<?xml version='1.0' encoding='UTF-8'?>

MS Kathmandu NAK 5-333: Kalpasthāna

Published in by in .

More ▾
Title Suśrutasaṃhitā
Author Suśruta
Physical description
Language/Script Sanskrit in Nepalese script.
  • śa and sa not distinguished.
  • ba and va not distinguished.
Format pothi
Material palm-leaf
Hand
  • () script in .
History
Date of production Nepala Saṃvat 663 (1465 CE).
Place of origin [place of production]

L
⸤𑑊 athāto 'nnapānarakṣākalpam vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || atha khalu vatsasuśrutaḥ | 1
divodāsakṣitipatis tapodharmmabhṛtām varaḥ |
suśrutapramukhāñ chiṣyān śaśāsā⸤hata sātanaḥ śāsanaḥ | 2 ||
ripavo vikramākrāntāḥ sve vā syuḥ kṛtyatāṅ gatāḥ |c
sisṛkṣavaḥ krodhaviṣaṃ vivaram prāpya tādṛśaṃ ||
viṣair hiṃsyur akiñcijñaṃ nṛpatin duṣṭavetasaḥ |
tasmād vaidye⸤na śatataṃ viṣād rakṣen narādhipaḥ |
yasmāc cānityacinnattatvam aśvavat practhitan nṛṣu |
tasmān na viśvased rājā kadācid api kasya cit |
kulīnan dhārmmikaṃ snigdham akṛśaṃ satatotthi⸤taṃ |
mahānase niyuñjīta vaidyan tadvidyapūjitaṃ |
praśastadigdeśackṛtaṃ sūcibhāṇḍam mahacchuciḥ |
parīkṣitastrīpuruṣaṃ bhavec cāpi mahānasaṃ
mahānasikavoḍhāraḥ sūpo⸤danika pūpikāḥ |
bhaveyur vaidyavaśagā ye cāpy anye tra kecana |c
iṅgitajño ma𑑎𑑎nuṣyāṇāṃ vākceṣṭāmukhavaikṛtaiḥ |
jānīyād viṣadātāram ebhir liṅgaiś ca vuddhi⸤mān |
vicakṣur muhyate pṛṣṭo nottaraṃ pratipadyate |
apārtham vahusaṅkīrṇṇam bhāṣate cāpi mūḍhavat |
hasaty akasmād aṅgulīḥ sphoṭayed vilikhen mahīṃ |
vepathuś cāsya bhavati trastaL⸤ś cānyo nyam īkṣyate |
vivarṇṇavaktro dhyāmaś ca nakhaiḥ kiñcic chinaty api |
varttate viparītañ ca viṣadātā vicetanaḥ |
dantakāṣṭhe nnapāne ca tathābhyaṅge valekhane |
utsādane parīṣeke⸤ kaṣāyaiḥ sānulepane |
srakṣu vastreṣu śayyāsu kavacābharacṇeṣu ca |
pādukāpādapīṭheṣu pṛṣṭheṣu gajavājināṃ
viṣaduṣṭeṣu cānyeṣu dhūmanasyāñjanādiṣu ||⸤
lakṣaṇāni pravakṣyāmi cikitsāñ cāpy anantaraṃ |
nṛpabhaktācd valiṃn dattaṃ saviṣaṃ bhakṣayanti ye ||
tatraiva te vinaśyanti makṣikāvāyasādayaḥ |
hutabhuk tena cānnena bhṛśañ caṭacaṭāyate |
mayūrakaṇṭhapratimo jāyate cāpi duḥcsahaḥ |
cakorasyākṣivairāgyaṃ jāyate kṣipram eva tu |
dṛṣṭvānnaṃ viṣasaṃsṛṣṭaṃ mriyate jīvajīvajī⸤vakaḥ |
kokilaḥ svaravaikṛtyaṃ krauñcas tu madam arcchati |
hṛcṣyen mayūras tūdvigne krośaite śukasārike |
haṃsaḥ khelati cātyarthaṃ kūjate bhṛṅgarājakaḥ |
vṛṣabho vi⸤sṛjaty asram muñcate viṭ ca markaṭaḥ |
upakṣipta𑑎sya cānnasya vāṣpeṇorddhvam udīryatāṃ |
hṛtpīḍā bhrāntanetratvaṃ śiroduḥkhañ ca jāyate ||L
tatra tasyāñjane kuṣṭhaṃ lāmajjan naladaṃ madhūḥ|
hṛdi candanalepaś ca tathā sukham avāpnuyāt |
pāṇiprāptaṃ pāṇidāhaṃ nakhasātaṅ karoti ca ||
tatra pralepaḥ śyāmendra gopa somotpalāni ca |
sa cet pramādān mohād vā tad bhuṃkte bhojanaṃ yadi |
tato syāṣṭhīlacvaj jihvā jāyate rasavedanī |
tudyate dahyate cāpi śleṣmā cāsya prasicyate |
tatra vāṣperitaṃ karma yac ca cā⸤ syād dantakāṣṭhikaṃ |
mūrcchāṃ ccharddiṃ romaharṣam ādhmānaṃ dāham eva cac |
indriyāṇāñ ca vaikṛtyaṃ dravadravye śaye gataṃ |3kuryād āmāsayaṅ gataṃ |
tatrāśu madanālāvuvimvīkośātakīphalaiḥ |
cchardanaṃ dadhyudaśvibhyām athavā taṇḍulāmvunā |
dāhaṃ mūrcchācm atīsāraṃ tṛṣṇām indriyavaikṛtaṃ |
āṭopaṃ pāṇḍutāṃ kārśyaṃ kuryāt pakvāsayaṃ gataṃ |
tatra nīlīphalaṃ śreṣṭhaṃ sasarpiṣkaṃ virecanaṃ |
dadhnā dūṣīviṣāriś ca peyo macdhusamāyutaḥ |
dravadravyeṣu sarvveṣu kṣīramadyodakādiṣu |
bhavanti vividhā rājyaḥ phenavudvuda⸤janma ca |
cchāyā cātra na dṛśyante dṛśyante yadi vā punaḥ |
bhavanti vikṛtā yamalā cchidrās tanvyo vā vikṛtās tathā |
śākasūpānna māṃsāni klinnāni virasāni ca |
saL⸤dyaḥ paryuṣitānīva vigandhīni bhavanti ca |
gandhavarṇṇarasair hīnāḥ sarvve bhakṣyāḥ phalāni ca |
pakvāny āśuḥ prakuthyante pākam āmāni yānti ca |
visīryante kūrcaka⸤s tu dantakāṣṭhagate viṣe |
jihvādantoṣṭhamāṃseṣu svacyathuś copajāyate ||
athāsya dhātakīpuṣpa jamvvāmrāsthi harītakaiḥ |
sakṣaudraiḥ pracchite śo⸤phe karttavyaṃ pratisāraṇaṃ |
athavāṅkollamūlāni tvaccaḥ saptacchadasya vā |
śirīṣamāṣakād vāpi karttavyaṃ pratisāraṇaṃ |
jihvānirlekhakavalau dantakāṣṭhavad ādiśet |
picchilo vahalo bhyaṅgo vivarṇṇacś ca viṣānvitaḥ |
sphoṭā janmarujāsrāvās tvakpākaḥ sveda eva ca |
dāruṇañ cāpi māṃsānām a⸤bhyaṅge viṣadūṣite |
tatra śītāmvusiktasya karttavyam anuclepanaṃ |
candanan tagaraṃ kuṣṭham uśīraṃ veṇupatrikā |
somavalyamṛtā svetā padmaṅ kālī⸤yakan tathā |
kapittharasapatrābhyām pānam etac ca pūjyate |
utsādane parīṣeke kaṣāye sānulepane |
śayyāvastraL⸤tanutveṣu vidyād abhyaṅgavad bhiṣak |
keśasātaḥ śiroduḥkhaṃ khebhyaś ca rudhirāgamaḥ |
granthijanmottamāṅge ca viṣajuṣṭe valekhane |
tatra pralepo vahuśo bhāvitā kṛṣṇamṛttikā |
ṛkṣapittaghṛta ⸤śyāmāpālindī taṇḍulīyakaiḥ |
gomayasvaraso vāpi hitoc vā mālatīrasaḥ |
raso mūṣikakarṇṇyā vā dhūmo vāgārasaṃjñitaḥ |
śiro 'bhyaṅga śirastrāṇaṃ snāna⸤m uṣṇīṣam eva ca |
srajaś ca viṣasaṃsṛṣṭāḥ sādhayed avalekhanāt |c
mukhālepe mukhaśyāvaṃ yuktam abhyaṅgalakṣaṇaiḥ |
padminīkaṇṭhaka prakhyaiḥ kaṇṭhakaiś copacīyate |
ta⸤tra kṣaudraghṛtaṃ pānam ālepaś candanaṃ ghṛtaṃ |
payasyā madhukā phaṃjī vacndhujīva punarṇṇavā |
āsvāsthyaṃ kuṃjarādīnāṃ lālāsravaṇam eva ca |
yātuś ca sphoṭanaṃ srāvau mu⸤ṣka meḍhra gudeṣv atha |
tatrābhyaṅgavad ācaṣṭe yātrivāhanayoḥc kriyāṃ |
śoṇitāgamanaṃ khebhyaḥ śiroruk kaphasaṃsravaḥ |
nasyadhūmagate liṅgamindriyāṇāñ ca vaikṛ⸤taṃ ||
tatra sarpirgavādināṃ dugdhaiḥ sātiviṣaiḥ sritaṃ |
nasyam pānañ ca vihitaṃ śītaṃ samadayantikaṃ |
gandhahānir vivarṇṇatvam puṣpāL⸤ṇāṃ mlānatā tathā |
jighrataś ca śiroduḥkhaṃ vāripūrṇṇe ca locane |
tatreṣṭaṃ vāṣpikaṃ karma mukhālepe ca yat smṛtaṃ |
karṇṇatailagate srotre vaikṛtyaṃ śophavedanā |
karṇṇasrāvaś ca ta⸤trāśu karttavyam pratipūraṇaṃ |
svaraso bahuputrāyāḥ saghṛtaṃc kṣaudrasaṃyutaṃ |
somakalkarasaś cāpi suśīto hitam iṣyate |
asropadehau dāhaś ca vedanā dṛṣṭi⸤vibhramaḥ |
añjane viṣasaṃsṛṣṭe bhaved āndhyam athāpi vā
tactra sadyo ghṛtaṃ peyan tarpaṇe ca samāgadhaṃ |
añjanaṃ meṣaśṛṅgasya niryāso varaṇasya ca |
kapittha⸤ meṣaśrṛṅgābhyām puṣpam bhallātakasya ca |
sophaḥc svāpas tathā srācvaḥ pādayoḥ sphoṭajanma ca |
bhavanti viṣaduṣṭābhyām pādukābhyām asaṃśayaṃ |
upānatpādapīṭhāni pādukābhyām prasādhayet |
bhūṣanāni hatārccīṃṣi na vibhācnti yathā purā |
svāni sthānāni hanyuś ca dāhapākāvadāru raṇaiḥ |
pādukabhūṣaṇeṣūktam abhyaṅga⸤vidhim ācaret ||
viṣopasargo vāṣpādir bhūṣaṇānto ya īritaḥ |
upadravām̐s tatra vīkṣya vidadhīta cikitsitaṃ |
mahāsugandham agadaṃ yam pravakṣyāmi tam bhiṣak ||
L⸤pānālepananasyeṣu vidadhītāñjaneṣu ca |
virecanāni tīkṣṇāni kuryāt praccharddanāni ca |
śirāś ca vedhayet prāptāḥ prāptam visrāvaṇaṃ yadi |
mūṣikājarukā vāpi haste vaddhā tu bhūpate |
karoti nirvviṣaṃ sarvvam annam viṣasa¦cmāyutaṃ |
hṛdayāvaraṇan nityaṃ kuryāc cāmitramadhyagaḥ |
pived ghṛtam ajeyākhyam amṛtam vāpy a⸤bhuktavān |
sarppiḥ kṣaudran dadhi payaḥ pived vā śītalañ jaclaṃ |
godhāmayūranakulān pṛṣatān hariṇān api |
viṣaghnānāñ ca satataṃ rasās teṣām pive⸤d api |
godhānakulamāṃseṣu hariṇasya ca vuddhimān |
dacdyāt supiṣṭām pālindīm madhūkaṃ śarkkaran tathā |
śarkkarātiviṣe deye māyūre samahauṣadhe |
pā⸤rṣate cāpi deyāḥ syuḥ pippalyaḥ samahauṣadhāḥ |
sakṣaudraḥc saghṛtaḥ śītaḥ nimvayūṣa hitas tathā |
viṣaghnāni ca seveta bhakṣyabhojyāni vuddhimān ||
pippa⸤līmadhukakṣaudraśarkkarekṣurasāmvubhiḥ |
charddayed guptahṛdayo yadi pītam bhaved viṣam iti ||
|| kalpeṣu prathamo 'dhyāyaḥ ||
athātaḥ sthāvara viL⸤ṣavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
sthāvarañ jaṅgamañ caiva dvividham viṣam ucyate |
daśādhiṣṭhānam ādyan tu dvitīyāṃ ṣoḍaśāśrayaṃ |
mūlam patram phalaṃ puṣpaṃ ⸤tvak kṣīraṃ sāram eva ca |
niryāso dhātavaś caiva kandañ ca cdaśamaṃ smṛtaṃ ||
tatra klītakāśvamāraka guñjā subhaṅgurā karaṭā vidyucchikhānanta vijayā ce⸤ty aṣṭau mūlaviṣāṇi ||
viṣapattrikā lamvaradā karambha machākarambhādīni patraviṣāṇi ||
kumudavati reṇuka kurukaka veṇuka karaṃbha mahākarambha nanda⸤nā kākādanī guñjāruṣkara viṣavedikādīnāṃ phalāni ||
cullijā reṇukakarambha mahākarambhādīnām puṣpāṇi ||
vallija karaghāṭaka karambha nārācakādīnāṃ ⸤tvaksāraniryāsāḥ ||
kumudavati dantī snuhājālinī prabhṛtīcnāṃ kṣīrāṇi ||
haritāla phenāśma bhasma rakta prabhṛtīni dhātuviṣāṇi |
kālakuṭā vatsanābha sarṣa⸤pa kapālaka karddamaka vairāṭaka mustaka mahāviṣa puṇḍarīka mūlaka hālāhala śṛṅgī markkaṭādīnāṃ kandāḥ ||
udveṣṭanam mūlaviṣaiḥ pralāpo moha eva ca |
jṛmbhaL⸤nodveṣṭanaśvāsā jñeyāḥ patraviṣair nnṛṇāṃ ||
muṣkaśophaḥ phalaviṣair ddāhodveṣṭanam eva ca |
bhavet puṣpaviṣaiś charddir ādhmānaṃ svāpam eva ca ||
tvaksāraniryāsaviṣair u⸤payuktair bbhavanti hi |
āsya daurgandhya pāruṣya śirorukkapha saṃcsravāḥ ||
phenāgamaḥ kṣīraviṣair vviḍbhedo gurujihvatā |
hṛtpīḍanan dhātuviṣair mmūrcchā dāhaś ca tā⸤luni ||
prāyena kālaghātīni viṣāṇy etāni nirddiśe𑑎ct |
kandajāni tu tīkṣṇāni teṣām vakṣyāmi vistaraṃ ||
sparśājñānaṃ kālakūṭo vepathuś ca sadā⸤ruṇaḥ |
grīvāstambho vatsanābhe pītaviṇmūtratā tathā ||
sācrṣape vātavaiguṇyam ānāho granthijanma ca |
grīvādaurbbalyavāksaṅgau pālakena bhavanti hi ||
⸤prasekaḥ karddamākhyena viḍbhedo 'kṣṇoś ca pītatā |
vairāṭackenāṅgaduḥkha śirorogaś ca jāyate ||
gātrastambho vepathuś ca mustakena prakīrttitau |
⸤mahāviṣeṇāṅgasādaḥ | dāhodaravivṛddhayaḥ hṛdaye granthiśūlodbhavo bhṛśaṃ | 1 ||
puṇḍarīke na raktatvam akṣṇor vvṛddhis tathodare |
mūlakenāṅgavaivarṇṇya gātrastambhaś ca jāyate ||
dhyāmaś cireṇo𑑎L⸤cchvasiti naro hālāhalena tu |
śṛṅgīviṣeṇa hṛdaye granthiśūlodbhavo bhṛśaṃ ||
markkaṭonotplavaty ūrddhvaṃ hasaty api daśaty api |
kandajāny ugravīryāṇi yāny u⸤ktāni trayodaśa ||
jñeyāny uktāni kuśalair yuktāni cdaśabhir gguṇaiḥ |
rūkṣam uṣṇañ ca tīkṣṇañ ca śūkṣmam āśu vyavāyi ca ||
vikāsi viśadañ caiva ⸤laghv apāki ca te daśa |
tad raukṣyāt kopayed vātam au𑑎cṣṇyāt pittaṃ saśoṇitaṃ ||
taikṣṇyāt matim mohayati marmmabandhāñ chinatti ca |
saukṣmyāc charīrā𑑎⸤vayavān praviśed vikrayeta ca ||
aviśuddhaṃm āśu tad dhinti āśutvād āśu tad dhanti cvyavāyāt prakṛtim bhajet |
vikāsitvād anuviśed doṣān dhātūn malān api ||
vaiśadyāc cāśakta𑑎⸤gatir dduścikitsañ ca lāghavāt |
durnnirharam apākitvā𑑎t tasmāt kleśayate ciraṃ ||
sthāvarañ jaṅgamam vāpi kṛttrimam vāpi yad viṣaṃ |
sadyo mārayate ma𑑎⸤rttyaṃ jñeyan daśaguṇan tu tat ||
jīrṇṇam viṣaghnauṣadhibhir hatam vā dāvāgnivātātapaśoṣitam vā |
svabhāvato vā guṇaviprahīṇaṃ viṣaṃ hi dūṣīviṣatām upaiti ||
vīryālpaL⸤bhāvād api bhāvanīyaṃ kaphāvṛtatvāt sucirānubandhi |
tenārddito bhinna purīṣa varṇṇo vidagdha vairasya yutaḥ pipāsī ||
mūrcchāṃ bhramaṃ gadgadavākyamarttyo viceṣṭamāno rati⸤m āpnuyāc ca |
āmāśayasthe kapha vātarogī pakvāśayasthe 'cnilapittarogī ||
bhavet samuddhvastaśiroruhāṅgo vilūnapakṣas tu yathā vihaṅgaḥ |
sthitaṃ ra⸤sādiṣv ayathāyathoktān karoti dhātuprabhavān vikārācn ||
kopañ ca śītānila durddineṣu yāty āśu pūrvvaṃ śṛṇu tasya liṅgaṃ |
nidrāgurutvañ ca vijṛṇañ ca ⸤viśleṣaharṣāv athavāṅgamarddaṃ ||
tataḥ karoty annamadāvipā𑑎ckāv arocakam maṇḍala koṭhatāñ ca |
mānsakṣayam pādakarāsyaśopham pralepakaś charddim athātisā⸤raṃ ||
dūṣīviṣaṃ śvāsatṛṣājvarām̐ś ca kuryāt pravṛddhiñ jaṭharasya ccāpi |
unmādam anyaj janayet tathānyad ānāham anyat kṣapayec ca śukraṃ ||
kārśyan tathānyaj janayec ca ku⸤ṣṭhaṃ tān tān vikārām̐ś ca bahuprakārān ||
dūṣitan deśakālānnadivāsvapnair abhīkṣṇaśaḥ |
yasmād vā dūṣayed dhātun tasmād dūṣīviṣaṃ smṛtaṃ ||
sthāvarasyopayuktasya vege tu pratha𑑎L⸤me nṛṇāṃ |
śyāvā jihvā bhavet stabdhā mūrcchā trāsaś ca jāyate ||
dvitīye vepathuḥ sādo dāhaḥ kaṇṭharujas tathā |
viṣañ cāmāśaya prāptaṅ kurute hṛdi vedanāṃ ||
tāluśoṣas tṛtī⸤ye tu śūlaś cāmāśaye bhṛśaṃ |
durbbale harite stū śūne jāyate cācsya locane ||
pakvāmāśayayoḥ sādo hikkā śvāso ntrakūjanaṃ |
caturthe jāyate vege śirasa𑑎⸤ś cāpi gauravaṃ ||
kaphapraseko vaivarṇyam pārśvabhedaś ca pañcame c|
sarvvadoṣaprakopaś ca pakvādhāne ca vedanā |
ṣaṣṭhe saṃjñāpraṇāśaś ca bhṛśañ cāpy atisāryate ||
ska⸤nda pṛṣṭha kaṭībhāgāḥ sannirodhaś ca saptame |
prathame viṣavege ctu vāntaṃ śītāmbusevitaṃ ||
sarpirmmadhubhyāṃ saṃyuktam agadam pāyayet naraḥ |
dvitīye pūrvvavad vāntaṃ ⸤viriktañ cāpi pāyayet ||
tṛtīye gadapānan tu hitan nasyan tathāñjanaṃ |
caturthe 'lpasnehalavaṇam iti pāṭhaḥ | 2sindhuñ caturthe 'lpasneham agadam pāyayed bhiṣak ||
pañcame kṣaudramadhukakvāthayuktam pradā⸤payet |
ṣaṣṭhe 'tisāravat siddhir avasīdet tu saptame ||
vegāntare tv anyatame kṛte marmmaṇi śītalāṃ |
yavāgūṃ saghṛtakṣaudrām imān dadyād viṣāpahaṃ ||
kośavaty agnikaḥ pāL⸤ṭhā sūryavaly amṛtābhayā |
śeluḥ śirīṣakiṇihī haridre bṛhatīdvayaṃ ||
punarnnavau hareṇuś ca tryūṣaṇaṃ śārivotpale |
eṣāṃ yavāgū niḥkvāthe kṛtā hanti viṣadvayaṃ ||
ma⸤dhukan tagaraṅ kuṣṭhaṃ bhadradāruhareṇavaḥ |
mañjiṣṭhailailavālū𑑎cni nāgapuṣpotpalaṃ sitā ||
viḍaṅgañ candanam pattraṃ priyaṃgu dhyāmakan tathā |
haridre dve bṛhatyau ca ⸤sāricāṃśumatī valā ||
kalkair eṣāṃ ghṛtaṃ siddham ajeyam iti cviśrutaṃ |
viṣāṇi hanti sarvvāṇi śīghram evājitan tu tat ||
dūṣīviṣārttaṃ susvinnam ūrddhvañ cādhaś ca ⸤śodhitaṃ |
pāyayed agadam mukhyam idan dūṣīviṣāpahaṃ ||
cpippalyo dhyāmakaṃ māṃsī lodhram elā suvarccikā |
bālakaṃ gairiko hemas tathā ca paripelavā ||
⸤kṣaudrayukto 'gado hy eṣa dūṣīviṣam apohati |
dūṣīviṣārir nnāmnā tu na cānyatrāpi vāryate ||
jvare dāhe 'tha hikkāyām ānāhe sukrasaṃkṣaye |
śophetisā⸤re murcchāyān tvagdoṣe jaṭhare pi ca ||
unmāde vepathau caiva ye cāpy anyā upadravāḥ |
yathāsvan teṣu kurvvīta viṣaghnair eva bheṣajaiḥ ||
sādhyam ātmavataḥ sadyo yāpyaṃ samvatsa𑑎L⸤rotthitaṃ |
dūṣīviṣaṃ varjjanīyam ato 'nyad ahitāśina ||
iti kalpasthāne dvitīyo 'dhyāyaḥ ||
athāto jaṅgamaviṣavijñānīyaṅ kalpaṃ vyākhyāsyā⸤maḥ ||
jaṅgamasya viṣasyoktāny adhiṣṭhānāni ṣoḍaśa |
samāsecna mayā yāni vistaras teṣu vakṣyate ||
tatra dṛṣṭi niśvāsa daṃṣṭrānakha mukha mūtra purīṣārtava śukra lā⸤ṅgūla lālāsparśa mukha sandaṃśāvasarddhita gudāsthi pitta śūkacśavāni ||
tatra niśvāsa dṛṣṭiviṣā divyāḥ sarppāḥ |
bhaumādaṃṣṭrāviṣāḥ
mārjāra | śva | vānara| nara | makara| maṇḍūka | pāka|matsya| godhā | śambūka| pracalāka | gṛchagoḍikāś galagoḍikā | kutracit | 3 catuṣpādāś ca kīṭās tathānye nakhamukhadaṃṣṭrāviṣāḥ|
kiṭipa picciṭaka kaṣāyavāsika ⸤sarṣapaka| toṭaka | varccaḥkīṭāḥ| kauṇḍinyāḥ | mūtrapurīṣaviṣācḥ |
mūṣikāḥ śukraviṣāḥ |
vṛścika| viśvambhara varaki matsyocciṭiṅga patraviṣāḥ | vṛścikāḥ |⸤ śūlaviṣāḥ |
lūtā lālā nakha mukha mūtra purīṣārttava śukra daṃṣṭrāviṣāḥ |
makṣikā kaṇabha jalāyu kā mukhasandaṃśaviṣāḥ|
citraśīrṣa |śarāvakurdi| śata dārukā|ariL⸤ medaka | śarārikā mukha sandaṃśa daṃṣṭrāsya rśāvasarddhitaḥguda purīṣa viṣāḥ |
viṣahatāsthi sarppa kaṇṭaka varaki matsyāsthicety asthiviṣāṇi |
śakali matsya raktarājīva⸤kimatsyāḥ pittaviṣāḥ |
śūkṣma tuṇḍocciṭiṅga vāraṭi śatacpadi valabhikaśṛṅga bhramarāḥ śūkaviṣāḥ |
kīṭasarppadehā vyasavaḥ śavaviṣāḥ |
śeṣās tv a⸤nuktā mukhasaṃdaṃśaviṣeśv eva gaṇayitavyā iti || ||c
bhavanti cātra ślokāḥ ||
rājño rideśe ripavo jalāni
mārggāṃś ca bhaktāni ca dūṣayanti |
tāni praduṣṭāni bhiṣag vipaścid
viśodhayed āgamitārthaśuddhaḥ ||c
duṣṭañ jalam picchilam asragandhi
phenāvṛtaṃ rājibhir āvṛtañ ca |
maṇḍūkamatsyam priyate vi⸤haṅgā
mattāś ca sānūpacarā bhramanti |
majjanti ye cātra narācśvanāgās
te charddimohajvaraśophaśūlān |
arcchanti teṣām apahatya rogān
duṣṭañ jalaṃ⸤ śodhayituṃ yateta ||
dhavāśvakarṇṇāv atha pāribhadraṃ
sapāṭalaṃ sidhraka muṣkakau ca |
dagdhvā sarājadrumasomavalkān
tad bhasma śītam vikiret sarassu ||
bhasmāñjaliñ cāL⸤pi ghaṭo nidhāya viśodhayed
īpsitam evam ambhaḥ |
kṣitipradeśam viṣadūṣitan tu
tīrthaṃ śilām vāpy aribhiḥ sthalīm vā ||
spṛśanti gātreṇa tu yena yena
govājināgāḥ puruṣāḥ striyo vā |
tad āśu śūyaty atha dachyate ca
sīryanti romāṇi nakhāś ca tasmin ||
tatrāpy anaṃtā saha sarvvagandhaiḥ
piṣṭvā surābhiḥ saha yojyamārggān |
siñced athādbhiś ca mṛdanvitābhir
mmācrggo 'sti cānyo yadi tena gacchet ||
tṛṇeṣu bhakteṣu ca dūṣiteṣu
sīdanti mūrcchanti vamanti cā⸤nye ||
viḍbhedam arcchanty athavā mriyante
teṣāñ cikitsām prayacted yathoktaṃ ||
viṣāpahair vvyāpa py agadaiḥ pralipya
vādyāni citrāṇy upavādayeta |
tārāvitāraḥ sasu⸤rendragopas
tenaiva tulyaḥ kuruvindabhāgaḥ ||
pittena yucktaḥ kapilāhvayena
vādyapralepo 'bhihitaḥ praśastaḥ |
vādyasya śabdena hi yānti nāśaṃm
vi⸤ṣāṇi ghorāṇy api yāni tatra ||
dhūme 'nile vā viṣasamprayukte
khagā bhramantaḥ prapatanti bhūmau |
kāsapratiśyāyaśirovikārān
arcchanti tīvrān nayanāmayāṃś ca ||
L⸤lākṣāharidrātiviṣābhayāś ca
savakrakuṣṭhātiviṣāhareṇu |1kuṣṭhailahareṇukābhiḥ |
priyaṅgavaś cāpy anile nidhāya
dhūmānilau tena viśodhayīta ||
prajā imāḥ padmayoner vvrahmaṇaḥ sṛjataḥ⸤ kilaḥ |
akarod vighnam asuraḥ kaiṭabho valanāma darppitaḥ ||
tataḥc kruddhasya vadanād vrahmaṇas tejasān nidheḥ |
krodho vigrahavān bhūtvā niṣpapātātidāruṇaḥ ||
śa taṃ⸤ dadāha garjjantam antakābham mahāsuraṃ |
tato 'suraṃ ghātayictvā tattejo varddhatādbhutaṃ ||
tato viṣādo daityānām abhavat tan nirīkṣya vai |
viṣādajananatvāc ca vi⸤ṣam ity abhidhīyate ||
tataḥ sṛṣṭvā prajāḥ paścāt tadā taṃ krodhacm īśvaraḥ |
vyāveśayata bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca ||
yathāvyaktarasan toyam antarīkṣāt mahīgataṃ |⸤
teṣu teṣu pradeśeṣu rasan tan tan niya gacchati ||
evam eva viṣaṃc sadyo dravyam prāpyāvatiṣṭhate |
svabhāvād eva tan tasya rasaṃ samanuvarttate ||
viṣe yasmād guṇāḥ sarvve tī⸤kṣṇāḥ prāyeṇa santi vai |
viṣaṃ sarvvam ato jñeyaṃ sarvvadoṣaprakopanaṃ ||
te tu vṛttīḥ prakupitā jahati svā viṣārdditāḥ |
nopayāti viṣam pākam ataḥ prāṇān ruṇaddhi ca ||
śleL⸤ṣmaṇāvṛtamārggatvād ucchvāso vinivāryate |
visaṃjñaḥ sati jīve pi tasmāt tiṣṭhati mānavaḥ ||
śukravat sarvvasarppāṇām viṣaṃ sarvvaśarīragaṃ |
kruddhānām eti cāṅgebhyaḥ śukran ni⸤rmmathanād iva ||
teṣām vaḍiśavad draṃṣṭrā tāsu sajjati cāgataṃ |c
anudvṛttam viṣan tasmān na vimuñcati bhoginaḥ |
yasmād atyartham uṣṇañ ca tīkṣṇañ ca paṭhitam viṣaṃ |⸤
ataḥ sarvvaviṣeṣūktaḥ pariṣekaḥ suśītalaḥ ||
kīṭeṣu ma𑑎cndan nātyuṣṇam vahuvātakapham viṣaṃ |
ataḥ kīṭaviṣe cāpi svedo na pratiṣidhyate ||
svabhāvād ava𑑎⸤tiṣṭheta praharāt$\^$daṃśayor vviṣaṃ |
prakhyāpya dehaṃ mṛtayor ddicgdhaviddhātidaṣṭayoḥ ||
laulyād viṣārdditam māṃsaṃ yaḥ khādet mṛtamātrayoḥ |
yathāviṣaṃ sa rogeṇa⸤ kliśyate mriyate 'pi vā ||
ataś cāpy anayor mmāṃsam abhakṣyam mṛctamātrayoḥ |
muhūrttāt tad upādeyam prahāra rān daṃśavarjjitaṃ ||
kṣīṇakṣate garbbhiṇi kuṣṭhimehirūkṣeṣu⸤ deheṣv avaleṣu caiva |
........... raukṣyātaikṣṇyoṣṇyād
vikāsitvāt tathaiva ca ||
viṣam etair gguṇair yuktaṃ
kṣate samanudhāvati |
vātātapābhyān nihataṃ
nirvvīyam upajāyate ||
tasmād viL⸤ṣahataṃ sarvvaṃ
bhakṣitan tu na mārayet ||
savātaṃ gṛhadhūmābhaṃ purīṣaṃ yo 'tisāryate |
phenam udvamate cāpi viṣapītan tam ādiśet ||
viṣavyāptam ato hy agni hṛdayaṃ nirddaha⸤ty api |
tad dhi sthānañ cetanāyāḥ svabhāvād vyāpya tiṣṭhati ||
acśvatthadevāyatanaśmaśāna-
valmīkasandhyāsu catuṣpatheṣu |
yāmye ca dṛṣṭāḥ parivarjjanīyāḥ⸤
ṛkṣe narā marmmasu ye ca dadṛṣṭāḥ ||
darvvīkarāṇām viṣam āśughā haṃcti
sarvvāṇi corjjaṃ dviguṇaṃ labhante |
ajīrṇṇapittānilapīḍiteṣu
vṛddheṣu vāleṣu vubhukṣite⸤ṣu ||
unmattamatteṣu bhayārditeṣu
tīkṣṇī bhaved bhinnavalāsaheṣuc ||
saran tu saukṣmyatair ślakṣṇyād vikāsitvāt tathaiva ca |
viṣam atair gguṇair yuktaṃ kṣate samanudhāvati ||⸤
vātātapābhyān nihatann ivīyam upajāyate |
tasmād viṣahataṃ sacrvvam bhakṣitan tu na mārayet ||
śastraṃ kṣate yasya na raktam asti
rājyo latābhiś ca na sambhavanti |⸤
śītābhir adbhiś ca na romaharṣo
viṣābhibhūtam parivarjjayet taṃ ||
jihmaṃ mukhaṃ yasya ca keśaśāto
nā sāvasādaś ca sakaṇṭhabhaṅgāḥ |
L⸤kṛṣṇa saraktaḥ śvayathuś ca daṃśe
hanvo sthiratvaṃ sa vivarjjanīyaḥ ||
varttir ghanā yasya nireti vaktrād
raktaṃ sraved ūrddhvam adhaś ca yasya |
daṃṣṭrānipātaś caturaś ca yasya
tañ cāpi⸤ vaidyaḥ parivarjjayīteti ||
kalpasthāne tṛtīcyo 'dhyāyaḥ ||
athātaḥ sarppa daṣṭa vijñānīyaṅ kalpam vyākhyāsyāmaḥ ||
dhanvantarim mahāprājñaṃ sarvvaśāstraviśāradaṃ |
caraṇāv upacsaṃgṛhya su||||śrutaḥ paripṛcchati ||
sarpasaṃkhyāvibhāgañ ca daṣṭalakṣaṇam eva ⸤ca |
jñānañ ca viṣavegānām bhagavan vaktum arhasi ||
tacsya tad vacanaṃ śrutvā prāvravīd bhiṣajām varaḥ |
asaṃkhyeyā mahātmāno vāsukītakṣakādayaḥ ||⸤
mahīdharāś ca nāgendrā hutāgni samavarccasaḥ |
ye cāpy ajacsraṃ garjjanti varṣanti ca tapanti ca ||
sasāgaragiridvīpā yaiś ca sandhāryate mahī |
kruddhā ni⸤śvāsadṛṣṭibhyāṃ ye hanyur akhilañ jagat ||
namas tebhyo na taiḥ kiñcit kāryam atra cikitsayā |
ye tu daṃṣṭrāviṣā bhaumā ye daśanti ca mānavān ||
teṣāṃ saṃkhyām pravakṣyāL⸤mi yathāvad anupūrvvaśaḥ |
aśītir eva sarppāṇām bhidyate te tu pañcadhā ||
darvvīkarā maṇḍalinā rājīmantas tathaiva ca |
nirvviṣā vaikarañjāś ca trividhās te punaḥ⸤ smṛtāḥ ||
viṃśatiḥ phaṇinas teṣāṃ ṣaṭ vā maṇḍalinaḥ punac |
tāvanta eva vijñeyā rājīmantas trayodaśa ||
nirvviṣā dvādaśa proktā vaikarañjās trayaḥ smṛ⸤tāḥ |
pādābhimṛṣṭā duṣṭā vā kruddhā grāsārthino pi vā ||
te daśanti mahākrodhās tac ca trividham ucyate |
sarppitaṃ daritam vāpi tṛtīyam atha nirvviṣaṃ ||⸤
sarppagātrāhataṃ kecid icchanti khalu tadvidaḥ |
padāni yactra dantānām ekaṃ dve vā vahūni vā ||
nimagnāny alparaktāni yāny udvṛttaḥ karoti ca |
cuñcumāla⸤kayuktāni vaikṛtyakaraṇāni ca ||
saṃkṣiptāni saśophācni vidyāt tat sarppitam bhiṣak |
rājyāḥ salohitā yatra nīlā vā yadi vā sitā ||
vijñeyan dari⸤tan tat tu viṣajālpaviṣānvitaṃ |
aśopham alpaduṣṭāsṛk prakṛtisthasya dehinaḥ ||
padam padāni vā vidyād aviṣāṇi cikitsakaḥ |
sarppaspṛṣṭasya bhīror hi L⸤bhayena kupito 'nilaḥ ||
kasyacit kurute śophaṃ sarppagātrāhataṃ tu tat ||
vyādhitodvignadaṣṭāni jñeyāny alpaviṣāṇi tu ||
tathātivāla vṛddhānāṃ daṣṭam alpa⸤viṣaṃ smṛtaṃ |
suparṇṇadevavrahmarṣi bhūta siddhaniṣevite ||c
viṣaghnauṣadhajuṣṭe ca deśe na kramate viṣaṃ |
rathāṅgalāṅgalacchatrasvastikāṅkuśadhāriṇaḥ ||⸤
jñeyā darvvīkarāḥ sarppāḥ phaṇinaḥ śīghragāminaḥ ||
maṇḍaclair vvividhaiś citrā pṛthavo mandagāminaḥ ||
jñeyā maṇḍalinaś cāpi jvalitāgnisamā viṣaiḥ |⸤
snigdhā vividhavarṇṇābhis tiryag ūrddhañ ca rājibhiḥ ||
vicictrā iva ye bhānti rājīmantas tu te smṛtāḥ |
muktārūpyaprabhā ye ca kapilā ye ca pannagāḥ ||⸤
suvarṇṇābhāḥ sugandhāś ca te jātyā vrāhmaṇāḥ smṛtāḥ |
kṣatricyāḥ snigdhavarṇṇās tu pannagā bhṛśakopanāḥ ||
sūryaś candraḥ kṣitiś cchattraṃ lakṣyan teṣān tathādrijaṃ |⸤
kṛṣṇā vajraprabhā ye ca lohitā varṇṇatas tathā ||
dhūmrāḥ pārāvatābhāś ca vaiśyās te pannagāḥ smṛtāḥ |
mahiṣadvīpidvijavarṇṇābhās tathaiva paruṣatvacaḥ |
bhinnavarṇṇāś ca ye L⸤kecit śūdrās te parikīrttitāḥ ||
rajanyāḥ prathame yāme sarvvāś citrāś caranti ha |
śeṣās tv atho maṇḍalino divā darvvīkarās tathā ||
kopayanty anilañ jantoḥ pha⸤ṇinaḥ sarvva eva tu |
pittam maṇḍalinaś cāpi kaphañ cācnekarājayaḥ ||
atyalpasamavarṇṇābhyāṃ dvidoṣakaralakṣaṇaṃ |
dampatyayogād vijñeyam pa⸤ravādañ ca vakṣyati ||
tatra darvvīkarāḥ kṛṣṇasarppo mahākṛcṣṇaḥ kṛṣṇodaraḥ | sarvakṛṣṇaḥ svetaḥ kapoto valāhako mahāsarppaḥ | śaṃkhapālo lohitā⸤kṣo gavedhukaḥ | parisarppaḥ khaṇḍaphaṇaḥ kukūkkuṭaḥ padmo machāpadmaḥ | darvbhapuṣpo dadhimukhaḥ puṇḍarīkamukho vabhrūkuṭīmukho vicitra puṣpābhikīrṇṇā⸤bho girisarppo rijusarppaḥ svetodaro mahāśīrṣālagarddacś ceti ||
maṇḍalinas tu ādarśamaṇḍalaḥ svetamaṇḍalo raktamaṇḍalaḥ pṛṣato devadinnaḥ pilinda⸤ko vṛddhagonasaḥ | panasako mahāpanasakaḥ | veṇupatrakaḥ śiśuko madanakaḥ | pālindakaḥ | tantukaḥ puṣpapāṇḍuḥ ṣaḍaṅgo gniko vabhru kaṣāyaḥ khaluṣaḥ pārāvato haL⸤stābharaṇakaḥ tatrakaś cittrakaḥ | eṇīpadaś ceti |
rājīmantas tu puṇḍarīko hi rājorājicitro aṅgulirājiḥ | dvyaṅgulirājiḥ | vindurājiḥ | karddamas tṛṇaśoṣa⸤kaḥ | svetahanur ddarvbhapuṣpo lohitākṣaś cakrandrakaḥ kikkisādacś ceti ||
nirvviṣās tu valāhako hi patākaḥ | śukapatro 'jagaro dīpyakaḥ | ilikinī | varṣā⸤hīko pyāhikaḥ | kṣīrikāpuṣpakaḥ | puṣpasakalī jyotīcratho vṛkṣakaś ceti ||
vaikarañjās tu trayāṇām varṇṇānām vyatirekajāḥ | tad yathā | mākuliḥ po⸤ṭagalaḥ | snigdharājiś ceti || tatra kṛṣṇasarppeṇa gonasyāṃc vaiparītyena vā jāto mākuliḥ | rājilena gonasyām vaiparītyena vā jātaḥ poṭagalaḥ | kṛ⸤ṣṇasarppeṇa rājimatyām vaiparītyena vā jātaḥ snigdharājicr iti | teṣām pitṛvad viṣam utkarṣād dvayor mmātṛvad ity eke |
evam eṣāṃ sarppāṇām aśīti vyā⸤𑑛 khyātāḥ |
tatra mahānetrajihvāśirasaḥ pumānsaḥ | sūkṣmanetrajihvāśirasaḥ striyaḥ | ubhayalakṣaṇā mandaceṣṭākrodhā napunsakā iti |
tatra sarvveL⸤ṣām eva sarppāṇāṃ sāmānyata eva daṣṭalakṣaṇam upadekṣyāmaḥ | kiṃ kāraṇam viṣaṃ hi huta hutavaha niśita nistriṃśāśani kalpam āśukāri mu⸤hūrttam apy upekṣitam āturam atipātayati | na cāvakācso sti vāksamūham anusarttuṃ | pratyekam api ca duṣṭalakṣaṇe 'bhihite sarvvatraividhyāt kri⸤yātraividhyam bhavati | tasmāt traividhyena vakṣyāmaḥ | etacd dhy āturahitam asammohe karañ cāsminn eva ca sarvvavyañjanāvarodha iti ||
tatra darvvīkaraviṣe⸤ṇa tvaṅ nakha nayana vadana mūtra purīṣa daṃśa kṛṣṇatvaṃ rauckṣyaṃ sandhivedanā śirogauravaṅ kaṭīpṛṣṭhagrīvādaurvvalyaṃ jṛmbhaṇaṃ svarāvasādaḥ kharukharuko ⸤jaḍatā śuṣkodgāraḥ kāsaḥ śvāso hikkā vāyor ūrddhagamanaṃc | śūlodveṣṭanaṅ kṛṣṇalālāsravaṇam pheṇāgamanaṃ srotrovarodhas tās tāś ca vātavedanā bhavanti |⸤ maṇḍaliviṣeṇa tu tvaṅ nakha nayana vadana mūtra purīṣa daṃśa pītatvaṃ śītābhilāṣaḥ paridhūpāyanan dāhas tṛṣṇā mado mūrcchā jvaraḥ śoṇitāgamanam ūrddham adhaś ca māsāvaL⸤sādaḥ | śvayathur ddaṃśakotho viparītadarśanam āturakopas tās tāś capittavedanā bhavanti || rājīmadviṣeṇa tu tvaṅ nakha nayana daśana vadana mūtra purīṣā daṃśa pāṇḍu⸤tvaṃ śītajvaro romaharṣa stavdhatvaṃ gātrāṇām ādaṃśaśophaḥ sācndrakaphaprasekaś charddir akṣṇoḥ khurukhurukaḥ | ucchvāsanirodhas tās tāś ca kaphavedanā bhavanti ⸤ ||
tatra puruṣeṇa daṣṭa urddhvam prekṣate | striyās tiryaṅ napunsakecnādha iti | garbbhiṇyāḥ pāṇḍumukho ādhmātaś ca bhavati | sūtikayā kukṣiśūlārttaḥ sarudhiraṃ me⸤hati | grāsārthino 'nnam ākāṅkṣati | vṛddhena cirāt mandāś ca vecgā bhavanti | vālenāśus tīkṣṇaś ca | nirvviṣeṇāviṣaliṅgaṃ | andhāhikenāndhatvam eke | gra⸤sanād ajagaraḥ prāṇaharo na viṣād iti ||
tatra sarvvasarppavicṣāṇāṃ saptaviṣavegā bhavanti | tatra darvvīkarāṇām prathame vege viṣaṃ śoṇitaṃ dūṣayati | tatpra⸤duṣṭaṃ kṛṣṇatām upaiti | tena kārṣṇya pipīlikāparisarppaṇam ivāva cāṅge bhavanti | dvitīye mānsan dūṣayati | tenātyarthakṛṣṇatā granthayaś ca bhavanti | tṛtīye medo dūṣayatiL | tena daṃśaḥkledaḥ śirogauravañ cakṣugrahaṇañ ca bhavati | caturthe koṣṭham anupraviśati || tataḥ kaphaprabhavān doṣān kopayati tena tandrīkaphaprasekaḥ sandhiviśleṣa⸤ś ca bhavati | pañcame 'sthīny anupraviśati tena sarppa parvvabhedo hickkā dāhaś ca bhavati | ṣaṣṭhe majjānam anupraviśati | tena grahaṇīdoṣā gātragauravam atīsāro hṛtpī⸤ḍā mūrcchā ca bhavati | saptame śukram anupraviśati vyānaṃ cātyacrthaṃ kopayati kaphañ ca sūkṣmaṃ srotobhyaḥ pracyāvayati | tena śleṣmaprādurvbhāvaḥ kaṭīstambhapṛṣṭhaskande⸤ bhaṅgāḥ sarvvaceṣṭāvighātaḥ | ucchvāsavirodho bhavati ||c maṇḍalinān tu prathame vege viṣaḥ śoṇitan dūṣayati | tatpraduṣṭam pītatām upaiti | tena pī⸤tāvabhāsatā paridāhaś ca bhavati || dvitīye māṃsan dūṣayacti | tenātyarthapītāṅgatā cātyarthapītāṅgatā cātyarthaparidāho daṃśaśvayathuś ca bhavati || tṛtīye medo dūṣayati |⸤tena kṛṣṇādaṃśakledaḥ svedaś ca bhavati | caturthe pūrvvavad anupraviśya jvaram āpādayati | pañcame dāhaṃ sarvvagātreṣu karoti | ṣaṣṭhasaptamayoḥ pūrvvavad iti || rājīL⸤matān tu prathame vege śoṇitan dūṣayati | tatpraduṣṭaṃ pāṇḍutām upaiti | tena romaharṣaḥ pāṇḍvāvabhāsaś ca puruṣo bhavati | dvitīye māṃsan dūṣayati | tena pāṇḍur atyartha⸤jāḍyañ ca bhavati | tṛtīye medo dūṣayati | tena daṃśakledo ckṣināsāsrāvaś ca bhavati | caturthe pūrvvavad anupraviśya manyāstambhaśirogauravañ cāpādayati |⸤ pañcame vāksaṅgaḥ śītajvarañ ca ṣaṣṭhasaptamayoḥ pūrvvavacd iti ||
bhavaṃti cātra ślokāḥ || dhātvantareṣu yāḥ sapta kalāḥ samparikīrttitāḥ |
tāḥsv ekaika⸤m atikramya vegam prakurute viṣaḥ ||
yenāntareṇa tu kalācḥ kālakalpam bhinatti vadanti ha |
samīraṇenohyamānaṃ tat tu vegāntaram mataṃ ||
śūnāṅgaḥ pratha⸤me vege paśuḥ pradhyāti duḥkhitaḥ ||
dvitīye lālimācn kiñciddhṛddṛṣṭāṅgāḥ pīḍyate hṛdi ||
tṛtīyasya śiroduḥkhaṅ karṇṇakaṇṭhagrīvāñ ca bhajyate |
caturthe⸤ vepate mūḍhaḥ khādan dantān jahaty asūn ||
kecid vedagatrayam prāhur antaḥ svedeṣu tadviduḥ |
vege tu prathame pakṣī dhyāti muhyaty ataḥ paraṃ ||
dvitīye vihvalaḥ kūjan pakṣī L⸤maraṇam arcchati |
kecid ekaṃ vihaṃgeṣu viṣavegem uṣanti vai ||
mārjjāranakulādīnāṃ viṣan nātipravarttata iti ||
|| kalpasthāne caturtho 'dhyāyaḥ || 0 ||
athātaḥ sarppa daṣṭa cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
sarvair ecvāditaḥ sarppaiḥ śākhādaṣṭasya dehinaḥ |
vadhnīyād gāḍham upari daṃśāt tu caturaṅgulaṃ ||
plotaca⸤rmāntavalkānām mṛdunānyatamena vā |
paryeti ca viṣacn deham ariṣṭābhir nnivārataḥ ||
dahed daṃśam athoddhṛtya yatra vandho na jāyate |
ācūṣaṇaccheda⸤dāhaḥ sarvvatraiva tu pūjitāḥ ||
pratipūrya mukham pāṃśor hictam ācūṣaṇam bhavet |
sandaṣṭavyo 'thavā sarppo daṣṭamātreṇa jānatā ||
atha maṇḍalidaṣṭan tu na⸤ kathañ cit tu dāhayet |
sa pittaviṣavāhulyād daṃśo dāchād vināśayet ||
ariṣṭāv api mantrais tu vadhnīyāt mantrakovidaḥ |
sā tu rajvādibhir vvaddhā viṣa⸤pūtīkarī matā ||
devavrahmarṣivihitā mantrāḥ satyatapomayāḥ |
bhavanty anatyayāḥ kṣipram viṣaṃ hanyuś ca dustaraṃ ||
viṣan tejomayair mantraiḥ satyavrahmatapomayaiḥ
L⸤yathā nivāryate kṣipraṃ prayuktan na tathauṣadhaiḥ ||
mantrāṇāṃ grahaṇaṃ kāryaṃ strīmāṃsamadhuvarjjinā |
yatāhāreṇa śucinā kuśāstaraṇaśāyinā ||
gandhamālyopahāraiś ca va⸤libhiś cāpi devatāṃ |
pūjayet mantrasiddhyarthaṃ jāpahomaiś cac yatnataḥ ||
mantrās tv avidhinā proktā hīnā vā svaravarṇṇitaḥ |
yasmān na siddhim āyānti tasmād yo⸤jyo gadakramaḥ ||
daṃśāt samantāc ca sirāṃ vyadhayet kuśaloc bhiṣak |
śākhāśrayāṃ lalāṭe ca veddhavyā visṛte viṣe ||
raktan nirhriyamāṇan tu kṛtsnan nirharate viṣaṃ |
tasmād visrāvayed raktaṃ sā hy asya parama kriyā ||c
daṃśaṃ samantād agadaiḥ pracchayitvā ca lepayet |
candanośīraśiktena vāriṇā cāpi secayet ||⸤
pāyayec cāgadāṃs tāṃs tān dadhikṣaudraghṛtādibhiḥ |
tadalābhec hitā vā syāt kṛṣṇavalmīkamṛttikā ||
kovidāraśirīṣārkkaṅ kaṭabhīṃ vāpi bhakṣayet |
na pi⸤vet tailakaulattham madyasauvīrakan na ca ||
dravam anyan tu yat kiñcit pītvā pītvā tad uddharet |
prāyo hi vamanenaiva sukhan nirhriyate viṣaṃ ||
phaṇinām viṣavege tu prathamaṃ L⸤śoṇitaṃ haret ||
dvitīye madhusarppirbhyām agadaṃ saha pāyayet ||
nasta karmmāñjane yuṃjyāt tṛtīye viṣanāśanaṃ |
vānte caturthe viṣaghnāṃ yavāgūm pāyayed bhiṣak ||
śīto⸤pacāram puruṣam vegayoḥ pañcaṣaṣṭhayoḥ |
pāyayec chodhanacn tīkṣṇaṃ yavāgūñ cāpi kīrttitāṃ ||
saptame tv avapīḍena śiras tīkṣṇeṇa śodhayet |
pūrvo maṇḍa⸤linām vego darvvīkaravad ācaret ||
dvitīye sarppirmmadhunīc pāyayitvā ca vāmayet |
tṛtīye sasuviriktasya yavāgūn dāpayed dhitāṃ ||
caturthe pañcame vāpi⸤ darvvīkaravad ācaret |
kākolyādir hitaḥ ṣaṣṭhe peyaś cac madhuro gadaḥ ||
hito 'vapīḍe tv agadaḥ saptame viṣanāśanaḥ |
atha rājimatām vege prathame⸤ śoṇitaṃ haret ||
vāntaṃ dvitīye tv agadam pāyayed viṣanācśanaṃ |
tṛtīyādiṣu triṣv eva vidhir ddārvvīkaro hitaḥ ||
ṣaṣṭhe ñjanan tīkṣṇatamam avapīḍaś ca⸤ saptame |
garvbhiṇībālavṛddhānāṃ sirāvedhavivarjjitaṃ ||
viṣārttiṣu yathoddiṣṭam vidhānam mṛdu śasyate |
raktāvasekāñjanāni naratulyāñjanāvike ||
gavāśvaL⸤yos tad dviguṇaṃ triguṇam mahiṣoṣṭrayoḥ |
caturguṇan tu nāgānāṃ kevalaṃ sarvvapakṣiṇāṃ ||
deśa prakṛti sātmya ntu viṣavegavalāvalaṃ |
pradhārya nipunam vuddhyā tataḥ⸤ karmma samācaret ||
niḥśeṣan nirharec cainam viṣam paramaducrjayaṃ |
svalpam apy avatiṣṭhaṃ hi bhūyo vegāya kalpate ||
kuryād vā sādavaivarṇṇyajvarakāsa⸤śirorujāḥ |
śoṣaśophapratiśyāyatimirārucic jāḍyatāṃ ||
tāsu cāpi yathāyogam pratikarmma prayojayet |
viṣārttopadravāṃś cāpi yathāsvaṃ samupāca⸤ret ||
yathāriṣṭām vimucyāśu pracchayitvāṅkitan tayā |
vicdyāt tatra viṣaṃ skannaṃ bhūyo vegāya kalpate ||
viṣāpāye nilaṃ kruddhañ jayed anilavāraṇaiḥ |
taila⸤ madya kulatthāmla varjyair vviṣaharāyutaiḥ ||
pittam pittajvarahacraiḥ kaṣāyasneharecanaiḥ |
kapham āragvadhādyena sakṣaudreṇa gaṇena tu ||
gāḍham vaddhe riṣṭayā pra⸤cchite vā tīkṣṇair llepair vviṣaśeṣeṇa vāpi |
śūne gātre klinnam atyarthapūti śīrṇṇam mānsam viṣapūti pradiṣṭaṃ ||
L⸤sadyaḥ kṣatam pacyate yasya janto
kṛṣṇaṃ raktaṃ sravate dahyate ca |
śyāvībhūtaṃ klinnam atyarthapūti
kṣatāt māṃsaṃ śīryate yasya cāpi ||⸤
tṛṣṇā mūrcchā jvaradāhau ca yasya digdhāhatan taṃ manujam vyavasyect |
liṅgāny etāny eva vā yasya vidyād vraṇe viṣan tasya dattam pramādāt ||
digdhāhataṃ viṣajuṣṭam vraṇañ ca⸤ ye cāpy anye viṣapūtivraṇārttāḥ |
teṣān dhīmān adhimānsāny apochya jalaukābhiḥ śoṇitañ cāpahṛtvā ||
hṛtvā doṣān ūrddhvam adhaś ca samyak
siñcec chītaiḥ kṣīriṇāṃ⸤ tvakkaṣāyaiḥ |
vastrāntarān dāpayec ca pradehāñ
chītair dravyair ghṛtayuktair vviṣaghnaiḥ ||
kṣate sthitiḥ sa viṣair eṣa eva vidhiḥ kāryaḥ pittaviṣe tathaiva |
tṛvṛd viśa⸤lyā madhukaṃ haridre mañjiṣṭha yuktovarggo lavaṇaś ca sarvvaḥ ||
kaṭutrickañ caiva vicūrṇṇitāni śṛṅge nidadhyāt madhusaṃyutāni |
eṣo 'gado hanti viṣam prayuktaḥ pānāñja⸤nābhyañjana nasya yogaiḥ ||
avāravīryo viṣavegahantā mahāgado nāma mahāprabhāvaḥ |
viḍaṅga pāṭhā triphalājamodā hiṃgūni vakran trikaṭūn tathaiva ||
sarvvaś ca varggo L⸤lavaṇaḥ susūkṣmaḥ sacitrakakṣaudrayuto vidheyaḥ |
śṛṅge gavāṃ śṛṅgamayena caiva pracchāditaḥ pakṣam upekṣitaś ca ||
eṣo 'gadaḥ sthāvarajaṅgamānāṃ jetā viṣāṇām ajito hi⸤ nāmnā ||
prapauṇḍarīkaṃ suradāru rāsnā kālānusārī kaṭurochiṇīñ ca |
sthauṇeyakadhyāmaka padmakāni punnāga tālīsa suvarccikāñ ca ||
kuṭannaṭailāsita⸤sindhuvārāḥ
śaileyakuṣṭhe tagaram priyaṅguḥ |
lodhran tathā gucggulu gairikañ ca
sasaindhave pippalināgare ca ||
śūkṣmāṇi cūrṇṇāni samāni kṛtvā śṛṅge nida⸤dhyāt madhusaṃyutāni ||
eṣo gadas tārkṣya iti pradiṣṭo viṣacn nihanyād apitakṣakasya |
mānsīhareṇus tṛphalāmuruṅgī mañjiṣṭha yaṣṭyāhvaya padmakāni |
viḍaṅgatālīsasugandhikailā tvakkuṣṭhavakrāṇi sacandanānic ||
bhārggī paṭolīkiṇi hī sapāṭhā mṛgādanī kroṣṭakamekhalā ca |
pālindyaśokau kramukaṃ sura⸤syāḥ prasūnam āruṣkarajañ ca puṣpaṃ ||
cūrṇṇāny athaiṣān nihitāni śṛṅge deyāni pittāni samākṣikāni |
varāhagodhāśikhiśalyakānām mārjjārajam pārṣatanākule ca ||
L⸤yasyāgado yaṃ sukṛto gṛhastho nāmnārṣabho nāma nararṣabhasya |
na tatra sarppāḥ kuta eva kīṭās tyajanti vīryāṇi viṣāṇi caiva ||
etena bheryaḥ paṭahāś ca digdhā nānadyamā⸤nā viṣam āśu hanyuḥ |
digdhāḥ patākāś ca nirīkṣya sadyoc viṣābhibhūtāḥ sukhino bhavanti ||
lākṣā hareṇvau nalada priyaṃgvau mañjiṣṭhayaṣṭyāhvayapṛthvi⸤kāś ca |
cūrṇṇīkṛto yaṃ rajanīvimiśro varggo nidheyo macdhusarppiṣāktaḥ ||
śṛṅge gavām pūrvvavad ā pidhānas tataḥ prayojyo ñjana pāna nasyaiḥ |
sañjīvano nā⸤ma gatāśusukalpa...m eṣo gado jīvayatīha martyaḥ ||
śleṣmāntackīkaṭphalamātuluṅgā svetā girihvā kiṇihī sitā ca |
sataṇḍulīyo gada eva mukhyo viṣeṣu darvvīkararājilānāṃ ||
drākṣāśvagandhā gajavṛttikāc ca svetā ... piṣṭā samabhāgayuktāḥ |
deyo dvibhāgaḥ surasacchadasya kapitthavilvād api dā⸤ḍimāc ca ||
tathā ca bhāgo sitasinduvārād aṃkollavījād api gairikāc ca |
eṣo 'gadaḥ kṣaudrayuto nihanti viśeṣato maṇḍalinām viṣāṇi ||
somarājīyavaphalā kaL⸤dalī sinduvārakaḥ |
śyāmāmvaṣṭhā tālapattrī tathāmrāśmantako pi ca ||
maṇḍūkaparṇṇī varuṇaḥ saptalā sa punarṇṇavā |
corako nāgavinnā ca tathā sarppasugandhikā ||
bhūmī⸤ kuravakaś caiva gaṇa ekarasaḥ smṛtaḥ |
ekaikaśo dvandvacśo vā prayoktavyo viṣāpaha iti ||
|| kalpasthāne pañcamo 'dhyāyaḥ ||
athāto mūṣikākalpam vyākhyāsyāmaḥ ||
pūrvam uktāḥ śuckraviṣā mūṣikā ye samāsataḥ |
nāmalakṣaṇabhaiṣajyair aṣṭādaśa nivodha tāṃ ||
lālanaḥ putra⸤kaḥ kṛṣṇo vasiraś cikkiras tathā |
jāyate ga ralaś caivac kaṣāyadaśano pi ca ||
kuliṅgāś cājivaś caiva capalaḥ kapilas tathā |
kokilāruṇa saṃjñāś ca⸤ mahākṛṣṇas tathonduruḥ ||
śvetaś ca mahatā sārddhaṅ kapilenāckhunā tathā |
mūṣikaś ca kapotābhas tathaivāṣṭādaśa smṛtāḥ ||
śukram patati yatraiṣā śukraspṛṣṭaiḥ⸤ spṛśanti vā |
nakhadantādibhis tasmin gātre raktam praduṣyati ||
jāyate granthayaḥ śophāḥ kaṇirṇṇikā maṇḍalāni ca |
piṭakopacayāś cogrā visarggāḥ kiṭibhāni ca ||
L⸤parvvabhedo rujaś cāpi jvaro mūrcchā ca dāruṇāḥ |
daurvvalyam aruciḥ sādo vamathur llomaharṣaṇaṃ ||
daṣṭarūpaṃ samāsoktam etad vyāsam ataḥ śṛṇu |
lālāsrāvo lāla⸤nā ca charddi hikkāñ ca jāyate ||
taṇḍulīyakakalkan tuc lihyāt tatra samākṣikaṃ |
putrakeṇāṅgasaṃsādaḥ pāṇḍu valguś ca jāyate ||
cīyate granthibhi⸤ś cāṅgaṃ śiśur mūṣikasaṃsthitaiḥ |
śirīṣeṅgudipattran tuc lihyāt tatra samākṣikaṃ ||
kṛṣṇenāsṛk charddayati durddine tu viśeṣataḥ |
śirīṣapattraṃ kuṣṭhailā pivet kiṃśukabhaśmanā ||
vasireṇānnavidveṣo jṛcmbho romnāñ ca kuṣṭhatā
pived āragvadhādin tu vāntas tatrāśu mānavaḥ ||
cikkireṇa śiroduḥkhaṃ⸤ śopho hikkā vamis tathā |
vāsanto jālinīkvāthaiḥ sāram aṃckollajam pivet ||
cchucchundareṇa viṭchaṅgāḥ grīvāstambha vijṛmbhikāḥ |
yavanālārṣabhīkṣāraṃ vṛha⸤tyoś cātra dāpayet ||
grīvāstambho ralenātha rujāś cādaṃśamaṇḍale |
mahāgadam mahāvīryaṃ lihyāt tatra samākṣikaṃ ||
nidrā kaṣāyadantena jāyate kārśyam eva ca |
lihyāt taL⸤tra śirīṣasya madhunā sāramāṣakān ||
kuliṅgena rujaḥ śopho rājyaś cā daṃśa maṇḍale |
sahe sasinduvāre ca lihyāt tatra samākṣike ||
ajitena⸤ vamī mūrcchā hṛdgrahaḥ kṛṣṇagātratā |
tatra snuhākṣīrayuktāṃcmañjiṣṭhāṃ madhunā lihet ||
capalena bhavec ccharddir mmūrcchā ca saha tṛṣṇayā |
sabhasmakāṣṭhāṃ sajaṭāṃ⸤ kṣaudreṇa triphalām pivet ||
kapilena vraṇe kothaṃ jvaro granthyucdgamas tathā |
kṣaudreṇa lihyāc chvetātra śvetā vāpi punarṇṇavā ||
granthayaḥ kokilenoktā jvaro dāha⸤ś ca dāruṇaḥ |
nīlāvarṣābhuniḥkvāthaiḥ siddhaṃ tatra pived ghṛtaṃ ||c
aruṇenānilaḥ kruddho vātajāṃ kurute gadāṃ |
mahākṛṣṇena pittañ ca śvetena kapha eva ca ||
mahatā⸤kapilenāsṛk kapotena catuṣṭayaṃ |
bhavanti caiṣān daṃśeṣuc granthimaṇḍalakarṇṇikāḥ ||
piḍakopacayāś cāṅge śophāś ca bhṛśa dāruṇāḥ |
dadhikṣīraghṛtamprasthāstra⸤yaḥ pratyekaśo mitā1sammitāḥ ||
karañjāragvadhaṃ vyoṣaṃ vṛhyaty aṅśumatī sthirāḥ |
niḥkvāthya tasya kvāthasya caturthāṃśaḥ punar vbhavet ||
tṛvṛt tilvāmṛtā vakrā sarvvagandhāgamṛttikā ||
kaL⸤pitthadāḍimatvak ca ślakṣṇapiṣṭhāni dāpayet ||
tat sarvvamekataḥ kṛtvā śanairmmṛdvagninā pacet |
pañcānām aruṇādīnām viṣam etad vyapohati ||
kākādanīkākamācī svaraseṣv atha⸤vā kṛtaṃ |
sirāś ca vyadhayet prāptāḥ kuryāt saṃśodhanāni ca ||c
sarvveṣu vā vidhiḥ kāryo mūṣikāṇām viṣeṣv ayaṃ |
dagdhvā visrāvayed daṃśam pracchitañ ca pralepayet ||⸤
śirīṣarajanīvakraṃ kuṅkumair amṛtāyutaiḥ |
charddanaṃ nīlinīkvāthaṃcthaiḥ śukākhyāṃkollayor api ||
virecane tṛvṛddantītriphalākalka iṣyate |
śirovirecane sāraḥ⸤ śirīṣasya phalāni vā ||
kaṭutrikāḍhyaś ca hito gomayaḥ svaracso 'ñjane |
kapitthagomayarasau sakṣaudrair lleha iṣyate ||
taṇḍulīyakamūleṣu sarppiḥ siddham piven na⸤raḥ |
āsphotamūlasiddham vā pañcakāpittam eva vā ||
mūṣikānācm viṣam prāyaḥ kupyaty abhreṣu nirhṛtaṃ |
tatrāpy eṣa vidhiḥ kāryo yaś ca dūṣīviṣāpahaḥ ||
sthirān manda⸤rujāñ cāpi karṇṇikām pracchayed bhiṣak |
sarvvasminn eva tu viṣe vraṇavac cācaret kriyāṃ ||
śvaśṛgālavṛkavyāghratarakṣvāder vviṣaṃ yadā |
śleṣmā praduṣṭā puṣṇāti saṃjñāṃ saṃjñāvahāL⸤śritaḥ ||
tadā prasrastalāṅgūlahanuskandho 'kilālimān |
avyaktavadhiro ndhaś ca so 'nyonyam abhidhāvati ||
tena daṣṭasya cāṅge syuḥ suptaḥ kṛṣṇaṃ kṣaraty asṛk ||
digdha⸤viddhasya liṅgena prāyaśaś cāpyaś cābhiliṅgitaḥ |
yena cāpi bhavecd daṣṭas tasya ceṣṭārutan naraḥ ||
vahuśaḥ pratikurvvāṇaḥ kriyāhīno vinaśyati |
daṃṣṭriṇā yena daṣṭas tu tan daṣṭo yadi paśyati ||
apsu vā yadi vādarśe riṣṭacn tasya vinirddiśet |
yadi trasyaty adaṣṭo pi śabdasyarśanadarśamaiḥ ||
jalatrāsan tu tam vidyād da⸤ṣṭan tad api kīrttitaṃ |
visrāvya daṃśaṃ tan daṣṭe sarppiṣā paridāchitaṃ ||
pradihyād agadaiḥ sarppiḥ purāṇañ cāpi pāyayet |
arkkakṣīrayutañ cāpi śīghran dadyā⸤d virecanaṃ |
śvetām punarṇṇavāñ cāsye dadyād dhuttūrakāyutāṃc |
snāpayet tan nadītīre samantrair vvā catuṣpathe ||
vījaratnauṣadhīgavbhaiḥ kumbhaiḥ śītāmvupūritaiḥ |
alakādhipate yakṣa sārameyagaṇādhipa ||
alarkkajuṣṭam etan me nirvviṣaṅ kuru mā cirāt svāhā |
dadyāt saṃśodhanaṃ tīkṣṇaṃm avasyan tasya dehinaḥ ||
aśuddhasyaL⸤ surūḍhe pi vraṇe kupyati tad viṣaṃ |
prasupto votthito vāpi svasthaḥ svastho na sidhyati ||
jalatrāsī ca yo martyo daṣṭo yaś ca darśayaś ca prakupyatīti ||
|| kalpasthāne ṣaṣṭho '⸤dhyāyaḥ ||
athāto dundubhisvanīyaṅ kalpam vyāckhyāsyāmaḥ ||
dhavāśvakarṇṇa tiniśa picumardda picumardda pāṭalī pāribhadrakodumvara karaghāṭārjjuna sarjja kapī⸤tana śleṣmāntakāṃkoṭha kuṭaja śamī kapitthāśmantakārkka ciricvilva mahāvṛkṣāralu madhuka madhuśigru śāka gojī bhūja tilvakekṣuraka gopaghoṇṭārimedānām bha⸤śmāny āhṛtya gavām mūtreṇa kṣārakalpena parisrāvya vipacet | c dadyāc cātra pippalīmūla taṇḍulīyaka varāṅga cocaka mañjiṣṭhā karañjikā hastipippalī viḍaṅgā gṛ⸤hadhūmānanta soma sarala vāhlīka kuśāmra sarṣapa varuṇa plackṣa nicula varddhamāna vañjula putraśreṇī saptaparṇṇa ṭuṇṭukailavālu nāgadanty ativiṣā bhadradāru marica kuṣṭha vacā cūrṇṇāni lohānāṃ samabhāgāni tataḥ kṣāravad āgatapākam avatārya lohakumbhe nidadhyāt ||
etena dundubhiṃ limpet patākāstaraṇāni ca |
darśanāc chravaṇāc cāpi viL⸤ṣān sarvvān pra mucyate ||
eṣa kṣārāgado nāma śarkkarāsv aśmarīṣu ca |
arśassu vātagulmeṣu kāsaśūlodareṣu ca ||
ajīrṇṇe grahaṇīdoṣe bhaktadveṣe ca dāruṇe |
śophe sa⸤rvvasare cāpi deyaḥ śvāse ca dustare ||
eṣa sarvvaviṣārttānāṃ sacrvvathaivopayujyate |
tathā takṣakamukhyānām api sarppāṅkuśo gadaḥ ||
apāmārggasya ca vījāni śi⸤rīṣasya ca māṣakāṃ |
śvete dve kākamācīñ ca gavām mūtreṇa pīcṣayet ||
sarppir eteṣu saṃsiddham viṣasaṃśamanam paraṃ |
amṛtan nāma vikhyātam api sañjīvayet mṛ⸤taṃ ||
candanāgaruṇī kuṣṭhan tagaran tailaparṇṇikāṃ |
prapauṇḍacrīkan naladaṃ saralan devadāru ca ||
bhadraśriyaṃ yavaphalām bhārggīn nīlīṃ sugandhikāṃ |
kāleyakaṃ⸤ padmakañ ca madhukaṃ sanakhāñ jaṭāṃ ||
punnāgailailavālūnic gairikan dhyāmakan tathā |
toyaṃ sarjjarasam māṃsīṃ śatapuṣpāṃ hareṇukāṃ ||
tālīsapatraṃ kṣudrailāṃ⸤ priyaṃgūṃ sakuṭannaṭāṃ |
tilapuṣpaṃ saśaileyam patraṅ kālānuśārivāṃ ||
kaṭutrikaṃ śītaśivaṃ kāśmaryaṅ kaṭurohiṇīṃ |
somarājīm ativiṣā pṛthvīkāL⸤m indravāruṇīṃ ||
uśīre dve varuṇakaṃ kustumvuryo nakhāni ca |
tvacaṃ taskarasāhvañ ca granthilāṃ saharītakīṃ ||
śvete haridre sthauṇeyaṃ lākṣāñ ca lavaṇāni ca |
kumudotpa⸤lapadmāni puṣpañ cāpi tathārjjakaṃ ||
campakāśoka sumacnās tilaka prasavāni ca |
pāṭalīśālmalī śelū śirīṣāṇān tathaiva ca ||
surasyās tṛṇaśū⸤lyasya sinduvārasya yāni ca |
dhavāśvakarṇṇayoś cāpi pucṣpāṇi tiniśasya ca ||
etat sambhṛtya sambhāraṃ śūkṣmacūrṇṇan tu kārayet |
gopittamadhusarppirbhi⸤r yuktaṃ śṛṅge nidhāpayet ||
bhagnaskandham vivṛttākṣaṃ mṛtyor ddaṃcṣṭrāntaraṅ gataṃ |
anenāgadamukhyena manuṣyam punar ānayet ||
eṣo 'gnikalpan durvvāraṃ kruddhasyāmi⸤tatejasaḥ |
sarvvanāga gater hanyād api vā vāsuker vviṣaṃ ||
mahācsugandho nāmnāyaṃ pañcāśītyaṅgasambhṛtaḥ |
rājāgadānāṃ sarvveṣāṃ rājño haste bhavet sadā ||
tenā⸤nuliptaś ca nṛpo bhavet sarvvajanapriyaḥ |
bhrājiṣṇutāñ ca labhate śatrumadhyagato 'pi saḥ ||
uṣṇavarjyo vidhiḥ kāryo viṣārttānām vijānatā |
tyaktvā kīṭaviṣan tad dhi śīL⸤tenābhipravarddhate ||
divāsvapnaṃ vyavāyañ ca vyāyāmaṃ krodham ātapaṃ |
surātilakulatthāś ca varjjayīta viṣāturaḥ ||
prasannadoṣam prakṛtisthadhātum annābhikāmaṃ sa⸤mamūtraviṭkaṃ |
prasannasarvvendriyacittaceṣṭaṃ vaidyo 'vacgacched aviṣam manuṣyam ||
iti || kalpasthāne saptamo 'dhyāyaḥ ||
athātaḥ kīṭakalpam vyākhyāsyāmaḥ ||
sarppāṇāṃ śukracviṇmūtraśavapūtyaṇḍasambhavāḥ |
vāyvagnyamvuprakṛtayaḥ kīṭās tu vividhāḥ smṛtāḥ ||
sarvadoṣapra⸤kṛtibhir yukāś cāpy apare matāḥ |
kīṭās te 'pi sughorāḥc syuḥ sarvva eva caturvvidhāḥ ||
uṇḍunābhas tuṇḍikerī śṛṅgī śatakulimbhakāḥ |
ucciṭiṅgās tyalpavāco⸤ viciṭiṅgā masūrikāḥ ||
āvarttakas tathorabhraḥ śārikācmukhavaidalau |
śatakurddo 'bhirājī va paruṣaś citraśīrṣakaḥ ||
aṣṭādaśaite vāyavyāḥ kīṭā vātaprako⸤panāḥ |
tair bbhavantīha daṣṭānāṃ rogā vātanimittajāḥ ||
kauṇḍinyaḥ kaṇabhaḥ svarggo vāraṇī pattravṛścikaḥ |
vināsikā vrahmaṇīkā vindulo bhramaras tathā ||
vāhyakaḥ L⸤piccaṭāḥ kumbhīvarccaḥ kīro 'rimedakaḥ |
padmakīṭo dundubheko maśakaḥ śatapādakaḥ ||
pañcālakaḥ pākamatsyaḥ kṛṣṇatuṇḍo 'tha garddabhī |
kīṭāḥ krimisarāvī ca⸤ yaś cānyaḥ śleṣmakaḥ smṛtaḥ ||
ete hy agni prakṛtayaś cacturviṅśatir īritāḥ |
tair bbhavantīha daṣṭānām vegāḥ pittanimittajāḥ ||
vaiśvambharaḥ pañcaśu⸤klaḥ pañcakṛṣṇo tha kokilaḥ |
śairyakaḥ pracalākaś cac bhaṭābhaḥ kiṭibhoṭajīkī3 ||
sūcīmukhaḥ kṛṣṇagodhāḥ kukuḥkāṣāyavāsikaḥ |
trayodaśaite sau⸤myās tu kīṭāḥ śleṣmaprakopajāḥ ||
tair bbhavantīha daṣṭānāṃc rogāḥ śleṣmanimittajāḥ |
tuṅganāso valabhikas tolako nāhanas tathā ||
koṇṭāñ cāgārī⸤krimikaro yaś ca maṇḍalapuṣpakaḥ |
tuṇḍavaktraḥ sarṣapackaḥ sphoṭākaḥ śamvukaś ca yaḥ ||
agnikīṭāś ca ghorāḥ kīṭā syur dvādaśaite tridoṣajāḥ |
tair bbhavantī⸤ha daṣṭānām vegajñānāni sarppavat ||
piṭakopacayaḥ śophā granthayo maṇḍalāni ca |
darddruś ca karṇṇikāś caiva visarppāḥ kiṭibhāni ca ||
bhavanti daṃL⸤śaparyante dehe vāpi viṣākule |
ekajātīn atas tūrddhvaṃ kīṭān bhedena vakṣyate ||
sāmānyato daṣṭaliṃgaiḥ sādhyāsādhyakrameṇa ca |
trikaṇṭakaḥ kuṇī cā⸤pi hastikakṣo parājitaḥ ||
catvāra ete kaṇabhāḥcvyākhyātās tīvravedanāḥ |
ebhir ddaṣṭeti gurutā gātrāṇām aṅgadaṃśavedanā ||
lālāsrāvaś ca⸤ bhavati gātrabhedaś ca dāruṇaḥ |
pratisūryaḥ piṅgabhācso vahuvarṇṇo mahāśirāḥ |
tathā nirupamaś cāpi pañca godherakāḥ smṛtāḥ |
tair bbha⸤vantīha daṣṭānām vegajñānāni sarppavat ||
rujaś ca vivicdhākārā granthayaś ca sudāruṇāḥ ||
svetā kṛṣṇā kṛṣṇarājī raktā raktaiś ca maṇḍalaiḥ ||
sarvva⸤svetā sarṣapikā ṣaḍetā gṛhagodhikāḥ |
tābhir ddaṣṭe daṃcśatodo hṛtpīḍā dāha eva ca ||
daṅśaśophaś ca bhavati granthijanma ca dāruṇaṃ |
paruṣā kṛ⸤ṣṇacitre ca kapilā pītikā tathā ||
raktā svetāgnivarṇṇā ca śatapādo ṣṭadhā smṛtāḥ ||
tābhir ddaṣṭarujās tīvrā daṅśaśophaś ca dāruṇaḥ ||
daṃśe ca piṭakotpāṭim mūrcchā L⸤cāpi sudāruṇā ||
śvetaś ca kṛṣṇavarṇṇaś ca śaravarṇṇo gnim yam aprabhaḥ ||
kuharo haritaś cāpi bhṛkuṭī koṭikaś ca yaḥ |
aṣṭāv ete kīṭasaṃjñā darddurāḥ parikīrttitāḥ ||
tair ddaṣṭaḥ kaṇḍūsaṃyukto haritam mūrcchito vamet |
jalaukāḥ ṣaṭ sacmākhyātāḥ salakṣaṇacikitsitāḥ ||
ahikutthuḥ kutthukaś ca vṛttaśūkas tathaiva ca |
trayo vi⸤śvambharāḥ proktāḥ dāhajvararujāpahāḥ ||
tair ddaṣṭamātre śvayacthur ādaṃśe kaṇḍur eva ca |
phenāgamo tisāraś ca koṭhajanmeva dāruṇaṃ ||
gamvāhikā sthūlaśīrṣā⸤ vrāhmaṇy aṅgulikā tathā |
vivarṇṇā karṇṇilā granthāntare kapilā cāpi ṣaṭ proktācs tu pipīlikāḥ ||
tābhir ddaṣṭe rujās tīvrā śophaś cādañśamaṇḍale |
dāhacoṣau ca niyatau vahni⸤r eva ca tāpite ||
kāntārikā ca kṛṣṇā ca piṅgalā samadhūlickā |
kaṣāyī sthālikā cāpi makṣikāḥ ṣaṭ prakīrttitāḥ ||
tābhir ddaṣṭe rujā dāhaḥ kaṇḍū śvaya⸤thur eva ca |
viśeṣeṇa daśanty etā netrayor nnetravallabhāḥ ||
maṇḍalaḥ parvvataś caiva kṛṣṇaḥ samudra eva ca |
maśako hastināmā ca maśakāḥ pañcakīrttitāḥ ||
tair ddaṣṭe roṣaL⸤saṃyuktaṃ śūnam ādaṃśamaṇḍalaṃ |
vedanā rāgavahulaṃ kaṇḍūyuktaṃ kṣaraty asṛk ||
godherakaḥ sthālakā ca ye ca śvetāgnisaprabhe |
bhṛkuṭī koṭikaś cāpi na sidhyanty ekajāti⸤ṣu ||
kīṭair ddaṣṭān ugraviṣaiḥ sarppavat samupācaret |
trividhācnām tu śeṣāṇāṃ traividhyam bhavati kriyā ||
svedān vahuprakārām̐ś ca yuñjyāv anyatra mūrcchitān |
viṣa⸤ghnañ ca vidhiṅ kuryāt kuryāt saṃśodhanāni ca ||
trividhā vṛścikācḥ proktā mandamadhyamahāviṣāḥ |
sarppakotthodbhavās tīkṣṇā digdhadaṃṣṭraviṣair hate ||
kothe madhye ⸤ gavādīnāṃ śakṛtkothe varāḥ smṛtāḥ |
saptaviṃśatir evaitec saṃkhyāyāḥ parikīrttitāḥ ||
kṛṣṇaḥ śyāvaḥ karvvuro romaśaś ca gomūtrābhaḥ paruṣo modakaś ca |
śve⸤to rakto romaśīrṣogradhūmraḥ sarvve py ete mandaviṣā matās tu ||c
ebhir ddaṣṭe vedanā vepathuś ca gātrastavdhaḥ kṛṣṇaraktāgamaś ca |
śākhāviddhe vedanāñ corddham eti⸤ daṃśas tīvrās vedo mukhaśophaś catīvraḥ ||
raktam pītaṅ kapilaṃ codarañ ca dhūmro varṇṇas tatra yo madhyavīryāḥ |
jihvāśopho rasanasyāpaghāto mūrcchā cogrā madhyaviṣābhidaṣṭe ||
L⸤śvetaḥś citraḥ śavalo lohitābhaḥ kṛṣṇaḥ śyāvaḥ śvetanīlodarau ca |
rakto vabhruḥ pūrvvavad ekaparvvā pūrvvā cāpi parvvaṇī dve ca yasya ||
nānāvarṇṇā rūpataś cāpi ghorā jñeyā ⸤hy ete vṛścikāḥ prāṇanāśāḥ |
ebhir ddaṣṭe viṣavegapravṛttiḥc sphoṭotpattir jvaradāhau bhramaś ca ||
khebhyaḥ kṛṣṇaṃ śoṇitañ cātitīvraṃ tataḥsrāvaḥ prāṇais tyājyate kṣi⸤pram eva ||
ugramadhyaviṣair ddaṣṭām̐ś cikitset sarppadaṣṭavat |c
daṃśo mandamadhyaviṣāṇān tu cakratailena secayet ||
vidārigaṃdhāditailena sukhoṣṇenāthavā⸤ punaḥ |
kuryāc cotkārikāsvedam viṣaghnair upanāhanaiḥ ||
ācdaṃśaṃ sveditaṃ cūrṇṇaiḥ pracchitam pratisārayet |
rajanīsaindhavavyoṣaśirīṣaphalapuṣpajaiḥ ||
mātuluṅgāmlagomūtrapiṣṭañ ca surasāgrajaṃ |
lepe suckhoṣṇañ ca tathā gomayaṃ hitam ucyate ||
sarppiḥ kṣaudrayutam pāne kṣīram vā vahuśarkkaraṃ |
guḍodakam vā suhitañ caturjjātakavāsitaṃ ||
śikhikukkuṭavarhāṇi saindhavan tailam eva ca |
dhūpomo hanti prayukto yaṃ śīghram vṛścikajam viṣaṃ ||
kurumbhapuṣpaṃ rajanī niL⸤ṣyā vā kṣaudrakam tṛṇaṃ |
ebhir ghṛtāktair ddhūpas tu pāyudeśaprayojitaḥ ||
nāśayed āśu kīṭotthaṃ vṛścikasyā ca yad viṣaṃ |
lūtāviṣaṃ ghoratamaṃ durvvijñeyatamañ ca yat ||
du⸤ścikitsyatamañ cāpi bhiṣagbhim mandavuddhibhiḥ |
saviṣaṃc nirvviṣañ cedam ity evaṃ saviśaṅkite |
viṣaghnam eva karttavyam avirodhi yad auṣadhaṃ |
agadānāṃ⸤ hi saṃyogo viṣayuktasya yuṃjyate ||
nirvviṣe mānave yuktoc gadaḥ saṃpadyate gataḥ |
tasmāt sarvvaprayatnena jñātavyo viṣaniścayaḥ ||
ajñātvād viṣasadbhāvaṃ⸤ bhiṣag vyāpādayen naraṃ ||
yadvat prasūtena navāṅkureṇa na vyaktacjāti pratibhāti vṛkṣaḥ |
tadvad durālakṣyatamaṃ hi tāsāṃ viṣaṃ śarīre pravikīrṇṇamātraṃ ||
īṣa⸤tsakaṇḍū pracalañ ca koṭham avyaktavarṇṇam prathame 'hani syāt |c
anteṣu śūnam parini madhyam avyaktavarṇṇañ ca dine dvitīye |
tryaheṇa tad darśayatīha daṃśam viṣa⸤ñ caturthe 'hani kopam eti |
ato 'dhike hni prakaroti jantor vviṣaprakopaprabhavān vikārān ||
ṣaṣṭhe dine viprasṛtan tu sarvvān marmmapradeśān bhṛśam āvṛṇoti |
tat saptameL⸤ tyarthaparītagātraṃ vyāpādayet martyam atipravṛddhaṃ ||
yāstīkṣṇacaṇḍograviṣā hi lūtāstāḥ saptarātreṇa naraṃ nihanyuḥ |
ato 'dhikenāpi nihanyur anyā yeṣām viṣam madhyamavīrya⸤ryam uktaṃ ||
yā sāṅkanīyo viṣavīryayuktaṃ tāḥ pakṣamātreṇac vināśayanti |
tasmāt prayatnam bhiṣag atra kuryād ā daṃśapātād viṣaghātaveyorgaiḥ ||
viṣan tu lālānakha⸤mūtradaṃṣṭrā rajaḥ purīṣair atha cendriyeṇa |
saptaprakāram visṛcjanti lūtās tad ugramadhyāvaravīryam uktaṃ ||
koṭhan sakaṇḍūsthiram alpamūlaṃ lālākṛtam mandarujaṃ⸤vadanti ||
coṣaśvāsaś ca kaṇḍūś ca pulāyikāś ca dhūmāyanañ caiva nackhāgradaṃśe |
daṅśe tu mūtreṇa sakṛṣṇamadhyaṃ saraktaparyantam avaihi dīrṇṇaṃ ||
daṃṣṭrābhir ugraṃ kaṭhinam viva⸤rṇṇaṃ jānīṣva daṃśaṃ sthiramaṇḍalañ ca |
rajaḥpurīṣendriyajañ ca vicddhi sphoṭam prapakvāṃ malapīlupāṇḍuṃ ||
etāvad etat samudāhṛtan te vakṣyāmi lūtāprabhavam pramāṇaṃ |
sāmānyato daṣṭam asādhyasādhyaṃ cikitsitañ cāpi viśeṣaṇañ ca ||
viśvāmitro nṛpavaraḥ kadācid ṛṣisattamaṃ |
vaśiṣṭhaṃ kopayāmāsa gatvāśramapadaṅ kila |
kupitasya muL⸤nes tasya lalāṭāt svedavindavaḥ |
niyetur ddarśanād eva raves tatsamavarccasaḥ ||
lūne tṛṇe maharṣiṇā vendheṇvarthe sambhṛte pi ca |
apakārāya varttante nṛpaśāsanavāhanaiḥ ||
ya⸤smāl lūtan tṛṇam prāptāt munes te svedavindavaḥ |
tasmāl lūtā vibhācvyante saṃkhyayā tāś ca ṣoḍaśa ||
kṛcchrasādhyās tathāsādhyā lūtās tu dvividhāḥ smṛtāḥ |
tāsām aṣṭau⸤ kṛcchrasādhyā varjjyās tāvatya eva tu ||
trimaṇḍalas tathā svetā kacpilā pītikā tathā |
malamūtraviṣe raktā kasanā cāṣṭamī smṛtāḥ ||
tābhir ddṣṭe śiroduḥkham ādaṃ⸤śe kaṇḍur eva ca |
bhavanti ca viśeṣeṇa gadāḥ śleṣmikavātickāḥ ||
sauvarṇṇikā lājavarṇṇā jāliny eṇīpadī tathā |
kṛṣṇāgnimukhyā kākāṇḍā mālāguṇy aṣṭamī⸤ smṛtāḥ ||
tābhir ddaṣṭe daṃśakothaḥ pravṛttiḥ kṣatajasya ca |
jvaro dācho 'tisāraś ca gadāḥ syuś ca tridoṣajāḥ ||
piḍakā vividhākārā maṇḍalāni mahānti ca |
śophā mahā⸤to mṛdavo raktā śyāvāś calās tathā ||
sāmānyaṃ sarvvalūtānām etad ādaṃśalakṣaṇaṃ |
viśeṣalakṣaṇan tāsāṃ vakṣyāmi sacikitsitaṃ ||
trimaṇḍalāyā vahalaṃ daṃśaḥ kṛṣṇaḥ kṣaL⸤raty asṛk |
vādhiryaṃ kaluṣā dṛṣṭis tathā dāhaś ca netrayoḥ ||
tatrārkkamūlaṃ rajanī nākulī pṛśniparṇṇikā |
nastaḥ karmmaṇi pādābhyaṅgāñjaneṣu ca ||
śvetayā pi⸤ḍakā daṃśe śvetā kaṇḍūmatī bhavet |
dāhamūrcchājvaravatī vicsarppakledarukkarī ||
tatra candanarāsnailāhareṇunalavañjulāḥ |
kuṣṭhaṃ lāmajjakaṃ vakran naladaṃ cā⸤gado hitaḥ ||
ādaṃśe piḍakās tāmrā, sthirā kapilayā bhacvet |
śiraso gauravan dāho bhavej jantoś ca netrayoḥ ||
padma padmaka kuṣṭhailā karañja kakubha tvaca⸤ḥ |
sthirā kaṃpilyāpāmārgga durvvā vrahmyo viṣāpahā ||
ādaṃcśe piṭakā pītā pītayā jāyate sthirā |
tathā ccharddirjvaraḥ śūlo rakte syātāñ ca locane ||
tatre⸤ṣṭhā kakubhośīramuñjāvalvajavañjalāḥ |
kuśakāśavaśackiṇihīśirīṣakakubhatvacaḥ ||
raktamaṇḍalavaddaṃśe piṭakāḥ sarṣapānvite |
tatra priyaṅguhrī⸤verakuṣṭhalāmajjakāni vā ||
aguruḥ śatapuṣpā ca sapippalavaṭāṅkurāḥ |
pūtimūtraviṣādaṃśo visarppī kṛṣṇaśoṇitaḥ ||
kāsaśvāsavamīmūrcchājvaradāhasaL⸤manvitaḥ |
manaḥśilālamadhukakuṣṭha padmakacandanaiḥ ||
lāmajjakayutais tatra viṣanāśaḥ prakīrttitaḥ |
daṃśaḥ sapāṇḍupiṭako dāhaḥ kledasamanvitaḥ ||
raktayā raktaparyanto⸤ vijñeyaś coṣasaṃyutaḥ |
cikitsān tatra hrīveraś candanośīrapacdmakaiḥ ||
karttavyārjjunaśelubhyāṃ tvagbhir āmrātakasya ca |
picchilaṃ kasanādaṃ[śo rudhi]raṃ śītalaṃ sravet ||⸤
śvāsakāsau ca tatroktaṃ raktalūtācikitsitaṃ |
sarvveṣām eva yuṃcjīta viṣe śleṣmāntakatvacaṃ ||
dhīraḥ sarvvavikāreṣu tathā cākṣīvapippalaṃ |
kṛcchrasādhyā viṣā hy a⸤ṣṭau lūtā proktā yathākramaṃ ||
.......ra viṣavīryāṇāṃ lakṣaṇācni nivodha me |
dhyātaḥ sauparṇṇikādaṃśaḥ sapheno matsyagandhikaḥ |
kāsaśvāso jvaras tṛṣṇā mūrcchā cātra⸤ sudāruṇāḥ ||
dhyāmaḥ pūtiḥ sraved raktam ādaṃśe lājavarṇṇayā ||c
dāho mūrcchā ca sārau ca śiroduḥkhañ ca jāyate |
ghoro daṃśaś ca jālinyā rājimān avadīryate ||⸤
stambhaḥ śvāsas tamovṛddhis tāluśoṣaś ca tatkṛtaḥ |
eṇīpadā mahādāho daṃśaḥ kṛṣṇatilākṛtiḥ ||
tṛṣṇāmūrcchājvaraśccharddiḥ | śvasakāsasamanvitaḥ |
kṛṣṇayā hṛṣṇaparyantoL⸤nimnamadhyo ticoṣavān ||
pāṇḍumūrcchāvamīdāhaḥ śvasakāsasamanvitaḥ |
daṃśo 'gnimukhyo vijñeyo dagdhaḥ sphoṭāḥ savedanaḥ ||
coṣakaṇḍūromaharṣo dāhajvarasamanvitaḥ |⸤
daṃśaḥ kākāṇḍikādaṣṭe pāṇḍurakto tivedanaḥ ||
hikvākācsatṛṣāmūrcchā nidrāhṛdrogapīḍitaḥ |
rakto daṃśo dhūmagandhir mmālāguṇyādivedanaḥ ||
vidīryate ca va⸤hudhā dāhamūrcchājvarānvitaḥ |
asādhyānām api bhiṣaṣ pracyuñjīta cikitsitaṃ ||
doṣocchrāyaviśeṣeṇa cchedakarmmavivarjjitaṃ |
sādhyābhir atha lūtābhir ddṣṭa⸤mātrasya dehinaḥ ||
vṛddhipattreṇa matimān samyag ādaṃśam ucddharet
jamvoṣṭhena sutaptena dahed ākaravāraṇāt ||
madhusaindhavasaṃyuktair agadair llepayet tataḥ |
⸤ kṣīriṇān tvakkaṣāyeṇa kusumbhamadhusaindhavaiḥ ||
kiṇva gugguclu godantapārāvatamalair api |
viṣavṛddhikarañ cānnaṃ hitvā sabhojanaṃ hitaṃ ||
visebhyaḥ khalu sa⸤rvvebhyaḥ karṇṇikām arujāṃ sthirāṃ |
pracchayitvā madhuyutaiḥ śodhanīyair upācaret ||
sadāhapākāny annena cikitsed dṛṣṭavān bhiṣak |
saptaṣaṣṭhasya kīṭānāṃ śatasyaitaL⸤d vibhāgaśaḥ ||
daṣṭalakṣaṇam ākhyātaṃ cikitsāñ cāpy anantaraṃ |
saviṃśam adhyāyaśatam etad uktam vibhāgaśaḥ ||
ihoddiṣṭān anirddiṣṭān arthān vakṣyāmi cottare |
śāstraṃ śā⸤strasamutpattivyādhikāryavalāvalaṃ ||
sūtrabhūtaṃ samāsecna ślokasthānam pravakṣyate |
doṣāhārāpacāraiś ca sāgantuvyādhilakṣaṇaṃ ||
avasthālakṣaṇaṃ⸤ caiva nidānaṃ sthānam ucyate |
sambhavaś caiva dehasya dhāturicndriyamarmmasu ||
sirādīnāñ ca sarvveṣāṃ śārīre kathitam mayā |
yathāsthānopa𑑎 𑑎diṣṭānām vi⸤ditā...kṣaṇaiḥ ||
vyādhīnāṃ sādhanaṃ śāstre cikitsitacm iti smṛtaṃ |
sthāvare jaṅgame caiva viṣe hitavikalpanaṃ ||
sādhanañ caiva kārtsnyena kalpasthā⸤nan tad ucyate ||
sāhasro vistaraḥ pūrvvam prajāpatimukhodbhavacḥ |
saviṅśamadhyāyaśatam mayā vatsa prakīrttitaṃ ||
sanātanatvād vedānām akṣaratvāt tathaiva ca ⸤
dṛṣṭādṛṣṭaphalatvāc ca hitatvāc cāpi dehināṃ ||
vāksamūhārthavistārāt pūjitatvāc ca dehinaḥ |
cikitsitāt pūṇyatamaṃ na kiñcid api śuśrumaḥ ||
ṛṣer iL⸤ndraprabhāvasya tasmād amṛtajanmanaḥ |
dhārayitvedam amalaṃ mataṃ paramasammataṃ ||
uktācārasamācārāḥ pratya veha ca nandati |
śeṣāṇām api tantrāṇāṃ yuktijño lokavāndhava⸤ḥ ||

yat kiñcid āvādhakaran tad yasmāc chalyasaṃjñitaṃ |
vyāptāny acṅgāny atas tena śalyajñānena sūriṇā ||
𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎 ataś cāsya viśeṣeṇa gatir nna pratiṣidhya⸤te |
yathā svaviṣayasthasya rājño valavato gatiḥ ||
upadravācṇān nirddeśo nidānaṃ vyajanāni ca |
jvarādīnāñ cikitsārtham uttaran tantram ucyate ||
bhavanti cātra ||⸤
idan tu yaḥ pañcasu sanniveśitaṃ
saviṃśadadhyāyaśataṃ sachottaraṃ |
paṭhet sa rājño 'rhati vaidyapūjitaḥ
kriyāṃ prayoktum bhiṣabhā g āgatakrama iti || ||⸤
annarakṣā sthāvaraviṣaṃ jaṅgamañ ca viṣan tathā |
sarppadacṣṭaviṣajñānaṃ sarppadaṣṭacikitsitaṃ ||
mūṣikā dundubhiś caiva kīṭākalpena cāṣṭamaḥ⸤ ||
kalpeṣu kīṭacikitsitam aṣṭamaṃ || o ||
sauśrute śalyatantre kalpasthānaṃ samāptaṃ || || ||