃ rasāyanaṃ caitad upāsyamāṇaṃ |
1938 ed. 6.41.58
striyo ratikrodhamasūyanoś ca tyajed udārāṃ viṣayaṃ bhajet |
dvijāgurūṃ tāns tridaśāṃś ca pūjed vācaś ca puṇyāḥ śṛṇuyād dvijebhya iti ||
kāya ci 38 ||

[Adhyāya 42: draft edition based on MS K]

1938 ed. 6.42.1
athāto gulmarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1938 ed. 6.42.3
yathoktaiḥ kopanaidoṣaḥ kupitāḥ koṣṭhamāgatāḥ |
janayanti nṛṇāṅgulmaṃ sa pañcavidha ucyate |
1938 ed. 6.42.4
hṛnnāsyor antare granthiḥ sāñcārī yadu vācalaḥ |
vṛttaś ca cayaḥ sañcaya vāṃ sa gulma iti sañjitaḥ ||
1938 ed. 6.42.5cd
gupitānilamūlatvād guḍhagulmodayād api ||
1938 ed. 6.42.6
gulmavaddhā viśālatvād gulma ity abhidhīyate ||
sa yasmād ātmani cayaṃ gacchaty apsv avuddhudaḥ ||
1938 ed. 6.42.7
antaś carati yasmāc ca pākam upayāty ataḥ |
sa vyastair jāyate doṣaiḥ samastair api cocchritaiḥ |
1938 ed. 6.42.8
puruṣāṇān tathā strīṇāṃ jñeyo raktena cāparaḥ |
kṛcchraviṇmūtravātatvamānā hotranikūjanaṃ /
1938 ed. 6.42.9cd
dvesonne ca vāyurūrdhvaś ca pūrvarūpeṣu gulmināṃ |
1938 ed. 6.42.10
hṛtkukṣiśulaṃ mukhakaṇṭhaśoṣo vāyorniroṇāviṣamāgnitā ca |
te te vikārāḥ pavanātmikāś ca bhavanti gulme nilasaṃbhave tu |
1938 ed. 6.42.11
svedajvarāhāravidāhadāhāstṛṣṇāṅgarāgaḥ kaṭuvakratā ca |
pittasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti pittaprabhave tu gulme ||
1938 ed. 6.42.12
anne na lipsā gurūgātratā ca chardipraseko madhurāsya tā ca |
kaphasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti gulme kaphasambhave ca |
1938 ed. 6.42.13
sarvātmākaḥ sarvarūjopapannas taś cāpya sadhyam pravadanti tajjñāḥ |
navaprasutātāhitabhojanā yā yā cāmagarbham visṛjodṛtai vā ||
1938 ed. 6.42.14
vāyur hitasyo vigṛhya raktāṃ karoti gulmaṃ sarūjāṃ sadāhaṃ |
pittasya liṅgena samānaliṅgaṃ viśeṣaṇaṃ cāpyaparan nivodhaḥ |
1938 ed. 6.42.15
na spandate nodarameti vṛddhim bhavanti liṅgāni ca garbhinīnāṃ |
taṃ raktagulmaṃ pravadanti tajjñāḥ sa cāpya sādhyā tu cpitānilatvāt |
1938 ed. 6.42.16
vātagulmārdditaṃ snigdhaṃ yuktaṃ snehavirecanaiḥ |
upācared yathākālaṃ nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ ||
jīrṇāsane kupyati vātagulme vidāhakāletveśanasya pittāt ||
gulmaḥ kaphāt mūrchati rukamātre sarvāsu valāsu ca sannipāte |
strīṇā tu yaḥ śoṇitakoṣagulmaḥ sa yoniśūlaṃ tu mūlaṃ karoti ||
yonyāḥ parisrāvam aniṣtagandham viśeṣaliṅgāni bhavanti caiṣāṃ ||
1938 ed. 6.42.17
pittagulmārdditaṃ pītaṃ kākolyādikṛtaṃ ghṛtaṃ ||
viriktam madhuraiyohair nnirūhaiḥ samupācaret ||
1938 ed. 6.42.18
śleṣmagulmārdditaṃ snigdhaṃ pippalyādighṛtaṃ na tu |
tīkṣair vviriktan tadrūpair nnirūhaiḥ samupācaret ||
1938 ed. 6.42.19
sannipātotthite gulme tridoṣaghno vidhirhitaḥ |
pittavadraktagulminyā nāryāḥ kāryaḥ kriyāvidhiḥ ||
1938 ed. 6.42.20
viśeṣam aparaṃ cāyiḥ śṛṇu raktaprabhedanaṃ |
palāśakṣāratoyena siddhaṃ sarpiḥ prayojayet |
1938 ed. 6.42.21cd
uṣṇair vā bhedayet bhinne vidhir ā mṛgdaro hitaḥ |
1938 ed. 6.42.22
ānūpaudaka majjāno vasātailaghṛtāni ca |
vipaced ekataḥ śastaṃ vātagulme 'nuvāsanaṃ |
1938 ed. 6.42.23
jāṅgalaikaśaphānāṃñ ca vasāsarpiś ca pittajā |
tailaṃ jāṅgalamajjānam evaṃ gulmaikaphotthite ||
1938 ed. 6.42.24
dhātrīphalānāsvarase ṣaḍaṅge vipaced dhṛtaṃ |
śarkarāsaindhavopetaṃ tadhitaṃ vātagulmināṃ ||
1938 ed. 6.42.34
kulatthamūlakakvāthadadhikāñjikasarpiṣāṃ |
pañcāḍhakāni vipaced āvāpya dvipalānya |
1938 ed. 6.42.35
saurvarcalaṃ vitaṃ hiṃgudevadātha saindhavaṃ |
vātagulmāpahaṃ sarpir etad dīpanam eva ca ||
1938 ed. 6.42.37cd
āgagvadhādau vipaceddīpanīyayutaṃ ghṛtaṃ |
1938 ed. 6.42.38
kṣāravarge paced cānya¦ pacen mūtragaṇeparaṃ |
ghnanti gulmaṃ kaphodbhūtaṃ ghṛtāny etāny asaṃśayaṃ |
1938 ed. 6.42.36
tṛṇamūlīkaṣāye tu jīvanīyaiḥ paced ghṛtaṃ |
nyagrodhādikaṣāyeṇa ghṛtaṃ vāpyapalādike |
1938 ed. 6.42.37ab
raktapittotthitaṃ hanti ghṛtāny etāny asaṃśayaṃ |
1938 ed. 6.42.39
yathā doṣāc chrāyañ cāpi cikitset sānnipātikaṃ |
cūrṇaṃ higvādikañ cāpi ghṛtam vā plīhanāśanaṃ |
1938 ed. 6.42.40ab
pibed gulmāpahaṃ kāle sarpiś tailvakam eva vā ||
1938 ed. 6.42.40.add1
pāṭhā sa ca vyāvṛhatīdvayañ ca ramūlena samāni ś ca |
saṃcchindyasaṃcūrdhyātha dhārayitvā jālādakaṃ taiḥ saha pācanīyaṃ |
1938 ed. 6.42.40.add2
athāvatāvāvaśeṣa matrākṣamātraṃ tṛvṛtaṃ viya |
sa nāgaraṃ gulmavadhāyayeṃ tad vātagulmeṣu virecanaṃ syāt |
1938 ed. 6.42.40.add3
dantīvacāhiṃgvajamodapāṇa kṣāraṃ yavānāṃ lavaṇatrikaś ca |
sacitrakaṃ kṣīrakaśṛdgaveraṃ syān mātulaṃ gamya bhavasya mūlaṃ |
1938 ed. 6.42.40.add4
eṣāṃ samānaṃ svaśayeṣimānāṃsukhāmvunā |
naro bhṛṣāmayodarapravṛdvo sadyorūjāṃ vātakṛtāṃ nihanti |
1938 ed. 6.42.40.add5
drākṣāpayasyā madhukañ ca mukhyaṃ sacandanaṃ padmakam utpalañ ca |
kṣaudrānvitanḍuladhāvanena pītvā nudet pittakṛtaṃ tu gulmaṃ |
1938 ed. 6.42.40.add6
bhāgīpoṭolaṃ madhukañ ca pāṭhāṃ rohilyatthailāsaha pippalībhiḥ |
etāni piṣṭhvā madhunā valiha pītaṃ samuti pittagulmaṃ |
1938 ed. 6.42.40.add7
harītakātyāmalakaṃ vitaṃgaṃ viśvāsadhaṃ ceti samāni kṛtvā |
kṣaudrānvitaṃ sa triphalā kaṣāyaṃ yaḥ śleṣmagulmaṃ prapivanti hanyāt ||
1938 ed. 6.42.40.add8
ca vyā ghṛtaṃ tatvṛtā tritīyaṃ tathā caturthī gajapippalīñ ca |
phalatrayāṇāṃ saha pippalībhiḥ pacet samustā salilāḍhakasthaṃ ||
1938 ed. 6.42.40.add9
mṛdvagnisiddhaṃ kṣatavāvaśeṣaṃ pūtaṃ pibed kṣaudrayūtaṃ hitāya |
tat śleṣmaṃ tv atha vātagulmaṃ nirvāpayet hy āgnim ivāmvuvegaḥ |
1938 ed. 6.42.40.add10
sadevakāṣṭhaṃ cirivilvajaṃ tvak sapippalī pippalimūlabhāgau |
pītvā nalakvāthayutaṃ tu vāri pramucyate śoṇitagulmamūlāt |
1938 ed. 6.42.40.add11
ghoṣañ cabhāīṃ ca gurūpragāḍhāṃ nārīṃ pibet māmṛditāṃ ghṛtena |
sukhāmvunā hanhy atha raktagulmaṃ naṣṭañ ca puṣpaṃ punar ādadhāti ||
1938 ed. 6.42.40.add12
samuṣkakañ cekṣarakaṃ svadaṃṣṭrāṃśokaṃ palāsaṃ tilanālam eva |
nīpakvadamvañ ca samātuluṃgaṃ pūtīkarañ ca sakapittha vilvaṃ |
1938 ed. 6.42.40.add13
valyantemām apy amṛtāṃ ca vallīṃ vṛkṣādanīṃ jātim athaiṃguñ ca |
etāḥ pratānā kvathayāśva pradāhayan kṣāram athādadīta |
1938 ed. 6.42.40.add14
pṛthak pṛthak kāḍhakamānayuktaṃ tat srutam ādadīta |
sukhāmvunāveśamani sannipāte kṛtoyavastrāṇi yataḥ kṣamāvān |
1938 ed. 6.42.40.add15
aṣṭāḍhakaṃ tanprasitaṃ vidadhyān mūlan tu māmvāpyatha citrakasya |
sukalpitāṃ tāṃ vipacedvidhikṣāḥ pūtavidadhyādathayādaleṣa |
1938 ed. 6.42.40.add16
palāri pūnas tathāsya kṛtvāni kvavathācitrakasya |
tad vārake cāpi jalasya siddhaṃ pādāvaśeṣādvaṣegālanīyaṃ |
1938 ed. 6.42.40.add17
tena prapiṣyetva palonmitānāmisaṃvariṣṭhaṃ gaṇamauṣadhānāṃ |
kaṭutrivargaṃ lavaṇāny athāṣṭau dve rohiṇīñ cāmlakavetamañ ca |
1938 ed. 6.42.40.add18
ñ ca bhāgīñ ca vayāñ ca pāṭhaṃ sajīvakaṃ mūlam athājamodāṃ |
hiṃgun tu māñ cātiviṣañ ca mustameñ ca gajapippalīñ ca |
1938 ed. 6.42.40.add19
ālogarbhamamatrapiṣṭhaṃ pūrvaśrūtaṃ kṣāram athopacet tu |
mṛdvagninā vākkvathitaṃ sanais tu modavilepāt pariśoṣitas tu |
1938 ed. 6.42.40.add20
kolapramāṇāṃ guṭikāṃ vidadhyād dvebhakṣayitvaiva matonnamadyāt |
tataḥ padānāṃ śām eva gatvā yat aprakāṃkṣaḥ punar eva |
1938 ed. 6.42.40.add21
dve bhakṣayitvauva matonnamadyādapūrvavadjātamahāprakāṃkṣaḥ |
sa eva guṭikāprayogādahah̤ sukhenaiva sahasrasāpi |
1938 ed. 6.42.40.add22
tisras tu gulmīguṭikāṃ prayuktvā mūlāt tataḥ pañca nihanti gulmān |
catvāram cārmāṃmi nihani pītāḥ ta thā vātakahādare ca |
1938 ed. 6.42.40.add23
yevā pare vāakaphapravṛttārānṛṇāṃ kukṣigatā vikārāḥ |
tāṃ hanti sarvāṃś ca yathaṃñ ca pītāḥ ghṛtena coktena jalena cāpi |
1938 ed. 6.42.40.add24
kāyagnisainyaṃ grahaṇīpradoṣamastavidām avāpya jīrṇaṃ |
nihanti sadyo jarayanti cānnaṃ pāsāṇacūrṇair api miśritaṃ yat ||
1938 ed. 6.42.40.add25
kuriṇī tripahlāmaricāni viḍaṃgaṃkaṃ |
pippalīcādamodañ ca kuṭājasya phalāni ca |
1938 ed. 6.42.40.add26
citrakaṃ kālikājājī ekaikaṃ palikaṃ mitaṃ |
aṣṭaupalāni trivṛtaḥ pañcāśaḥ syādguḍasya tu |
1938 ed. 6.42.40.add27
tailasya rasam āmalakasya tu |
trayaḥ prasṭhāc ca tat sarvāṃ śanaimṛdvagninā pacet |
1938 ed. 6.42.40.add28
ghanībhūtaṃ phalaiḥ kṛtvā samam āmalakasya tu |
agnipramāṇaṃ vijñāya bhakṣayet prātarutthitaḥ
1938 ed. 6.42.40.add29
pañcagulmāṃ pramehāṃñ ca pāṇḍurogaṃ sakāmalāṃ |
śoṣaṃ kuṣṭhodarāmīma samayec ca bhagandarāṃ |
1938 ed. 6.42.40.add30
yonidoṣaharo vṛṣyo medhā valavapuḥ karaḥ |
guḍakalyāṇasaṃkṣas tu mataś cāpi rasāyanaiḥ ||
1938 ed. 6.42.40cd
tile kṣurakapālāśa sārṣapaṃ yavanālajaṃ |
1938 ed. 6.42.41
bhasmāmūkajañ cāpi gojavikharahastināṃ |
mūtreṇa mahiṣīṇāñ ca palikaiś cāpi cūrṇṇitaiḥ |
1938 ed. 6.42.42
kuṣṭhasaindhavayaṣṭhīkanāgarakrimihantibhiḥ |
ajamodāc ca daśabhiḥ sāmudrāc ca palaiyutaṃ |
1938 ed. 6.42.43
ayas pātregnikalpena paktvā lehyam athoddharet |
tasya mātrāṃ pibed dadhnā surayāṣā pi vā |
1938 ed. 6.42.44
dhānyāmlenoṣṇatoyena kaulatthena rasena vā |
gulmaṃ vātavikārāś ca kṣāroyaṃ hanty asaṃśayaṃ ||
1938 ed. 6.42.45
svarjikākuṣṭahasahaiḥ kṣāraḥ ketakajo pi vā |
pītatailena śamayed dulmaṃ pavanasaṃbhavaṃ |
1938 ed. 6.42.46
pītaṃ sukhāṃvunāvāpi svarjikākuṣṭhasaindhavaṃ ||
vṛścīkamurūvūkaś ca varṣābhūvṛhatī dvayaṃ |
1938 ed. 6.42.47
citrakañ ca jaladroṇai pacet pādāvaśeṣitaṃ |
māgadhācikumbhe nidhāpayet |
1938 ed. 6.42.48
madhunaḥ prasthamāvāpya pathyācūrṇṇārdhasaṃyutaṃ |
viśoṣitaṃ daśāhan tu jīrṇṇabhakaḥ piven naraḥ |
1938 ed. 6.42.49
ariṣthoyaṃ jayedgulmavipākaṃ ca dustaraṃ ||
pāṭhānikumbharajanītrikaṭutriphal-agnikā |
1938 ed. 6.42.50ab
lavaṇaṃ vṛkṣakavījāni cūrṇṇagomūtrasādhitaṃ |
1938 ed. 6.42.51
ghanībhūtaṃ tu guṭikāṃ kṛtvā khāded abhuktavān |
gulmaplīhāgnisādāṃstāṃ nāśayeyur aśeṣataḥ ||
1938 ed. 6.42.53cd
sukhoṣṭhājāṃgalarasāḥ susnigdhā vyaktasaindhavāḥ |
1938 ed. 6.42.54cd
peyā vātaharaiḥ siddhāḥ kaulatthāḥ saṃskṛtāḥ rasāḥ ||
1938 ed. 6.42.55ab
khalāḥ sapañcamūlāś ca gulmino bhojane hitāḥ |
1938 ed. 6.42.56
kumbhīpiṇḍeṣṭakasvedāṃ kuryāc cavakuśo bhiṣak |
gulminaḥ sarva evoktā durvirecyatamā bhṛśāḥ |
1938 ed. 6.42.57
ataś cainaṃ tu susvinnāṃ sraṃsanenopapādayet |
vimlāpanaṃ bhedanāni tathaiva syañjanāni ca |
1938 ed. 6.42.58
upanāhāś ca kartavyāḥ sukhoṣṭhāḥ sālvalādayaḥ |
udaroktāni sarpīṣimūtravartiḥ kriyāstathā |
1938 ed. 6.42.59ab
lavaṇāni ca yojyāni yānyuktānyanilāc kurye |
1938 ed. 6.42.60cd
dantīdravantīmūleṣu tathā vātahareṣu ca |
1938 ed. 6.42.61ab
kārayedāsavāriṣṭhāślokasthāne yatheritāṃ |
1938 ed. 6.42.59cd
vātavarconirodhaiṣu sāmudrārdrakasarṣapaiḥ
1938 ed. 6.42.60ab
kṛtvā pāyau nidhātavyā varttayo maricottarāḥ |
1938 ed. 6.42.61cd
khāded vānyāṃkurāṃ bhṛṣtāṃ pūtīkanṛpavṛkṣayoḥ |
1938 ed. 6.42.62
ūrdhvavātantu manujaṃ gulminaṃ na nirūhaye ||
pibet trivṛnnāgaram vā saguḍā vā harītakīṃ |
1938 ed. 6.42.63
guggulaṃ vṛvṛtāṃ danīṃ dravantīṃ saindhavaṃ vacāṃ |
mūtramadyapayodrākṣārasair vīkṣya valāvalaṃ |
1938 ed. 6.42.64
evaṃ pīlūni piṣṭhāni pibet salavaṇāni ty ||
pippaipippalīmūlaṃ citrakājājisaindhavaiḥ |
1938 ed. 6.42.65
yuktā surā ghnanti gulmaṃ śīghrakāle prayojitā |
vaddhavinmārūto gulmī bhuñjīta paye yāvāṃ |
1938 ed. 6.42.66ab
kulmāṃṣāścā vahusnehāṃ bhakṣayellavaṇaittarāṃ |
1938 ed. 6.42.75cd
vallūram mūlakaṃ matsyāṃ śuṣkaśākāni vaidalaṃ |
1938 ed. 6.42.76ab
na khādedālukaṃ gulmī madhurāṇi phalāni ca |
1938 ed. 6.42.76.add1
laṅghanaṃ dīpanaṃ snigdhaṃ uṣṇaṃ vātānulomanaṃ |
vṛṃhaṇañ ca bhaved yas tu tadhitaṃ vātagulmināṃ |
1938 ed. 6.42.76.add2
sthānāvaseko raktasya vāhumadhye sirāṃvyadhan |
svedonulomanaṃ caiva tad hitaṃ vātagulmināṃ |
1938 ed. 6.42.76.add3
tṛṣṇā yābhiparīto yo ādhyātoraktapīḍitaḥ |
prāṇākṣiśotisārī ca yaśūlaiḥ pradīdyate |
1938 ed. 6.42.76.add4
varjanīyā bhaven hy ete virikkeyobhipūjyate iti ||
kāyaci || thva || 0 ||

[Adhyāya 43: draft edition based on MS K]

1938 ed. 6.43.1
athāto hṛdrogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1938 ed. 6.43.3
vegāghātoṣṇarūkṣān nairatimātropasevitaiḥ |
viruddhādhyaśanājīrṇair rasātmyaiś cāpi bhojanaiḥ |
1938 ed. 6.43.4
dūṣayitvā rasāṃ doṣā viguṇā hṛdaṃ yaṃ gatāḥ |
hṛdivādhāṃ prakuvyanti hṛdrogāṃ taṃ pracakṣate |
1938 ed. 6.43.6
āyamyate mā||||||
nirmathyate dīryate ca yodyatepi pāṭyatepi ca |
1938 ed. 6.43.7
tṛṣṇoṣṇādāhacoṣāsyuḥ paittike hṛdayaklamaḥ |
dhūmāyanaṃ ca mūrchā ca svedaḥ śoṣo mukhasya ca |
1938 ed. 6.43.8
gauravaṃ kaphasaṃsrāvorūcistastambhognimārdavaṃ |
mādhuryam api cā sasya valāsāpahate hṛdi ||
1938 ed. 6.43.9
utkleśaḥ ṣṭhīvanaṃ todaḥ śūlaṃ hṛllāsakovamī |
aruciḥ śyāvanetratvaṃ śoṣaś ca krimijo bhavet |
1938 ed. 6.43.10
bhramaklamau modaśoṣau jñeyās teṣām upadravāḥ |
krimijo krimijātīnāṃ ślemikāṇāś ca yo matāḥ ||
1938 ed. 6.43.11
vātopasṛṣṭe hṛdaye vāmayet snigdhamāturaṃ |
dvipañcamūlīkvāthena sasnehalavaṇena tu ||
1938 ed. 6.43.12
pippaẏelāvacāhiṃguyavabhasmāni saindhavaṃ |
saurvarcalaṃ tathā śunṭhī majomodaś ca cūrṇitaṃ |
1938 ed. 6.43.13
phaladhānyāmlakaulatthadadhimadyāsavādibhiḥ |
pāyayet ca śuddhadehaś ca snehanānyatamena vā |
1938 ed. 6.43.14
bhojayej jīrṇabhaiṣajyāṃ jaṃgalaisaghṛtai rasaiḥ |
vātaghnasiddhaṃ tailañ ca vastiṃ dadyād vicakṣaṇāḥ |
1938 ed. 6.43.15
śrīpaṇimadhukakṣaudrasitāguḍajalair vamet |
pittopasṛṣṭe hṛdayeś ca seveta madhuraśritaṃ |
1938 ed. 6.43.16
ghṛtaṃ kaṣāyaś coddiṣṭaṃ pittajvāravināśanaṃ
tṛptasya ca rasaurmukhyair jaṃgalaiḥ saghṛtaibhiṣak |
1938 ed. 6.43.17
sakṣaudraṃ vitared vastitailaṃ madhukasādhitaṃ |
vacānimvakaṣāyābhyāṃ vāntaṃ hṛdi kaphotthite |
1938 ed. 6.43.18
pāyayet cūrṇaṃ uddiṣṭaṃ vātake bhojayetc tam |
valātailaṃ vidadyāc ca vastivastiviśāradaḥ |
1938 ed. 6.43.19
krimihṛdrogiṇāṃ snigdhaṃ bhojat piśitodanaṃ |
daghnā ca phalalopetaṃ tryahaṃ paścād virecayet ||
1938 ed. 6.43.20
sugandhibhiḥ śalavaṇair yogaiḥ sājājiśarkaraiḥ |
viḍaṃgagāḍhaidhānyāmlaṃ pāyayed hitam uttamaḥ |
1938 ed. 6.43.21
hṛdisthitāḥ patantyeva madhastāt krimayo nṛṇāṃ |
yavānnaṃ vitarec cāsmaisaviḍaṃgamataḥ param iti || kāyaci || kṛ || ||

[Adhyāya 44: draft edition based on MS K]

1938 ed. 6.44.1
athātaḥ pāṇḍurogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1938 ed. 6.44.3
vyāyāmamamlam lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamatīvatīkṣṇaṃ |
niṣevyamāṇasya vidūṣya raktaṃ kurvanti doṣās tvaci pāṇḍubhāvaṃ |
1938 ed. 6.44.4
pāṇḍvāmayoṣṭārdhavidhaḥ pradiṣṭaḥ pṛthaksamastaiyugapac ca dosaiḥ |
sarveṣu caivaṣvihapāṇḍabhāvo yatodhikotaḥ khalu pāṇḍurogaḥ ||
1938 ed. 6.44.5
tvaksphoṭanaṣṭhīvanagātra
viṇmūtrapītatvamathāvipāko bhaviṣyatas tasya puraḥ sarāṇi |
1938 ed. 6.44.6
malāpānnakipāṇḍurogaḥ |
kumbhāhvayo lākarakolasākhyaḥ |
vibhāsyate lakṣaṇamasya kṛtsnaṃ nivodhya vakṣyāmnunupūrvaśaste |
1938 ed. 6.44.7
kṛṣnekṣaṇaṃ kṛṣṇasirāvanaddhaṃ tad varṇaviṇmūtranakhānanañ ca |
vātena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyed yuktatathānyais tad ūpadravaiś ca |
1938 ed. 6.44.8
pītekṣaṇaṃ pītasirāvanaddhaṃ tad varṇaviṇmūtranakhānanañ ca |
pittena pāṇḍum manujaṃ vyavasyed yuktatathānyais tad upadraiś ca |
1938 ed. 6.44.9
śuklekṣaṇaṃ śuklasirāvanaddhaṃ tad varṇaviṇmūtranakhānanañ ca |
kaphena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyed yuktaṃ teṣānyais tad upadravaiś ca |
1938 ed. 6.44.10
abhaktarūgnair avagātra sādāḥ sarveṣu tandrī ca valakṣayañ ca |
sarvātmake sarvamidaṃ vyavasyelliṅgāni vaks̤yāmy atha kāmalāyāḥ |
1938 ed. 6.44.11
yo hyāmayānte sahasānnamamlamadyād apathyāni ca tasya pittaṃ
karoti pāṇḍuvadanaṃ viśeṣāt pūrvaritau tandrivalakṣayau ca |
1938 ed. 6.44.12
bhedas tu tasyetarakumbhasāhyaḥ sophaṃ mahāṃstatra ca parvabhedaḥ |
jvarāṃgamardabhramadāhatṛṣṇā kṣayānvito lākarakālasetu |
1938 ed. 6.44.13
taṃ vātapittād haripītanīlaṃ halīmakettu pravadanti kecit |
upadravāssteṣvararūciḥ pipāsā chardirjvarāḥ śīrṣarujagnisādaḥ |
1938 ed. 6.44.14
sophasthiruk kaṇṭhagatovalatvaṃ mūrcchā kaphe hṛdyavapīḍanañ ca |
sādhye tu pāṇḍvāmayinaṃ samīkṣya snigdhaṃ ghṛtenordhamadhaś ca śuddhaṃ |
1938 ed. 6.44.15
sampādayet kṣaudraghṛtapragāḍhair harītakīcūrṇayutaiḥ prayogaiḥ |
pibed ghṛtaṃ vā rajanādi pakvaṃyatraiphalaṃ tailvakam eva cāpi |
1938 ed. 6.44.16
virecanādravyavipācitaṃ vā yogāś ca vairecanikāṃ ghṛtena |
mūtre nikumbhārdhanaṃ vipācya pibed abhīkṣṇaṃ kuḍavārdhamātraṃ |
1938 ed. 6.44.17
khāded guḍam vāpya bhayāvipakva māragvadhādikvathitaṃ pibed vā ||
ayorajavyoṣavidaṅgacūrṇaṃ lihyād haridrāṃ triphalānvitām vā |
1938 ed. 6.44.18
sarpimadhubhyāṃ vidadhīta vāpi śāstrapradeśābhihitāṃ prayogāṃ |
harec ca doṣāṃ vahuśolpamātrāṃ śvayed dhi doṣeṣvatonirhṛteṣu |
1938 ed. 6.44.19
dhātrīphalānāṃ rasamikṣujañ ca mantham pibet kṣaudrayutaṃ samāṃśaṃ |
ubhe vṛhatyau rajāne śukākhyāṃ kākād anīñ cāpi sakākamācī |
1938 ed. 6.44.20
ādāri vimkhyo sakadamvapuṣpau vipācya sarpirvipacet kaṣāye |
tat pāṇḍutāṃ hantyupasevyamānaṃ kṣīreṇa vā māgadhikā yathāgniṃ |
1938 ed. 6.44.21
pivec ca yaṣṭhīmadhukaṃ kaṣāyaṃ cūrṇīkṛtam vā madhunāsamāṃśaṃ |
gomūtrayuktaṃ tripalādalānāṃ datvāyasaṃ cūrṇamanalpakālaṃ |
1938 ed. 6.44.22
pravālamuktāñjanaśaṃkhacūrṇāṃ lihyāt tathā gairikajaś ca cūrṇaṃ |
ājaṃ śakṛtsyāt kuḍavapramāṇaṃ viḍaṃ haridrāṃ lavaṇottamañ ca | pṛthak palāṃśāni samagram etan cūrṇaṃ hitāśī madhunāvalihyāt |
1938 ed. 6.44.25
sauvarcalaṃ hiṃgu kirātatiktaṃ kalāyamātrāṇi sukhāmvunā vā |
mūrvāharidrā malakaṃ pibed vā sthitaṃ gavāṃ saptadināni mūtre |
1938 ed. 6.44.26
mūlamvalācitrakayoḥ pibed vā pāṇḍāmayārtokṣa samaṃ hitāśī |
sukhāmvunā vā lavaṇena tulyaṃ śigrāḥ phalaṃ kṣīrabhujopayojyaṃ |
1938 ed. 6.44.27
nyagrodhavargasya pibet kaṣāyaṃ śītaṃ sitākṣaudrayutaṃ hitāśī |
śālādikam cāpyatha sālacūrṇaṃ kṣaudrāplutam vā malakaṃ sukhārthī ||
1938 ed. 6.44.28
viḍaṃgamustārajānājamodaparūṣakavyoṣavinirdahanyaḥ |
cūrṇāni kṛtvā guḍarśarkare ca tathaiva sarpirmadhunī śubhe ca |
1938 ed. 6.44.29
sambhāram etadipacet hitāya sāravato gaṇasya |
dātañ ca lehya|||viditvā nidhāpayen muskaje samudge |
1938 ed. 6.44.30
haṃty eṣa yogaḥ lu pāṇḍurogaṃ saśothamugrām api kāmalañ ca |
saśarkarākāmalināṃ tribhaṇḍī hitā gavākṣī saguḍā ca śuṇṭhī ||
1938 ed. 6.44.31
kāleyake cāpi ghṛtaṃ vipakvaṃ hitañ ca tasyād rajanādimiśram |
śilāhvayañ vāpyatha mākṣikam vā kumbhāhvaye mūtrayutam pibed vā |
1938 ed. 6.44.32
mūtrasthitaṃ saindhavasaṃprayuktaṃ samāṃ pibet vāpi hiraṇyakiṭṭaṃ |
drākṣāguḍūcyāmalakīrasena siddhaṃ ghṛtaṃ lākarake hitāye |
1938 ed. 6.44.33
siddhāsya vastimadhuro halīme hanyastvariṣṭā mṛdavaś ca pathyā |
gauḍānariṣṭāṃ madhuśarkarāṃñ ca mūtrāsavāṃ kṣāraghṛtāṃstathaiva |
1938 ed. 6.44.34
snigdhān rasānāmalakair ūpetāṃ kolānvitāṃ vāpi hi jaṃgalānāṃ |
seveta śothābhihitāṃñ ca yogāṃ pāṇḍvāmayī śāliyavāñ ca nityaṃ |
1938 ed. 6.44.35
jvaraṃ tṛṣāṃ chardim athātisāraṃ mūrcchākṣayaṃśvāsamannalipsāṃ |
tathā vipākasvarabhedasādāṃ jāyed yathāsvāṃ prasamīkṣadoṣāṃ ||
1938 ed. 6.44.36
anteṣu śūnaṃ parihīnamadhyaṃ mlānantathānteṣu ca madhyaśūnaṃ |
gudeṣu śophastvathamuṣkaśūnaṃ prātamyamānañ ca visañjñakalpaṃ |
1938 ed. 6.44.37
vivirjayet pāṇḍukinaṃ yaśorthī tathātisārajvarapīḍitañ ceti ||
kāyacikitsā || ||

[Adhyāya 45: draft edition based on MS K]

1938 ed. 6.45.1
athāto raktapittapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1938 ed. 6.45.3x
vyāyāmabhārādhyayanavyavoyātapasevanaiḥ |
tīkṣṇoṣṇakṣāralavaṇaiamlaiḥ kaṭvābhir eva ca |
1938 ed. 6.45.4x
abhikṣṇaṃ sevato tūṣṇo rasaḥ pittaṃ pradūṣayet |
pittaṃ vidagdhaṃ svaguṇaividahaty āśu śoṇitaṃ |
1938 ed. 6.45.5
tataḥ pravartate raktamūrdhvaṃ cādho dvidhāpi vā |
āmāśayād vrajed ūrdhvam adhaḥ pakvāśayād vrajet |
1938 ed. 6.45.6ab
vidagdhayoś cāpy ubhayor dvidhābhāgaṃ pravartate |
1938 ed. 6.45.7ab
ūrdhvaṃ sādhyamadhoyāpyamasādhyaṃ yugapad gataṃ |
1938 ed. 6.45.6cd
yakṛn plīhāsyām ichanti kecid raktagatiṃ jānāḥ ||
1938 ed. 6.45.7cd
sadanaṃ śītakāmitvaṃ kaṇṭhadhūmāyanam vamī |
1938 ed. 6.45.8
lohagandhiś ca niśvāso bhavaty asmiṃ bhaviṣyati |
vāhyāsṛglakṣaṇais tasya saṃkhyā doṣocchritair viduḥ |
1938 ed. 6.45.9
daurvalyaśvāsakāsajvaravathumadā pāṇḍutādāhamūrcchā
bhukte cānne vidāhas tv adhṛtir api sadā hṛdya tulyā ca pīḍā |
tṛṣṇākaṇṭhasya bhedaḥ śirasi ca pavanaṃ pūtiniḥ ṣṭhīvanañ ca
dveṣo bhakte vipāko viratir api bhaved raktapittopasargāt ||
1938 ed. 6.45.10
māṃsaprakṣālanābhaṃ kvathitam api yakṛtkardamāñbhonibham vā
medaḥ pūyāstikalpaṃ yakṛd iva yadi vā pakvajambūphalābham |
yat kṛṣṇaṃ yac ca nīlaṃ bhṛśam atikuṇapaṃ yatra coktā vikārāḥ
tad varjyaṃ raktapittaṃ surapatidhanuṣā yac ca tulyaṃ vibhāti ||
1938 ed. 6.45.11
nodṛktam ādau saṃgrāhyaṃ valino bhiṣaja sadā |
hṛt pāṇḍugrahaṇīrogaplīhagulmajvarāvahaṃ |
1938 ed. 6.45.12
adhaḥ pravṛttaṃ vamanair ūrdhvagan tu virecanaiḥ |
jayed anyataraṃ cāpi kṣīṇasya śamanair asṛk |
1938 ed. 6.45.15
drākṣākārśmayamadhukaṃ sitāyetaṃ virecanaṃ |
yaṣṭhīmadhukasiddhañ ca sakṣaudraṃ vamanaṃ hitaṃ |
1938 ed. 6.45.16
payāṃsi śītāni rasāś ca jāṅgalāḥ satīnamūdgāyavaśāliṣaṣṭikā |
jīvanti śailūsuniṣaṇṇayūthikāṃs tathātimuktāṃ kura...........rajāḥ |
1938 ed. 6.45.17
śākaṃ hitaṃ sarpiṣisaṃskṛtaṃ sadā pathyāñ ca dhātrīphaladāḍimānvitaṃ |
rasāś ca pārāvatahaṃsakurmajapeyā peyās tathā cāpi ghṛtāntarā hitāḥ |
1938 ed. 6.45.18
santānikāś cotpalapūrvakeṣu ghṛteṣu siddhāḥ payasaḥ sitāhvā |
himāḥ pradehā madhurā gaṇāś ca ghṛtāni pathyāni ca raktapitte |
1938 ed. 6.45.19
madhūkaśobhāñjanakodirajaiḥ priyaṃgukānāṃ kusumaiś ca cūrṇanitaḥ |
bhiṣag vidadhyāc caturaḥ samākṣikāṃ hitāya lehānasṛjāḥ praśāntaye |
1938 ed. 6.45.20
lihyāc ca dugdhadrumajan navāṃkurāṃ madhudvitīyāṃ sitakarṇikasya |
pathyāñ ca kharjūraphalaṃ samākṣikaṃ phalāni cānyānyapitaṇguṇānyatha ||
1938 ed. 6.45.21ab
raktānisārābhihitānyogānatrāpi yojayet |
1938 ed. 6.45.21x
nīlotpalānām madhunā bhasma vāpi parisrutaṃ |
1938 ed. 6.45.21cd
śuddhekṣugaṇḍam āpoṣya nave kumbhe hitāṃbhasā |
1938 ed. 6.45.22
yojayitvā sthitaṃ rātrāvākāśe sotpalaṃ tu tat |
prātaḥ śrutaṃ kṣaudrayutaṃ pivec choṇitaipittakaḥ |
1938 ed. 6.45.23
pivec chitakaṣāyaṃ vā jamvāmrārjunasambhavaṃ |
āmodumvaraniryāsaṃ pibet sakṣaudraśarkaraṃ |
1938 ed. 6.45.24
trapuśīmūlakalkam vā sakṣaudraṃ taṇḍutālāmvunā |
pibed akṣasamaṃ kalkaṃ madhukalpaivam eva vā |
1938 ed. 6.45.25
candanaṃ padmaṃ kaṃlodhram evaṃ mevaṃ samaṃ pibet |
karañjavījam evam vā sitākṣaudrayutaṃ pibet |
1938 ed. 6.45.26
majjānamidgudasyaivam peyo madhukasaṃyutāḥ |
sukhoṣṇalavaṇaṃ vījaṃ karañjadadhimastunā |
1938 ed. 6.45.27
pibed vāpi tryahaṃ martyo raktapittābhipīḍitaḥ |
raktapittaharāḥ śastāḥ ṣaḍete yogam uttamāḥ |
1938 ed. 6.45.28
pathyā caivāvapīḍeṣu grāṇataḥ pramṛte sṛji |
atinissrutarakto vā kṣaudrayuktaṃ pibed asṛk |
yakṛd vā bhakṣayed ājāmāṃsaṃ pittasamāyutaṃ |
1938 ed. 6.45.29
palāśavṛntasvarase vipakvaṃ
sarpi pibet kṣaudrayutaṃ hitāśī |
saśarkaraṃ kṣīraghṛtaṃ pibed vā
vanaspatīṃ svarasaiḥ kṛtam vā |
1938 ed. 6.45.30
drākṣāmuśīrāṇy atha padmakaṃ sitā
pṛthak palāṃśyudake samāvayet |
sthitāṃ niśān tad rudhirāmayañ jayet
pītaṃ payo vāmvusamaṃ hitāśinā |
1938 ed. 6.45.31
samākṣikaṃ vājiśakṛdrasaṃ vā
vāsākaṣāyaṃ sahitaṃ pibed vā |
lihyāt tathā vāstukavījacūrṇaṃ
kṣaudraplutaṃ taṇḍulasāhvayam vā |
1938 ed. 6.45.32
liheta kālāñjanacūrṇām eva
liheta vā kṣaudrayutāṃ tu kākhyāṃ |
drāṣāsitātiktakarohiṇīñ ca
himāmvunā vā madhukañ jayeyaṃ |
1938 ed. 6.45.33ab
pathyāmahīṃsrāṃ rajanīṃ ghṭañ ca
lihet tathā śoṇitapittarogī |
1938 ed. 6.45.36cd
mūlāni puṣpāṇi ca mātuluṅgyāḥ
piṣṭvā pibet taṇḍuladhāvanena |
1938 ed. 6.45.37
ghrāṇapravṛtte sṛji nasya muktaṃ
saśarakarāṃ nāsikayoḥ payo vā |
drākṣārasaṃ kṣīraghṛtaṃ pibed vā
saśarkaraṃ cekṣurasaṃ hitam vā |
1938 ed. 6.45.38
śitopacāraṃ madhurañ ca kuryād
viśeṣataḥ śoṇitapittarogai |
śitāghṛtañ kṣaudrayutena cāpi
vidārigandhādigaṇaśritena |
1938 ed. 6.45.39
kṣīreṇa cāsthāpanamagryamuktaṃ
hitaṃ ...taṃ cāpy anuvāsanārthaṃ ||
mañjiṣṭharodhrāñjanagairikotpalaiḥ
suvarṇakālīyakaśaṃkhacandanaiḥ |
1938 ed. 6.45.40
sitāśvagandhāmbujayaṣṭhisāhvayaiḥ
mṛṇālasaugandhikatulyapeṣiḥ |
ghṛtāplutaiḥ śitajalāvasevitaṃ |
1938 ed. 6.45.41
kṣīrodanaṃ bhktamam athānuvāsayed
ghṛtena yaṣṭhīmadhukaśritena |
adhovahaṃ śoṇitam eṣa nāśayet
tathā...
1938 ed. 6.45.42
kayoge ṣvati caiva śasyate
vāmyat sūraś ca rakte vijite valānvitaḥ |
1938 ed. 6.45.43
evaṃ vidhā ttaravastayañ ca mūtrāśayasthe rudhire vidheyāḥ |
1938 ed. 6.45.44
asṛgdare py eṣa vidhiḥ strīṇāñ kāryo vijānatā |
śastrakarmaṇi raktañ yasyātīva pravarttate |
1938 ed. 6.45.45
trayāṇām api doṣāṇāṃ śoṇitasya ca sarvaśaḥ |
liṅgāny ālokya vitarec cikitsitam anantaram iti ||
kāyaci || || ||

[Adhyāya 46: draft edition based on MS K]

1938 ed. 6.46.1
athāto mūrcchā pratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1938 ed. 6.46.3
kṣīṇasya bahudoṣasya viruddhāhārasevinaḥ |
vegāghātād abhīghātād dhīnasatvasya vā punaḥ |
1938 ed. 6.46.4
karaṇāyataneṣūgrābāhyeṣv abhyantareṣu ca |
niviśante yadā doṣās tadā mūrcchati mānavaḥ |
1938 ed. 6.46.6
saṃjñāvahāsu nāḍīṣu pithitāsvanilādiṣu |
tamobhyupaiti sahasā sukhadaḥkhavyapohakṛt |
1938 ed. 6.46.7
sukhaduḥkhavyapohāc ca naraḥ naraḥ patati kāṣṭhavat |
moho mūrcchati tām āhuḥ ṣaḍvidhā sā ca kīrtyate |
1938 ed. 6.46.8
vātādibhiḥ śoṇitena madyena ca viśeṇa ca |
ṣaṭsvetāsu ca paittīn tu prabhutvenāvatiṣṭhate |
1938 ed. 6.46.8.1
hṛtpīḍā jṛmbhaṇaṃ glāniḥ saṃjñādaurbalyam eva ca |
sarvāsāṃ pūrvarūpāṇi yathāsvañ ca vibhāvayet |
1938 ed. 6.46.9
apasmāraṇaliṅgāni tāsāmuktāni tatvataḥ |
pṛthivyāpastamorūpaṃ raktaṃ gandhaś ca tatra yaḥ |
1938 ed. 6.46.10
tasmād raktasya gandhena mūrcchanti bhuvi mānavāḥ |
dravyasvabhāvam ity eke dṛṣṭvā yad api muhyati |
1938 ed. 6.46.11
guṇas tīvrataratvena sthitās tu viṣamadyayoḥ |
ta eva tasmād ābhyāṃ tu moho jāyed yatheritā |
1938 ed. 6.46.11ef
stabdhāṅgadṛṣṭir asṛjā gūḍhocchvāsaś ca mūrcchitaḥ |
1938 ed. 6.46.12
madyena vilapaṃ cchete niṣṭanaṃ bhrāntacetasaḥ |
gātrāṇi vikṣipaṃ bhūyo yāvat paktiṃ na yāti tat |
1938 ed. 6.46.13
vepathuḥ svapnatṛṣṇāsyu stambhaś ca viśamūrcchite |
veditavyaṃ tīvrataraṃ yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ ||
1938 ed. 6.46.14
sekāvagāhau maṇayaḥ sahārāḥ śītāḥ pradehāḥ vyajanānilāś ca |
śītāni pānāni ca gandhavanti sarvāsu mūrcchāsvanivāritāni |
1938 ed. 6.46.15
śītena toyena tathā salehyāt | kṣaudreṇa kṛṣṇāṃ sasitāṃ hitāya |
1938 ed. 6.46.18
kuryāc ca nāsāvadanāvarodhaṃ kṣīraṃ pibed vāpy atha mānuṣīṇāṃ |
mūrcchāprasaktān tu śirovarekair jayed abhīkṣṇaṃ vamanaiś ca tīkṣṇaiḥ |
1938 ed. 6.46.19
harītakīkvāthakṛtaṃ pibed vā dhātrīphalānāṃsvarase kṛtaṃ vā |
drākṣāsitādāḍimalājavanti śītāni nīlotpalapadmavanti |
1938 ed. 6.46.20ab
pibat kaṣāyāṇi ca gandhavanti | pittajvaraṃ yāti śaman na yanti |
prabhūtadoṣas tama
savyastasaṃjño bhṛśaduścikitsyo jñeyas tathā buddhimatā manuṣyaḥ |
mṛtopaman tu tvarayā cikitsed āśvevataṃ mṛtyuvaśaṃ prayāntaṃ |
tīkṣṇāñjanābhyañjanadhūmayogais tathā nakhābhyantarasūtipātaiḥ |
vāditragītānurayairapūrvvair vismāpanai guptaphala prakarṣaiḥ |
tadvatprasaktair vamanānulomyais tīkṣnair viśuddhaṃ laghupathyabhojyaiḥ |
phalatrikaiḥ pippalicitrakāḍhyaiḥ śilājatoś cāpi tathā prayogaiḥ |
saśarkaraur māsam upācareta viśeṣato jīrṇṇaghṛtaṃ pibec ca |
yathāsvañ ca jvaraghnāni kaṣāyāṇi prayojayet |
sarvamūrcchāparītānāṃ viṣajāyāṃ viṣāpaham iti ||
kāyaci || 8 || 0 ||

[Adhyāya 47: draft edition based on MS K]

1938 ed. 6.47.1
athātaḥ pānātyayapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1938 ed. 6.47.3
madyam uṣṇan tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmaṃ viśadam eva ca |
rūkṣam āśukarañ caiva vyavāyi ca vikāśi ca |
1938 ed. 6.47.4
auṣṇyāc chītopacārañ ca taikṣṇyād dhanti mano gatiṃ |
puṃstvaṃ kaphañ ca sūkṣmatvād dhimatyavayavānvahṛt |
vaiṣamyāt tu kaphaṃ hanyād rūcivāpi pravarttayet |
1938 ed. 6.47.5ab
mārutaṃ kopayed raukṣyād āśutvād āśukarmakṛt |
harṣadañ ca vyavāyitvād vikāśitvān visarpiṇaṃ |
1938 ed. 6.47.6ab
tad amvlarasatas tūktaṃ laghudīpanam eva ca |
kecil lavaṇavarjyāṃs tu rasān atrādiśanti ha |
1938 ed. 6.47.7ab
snigdhais tad amvlair māṃsaiś ca bhakṣyaiś ca saha sevitaṃ |
bhaved āyuḥ prakarṣāya valāyopacayāya ca |
1938 ed. 6.47.8ab
kāmyatā manasas tuṣṭis tejo vikrama eva ca |
vidhivat sevyamāne tu madye sannihitā guṇāḥ |
1938 ed. 6.47.9ab
tad evānannam ajñena sevyamānam amātrayā |
kāyāgninā hy agnisamaṃ sametya kurute madaṃ |
1938 ed. 6.47.10
madena karaṇānān tu bhāvānyatve kṛte sati |
nigūḍham api bhāvaṃ svaṃ prakāśīkurute vaśaḥ |
1938 ed. 6.47.13
ślaiṣmikān alpapittāṃs tu snigdhāṃ mātropasevinaḥ |
pānaṃ na vādhatety arthaṃ viparītāṃs tu bādhate ||
1938 ed. 6.47.13-1
buddhismṛtiprītikaraḥ sukham ca pānānna nidrārati ca vanam ca |
saṃpāṭhagītasvaravavanam ca proktautiramyaḥ prathamo mado hi ||
1938 ed. 6.47.13-2
avyaktavuddhismṛtivāgviceṣṭaḥ sonmattalīlākṛti ca praśāntaḥ |
ālasyanidrābhihato muhuś ca madhyena mattaḥ puruṣo madena ||
1938 ed. 6.47.13-3
gacched agamyānna guruś ca manye tvāded abhakṣyāṇi ca naṣṭasaṃjñaḥ |
brūyāc ca guhyāni hṛdi sthitāni made tṛtīye puruṣo svatantraḥ |
1938 ed. 6.47.13-4
caturthe tu madai mūḍho bhagnadārv iva niḥkriyāḥ |
kāryākāryā vibhāgajñāmṛtādadhyaparo mataḥ |
1938 ed. 6.47.13-5
komṛtaṃ tādṛśaṃ gacched unmādam iva cāparaṃ |
bahudoṣam ivāmūḍhaḥ kāntāreṣv avaśaṃ kṛtī |
1938 ed. 6.47.14
nirbhaktam ekāntata eva madyaṃ niṣevyamāṇaṃ manujena nityaṃ |
utpādayet kaṣṭatarāṃ vikārānāpādayec cāpi śarīramedaṃ |
1938 ed. 6.47.15
kruddhena bhītena pipāsitena śokābhitaptena vubhukṣitena |
vyāyāmabhārādhvaparikṣatena vegāvarodhābhihatena cāpi |
1938 ed. 6.47.16
atyamlabhakṣyāvatatodareṇa sājīrṇṇabhaktena tathāvalena |
uṣṇābhitaptena ca sevyamānaṃ karoti madyaṃ vividhāṃ vikārāṃ |
1938 ed. 6.47.17
pānātyayaṃ suparamaṃ pānājīrṇṇamathāpi ca |
pānavibhramamugrañ ca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇaṃ ||
1938 ed. 6.47.18
stambhāṅgamardahṛdayagrahatodakampā pānātyayenilakṛte śiraso rujaś ca |
svedapralāpamukhaśoṣaṇadāhamūrcchā pittātyaye vadanalohitapītatā ca |
1938 ed. 6.47.19
śleṣmātyaye vamathuśītakaphaprasaktāḥ | sarvātmake bhavati sarvavikārasampat |
tatandrāṃ śarīragurutāṃ virasānanatvaṃ śleṣmādhikatvam arucin malamūtrasaṃgāṃ |
1938 ed. 6.47.20
liṃgaṃ madasya paramasya vadanti tajjñāstṛṣṇāṃ rujāṃ śirasi sandhiṣu cāpi bhedaṃ |
ādhmānamudgiraṇamamvlaraso vidāhaḥ | pāne tvajīrṇṇam upagacchati lakṣaṇāni |
1938 ed. 6.47.21
hṛdgātratodavamathurjvarakaṇṭhadhūmamūrcchākaphasravaṇamūdhvarujo vidāhāḥ |
1938 ed. 6.47.22
dveṣaḥ surānna vikṛteṣu ca teṣu teṣu taṃ pānavibhramamuśantyakhilena dhīrāḥ |
1938 ed. 6.47.23
hikkājvarau vamathu vepathu pārśvaśūlāḥ kāsabhramāv api ca pānahatāṃ bhajante |
1938 ed. 6.47.24
teṣān nivāraṇavidhiṃ hi mayocyamānaṃ vyaktābhidhāṇam akhilena vidhiṃ śṛṇuśva |
madyan tu cukramaricārjakadīpyakāḍhyāṃ sauvarcalāyutamalaṃ pavanasya śāntyai |
1938 ed. 6.47.25
pṛthvīkadīpyakamahauṣadhahiṃgubhir vā sauvarcalena ca yutaṃ vitaret sukhāya |
āmrātakāmraphaladāḍiseveta vā phalarasopahitāmca hṛdyānānūpavargapiśitāni ca gandhavanti ||
1938 ed. 6.47.26
pittātyaye madhuravargakaṣāyamiśraṃ madyaṃ hitāṃ samadhuśarkaramiṣṭagandhaṃ |
1938 ed. 6.47.27
pītvā ca madyam api cekṣurasapragāḍhaṃ | niḥśeṣataḥ kṣaṇamavasthitamullikhec ca |
lāvaiṇatittirarasāṃś ca pibed anamvlāṃ maudgaṃ saśarkaraghṛtāṃś ca hitāya yūṣān ||
1938 ed. 6.47.28
pānātyaye kaphakṛte kaphamullikhec ca | madyena vimvividulodakasaṃyutena |
seveta tiktakaṭukāṃś ca rasānudārānyogāṃś ca tīktakaṭukopahitāṃ hitāya |
1938 ed. 6.47.29
pathyāṃ yavāṃ na vikṛtāni ca jāṃgalāni | śleṣmaghnamanyadapi yac ca niratyayaṃ syāt |
1938 ed. 6.47.30
tvaṅgāgapuṣpamagadhailamadhūkadhānyaiḥ ślakṣṇairajojimaricaiś ca surāhvayāṃśaiḥ |
1938 ed. 6.47.31
peyaṃ kapittharasavāriparūkāḍhyaṃ pānātyayeṣu vidhivatsrutamamvarānte |
hrīverapadmaparipelavamustakāḍhyaiḥ puṣpairvilipyakaravīrajalodbhavaiś ca |
1938 ed. 6.47.32
piṣṭaiḥ sapadmakayutair api sārivādyaiḥ | sekaṃ jalaiś ca vitaredamalaiḥ suśītaiḥ |
tvakpatracocamaricailabhujaṅgapuṣpaśleṣmātakaprasavakalkaguḍair upetaṃ |
1938 ed. 6.47.33
drākṣāyutaṃ hṛtamalaṃ madirāmayārttai | stanpānakaṃ śuci sugandhi narairniṣevyaṃ |
piṣṭaṃ pivec ca madhukaṃ kaṭurohiṇīṃ ca | mūlañ ca tulyamasakṛttrapuśī bhavaṃ yat |
1938 ed. 6.47.34
kārpāsimevamathanāgavalāṃ ca tulyāṃ pītvā sukhī bhavati sādhu suvarcalāñ ca |
kārśmaryadāruviḍapippalidāḍimeṣu drākṣānviteṣu kṛtamāmvuni pānakaṃ yat |
1938 ed. 6.47.35
tadvījapūrakarasāyutamāśu pītaṃ | śāntiṃ parāṃ madagadeṣv acirātkaroti |
drākṣāsitāmadhukajīrakadhānyakṛṣṇāsvevaṃ kṛtaṃ satṛvṛtāsu pibed athāpi |
1938 ed. 6.47.36
sauvarcalāyutamudārarasāṃ phalāmvla | bhārgī śritena ca jalena hitovasekaḥ |
ikṣvākudhāmārgavavṛkṣakāni kākāhvayodumvarikāṃ ca dugdhe
1938 ed. 6.47.37
vipācya tasyāṃjalinā vameddhi madyaṃ piveccāhnigate tvajīrṇṇe |
1938 ed. 6.47.38
tvaṅnāgapuṣpaviḍajīrakahiṃgukṛṣṇāḥ | seveta cāpi maricailayutaṃ phalāmvlaṃ |
uṣṇāmvu saindhavayutās tv athavā yathoktaṃ | cavyailahiṃgumagadhāphalamūlaśuṇṭhī |
1938 ed. 6.47.39
hṛdyaiḥ khalair api ca bhojanam atra śastaṃ | drākṣākapitthaphaladāḍimapānakaṃ yat |
tatpānavibhramaharaṃ madhuśarkarāḍhyamāmrātakolarasapānakam eva cāpi |
1938 ed. 6.47.40
kharjūravetrakaravīśaparuṣakeṣu drākṣātṛvṛtsu ca kṛtaṃ | saghṛtaṃ hitaṃ vā |
śrīparṇṇiyuktamathavā tu pibed imāni yaṣṭīkasotpalahimāṃvu vimiśritāni |
1938 ed. 6.47.41
kṣīrīpravālavisajīrakanāgapuṣpapatrelavālusitasārivapadmakāni |
āmrātabhavyakaramardakapitthakolavṛkṣāmvlavetrasitabījakadāḍimāni |
1938 ed. 6.47.42
seveta vā maricajīrakanāgapuṣpatvakpatraśuṇṭhicavikailayutānrasāṃs tu |
sūkṣmāmvaraśrutahimāṃśusugandhigandhāṃ pañcendriyārthavidhayo mṛdupānayogāḥ hṛdyāḥ sukhāś ca manasaḥ satatanniṣevyā ||
1938 ed. 6.47.43
pānātyayeṣu navayauvanapīnagātryaḥ sevyāś ca pañcaviṣayātiśayāyuvatyaḥ |
1938 ed. 6.47.45
pibed rasaṃ puṣpaphalodbhavam vā sitāmadhūkatrisugandhayuktaṃ |
sañcūrṇya saṃyojya ca nāgapuṣpairajājikṛṣṇāmaricaiś ca tulyaiḥ |
1938 ed. 6.47.46
varṣābhūyaṣṭyāhvamadhūkayuktāḥ śasyānyudārāṃkurajīrakāni |
drākṣāmakṛṣṇāmadhukaṃ rasaṃ ca kṣīraṃ samāloḍya pibetśrutantat |
1938 ed. 6.47.47
bhavec ca madyena tu yena pātitaḥ | surāsavāmvāmadhunāthavānaraḥ|
tad eva tasmai vidhivat pradhāpayed viparyaye bhraṃśam ato nyathārcchati
1938 ed. 6.47.48
yathā narendropahatasya kasyacidbhavetprasādastata eva nānyataḥ |
dhruvaṃ tathā madyahatasya dehino bhavetprasādastata eva nānyataḥ ||
1938 ed. 6.47.49
vicchinnamadyaḥ sahasā yas tu madyanniṣevate |
tasya pānātyayoddiṣṭā vikārāsaṃbhavanti hi |
1938 ed. 6.47.50
madyasyāgneyavāyavyau guṇāvamvuvahāni tu |
srotāṃsi śoṣayetāṃ hi tatastṛṣṇopajāyate |
1938 ed. 6.47.51
pāṭalyutpaladaṇḍeṣu mudgaparṇyā ca sādhitaṃ |
pibetpippalisaṃmiśraṃ tatrāmbho himaśītalaṃ |
1938 ed. 6.47.52
sarpistailavasādugdhadadhibhṛṅgarasairyutaṃ |
kvāthena vilvayavayoḥ sarvagandhaiś ca peṣimaiḥ |
1938 ed. 6.47.53
pakvamabhyañjane śreṣṭhaṃ seke kvāthaś ca śītalaḥ|
rasavanti ca bhojyāniyathāsvamavacārayet |
1938 ed. 6.47.54
tvacaṃ prāptas tu pānoṣmā pittaraktātimūrcchitaḥ |
dāhaṃ prakurute ghoraṃ pittavattattra bheṣajaṃ ||
1938 ed. 6.47.55
śītaṃ vidhāṇamata ūrdhvamanukramiṣye dāhapraśāṃtikaramṛddhivatānnanarāṇāṃ |
tatrādito malayajena hitaḥ pradehaścandrāṃśuhāratuhinodakaśītalena |
1938 ed. 6.47.56
śītāmvaśītalataraiś ca śayānayenaṃ hārairmṛṇālavalayairavalāḥ spṛśeyuḥ |
bhinnotpalojvalahime śayane śayīta | patreṣu vā sajalavinduṣu padminīnāṃ |
1938 ed. 6.47.57
samvījayetpavanamāhṛtamaṅganābhiḥ | kalhārapadmadalaśaivalasaṃcayebhyaḥ |
śītairvanāntapavanair upavījyamānaḥ | prītaścaredbhavanakānanadīrghikāsu |
1938 ed. 6.47.58
dāhābhibhūtamathavāpariṣecayet tu lāmajjakāmvuruhatoyamayaiḥ suśītaiḥ ||
visrāvitāṃ hṛtamalānnavavāripūrṇṇāṃ padmotpalākulajalāmadhivāsitodāṃ |
1938 ed. 6.47.59
vāpīmbhajedruciracandanabhūṣitāṅgaḥ | kāntākaragrahaṇaharṣitaromakūpaḥ |
tatrainamamvuruhapatrasamaiḥ spṛśatyo hastairnimagnavadanaiḥ kaṭhinai stanaiś ca |
1938 ed. 6.47.60
toyāvagāhakuśalā madhurapralāpāṃssaṃharṣayeyuravalāś ca dulaiḥ svabhāvaiḥ ||
dhārāgṛhe pracalitodaradurdinānte klāntaḥ śayīta salilānilaśītakukṣau|
1938 ed. 6.47.61
gandhodakaiḥ sakusumair upasiktabhūke patrāmvucandanarasair upadigdhakuḍye |
jātyutpalapriyakakeśarapuṇḍarīka punnāganāgakaravīrakṛtopakārai |
1938 ed. 6.47.62
tasmiṃgṛhe kamalareṇvaruṇe śayīta yatnāhṛtāvikaṃpitapuṣpadāmni |
pāryātravindhyahimavanmalayācalānāṃ śītāmbhasāṃ sakadalīharitadrumāṇāṃ |
1938 ed. 6.47.63
udbhinnanīlanalināmvuruhāṃkurāṇāṃ candrodayasya śṛṇuyāccakathāṃ manojñāṃ |
mlānaṃ mudīnamanasaṃ manasonukūlāḥ | pīnastanorujaghanāstarusāradigdhāḥ ||
1938 ed. 6.47.64
tāsvenamārdravasanāḥ saha samviśeyuḥ śliṣyāvalāḥ śithilamekhalahārayaṣṭyaḥ |
1938 ed. 6.47.65
harṣayeyurnaraṃ nāryaḥ svaguṇairambhasi sthitāḥ |
hanyuḥśaityānvitāḥ pittaṃ harṣayeyurataḥ striyaḥ |
1938 ed. 6.47.66
raktapittastṛṣādāhe svayam eva vidhi smṛtaḥ |
sāmānyato viśeṣas tu śṛṇu dāheśvaśeṣataḥ |
1938 ed. 6.47.67
kṛtsnadehānugaṃ raktamudvṛntaḥ pradahennaraṃ |
dūṣyate cūṣyate cāpi tāmrābhastāmralocanaḥ |
1938 ed. 6.47.68
lohagandhāṅgavadano vahnireva sadahyate |
kaṣāyatiktamadhuraiḥ saṃsargāhāramādiśet |
1938 ed. 6.47.69
aśāmyatyathavā dāhe rasaistṛptasya jāṅgalaiḥ |
śākhāśrayāṃ yathānyāyaṃ rohiṇyāṃ vedhayetśirāṃ |
1938 ed. 6.47.70
pittajvaraharo yas tu vidhiḥsopyatra pūjitaḥ |
tṛṣṇānirodhādabdhātau kṣīṇe tejaḥ samuddhataḥ |
1938 ed. 6.47.71
sa bāhyābhyantaraṃ dehaṃ pradahetmandacetasaḥ ||
sa śuṣkagalatālvauṣṭho jihvāṃ niḥkriṣya ceṣṭate |
1938 ed. 6.47.72
tejastatropaśamayed avdhātuś ca vivardhayet |
pāyayetkāmamambhaś ca śarkarānnaḥ payo pi vā |
1938 ed. 6.47.73ab
śītamikṣurasaṃ manthaṃ vitarecceritaṃ vidhiṃ |
1938 ed. 6.47.73a
aprāptam vā prārthayatā tathā cintayato 'pi vā |
1938 ed. 6.47.73.1cd
āhārasya virodhāc ca śarīram upanaśyate |
1938 ed. 6.47.73c
tataḥ kṣayamavāpnoti dāhaś cāsyopajāyate |
1938 ed. 6.47.73d
pramohaś caś ca pralāpaś ca mūrcchāśītābhinandanaṃ |
1938 ed. 6.47.73e
rujābhiḥ pīḍyatety arthaṃ janturdāhakṣayātmake |
1938 ed. 6.47.73f
iṣṭāḥ śabdādayas tatra pittaghnaś ca vidhiḥ smṛtaḥ |
1938 ed. 6.47.73cd
asṛjaḥ pūrṇṇakoṣṭhasya dāho bhavati dustaraḥ |
1938 ed. 6.47.74
vidhiḥ sadyo vraṇīyoktaṃ tasya lakṣaṇam eva ca |
dhātukṣayokto yo dāhas tena mūrcchātṛṣānvitaḥ |
1938 ed. 6.47.75ab
kṣāmasvaraḥ kriyāhīnaḥ sīdate bhṛśapīḍitaḥ ||
1938 ed. 6.47.77
tam iṣṭaviṣayopetaṃ suhṛdbhir abhisaṃvṛtaṃ |
kṣīramāṃsarasāhāraṃ vidhinoktena sādhayet |
1938 ed. 6.47.78
marmābhighātajo py asti sosādhyaḥ saptamo madaḥ |
sarva eva tu varjyā syuḥ śītagātreṣu dehiṣu |
1938 ed. 6.47.79
praśāntopadravaś cāpi śodhaṇaṃ prāptam ācaret |
1938 ed. 6.47.80
sajīrakaṇyārdrakaśṛṃgaverasauvarcalārnyavajalāplutāni |
madyāni hṛdyāni ca gandhavanti pītāni sadyaḥ śamayanti tṛṣṇāṃ ||
1938 ed. 6.47.81
jalāplutaś candanabhūṣitāṃgaḥ sragvī sabhaktāṃ piśitopadaṃśāṃ |
pibet surāṃ naiva labheta rogāṃ mano matighnañ ca madan na yātīti ||0||
kāyaci ||9

[Adhyāya 48: draft edition based on MS K]

1938 ed. 6.48.1
athāta tṛṣṇāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1938 ed. 6.48.4a
bhayabhramābhyāṃ rasasaṃkṣayād vā ūrdhvaṃ citam pittavivavanaiś ca |
1938 ed. 6.48.4b
pittaṃ savātaṃ kupitaṃ narāṇāṃ tāluprapannaṃ janayet pipāsāṃ |
1938 ed. 6.48.5
srotaḥ svapāmvasvuṣudūṣiteṣu doṣais tṛṣāṃ sambhavatīha jantoḥ |
1938 ed. 6.48.6
tisraḥ smṛtā lohitajā caturthī kṣayāt tathānyām asamudbhavā ca |
syāt saptamī bhaktasamudbhavā ca liṅgāni tāsāṃ śṛṇu sauṣadhāni ||
1938 ed. 6.48.8
śuṣkāmyatā mārutasambhavāyā todas tathā kaṇṭhaśirassu cāpi |
sroto nirodhā virasaś ca vaktraṃ sītābhir adbhiś ca vivṛddhimeti |
1938 ed. 6.48.9
mūrcchā pralāpo rucivaktraśoṣo raktekṣaṇatvaṃpratataś ca doṣa |
sītābhikāṃkṣā mukhatiktatā ca pittātmikāyāṃ paridhūpaṇañ ca |
1938 ed. 6.48.9a
bāṣpāvarodhaḥ kaphasambhṛtegnau tṛṣṇā balāsena bhavet tathā tu |
1938 ed. 6.48.10
nidrāgurutvaṃ madhurāsyatā ca bhayārditaḥ śuṣyati cātimātraṃ |
1938 ed. 6.48.12
kṣatasya rukchoṇitanirgamābhyāṃ tṛṣṇā caturthī kṣatajā bhavet sā |
1938 ed. 6.48.13
raktakṣayādyā kṣayajā matāsau tayārditaḥ śuṣyati dahyate ca |
abhyarthamākāṃkṣati cāpi toyaṃ tāṃ sannipātāditi kecidāhuḥ |
1938 ed. 6.48.14
raktakṣayoktāni ca lakṣaṇāni tasyāmaśeṣeṇa bhiṣagvyavasyet |
tridoṣaliṅgāmasamudbhavā tu hṛcchūlaniṣṭhīvanasaṃprayuktā |
1938 ed. 6.48.15
snigdhaṃ tathāmlaṃ lavaṇañ ca bhuktaṃ gurvannamevāpi tṛṣāṃ karoti |
1938 ed. 6.48.16
tṛṣṇābhivṛddhāvudare ca pūrṇṇe taṃ vāmayet māgadhikodakena |
vilekhanañcātra hitaṃ vadanti syāddāḍi māmrātakamātuluṃgaiḥ |
1938 ed. 6.48.17
tṛṣṇāprayogaiḥ prativāraṇīyā śītaiś ca samyagrasavīryajātaiḥ |
gaṇḍūṣamamlair virase ca vaktre kuryāc chubhair āmalakasya cūrṇṇaiḥ |
1938 ed. 6.48.18
suvarṇṇarūpyādibhir agnitaptair loṣṭraiḥ kṛtair vā sikatāsu cāpi |
jalaiḥ sukhoṣṇaiḥ śamayet tu tṛṣṇāṃ saśarkaraiḥ kṣaudrayutaṃ hitam vā ||
1938 ed. 6.48.19
pañcāṃgikāḥ pañcagaṇā ya uktās teṣv ambusiddhaṃ prathame gaṇe vā |
pibaṃ sukhoṣṇaṃ manujo cireṇa tṛṣo vimucyeta hi vātajāyāḥ ||
1938 ed. 6.48.20a
pittotthitāṃ pittaharair vipakvaṃ nihanti toyaṃ paya eva vāpi ||
1938 ed. 6.48.21
bilvāḍhakīkanyasipañcamūlaṃ darbheṣu siddhaṃ kaphajaṃ nihanti |
hitam bhavec chardanam eva cātra taptenanimbaprasavodakena |
1938 ed. 6.48.22
sarvāsu tṛṣṇāsvathavāpi paittṃ kuryād vidhiṃ tena śamaṃvrajanti |
prayāgatodumbarajorasas tu saśarkarāstvakkvathitodakam vā |
1938 ed. 6.48.23
vargasya siddhasya ca śārivādeḥ peyaṃ jalaṃ syāt tu tṛṣābhibhūte |
kaśeruśṛṃgāṭakapadmakaiś ca viśeṣu siddhaṃ tvathavā pibeta
1938 ed. 6.48.24
jalotpalośīrakucandanāni datvā pravāte niśi vāmayet tu
taduttaman toyamudāragandhi sitāyutaṃ kṣaudrayutaṃ ca peyaṃ |
1938 ed. 6.48.25
drākṣāpragāḍhañ ca hitāya vaidyas tṛṣṇārditebhyo vitaren narebhyaḥ |
saśārivādau tṛṇapañcamūlī tathotpalādau prathame gaṇe ca |
1938 ed. 6.48.26
kuryāt kaṣāyāṇi yathaitaduktaṃ madhūkapuṣpādiṣu cāpareṣu |
rājādanakṣīrikapītaneṣu ṣaṭpānakānyatra hitāni ca syuḥ ||
1938 ed. 6.48.27
satuṇḍikerāṇyathavā pibet tu piṣṭāni kāryāni samudbhavāni |
kṣatodbhavāṃ rugvinivāraṇena jāyedrasānāmasṛjaś ca pānaiḥ |
1938 ed. 6.48.28
kṣayotthitāṃ kṣīrajalaṃ nihanyān māṃsodakam vā madhurodakam vā |
āmotthitāṃ bilvavacāyutānāṃ jāyet kaṣāyairatha dīpanānāṃ |
1938 ed. 6.48.29
gurvannadāmullikhanair jayec ca kṣayādṛte sarvakṛtāś ca tṛṣṇāḥ |
1938 ed. 6.48.33
lepāvagāhau pariṣecanāni kuryāt tathā śītagṛhāṇi cāpi |
saṃśodhanaṃ kṣīrarasāghṛtāni sarvāsu lehā madhurāṃ himāṃś ceti || ❈ ||
1938 ed. 6.48.33a
jvarotisāraḥ śoṣaś ca gulmahṛtpāṇḍulohitaḥ
1938 ed. 6.48.33b
mūrcchā pānātyayaś caiva tṛṣṇayā pūryate daśaḥ ||
kāyacikitsāyāṃ prathamo daśa || ❈ ||

[Adhyāya 49: draft edition based on MS K]

1938 ed. 6.49.1
athātaś charddipratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1938 ed. 6.49.6
cchādayannānanaṃ vegair ardayann aṃgabhañjanaiḥ |
nirucyate cchardir iti doṣo vaktrāt pradhāvitaḥ |
1938 ed. 6.49.6a
īrayañcchleṣmapittau tu udāno vyāpadaṃ gataḥ |
1938 ed. 6.49.7
ūrdhvam āgacchati bhṛśaṃ viruddhāhārasevinaḥ |
1938 ed. 6.49.8
praseko hṛdayotkledobhaktasyānabhinandanaṃ |
pūrvarūpāṃ mataṃ cchardyā yathāsvaṃ cāpi nirdiśet ||
1938 ed. 6.49.9
yaḥ phenilaṃ cchardayate lpamalpaṃ śūlārditobhyarditapārśvapṛṣṭhaḥ |
śrāntaḥ saṇoṣaṃ bahuśaḥ salīnaṃ sāvātakopaprabhavātu cchardiḥ |
1938 ed. 6.49.10
vyomvlaṃ bhṛśaṃ vā kaṭutiktavaktraḥpītaṃ saraktaṃ haritaṃ vamedvā |
sadāhatodajvaravaktraśoṣaṃ sāpittakopaprabhavā matā tu |
1938 ed. 6.49.11
yo hṛṣṭaromā madhuraṃ prabhūtaṃ śuklaṃ himaṃ sāṃdrakaphānuviddhaṃ |
abhaktaruggauravasādayuktaṃ vamedvamī sā kaphakopajā tu ||
1938 ed. 6.49.12
sarvāṇi liṅgāni bhavanti yasyāḥ sā sarvadoṣaprabhavā matā tu ||
bībhatsajā dauhṛdajanmajātva sātmyaprakopāt krimijā ca yā hi |
sā pañcamī tāñ ca vibhāvayīta doṣocchrayeṇaiva yathoktamādau ||
1938 ed. 6.49.13
śūlahṛllāsabahulā krimijā tu viśeṣataḥ |
krimihṛdrogatulyena lakṣaṇena ca lakṣitā ||
1938 ed. 6.49.14
kṣīṇasyopadravavatīṃ sāsṛkprāyāṃ sacandrikāṃ |
cchardiprasaktāṃ kuśalo nārabheta cikitsituṃ ||
1938 ed. 6.49.16
vamīṣu bahudoṣāsu cchardanaṃ hitamucyate ||
virecanam vā yuñjīta yathodoṣocchrayaṃ bhiṣak |
1938 ed. 6.49.17
saṃsargāś cānupūrveṇa yathāsvaṃ bheṣajāyutaṃ |
laghūṇi pariśuṣkāṇi sātmyānyanyāni cācaret |
1938 ed. 6.49.18
yathāsvañ ca kaṣāyāṇi jvaraghnāni prayojayet |
hanyāt kṣīrodakaṃ pītaṃ cchardiṃ pavanasaṃbha vāṃ |
1938 ed. 6.49.19
mudgāmalakayūṣo vā sasarpiṣkaḥ sasaindhavaḥ |
yavāgūṃ madhumiśrām vā pañcamūlakṛtāṃ pibet |
1938 ed. 6.49.20
phalāmblaṃ viṣkirarasaṃ pibedvā vyaktasaindhavaṃ |
1938 ed. 6.49.21
pittopaśamanīyāni pākyāni ca himāni ca |
kaṣāyānyupayuktāni ghnanti pittakṛtāṃ vamīṃ |
1938 ed. 6.49.22
śodhaṇaṃ madhurañcātra drākṣārasasamāyutaṃ |
balavatyāṃ praśaṃsanti sarpistailvakam eva vā |
1938 ed. 6.49.23
āragvadhādiniryūhaṃ daśāṃgaṃ yogam eva vā |
pāyayet madhusaṃyuktaṃ kaphajāyāṃ cikitsakaḥ |
1938 ed. 6.49.24
kṛtaṃ guḍūcyā vidhivat kaṣāyaṃ himasañjñitaṃ |
tisṛṣv api bhavet pathyaṃ mākṣikeṇa samāyutaṃ |
1938 ed. 6.49.25
bībhatsajāṃ hṛdyatamairdohyadī kāṃkṣitaiḥ phalaiḥ |
laṃghanair vamanaiś cāsāṃ sātmyair vā sātmyakopajāṃ |
1938 ed. 6.49.26
krimihṛdrogavac cāpi krimijaṃ śodhayed vamīṃ |
yathādoṣāñ ca vitarecchastaṃ vidhimanantaraṃ |
1938 ed. 6.49.27
dadhittharasasaṃyuktāḥ pippalīmākṣikānvitāḥ |
muhurmuhurnaro līḍhvā cchardibhyaḥ parimucyate ||
1938 ed. 6.49.28
samākṣikā madhurasā pītā vā taṇḍulāmbunā |
tarppaṇā vā madhuyutā tisṛṇām api bheṣajāṃ |
1938 ed. 6.49.29
svayaṃ guptāṃ sayaṣṭyāhvāṃ tāṇḍūlāmbumadhudravāṃ |
pibed yavāgūm athavā siddhāṃ patraiḥ karañjajaiḥ |
1938 ed. 6.49.30
yuktāmvlavaṇāḥ piṣṭāḥ kustumburyothavā hitāḥ |
taṇḍulāmbuyutaṃ khādet kapitthaṃ tryūṣaṇena vā |
1938 ed. 6.49.31
sitā candanamadhvaktāṃ lihyādvā makṣikāśakṛt |
1938 ed. 6.49.32
sarpikṣaudrasitā lājā śaktuṃ lihyāt tathāpi vā |
1938 ed. 6.49.33
dhātrīrasaiścandanam vā śritāṃ mudgadalāmbunā |
kolāmalakamajjāno lihed vāpi trivarṇṇakaṃ |
1938 ed. 6.49.34
sakṣaudraṃ śālilājānāṃ yavāgū vā piben naraḥ |
ghreyāṇyupakṣipec cāpi sugandhīni cikitsakaḥ |
1938 ed. 6.49.35
jāṃgalāni ca śūlyāni ṣāḍavālehyapānakāḥ |
bhojanāni ca citrāṇi kuryāt sarvasvatandritaḥ |
1938 ed. 6.49.35a
apriyāṇy api seveta jalenodvejayed apīti ||
kāyaci || la

[Adhyāya 50: draft edition based on MS K]

1938 ed. 6.50.1
athāto hikkāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1938 ed. 6.50.3
vidāhiguruviṣambhir ūkṣābhiṣyandibhojanaiḥ |
śītayānāsanasthānaṟajo dhūmānalānilaiḥ |
1938 ed. 6.50.4
vyāyāmakarmabhārādhvavegāghātāpatarpaṇaiḥ |
1938 ed. 6.50.5
hikkāśvāsaś ca kāsaś ca nṛṇāṃ samupajāyate |
1938 ed. 6.50.6
muhurmuhur vāyurudeti sasvano yakṛtplihāntrāṇi mukhe samutkṣipan |
sa ghoṣavānāsu hina
1938 ed. 6.50.7
annajāṃ yamalāṃ kṣudrāṃ gambhīrāṃ mahatīn tathā |
vāyuḥ kaphenānugataḥ pañcahikkā karoti ha |
1938 ed. 6.50.9
vāyurannair avasttīrṇaḥ kaṭukair ardito bhṛśaṃ |
1938 ed. 6.50.10
hikkayatyūrdhvago bhūtvā tāṃ vidyād annajāṃ bhiṣak |
cireṇa yamalair vegair yā hikkā sampravarttate |
1938 ed. 6.50.11
kampayantī śirogrīvaṃ yamalāṃ tāṃ vinirdiśet ||
vikṛṣṭakālairyā vegair mahadbhiḥ sampravarttate |
1938 ed. 6.50.12
kṣudrikā nāma sā hikkājatrumūlāt pradhāvitā ||
nābhipravṛttā yā hikkā ghorāgambhīranādinī |
1938 ed. 6.50.13
anekopadravavatī gambhīrā nāma sā smṛtā ||
1938 ed. 6.50.14
marmāṇyāpīḍayantīva satataṃ yā pravarttate |
mahāhikketi sā jñeyā sarvagātravikampanī ||
1938 ed. 6.50.15
āyamyate hikkamānasya dehe dṛṣṭiścordhvaṃ nāmyate yasya cāpi |
kṣīṇonnadvidvikṣipaṃ yaś ca dehaṃ tau dvau cāntyau varjayet klāmyamānau |
1938 ed. 6.50.16
prāṇāyāmodvejanotrāsanāni pipīlikair dāśanañ cātra śastaṃ |
1938 ed. 6.50.16a
saśarkaram madhukañcāvapīḍet kṣaudrānvitāmāgadhikās tathaiva |
1938 ed. 6.50.16b
īkṣorasāḥ kṣīramuṣṇaṃ jalam vā | balānvite cchardanam vā praśastaṃ |
1938 ed. 6.50.16c
dhūmaṃ pibet sarjarasyasya cāpi nepālyam vā goviṣāṇodbhavastā |
1938 ed. 6.50.19
sarpiḥ snigdhaṃ carmabālaiḥ hṛtam vā hikkāsthāne svedanaṃ vāpi kāryaṃ |
kṣaudrāplutaṃ gairikaṃ kāñcanākhyaṃ lihyād bhasmagrāmyasatvāsthijam vā |
1938 ed. 6.50.20a
romṇāṃ bhasmaśvāvidhāṃ śalyakānāṃ saṃhṛtya vavastagobhyāṃ yathāvat |
1938 ed. 6.50.20b
sarpirmadhubhyāṃ śigvipatrajam vā bhasmollihet pippalicūrṇṇayuktaṃ |
1938 ed. 6.50.20c
dagdhvā phaletindukodumbarābhyām evaṃ lihedvāpi gadaṃ jighāṃsuḥ |
1938 ed. 6.50.21
suvarcikā bījapūrṇṇādrasena kṣaudropetāṃ hanti līḍhvāśu hikkāṃ |
1938 ed. 6.50.21a
caturguṇeṣv adhmu pibet susiddhaṃ sanāgaraṃ gauḍikadugdhamājaṃ |
1938 ed. 6.50.21cd
sarpiḥ snigdhā ghnanti hikkāṃ sukhoṣṇā grāsāyavāgvaḥ payasaḥ sukhoṣṇāḥ ||
1938 ed. 6.50.22
yāvat tṛptiṃcobhayaṃ sevyamānaṃ ghoraṃ hikkāṃ hanti mūtraṃ tvajānāṃ |
1938 ed. 6.50.23
pūtiḥ kīṭāṃ laśunaṃ hiṃgumatsyāṃ tvacañ ca samcūrṇṇa subhāvitantat |
kṣaudraṃ sitāṃ nāṃgapuṣpañca tulyaṃ pibedrasenekṣumadhūkajena |
1938 ed. 6.50.24
pibet palaṃ vā lavaṇaottamasya dvābhyāṃ palābhyāṃ haviṣaḥ samagraṃ |
1938 ed. 6.50.29
kapotapārāvataśalyakodbhavāṃ kravyādagodhāvṛṣadaṃśajāmrasāṃ ||
pibed phalāmvlā na hi mānsasaindhavāṃ snigdhāṃsthāraṇyamṛgadvijodbhavāṃ |
1938 ed. 6.50.24cd
harītakīñcoṣṇajalānupānaṃ pibetghṛtaṃ kṣārarajovakīrṇṇaṃ |
1938 ed. 6.50.25
rasaṃ kapitthāt madhupippalīñ ca pāṇipramāṇaṃ prapibet sukhāya |
1938 ed. 6.50.26
kṛṣṇāṃ sitām āmalakañ ca lihyāt sa śṛṅgaveraṃ madhunāthavāpi |
1938 ed. 6.50.26a
lājāñjanekam alam adhyañ ca tulyaṃ hikkā hanyāt puṣparasena līḍhaṃ ||
1938 ed. 6.50.27
phalaṃ puṣpañca pāṭalyāḥ gairikaṃ kaṭurohiṇīṃ |
kharjuramadhyaṃ māgadhyaḥ kāsīsaṃ dadhināma ca |
1938 ed. 6.50.28
catvāra ete yogā syuḥ pādeṣv evaṃ caturṣv iha
madhudvitīyāḥ karttavyās te hikkā suvijānatā ||
1938 ed. 6.50.30
virecanaṃ pathyatamaṃ sasaindhavaṃ
hitaṃ sukhoṣṇaṃ pravadanti hikkine |
samīraṇūrdhvagate py athāpare
vadanti nasyaṃ susukhāya hikkinām iti ||
kāya ci || lṛ || o ||

[Adhyāya 51: draft edition based on MS K]

1938 ed. 6.51.1
athātaḥ śvāsapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1938 ed. 6.51.3
yair eva kāraṇai hikkā bahubhiḥ saṃprapadyate |
tairevakāraṇaiḥ śvāso ghoro bhavati dehināṃ |
1938 ed. 6.51.4
vihāya prakṛtiṃ vāyurapānaḥ kaphasaṃyutaḥ
śvāsayatyūrdhvago bhūtvā taṃ śvāsaṃ paricakṣate |
1938 ed. 6.51.5
kṣudrakastamakaschinno mahānūrdhvaś ca pañcadhā |
bhidyate sa mahāvyādhiḥ śvasaḥ kopa viśeṣataḥ |
1938 ed. 6.51.6
prāgrūpaṃ tasya hṛtpīḍā śūlamādhmānam eva ca |
ānāho vaktravairasyaṃ śaṃkhanistodam eva ca |
1938 ed. 6.51.7
kiñcidārabhataḥ karma yasya śvāsaḥ pravarttate |
niṣaṇṇasyaitiśāntiñ ca sakṣudra iti saṃjñitaḥ |
1938 ed. 6.51.8
tṛṭsvedavamathuprāyaḥ kaṇṭhe ghuraghurānvitaḥ |
1938 ed. 6.51.9
ghoṣeṇa mahatā tāmyaṃ sakāsaṃ sakaphan naraḥ |
1938 ed. 6.51.9a
ānāho vaktravairasyaṃ śaṃkhanistoda eva ca |
1938 ed. 6.51.9cd
yaḥ śvased durbalonnadviṭ sa vai tamakasaṃjñitaḥ |
1938 ed. 6.51.10
saṃśāmyati kaphocchittau svapataś ca vivardhate |
1938 ed. 6.51.11
ādhmāti dahyamānena bastinā sarujan naraḥ |
sarvaprāṇena vicchinnaṃ śvāsaṃtaṃ cchinnamādiśet |
1938 ed. 6.51.12
niḥsaṃjñaḥ pārśvaśūlārttaḥ śuṣkakaṇṭhotighoṣavān |
saṃrabdhanetrastvāyamya yaḥ śvaset sa mahāṃ smṛtaḥ |
1938 ed. 6.51.13
marmasvāyamyamaneṣu muhurmūḍhaḥ śvaset tu yaḥ
ūrdhvaprekṣīhatarabastamūrdhvaśvāsamādiśet |
1938 ed. 6.51.14
kṣudraḥ sādhyatamasteṣāṃ tamakaḥ kṛcchra ucyate |
traya śvāsā na sidhyanti tamako durbalasya ca |
1938 ed. 6.51.15
snehabastikramaṃ kecid ūrdhvaś cādhaś ca śodhaṇaṃ |
mṛduḥ prāṇavatāṃ śreṣṭhaṃ śvāsinām ādiśanti ha |
1938 ed. 6.51.16
kāse śvāse ca hikkāyāṃ hṛdroge cāpi pūjitaṃ |
ghṛtaṃ purāṇaṃ saṃsiddhaṃ viḍasauvarcalābhayaiḥ |
1938 ed. 6.51.17
pippalyādi pratīvāpaṃ siddham vā prathame gaṇe |
1938 ed. 6.51.18
sapañcalavaṇaṃ sarpiḥ śvāsakāsau vyapohati ||
hiṃsrāviṃḍaṃgapūtīkatriphalāvyoṣacitrakaiḥ |
1938 ed. 6.51.19
dvikṣīraṃ sarpiṣaḥ prasthañcaturguṇajalānvitaṃ |
kolamātraiḥ pacedebhiḥ śvāsakāsau vyapohati |
1938 ed. 6.51.20
arśāṃsyarocakaṃ gulmaṃ śakṛdbhedañkṣayantathā ||
kṛtsne vṛṣakaṣāye tu pacet sarpiścaturguṇaṃ |
1938 ed. 6.51.21
tanmūlakusamāvāpaṃ śītaṃ kṣaudreṇa yojayet ||
1938 ed. 6.51.21a
karkaṭāhvaṃ sitāṃ sustāṃ bhārgīṃ śūṇṭhīm madhūlikāṃ ||
1938 ed. 6.51.21b
rasāñjanaṃ samadhukaṃ samānyā vāpya yogataḥ |
1938 ed. 6.51.22
ghṛtaprasthaṃ paceddhīmāṃ śītatoye caturguṇe ||
1938 ed. 6.51.23
suvahāṃ kālikāṃ bhārgīśukākhyāṃ naiculaṃ phalaṃ |
1938 ed. 6.51.24
kākādanīṃ śṛṃgaveraṃ varṣābhūbṛhatīdvayaṃ |
kolamātrair ghṛtaprasthaṃ pacedetair jaladvikaṃ ||
1938 ed. 6.51.25
sauvarcalayavakṣārakaṭukāvyoṣasaindhavaiḥ |
1938 ed. 6.51.26
vacābhayāviḍaṅgaiś ca paced vā vidhivadghṛtaṃ ||
gopavalyudake siddhaṃ syādanya dviguṇe ghṛtaṃ
1938 ed. 6.51.27
pañcaitāni havīṃṣy āhur bhiṣajaḥ śvāsakāsayoḥ ||
1938 ed. 6.51.30
tailaṃ daśaguṇe siddhaṃ kesarājarase śubhe |
pīyamānaṃ yathānyāyaṃ śvāsakāsau vyapohati ||
1938 ed. 6.51.31
phalāmvlāviṣkirarasā snigdhāḥ pravyaktasaindhavāḥ |
eṇādīnāṃ śirobhir vā sakulatthāḥ sasaindhavāḥ |
1938 ed. 6.51.32
hanyuḥ śvāsañ ca kāsaś ca saṃskṛtāni payāṃsi ca ||
timirasya ca bījāni karkaṭākhyā ca cūrṇṇitāḥ |
1938 ed. 6.51.33
durālabhāthapippalyaḥ kaṭukākhya harītakī |
śvāviḍmayūraromāṇi kolapippalitaṇḍulāḥ |
1938 ed. 6.51.34
bhārgī tvakśṛṅgaverañ ca śarkarāśalyakaṃ gajaṃ |
vṛttakāṇṭakabījāni cūrṇṇitāni tu kevalaṃ |
1938 ed. 6.51.35
pañcaślokādhikā hyete lehā ye samyagīritāḥ |
sarpirmadhubhyāṃ saṃlehā śvāsakāsārditairniraiḥ |
1938 ed. 6.51.36
saptacchadasya puṣpāṇi pippalyaś cāpi mastunā |
pibet sampiṣya madhunā dhānām vāpy atha bhakṣayet |
1938 ed. 6.51.37
arkāṅkurair bhāvitānāṃ yavānāṃ sādhvanekaśaḥ |
sarpiṇā vāpi vedeṣāṃ sakṣaudrāṃ śvāsapīḍitaḥ |
1938 ed. 6.51.38
śirīṣakundakadalīpuṣpaṃ pippalisaṃyutaṃ |
taṇḍulāmbuyutaṃ pītvā jayec chvāsān aśeṣataḥ |
1938 ed. 6.51.40cd
drākṣāṃ harītakī kṛṣṇaāṃ karkaṭākhyān durālabhāṃ
1938 ed. 6.51.41ab
sarpirmadhubhyāṃ vilihaṃ cchvāsāṃ hanti sudustarāṃ |
1938 ed. 6.51.39
kolimajjā tālumūlaṃ piṣṭvā carmamaśintathā |
lihyāt kṣaudreṇa pāmārgasarpirmadhusamāyutaṃ |
1938 ed. 6.51.40
nīpaḥ kadambo raktaghnaḥ taṃ pītvā taṇḍulāmbunā |
1938 ed. 6.51.41
haridrāṃ maricaṃ rāsnāṃ guḍaṃ drākṣāṃ sapippalīṃ |
1938 ed. 6.51.42
lihyāt kṣaudreṇa tulyāni śvāsārtto hitabhojanaḥ ||
1938 ed. 6.51.44
bhārgīn trikaṇṭakaṃ tailaṃ haridrāṃ kaṭurohiṇīṃ |
1938 ed. 6.51.45
pippalyo maricaṃ caṇḍāṃ gośakṛdrasa eva ca |
taṭakolasya bījāni paced utkārikāṃ śubhāṃ |
1938 ed. 6.51.46
sevyamānā nihanty eṣā śvāsānāśu sudurjayām iti ||
kāyaci || lṛ || o ||

[Adhyāya 52: draft edition based on MS K]

1938 ed. 6.52.1
athātaḥ kāsapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1938 ed. 6.52.4A
yair eva kāraṇair hikkā śvāsaś caivopajāyate |
tair eva kāraṇair nṛṇāṃ kāsaḥ samupajāyate |
1938 ed. 6.52.5
prāṇo hyudānānugataḥ praduṣṭaḥ saṃbhinnakāṃsasvanatulyaghonatulyaghoṣaḥ |
nireti vaktrāt sahasā saghoṣaḥ kāsaḥ sa vidvadbhir udāhṛtas tu |
1938 ed. 6.52.6
sa vātapittaprabhavaḥ kaphāc ca kṣatāttathānyaḥ kṣayajoparaś ca |
pañcaprakāraḥ paṭhito bhiṣagbhir viśeṣato lakṣaṇataḥ purā ||
1938 ed. 6.52.8
hṛcśaṃkhamūrddhodarapārśvaśūlī kṣāmānanaḥ kṣīṇavalaḥ kṣataujā |
prasaktamantaḥ kaphaam īraṇena bhinnasvaraḥ kāsati śuṣkam eva |
1938 ed. 6.52.9
urovidāhajvaravaktraśoṣair abhyarditastiktamukhastṛṣārtaḥ |
pittena pītāni vamet kaṭūni kāseta pāṇḍuḥ paridahya mānaḥ |
1938 ed. 6.52.10
pralipyamānena mukhena sīdan śirorujārtaḥ kaphapūrṇṇadehaḥ |
abhaktaruggauravapāṇḍuyuktaḥ kāsedbhṛśaṃ sāndrakaphaḥ kaphena |
1938 ed. 6.52.11
vakṣotimātraṃ vihataṃ tu yasya vyāyāmabhārādhyayanābhighātaiḥ
viśliṣṭavakṣāḥ sa naraḥ saraktaṃ ṣṭhīvatyabhīkṣṇaṃ kṣatajaṃ tam āhuḥ |
1938 ed. 6.52.12
sa gātraśū|laṃjvaradāhamohaṃ prāṇakṣayaṃ copalabheta kāsāt |
śuṣyan viniṣṭhīvati durbbalas tu prakṣīṇamāṃso rudhiraṃ sapūyaṃ ||
1938 ed. 6.52.13
taṃ sarvaliṅgaṃ bhṛśaduścikitsyaṃ cikitsitajñe kṣayakāsam āhuḥ ||
1938 ed. 6.52.16
pathyāṃ sitām āmalakāni lājāḥ samāgadhañ cāpi vicūrṇṇya śuṇṭhī |
sarpir madhubhyāṃ viliheddhi kāsī sasaindhavaṃ coṣṇajalena kṛṣṇāṃ |
1938 ed. 6.52.17
pibed guḍaṃ pippaliśṛṃgaveraṃ drākṣāñ ca sarppirmadhunā lihec ca |
drākṣāṃ sitāṃ māgadhikāñ ca tulyāṃ saśṛṃgaveraṃ madhukaṃ tugāñ ca ||
1938 ed. 6.52.18
sarpimadhubhyāṃ vilihet samāṃśāṃ kṣaudreṇa tulyaṃ maricaṃ sitāñ ca |
saṃcūrṇṇya maṇḍena pibec ca da dhnoḥ hareṇa vaḥ pippalikāñ ca tulyāṃ ||
1938 ed. 6.52.19
dadhnā lihet kāsakaragnim agraḥ
ubhe haridre suradāruśuṇṭhī | gāyatrisārañ ca pibet samāṃśaṃ
1938 ed. 6.52.20
vastasya mūtreṇa sukhāmvunā vā dantīdravantī ca satilvakānāṃ
bhṛṣṭāni sarpīḥ ṣvatha bādarāṇi || khādet palāṃśāni sasaindhavāni
1938 ed. 6.52.21
hiṅgoḥ pibet kolasamaṃ hitāśī |sauvīrakeṇāmlarasena vāpi |
kṣaudreṇa lihyātmaricāni cā | bhārgīvacāhiṃgukṛtā ca vartiḥ
1938 ed. 6.52.22
dhūme praśastā ghṛtasaṃprayuktā |
1938 ed. 6.52.23
pibec ca śīdhuṃ maricānvitaṃ vā
1938 ed. 6.52.24
mañjiṣṭhaśuṇṭhījalamṛtikābhiḥ | kṣīraṃ śritam mākṣikasaṃyutam vā
nidigdhikāmūlasamāṃśasiddhāṃ | khādec ca mudgāṃ maricopadaṃśām
1938 ed. 6.52.25
utkārikāṃ sarpiṣi nāgarāḍhyāṃ |
1938 ed. 6.52.26

yat plīhni sarpirvihitaṃ ṣaḍaṅgaṃ tad vātakāsaṃ jayati prasahyaṃ |
vidārigandhādigaṇaśritaṃ vā rasena vā yat khalu kaṇṭhakāryāḥ |
1938 ed. 6.52.27

virecanaṃ snaihikam atra coktam āthāpanaṃ cāpi vadanti pathyaṃ |
dhūmam pibet snaihikam apramattaḥ pibet sukhoṣṇaṃ ghṛtam eva cātra ||
1938 ed. 6.52.28

hitā yavāgvaś ca raseṣu siddhāḥ payāṃsi lehyāḥ saghṛtās tathaiva ||
prachardanaṃ kāyaśirovirekās tathaiva dhūmāḥ kavaḍagrahāś ca |
1938 ed. 6.52.29

uṣṇāmla lehyāḥ kaṭukāś ca hanyuḥ kapham viśeṣeṇa viśoṣaṇañ ca |
kaṭutrikañ cāpi vadanti mukhyaṃ ghṛtaṃ krighnasvarase vipakvaṃ |
1938 ed. 6.52.30

nirguṇḍipatrasvarasena siddhaṃ sarpiḥ kaphottham vinihanti kāsaṃ |
1938 ed. 6.52.32

vidārigandhotpalasārivādī niḥkvāthya vargam madhurañ ca kṛtsnaṃ |
1938 ed. 6.52.33

ghṛtam pibed ikṣurasāmbudugdhaiḥ kākolivargañ ca saśarkañ tat |
prātaḥ pibet pittakṛte tu kāse kṣato hito yaḥ kṣatajaś ca kāsaḥ |
1938 ed. 6.52.34

kharjūramustāmadhukaṃ piyālaṃ madhūlikā pippalibhārgicūrṇaṃ ||
sarpiḥ sitā mākṣisaṃprayuktaṃ trīṃ hanti kāsānupayujyamānaṃ |
1938 ed. 6.52.34a

mañjiṣṭhamūrvājanavahnipāthāṃ kṛṣṇāṃ haridrāñ ca tathā vicūrṇya ||
1938 ed. 6.52.35

kṣaudreṇa kāse kṣatajo kṣayotthe pibed ghṛtaṃ cekṣurase vipakvaṃ |
1938 ed. 6.52.37cd

guḍodakaṃ vā kvathitaṃ pibeta kṣaudreṇa śītaṃ maricopadaṃśaṃ ||
1938 ed. 6.52.36

cūrṇaṃ pibed āmalakasya cāpi kṣīre vipakvaṃ saghṛtaṃ hitāya ||
cūrṇāni godhūma yathodbhavāni kākolivargañ ca kṛtaḥ |
1938 ed. 6.52.37ab

ṣu peyastṛṣu kāsavadbhiḥ kṣaudreṇa dugdhena ghṛtena vāpi |
1938 ed. 6.52.47

kulīraśuktīś caṭakaiṇa lāvānniḥ kvāthya vargam madhurais tathānyaiḥ |
pibed ghṛtaṃ tan tu niṣevyamānaṃ hanyāt kṣayotthaṃ kṣatajañ ca kāsaṃ || śatāvarīnāgavalāvipakvaṃ ghṛtaṃ vidadhyāc ca hitāya tasya ||
1938 ed. 6.52.37a

jantughnadārutriphaloṣaṇatrayaṃ sapadmakaṃ saṃbhṛtam ekatastataḥ |
1938 ed. 6.52.37b

sitāsamāṃśair avalihyamāno ḥ sakāsānudati prasahyaṃ ||
1938 ed. 6.52.37c

śaṭīpalāgranthikapuṣkarāgni cavyātmaguptākharaśaṃkhapuṣpī |
1938 ed. 6.52.37d

dvipañcamūlī ca paladvibhāge bhāgena sambhṛtya vipācayīta |
1938 ed. 6.52.37e

yavāḍhakañ cāpy abhayā śatañ ca vāryāḍhakaiḥ pañcabhir aṃ hri śeṣaṃ |
1938 ed. 6.52.37f

kvātham pacec chauṇṭhikatailabhāge sarpīṃ ṣidatvā kuḍavonmitāni |
1938 ed. 6.52.37g

guḍasya bhāgārddhaśataṃ vipakvaṃ śītaṃ |
1938 ed. 6.52.37h

palānya madhunas tatra datvā tvagelaśuṇṭhī maricañ ca yuñjyāt |
1938 ed. 6.52.37i

dve dve cādyād avalihyāc ca lehāṃ pathye pathyāśī sarvakāsān jñghāṃsuḥ ||
1938 ed. 6.52.37j

śvāsaṃ hikkāṃ svarabhedaṃ kṣayañ ca kārṣyaṃ chardiṃ vātarktaṃ jvarañ ca ||
1938 ed. 6.52.37k

hṛtpāṇḍurogaṃ śvayathuṃkāmalāṃ mūrcchāṃ doṣmūtrakṛcchrārta va ca |
1938 ed. 6.52.37l

hanyād agastyena niṣevito yaṃ lehārujāṃ vai nudati prasahyam iti ||
kāsaci || || ❈ ||

[Adhyāya 53: draft edition based on MS K]

1938 ed. 6.53.1

athātaḥ svaropaghātapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1938 ed. 6.53.3

atyuccaśabdakaraṇyadhyayanābhighātasandūṣaṇaiḥ prakupitāḥ paṭhanādayas tu |
te śabdavāhīṣu sirāsugatāḥ pratiṣṭhaṃ hanyuḥ svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ |
1938 ed. 6.53.4

vātena kṛṣṇanayanānanamūtravarcā bhinnasvaraṃ vadati gardabhavat kharañ ca |
pittena pītanayanānanamūtravarcā brūyāt galaina sa ca dāhasamanvitena |
1938 ed. 6.53.5

brūyāt kaphena satataṃ kapharuddhakaṇṭhau mandaṃ śanairvadati cāpi divā viśeṣāt |
sarvātmake bhavati sarvavikārasaṃpat | tañ cāpy asādhyam ṛṣyaḥ svarabhedam āhuḥ |
1938 ed. 6.53.6

dhūmāyati kṣatakṛte kṣayam āpnuyāc ca | vāgeṣa cāpi hatavāk parivarjanīyaḥ |
antargatasvaram alakṣyam avākpravīṇaṃ medocchrayād vadati digdhagalastṛṣāluḥ |
1938 ed. 6.53.8

snigdhāṃ svarāturanarān avabaddhadoṣāṃ nyāyena cchardanavirecanabastibhiś tu |
nasyāvapīḍamukhaśodhanadhūmalehaiḥ saṃpādayeta vividhaiḥ kavaḑagrahaiś ca |
1938 ed. 6.53.9ab
yaḥ śvāsakāsavidhirādita eva coktaṃ śtam cāpy aśeṣam avatārayituṃ yateta ||
1938 ed. 6.53.10
svaropaghāte nilaje bhaktopari ghṛtaṃ pibet |
kāsamardakavārttākumārkavasvarase yutaṃ ||
1938 ed. 6.53.11
siddhaṃ ghṛtaṃ hanty anilaṃ siddhaṃ vārkagale rase |
yavakṣārājamodābhyāṃ citrakāmalakeṣu vā |
1938 ed. 6.53.12
devadārvyagnimabhyāṃ siddham ājaṃ samākṣikaṃ |
sukhodakānupāno vā sasarpiṣko guḍodanaḥ |
1938 ed. 6.53.13
kṣīrānupānaṃ paitte tu pibet sarpiratandritaḥ |
aśnuyāc ca sasarpiṣkaṃ yaṣṭīmadhukapāyasaṃ |
1938 ed. 6.53.14
lihet madhurakāṇyaṃ vā cūrṇṇaṃ madhusamāyutaṃ |
śatāvarīcūrṇayogaṃ balācūrṇṇam athāpi vā |
1938 ed. 6.53.15
pibet kaṭūni mūtreṇa kaphaje svarasaṃ kṣaye |
lihedvā madhutailābhyāṃ bhuktvā khādet kaṭūni vā ||
1938 ed. 6.53.16
svaropaghātai medoje kaphavadvidhiriṣyate ||
raktaje kṣayaje vāpi pratyākhyāyācaret kriyāṃ |
1938 ed. 6.53.16a
sarvaje kṣataje tadvat bhiṣag vidyād vicakṣaṇaḥ ||
1938 ed. 6.53.17
śarkarāmadhumiśrāṇi śritāni madhuraiḥ saha |
pibet payāṃsi yasyoccair vadato bhihatasvara iti ||
kāyacikitsā || ||
(From folio 197r1)

[Adhyāya 51: draft edition based on MS K (adhyāya 24 in the vulgate)]

1938ed. 6.24.1
athātaḥ pratiśyāyapratiṣedham adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1938ed. 6.24.3
nārīprasaṃgac chiraso 'bhighātād
dhūmād rajācchītam avaśyayāc ca |
vinigrahān mūtrapurīṣayoś ca
sadyaḥ pratiśyāyanimittam uktaṃ |
1938ed. 6.24.4
cayaṃ gatā mūrdhani mārutādayaḥ
pṛthak samastāś ca tathaiva śoṇitaṃ |
prakopyamānā vividhaiḥ prakopanair
nṝṇāṃ pratiśyāyakarā bhavaṃti hi |
1938ed. 6.24.5
śiro gurutvaṃ kṣavathuḥ pravarttanaṃ
tathāṃgamardaḥ | parihṛṣṭaromatā
upadravāś cāpy apare pṛthagvidhāḥ |
nṝṇām pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ |
1938ed. 6.24.6
ānaddha pithitā nāsā tanusrāvaprasevanī |
galatālvoṣṭhaghoṣaś ca nistodaḥ śaṃkhayos tathā |
1938ed. 6.24.7
svaropaghātaś ca bhavet pratiśyāye nilātmake |
uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike |
1938ed. 6.24.8
kṛṣo bhipāṇḍūḥ saṃtapto bhavet tṛṣṇānipiḍītaḥ |
sadhūmam agniṃ sahasā vamatīva ca mānavaḥ |
1938ed. 6.24.9
ghrāṇotkaphaḥ kaphakṛte śuklaḥ pāṇḍur vrajed ghanaḥ |
śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhaved guruśiromukhaḥ |
1938ed. 6.24.10
galatālvoṣṭhaśirasaḥ kaṇḍūyanam atīva ca |
bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo kasmād vinivarttate |
1938ed. 6.24.11
saṃpakvo vāpy apakvo vā sa sarvaprabhavo mataḥ |
1938ed. 6.24.14
praklidyate punar nnāsā punaś ca pariśuṣyati |
1938ed. 6.24.15
muhur ānahyate cāpi muhur vivriyate tha vā |
niśvāso vatidurgandhas tathāgandhān na vetti ca |
1938ed. 6.24.16
evaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ jānīyāt sarvam eva tu |
1938ed. 6.24.16-1
raktaje tu pratiśyāye raktāsrāvaḥ pravarttate |
tāmrākṣaś ca bhavej jaṃtur uroghātaprapīḍitaḥ |
1938ed. 6.24.16-2
durggandhocchvāsavadano gandhān api na vetti ca ||
mūrcchanti krimayaś cātra svetā snigdhāṇavas tathā |
1938ed. 6.24.16-3
krimiśīrṣavikāreṇa samānañ cāsya lakṣaṇaṃ |
1938ed. 6.24.17
bādhiryam āndhyam aghratvaṃ ghorān vā nayanāmayāṃ |
kāryāgnisādaśoṣān vā vṛddhāḥ kurvanti pīnasāḥ ||
1938ed. 6.24.18
navaṃ pratiśyāyam apāsya sarvān
upācaret sarpiṣa eva pānaiḥ |
svedair vicitrair vamanaiś ca yuktaiḥ
kālopapannair avapīḍanaiś ca ||
śiro virekaṃ tv apare tu kecid
āmena dātavyam iti bruvanti |
1938ed. 6.24.19
apacyamānasya ca pācanārthaṃ
svedo hito mblaṃ vihimañ ca bhojyaṃ |
niṣevyamāṇam payasārdrakam vā
sampācayec cakṣuvikārayogaiḥ |
1938ed. 6.24.20
pakvaṃ kaphañ cāpy avalambamānaṃ śiro virekair apakarṣayec ca |
virecanāsthāpanadhūmapānair
avekṣya doṣāṃ kavalagrahaiś ca |
1938ed. 6.24.24
jayed viditvā mṛdutāñ ca teṣāṃ
prāglakṣaṇoktaṃ vidhim ādiśec ca ||
1938ed. 6.24.25
vātike tu pratiśyāye pibet sarpir yathākramaṃ |
pañcabhir llavaṇaiḥ siddham prathamena gaṇena ca |
1938ed. 6.24.26
pittaraktotthayoḥ peyaṃ sarpir madhurakaiḥ śritaṃ |
1938ed. 6.24.27ab
pariśekān pradehāṃś ca kuryād api ca śītalān
1938ed. 6.24.30cd
kaphaje sarppiṣā snigdhaṃ tilamāṣavipakvayā |
1938ed. 6.24.31ab
yavāgvā vāmayed vāntaḥ kaphaghnaṃ kramam ācaret |
1938ed. 6.24.34
sarpīṃṣi kaṭusiddhāni tīkṣṇādhūmāḥ kaṭūni ca |
bheṣajāny upayuktāni hanyuḥ sarvaprakopajaṃ |
1938ed. 6.24.41
yathāsvaṃ doṣaśamanais tailapakvam pramāṇataḥ ||
nastaprayuktam udvṛttāṃ pratiśyāyān apohati |
1938ed. 6.24.42
mūtrayuktāḥ samuddiṣṭāḥ kriyāḥ krimiṣu yojayet |
yāpanārthaṃ krimighnāni bhojanāni ca buddhimān iti || ||
1938ed. 6.24.trailer
kāyacikitsāyāṃ || 16 ||

[Adhyāya 54: draft edition based on MS K]

1938 ed. 6.54.1
athātaḥ kṛimipratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1938 ed. 6.54.3
ajīrṇṇā
1938 ed. 6.54.3a
bhojīmadhūrāmvlanityodravapriyaḥ piṣtaguḍopayoktā|
1938 ed. 6.54.3b
vyāyāmajātāni
1938 ed. 6.54.7
viṃśate kṛimijātīnāṃ trividhaḥ saṃbhavaḥ smṛtaḥ |
purīśakapharaktāni tesāṃ vakṣyāmi lakṣaṇaṃ |
1938 ed. 6.54.8
ājaupāḥ pībanāḥ kampāḥ śvetāḥ gaṇḍūpadās tathā |
curavo dvimukhāś caiva vijñeyās tu purīśajāḥ ||
1938 ed. 6.54.9
śvetāḥ sūkṣmā studantyete gudaṃ pratisaranti ca |
teṣām evā pare pucchaiḥ pṛthavaś ca bhavaṃti hi |
1938 ed. 6.54.11cd
śūlāṭopaśakṛdbhedapaktinā śakarāś ca te |
1938 ed. 6.54.12
da pralūtāś cipiṭās tathā |
pipīlikā kāraruhā vijñeyāḥ kaphasaṃbhavāḥ |
1938 ed. 6.54.14
majjādonetraleḍhārastāluśrotrabhujas tathā |
śirohṛdrogavamathupratiśyāyakarāś ca te |
1938 ed. 6.54.15
karṇṇaromanakhādāś ca dantādāḥ kikkisās tathā |
kuṣṭhajāḥ saparīsarpāḥ jñeyāḥ śoṇitasambhavāḥ |
1938 ed. 6.54.16
te saraktāś ca kṛṣṇāś ca teśām ante ca durdṛśaḥ ||
raktādhiṣṭhānajāṃ prāyo vikārāñjanayanti ha |
1938 ed. 6.54.17
māṣapiṣṭānnavidalaparṇṇaśākaiḥ purīṣajāḥ |
māṃsamāṣaguḍakṣīradadhiśuktaiḥ kaphodbhavāḥ |
1938 ed. 6.54.18ab
viruddhājīrṇṇaśākādyaiḥ śoṇitābhā bhavanti ca |
1938 ed. 6.54.20cd
eṣāmanyatamāṃ vaidyo jighāṃsuḥ snigdhamāturāṃ |
1938 ed. 6.54.21
surasādivipavena sarpiṣāvāntamāditaḥ |
virecayaittīkṣṇatarairyogairāsthāpayīta ca |
1938 ed. 6.54.22
yavakolakulatthānāṃ surasāderga ca |
viḍaṅgasnehayuktau na kvāthena lavaṇena ca |
1938 ed. 6.54.23a
nirūḍham athatailen tat siddhenānuvā sayet
1938 ed. 6.54.24cd
tataḥ śirīṣakiṇihīrasaṃ kṣaudrayutaṃ pibet ||
1938 ed. 6.54.25ab
kramūkaḥ svarasam vāpi pūrvavattīkṣaṇabhojanaḥ |
1938 ed. 6.54.26ab
pāribhadrakapatrāṇāṃ purvatsurasaṃ pibet |
1938 ed. 6.54.25cd
palāśabījasya rasaṃ pibedvā kśaudra saṃyutaṃ|
1938 ed. 6.54.26a
pṛthagvā surasādīnāṃ patturasyāthavārasaṃ |
1938 ed. 6.54.27
lihedaś ca śakṛccūrṇṇaṃ vaiḍaṃgaṃ vā samikṣikam |
patrair mūṣikaparṇyā vā saṃpiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ |
1938 ed. 6.54.28
khādet pūpalikāṃ pakvā dhānyāmvlañ ca pibed anu |
surasādyair gaṇaiḥ pakvaṃ tailan tat pānam iṣyate |
1938 ed. 6.54.29
viḍaṃgacūrṇṇamisrair vā piṣṭairbhakṣāṃ prayojayet |
tatkaṣāyaprapītānāṃ tilānāṃ tailpācitāṃ |
1938 ed. 6.54.30
śvāvidhaḥ sakṛtaś cūrṇṇaṃ saptakṛtvaḥ subhāvitaḥ |
viḍaṃgānāṃ kaṣāyeṇa traiphalena rasena ca |
1938 ed. 6.54.31ab
kṣaudreṇa līḍhvānupibed rasamām alakaṃ śubhaṃ |
1938 ed. 6.54.32cd
pibed vā pippalīcūrṇṇam ajamūtreṇa saṃyutaṃ|
1938 ed. 6.54.31cd
akṣābhayārase vāpi vidhir eṣo yasād api |
1938 ed. 6.54.32ab
pūtīkasya rasam vāpi surasyāṃ vā pibet naraḥ |
1938 ed. 6.54.33
saptarātraṃ pibed ghṛṣṭaṃ trapu vā dadhimastunā |
purīśajāṃ śleṣmajāṃś ca hanyād evaṃ krimīṃ bhiṣak |
1938 ed. 6.54.34
śirohṛt karṇṇanāsākṣisaṃśritāṃś ca pṛthak pṛthak |
viśeṣatoñjanaivarjamānādi vāsayānālaḍate krimīrnasyaira va pīḍaiś ca sādhayet |
1938 ed. 6.54.35
sakṛdrasaṃ śāraṅgasya śoṣyantumau vibhāvayet |
niḥkvāthena viḍaṃgānāṃ cūrṇṇaṃ pradhamanan tu tat |
1938 ed. 6.54.36
ayaś cūrṇṇānyaneraiva vidhināyojayīta ca |
sakāṃsanīlaṃ tailaṃ ca nasyaṃ syāt surasādike |
1938 ed. 6.54.37
indraluptevidhiś cāpi vidheyo romarājiṣu |
dantājānāṃ samuddiṣṭaṃ vidhānaṃ mukharaugike |
1938 ed. 6.54.38
raktajānāṃ pratīkāraṃ kuryāt kuṣṭhacikitsitāt |
surasādiṃ ca sarveṣu sarvathaivopayojayet |
1938 ed. 6.54.39
pravyaktatiktakaṭukaṃ bhojanañ ca hitaṃ sadā |
kulatharasasaṃyuktaṃ kṣārapānañ ca pūjitaṃ |
1938 ed. 6.54.40
kṣīrāṇi māṃsāni ghṛtāni caiva dadhīni śākāni ca parṇavanti |
māṣāna tomvlāṃ madhūrāṃ rasāṃś ca krmīṃ jighāṃsuḥ parivarjayīta |
kāyacikitsā || ||

[Adhyāya 55: draft edition based on MS K]

1938 ed. 6.55.1
athāta udāvarttapratiṣedhaṃ vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
1938 ed. 6.55.3
adhaś cordhvañ ca bhāvānāṃ pravṛttānāṃ svabhāvataḥ |
na vegān dhārayet prājño vātādīnāñ jijīviṣuḥ |
1938 ed. 6.55.4
vātaviḍmūtrajṛmbhāṇām asruṇaḥ kṣavathor api |
udgārasya tathā rcchadyā retasaś cāpi dhāraṇāt ||
1938 ed. 6.55.5
kṣuttṛṣṇocchvāsanidrāṇām udāvartto bhaved iha |
vyāhanyamānavegārtta udāvartto nirucyate |
tasyābhidhāsye vyāsena lakṣaṇaṃ sacikitsitaṃ |
1938 ed. 6.55.6
trayodaśavidhasyāsya bhinnasyetais tu kāraṇaiḥ |
1938 ed. 6.55.7
ādhmānaśūlo hṛdayo parodhaṃ śirorujaṃ śvāsam atīva hikkāṃ |
kāsapratiśyāyagalagrahatvād valāsapittaprasarañ ca ghoraṃ |
1938 ed. 6.55.8
kuryād apāno bhihataḥ svamārge hanyāt purīśaṃ mukhataḥ kṣiped vā |
āṭopaśūlau parivarttanañ ca saṃgaḥ purīśasya tathordhvavātaḥ |
1938 ed. 6.55.9
purīśamāsyād api vā nireti purīśavege bhihite narasya |
mūtrasya vege bhihate naras tu kṛcchreṇa mūtraṃ sravate lpam alpaṃ |
1938 ed. 6.55.10
meḍhre gude vaṃkṣaṇabastimuṣkanābhipradeśeṣv atha mūrdhni cāpi |
ānaddhabasteś ca bhavanti tīvrā rujaś ca śūlair iva tudyate ca |
1938 ed. 6.55.11
manyāgalastambhaśirovikārāḥ | jṛmbhopaghātāt pavanātmikā syuḥ |
tathākṣināsāvadanāmayāś ca bhavanti tīvrāḥ saha karṇṇarogaiḥ |
1938 ed. 6.55.12
ānandajam vāpy atha śokajam vā netrodakaṃ prāptam amuñcato hi |
śirogurutvaṃ nayanāmayāś ca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena
1938 ed. 6.55.13
bhavanti gāḍhaṃ kṣavathor vighātāc chirokṣināsāśravaṇeṣu rogāḥ |
kaṇṭhasya pūrṇṇatvam atīva todaḥ kukṣau tu vāyor ubhayoḥ pravṛttiḥ |
1938 ed. 6.55.14
udgāravege bhihate bhavanti jantor vikārāḥ pavanaprasūtāḥ |
chardyābhighātena bhavec ca kuṣṭhaṃ yenaiva doṣeṇa vidagdham annaṃ |
1938 ed. 6.55.15
mūtrāyaṇe pāyuni muṣkayoś ca śotho rujā mūtravinigrahaś ca |
śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhaved vā te te vikārābhihate tu śukre |
1938 ed. 6.55.16
tandrāṅgamardāvaruci śramaś ca kṣudhor vikārā kṛśatā ca dṛṣṭā |
kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śravaṇāvarodhas tṛṣṇābhighātād dhṛdayavyathā ca |
1938 ed. 6.55.17
śrāntasya niśvāsavinigraheṇa hṛdrogamohāv atha vāpi gulmaḥ |
jṛmbho 'ṅgamardo ṅgaśirotha jāḍyaṃ nidrābhighātād athavāpi tandrī ||
1938 ed. 6.55.18
tṛṣṇārdditaṃ parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ śūlair abhidrutaṃ |
śakṛdvamantaṃ matimān udāvarttinam utsṛjet |
1938 ed. 6.55.19
sarsveṣv eteṣu vidhivad udāvartteṣu kṛtsnaśaḥ |
vāyoḥ kriyā vidhātavyā svamārgapratipattaye |
1938 ed. 6.55.20
sāmānyataḥ pṛthaktvena kriyāṃ bhūyo nibodha me |
āsthāpanaṃ mārutaje snigdhasvinnam viśeṣataḥ
1938 ed. 6.55.21
purīśaje tu karttavyo vidhir ānāhikas tu yaḥ |
sauvarcalāḍhyāṃ madirāṃ mūtre tv abhihate pibet |
1938 ed. 6.55.22
elām vāpy atha madyena kṣīravāriṃ pibeta vā |
dhātrīphalānāñ ca rasaṃ satailam vā pibet tryahaṃ |
1938 ed. 6.55.23
rasam aśvapurīśasya gardabhasya pibeta vā |
māṃsopadanśaṃ madyan tu mukhyaṃ seveta yogavit |
1938 ed. 6.55.24
bhadradāru ghaṇaṃ mūrvāṃ haridrāṃ madhukan tathā |
kolapramāṇāni piben māṣakvāthena yogavit |
1938 ed. 6.55.25
duspaśāyāḥ svarasam vā kaṣāyaṃ kuṃkumasya vā ||
ervārubījaṃ toyena pibed vā lavaṇīkṛtaṃ |
1938 ed. 6.55.26
pañcamūlaśritaṃ kṣīraṃ drākṣārasam athāpi vā |
yogāṃś ca vitared atra pūrvoktān aśmarībhidaḥ |
1938 ed. 6.55.27
mūtrakṛcchrakramañ cāpi kuryān niravaśeṣataḥ ||
bhūyo vakṣyāmi yogāṃś ca mūtrāghātopaśāntaye |
1938 ed. 6.55.28
snehasvedair udāvarttaṃ jṛmbhajaṃ samupācaret |
aśrumokṣāsruje kāryaḥ snigdhasvinnasya dehinaḥ |
1938 ed. 6.55.29
tīkṣṇāṃjanāvapīḍābhyāṃ tīkṣṇagandhopajighraṇaiḥ |
varttiprayogair atha vā kṣavasaktiṃ pravarttayet |
1938 ed. 6.55.30
udgāraje kramopetaṃ snaihikaṃ dhūmam ācaret |
1938 ed. 6.55.31
cchardyāghātaṃ yathādoṣaṃ samyak snehādibhir jayet |
1938 ed. 6.55.32
bastiśuddhikarāvāpaṃ caturguṇajalaṃ payaḥ |
1938 ed. 6.55.33
āvārināśākvathitaṃ pītavantaṃ prakāmataḥ |
kāmayeran priyāṃ nāryāṃ śukrodāvarttinan naraṃ |
1938 ed. 6.55.34
kṣudvighāte hitaṃ snigdham uṣṇam alpañ ca bhojanaṃ |
tṛṣṇāghāte piben manthaṃ yavāgūm vā suśītalāṃ |
1938 ed. 6.55.35
bhojyed rasena viśrāntaḥ śramaśvāsāturo naraḥ |
nidrāghāte pibet kṣīraṃ svapec ceṣṭakathārataḥ |
1938 ed. 6.55.36
ādhmānādyeṣu rogeṣu yathāsvaṃ prayateta hi |
yac ca yatra bhavet prāptaṃ tac ca tasmiṃ prayojayet |
1938 ed. 6.55.37
vāyuḥ koṣṭhānugo rūkṣaiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ |
bhojanaiḥ kupitaḥ sadya udāvarttaṃ karoti ha |
1938 ed. 6.55.38
vātamūtrapurīśāsṛkkaphamedovahāni vai |
srotāṃsy udāvarttayati purīśam vāpi varttayet |
1938 ed. 6.55.39
tato hṛdbastiśūlārtto hṛllāsārucipīḍitaḥ |
vātamūtrapurīśāṇi kṛcchreṇa labhate nnaraḥ |
1938 ed. 6.55.40
śvāsakāsapratiśyāyadāhamohatṛṣājvaraṃ |
vamīṃ hikkāṃ śirorogaṃ manaḥśravaṇavibhramāṃ |
1938 ed. 6.55.41
bahūn anyāṃś ca labhate vikārām vātakopajāṃ |
tat tailalavaṇābhyaktaṃ snigdhaṃ svinnaṃ nirūhayet |
1938 ed. 6.55.42
doṣato bhinnavarcāṃsi bhuktaṃ cāpy anuvāsayet |
bhavec chāntim vrajaty evam udāvarttas tu dāruṇaḥ |
1938 ed. 6.55.43
athainaṃ bahuśaḥ svinnaṃ yuñjyāt snehavirecanaiḥ |
pāyayed vā tṛvṛtpīluyavāgvām amblapānakaiḥ ||
1938 ed. 6.55.44
hiṃgukuṣṭhavacāsvarjiviḍañ cāpi dviruttaraṃ |
yogāv etāv udāvarttaṃ śūlaṃ cātibalaṃ jeyet |
1938 ed. 6.55.45
devadārvyagnikau kuṣṭhaṃ śuṇṭhīṃ pathyāṃ palaṃkaśāṃ |
pauṣkarasya ca mūlāni toyasyārdhāḍhake pacet |
1938 ed. 6.55.46
pādāvaśiṣṭaṃ tat pītam udāvarttaṃ vyapohati |
mūlakaṃ śuṣkam ārdrañ ca varṣābhūmūlapañcakaṃ |
1938 ed. 6.55.47
ārevataphalañ cāpsu paktvā tena ghṛtam pacet |
tat pīyamānaṃ haṃty ugram udāvarttam aśeṣataḥ |
1938 ed. 6.55.48
vacām ativiṣam pāṭhāṃ yavakṣāraṃ harītakīṃ |
kṛṣṇān nirdahanīñ caiva pibed uṣṇena vāriṇā |
1938 ed. 6.55.49
ikṣvākumūlaṃ madanaṃ viśalyātiviṣe vacāṃ |
kuṣṭhaṃ kiṇvāgnikau cāpi pibet tulyāni pūrvavat |
1938 ed. 6.55.50
mūtreṇa devadārvagnitriphalābṛhatīṃ pibet |
yac ca prasthaṃ pale dve ca kaṇṭakāryā jalāḍhake |
1938 ed. 6.55.51
paktvārdhaprasthaśeṣaṃ tu pibed dhiṃgusamāyataṃ |
madanālābubījāni pippalīṃ sanidigdhikāṃ |
1938 ed. 6.55.52
sañcūrṇṇya nāḍyapradhame dviṣety etad yathā gudaṃ |
cūrṇṇaṃ nnikumbhakampilyaśyāmektvākvagnikodbhavaṃ |
1938 ed. 6.55.53
kṛtavedhanasya kṛṣṇāyā lavaṇānāñ ca sādhayet |
gavāṃ mūtreṇa tā vartyaḥ kārayeta gudaṃgamāḥ |
sadyaḥ śarmakarāv etau yogāv amṛtasambhavāv iti || ❈ ||
kāyaci || 18 || ❈ ||

[Adhyāya 56: draft edition based on MS K]

1938 ed. 6.56.1
athāto viṣūcikāpratiṣedhaṃ vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
1938 ed. 6.56.3
ajīrṇṇam āmaṃ viṣṭabdhaṃ vidagdhañ ca yad īritaṃ |
viṣūcyalasakau tasmād bhavec cāpi viḍaṃbikā |
1938 ed. 6.56.4
sūcībhir iva gātrāṇi tudaṃ santiṣṭhate nilaḥ |
yasyām ajīrṇṇāt sā vaidyair viṣūcīti nirucyate |
1938 ed. 6.56.5
na tām parimitāhārā labhante viditāgamāḥ |
mūḍhās tām ajitātmāno labhante śanalolupāḥ ||
1938 ed. 6.56.6
mūrcchātisārau vamathuḥ pipāsā śūlabhramodveṣṭanajṛmbhadāhāḥ |
vaivarṇṇyakampau hṛdaye rujaś ca bhavanti tasyāṃ śirasaś ca bhedaḥ |
1938 ed. 6.56.7
kukṣir ānahyate tyarthaṃ tāmyate parikūjati |
niruddho mārutaś caiva kukṣāv upari dhāvati |
1938 ed. 6.56.8
vātavarco nirodhaś ca kukṣau yasya bhṛśam bhavet |
tasyālasakam ācaṣṭe tṛṣṇodgārau ca yasya tu |
1938 ed. 6.56.9
tuṣṭan tu bhukta.m kaphamārutābhyāṃ pravarttate nordhvam adhaś ca yasya |
viḍambikāṃ tasya suduścitsām ācakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ |
1938 ed. 6.56.10
yatrastham āmaṃ hi rujārttam eva deśaṃ viśeṣeṇa vikārajātaiḥ |
doṣeṇa yenānugataṃ ca gāḍhaṃ taṃ lakṣaṇair āmasamudbhavaiś ca |
1938 ed. 6.56.11
yaḥ syāvadantauṣṭhanakho lpasaṃjñaḥ cchardyardito bhyantarayātanetraḥ
kṣāmasvaraḥ | sarvavimuktasandhir yāyān naro so 'punar āgamāya |
1938 ed. 6.56.12
sādhyasya pārṣṇyor dahanaṃ praśastam agnipratāpo vamanañ ca tīkṣṇaṃ |
pakve tato nne tu vilaṃghanaṃ syāt sampācanam vāpi virecanam vā |
1938 ed. 6.56.13
viśuddhadehasya hi sadya eva mūrcchātisārādir upaiti śāntiṃ |
āsthāpanañ cāpi hitam vadanti sarvāsu yogān aparān nibodha ||
1938 ed. 6.56.14
pathyā vacā hiṃgu viḍaṃ vicūrṇṇyasukhāmbunāsātiviṣaṃ niṣevet |
1938 ed. 6.56.15
kṣārāgadam vā lavaṇaṃ viḍam vā guḍapragāḍhān atha sarṣapam vā |
amlena vā saindhavahiṃguyuktau sabījapūrṇṇau sukṛtau trivargau |
1938 ed. 6.56.16
kaṭutrikam vā lavaṇair upetaṃ pibet snuhīkṣīravimiśritam vā |
1938 ed. 6.56.17
kṛṣṇājamodākṣasamāgnikāni tulyaṃ pibed vā magadhānikumbhau |
1938 ed. 6.56.18
uṣṇābhir adbhir magadhodbhavānāṃ kalkam pibed vāpy atha nāgadantyā |
vyoṣaṃ karañjasya phalaṃ haridrāṃ mūlaṃ samaṃ vāpy atha mātuluṅgyāḥ |
1938 ed. 6.56.19
cchāyāviśuṣkā guḍikā kṛtās tāḥ hanyur visūciṃ nayanāñjanena |
suvāmitaṃ sādhu virecitaṃ vā sulaṅghitam vā manujaṃ viditvā |
1938 ed. 6.56.20
peyādibhir dīpanapācanīyaiḥ samyakkṣudhārttaṃ samupakrameta ||
āmaṃ śakṛd vā nici bhūyo vibaddhaṃ viguṇānilena |
1938 ed. 6.56.21
pravarttamānaṃ na yathāstam etad vikāram ānāham udāharanti |
tasmiṃ bhavaty āmasamudbhave tu bhramapratiśyāyaśirovidāhāḥ |
1938 ed. 6.56.22
āmāśaye śūlam atho gurutvaṃ hṛtstambham udgāravighātanañ ca |
stambhaḥ kaṭīpṛṣṭhapurīśamūtre śūlo tha mūrcchā sa śakṛd vamec ca |
1938 ed. 6.56.23
śvāsaś ca pakvāśayaje bhavanti liṅgāni cātrālasakodbhavāni |
āmodbhave vāntam upakrameta saṃsaktabhaktaṃ kramadīpanīyaiḥ |
1938 ed. 6.56.24
athetaraṃ yo na śakṛd vameta taṃ sādhayet svinnam imaiḥ prayogaiḥ |
viṣūcikāyāṃ parikīrttitāni dravyāṇi vairecanikāni yāni |
1938 ed. 6.56.25
saṃcūrṇṇya varttim vitared vidhijño mahiṣyajāvyuṣṭragavāṃś ca mūtraiḥ |
svinnasya pāyau viniveśya tāś ca cūrṇṇāni caiṣāṃ pradhamet tu nāḍyā |
1938 ed. 6.56.26
mūtreṇa vā sādhya yathāvidhāṇaṃ dravyāni yāny ūrdhvam adhaś ca yānti |
kvāthena tenāśu nirūhayīta mātrārdhayuktena samākṣikeṇa |
1938 ed. 6.56.27
tribhaṇḍipiṣṭaṃ lavaṇaprakuñcaṃ datvā viriktaṃ kramam ādiśec ca |
eteṣv eva ca tailena sādhitena sukhāmbunā | prāptaṃ yadi na ca syād vā bhāgeṣv eṣv anuvāsanam iti ||
kāyaci || 19 || 0 ||

[Adhyāya 57: draft edition based on MS K]

1938 ed. 6.57.1
athāto rocakapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
1938 ed. 6.57.3
doṣaiḥ pṛthak trividhasokasamucchrayāc ca bhaktāyaneṣu hṛdi cāvatate pragāḍhaṃ |
nānne rucir bhavati taṃ bhiṣajo vikāraṃ bhaktopaghātam iha pañcavidhaṃ vadanti | |
1938 ed. 6.57.4
hṛcchūlaśoṣavamathuḥ svarasaṃkṣayāc ca vātā sadāhamadatṛḍ vamane ca pittaṃ |
pittāt kaphena hṛdaye gurutāvilepaḥ śleṣmaprasekavamathuḥ śiraso rujañ ca |
1938 ed. 6.57.5
sarvātmakaṃ trividhaliṃgam atho vadanti ||
śokopaghātajam athānilalakṣaṇais tu |
vātātmake virasam āsyam arocake tu pittena tiktakaṭukaṃ madhuraṃ kaphena |
1938 ed. 6.57.6
sarvair upetam upadhārayasannipāte | dainyaṃ bhṛśam bhavati śokasamudbhave tu |
vāṃtovacādir anile vidhivat pibec ca snehoṣṇatoyamadirānyatamena cūrṇṇaṃ |
1938 ed. 6.57.7
kṛṣṇāviḍaṃgayavabhasmahareṇubhārgīrāsnailahiṃgulavaṇottamanāgarāṇāṃ |
pitte guḍāmbumadhurair vamanaṃ praśastaṃ lehaś ca saindhavasitāmadhusarpiriṣṭaḥ |
1938 ed. 6.57.8
nimbāmbuccharditavataḥ kaphaje nupānaṃ rājadrumāmbu madhunā tu sadīpyakāḍhyaṃ |
cūrṇṇaṃ yad uktam atha vā tilaje tad eva sarvaiś ca sarvakṛtam evam upakrameta |
1938 ed. 6.57.9
drākṣāpaṭolaviḍavetrakarīranimbamūrvābhayākṣabadarāgalakendravṛkṣāḥ |
bījaiḥ karañjanṛpavṛkṣabhavaiś ca piṣṭai lehaṃ pacet surabhimūtrayutaṃ yathāvat |
1938 ed. 6.57.10
mustāvacākaṭukarohiṇinirdahanyas tulyātha vāpi rajanābhayasaṃprayuktā |
mūtre vike dviradamūtrayutāḥ paced vā pāṭhāsamām ativiṣāṃ rajanāñ ca mukhyāṃ |
1938 ed. 6.57.11
maṇḍūkim arkam amṛtāṃ raśalāṃgalākhyāṃ mūtre paceta mahiṣasya vidhāṇavidvān |
etān na santi caturo bhyasatas tu lehān gulmāruciś ca śikhisādahṛdāmayāś ca |
1938 ed. 6.57.12
sātmyāsvadeśacaritāṃ vividhāṃś ca bhakṣyāṃ pānāni mūlaphalaṣāḍavarogayogāṃ |
seved rasāṃś ca vividhāṃ vividhaiḥ prakārair bhuñjīta vāpi laghurūkṣamanaḥsukhāni |
1938 ed. 6.57.13
āsthāpanaṃ vividham atra virecanañ ca kuryān mṛdūni śirasaś ca virecanāni |
trīṇy ūṣaṇāni triphalāṃ rajanīdvayañ ca cūrṇṇīkṛtāni yavaśūkavimiśritāni |
1938 ed. 6.57.14
kṣaudrāyutāni vitaren mukhadhāvanārthaṃm anyāni tiktakaṭukāni ca bheṣajāni |
mustādirājaphalavargadaśāṃgasiddhaḥ kvāthair jayen madhuyutair vividhaiś ca lehaiḥ ||
1938 ed. 6.57.15
mūtrāsavair guḍakṛtaiś ca tathāpy ariṣṭaiḥ kṣārāsavaiś ca madhumādhavatulyagandhaiḥ |
syād eṣa eva kaphavātaharo vidhiś ca | śātiṃ gate hutabhuji praśamāya tasya |
1938 ed. 6.57.16
icchāvināśabhayajeṣu ca bādhakeṣu | bhāvād bhavāya vitaret khalu śalyatāpān |
artheṣu cātipatiteṣu punarbhavāya paurāṇikaśrutimukhair avamānayeta iti || kāyaci || 20 || 0 ||
1938 ed. 6.57.17
cchardi hikkā śvāsakāsaḥ svaraghātam athāparaṃ |
pratiśyāyaḥ krimiś caiva sodāvarttā visūcikā |
arocakena ca tathā pūryate dvitīyo daśaḥ || ❈ ||