<?xml version='1.0' encoding='UTF-8'?>

MS Kathmandu KL 699: Kalpasthāna

Published in by in .

The Uttaratantra of the Suśrutasaṃhitā

More ▾
Title Suśrutasaṃhitā
Author Suśruta
Physical description
Language/Script Sanskrit in Nepalese script.
  • śa and sa not distinguished.
  • ba and va not distinguished.
Format pothi
Material palm-leaf
History
Date of production M Saṃvat 301 (878 CE).
Place of origin

(From digital_image 143r)
athāto nnapānarakṣākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhacgavān dhanvantariḥ |
divodāsakṣitipatis tapodharmabhṛtāṃ varaḥ |
suśrutapramukhāñ chi⸤ṣyāṃ śaśāsāhata śāsanaḥ |
ripavo vikramākrāntāḥ sve vā syuḥ kṛtyatāṅ gatāḥ |c
csisṛkṣavaḥ krodhaviṣaṃ vivaraṃ prāpya tādṛśaṃ |
viṣair hiṃsyur akiñcijñaṃ nṛpatiṃ duṣṭacetasaḥ |
tasmād vaidyena sactataṃ viṣād rakṣyo narādhipaḥ |
yasmāc cānityacittatvam aśvavat prathitaṃ nṛṣu |
tasmān na vi⸤śvased rājā kadācid api kasya cit |
kulīnam dhārmikaṃ snigdham akṛśaṃ satatotthitaṃ |c
mahānase niyuñjīta vaidyan tadvidyapūjitaṃ |
praśastadigdeśakṛtaṃ śucibhāṇḍāṃ mahacchuciḥ |
parīkṣitastrīpurucṣaṃ bhavec cāpi mahānasaṃ |
mahānasikavoḍhḍhāraḥ saupodanika pūpikāḥ |
bhaveyu⸤r vaidyavaśagā ye cāpy anye tra kecanaḥ |
iṅgitajño manuṣyāṇāṃ vākceṣṭāmukhacvaikṛtaiḥ |
jānīyād viṣadātāram ebhir liṅgaiś ca buddhimān |
vivakṣur muhyate pṛṣṭo nottaraṃ pratipadyate |
apācrthaṃ bahusaṅkīrṇṇaṃ bhāṣate cāpi mūḍhavat |
hasaty akasmād aṅgulīḥ sphoṭāyed vilikhe⸤d mahīṃ |
vepathuś cāsya bhavati trastaś cānyo nyam īkṣate |
vivarṇṇavaktro dhyāmacś ca nakhaiḥ kiñcic chinaty api |
varttate viparītaś ca viṣadātā vicetanaḥ |
dantakāṣṭhe nnapāne ca tathābhyaṅge valeckhane |
utsādane parīṣeke kaṣāye sānulepane |
srakṣu vastreṣu śayyāsu kavacā⸤bharaṇeṣu ca |
pādukāpādapīṭheṣu pṛṣṭheṣu gajavājināṃ |
viṣajuṣṭecṣu cānyeṣu dhūmanasyāñjanādiṣu |
lakṣaṇāni pravakṣyāmi cikitsāñ cāpy anantaraṃ ||
nṛpabhaktād balin dattaṃc saviṣaṃ bhakṣayanti ye |
tatraiva te vinaśyanti makṣikāvāyasādayaḥ |
hutabhuk tena L⸤cānnena bhṛśañ caṭacaṭāyate |
mayūrakaṇṭhapratimo jāyate cāpi duḥsahaḥ |
cakocrasyākṣivairāgyaṃ jāyate kṣipram eva tu |
dṛṣṭvānnaṃ viṣasaṃsṛṣṭaṃ mriyate jīvajīvakaḥ |
kokilaḥ svaravaikṛtyaṃ krocñcas tu madam arcchati |
hṛṣyen mayūras tūdvigne krośete śukasārike |
haṃsa kṣvelati cātya⸤rthaṃ kū...jate bhṛṅgarājakaḥ |
pṛṣabho visṛjaty aśraṃ muñcate viṭ ca markaṭaḥ |
upackṣiptasya cānnasya vāṣpeṇordhvam udīyatā |
hṛtpīḍā bhrāntanetratvaṃ śiroduḥkhañ ca jāyate |
tatra nasyāñjane kuṣṭhaṃ lācmajjaṃ naladaṃ madhuḥ |
hṛdi candanalepaś ca tathā sukham avāpnuyāt |
pāṇiprāptaṃ pā⸤ṇidāhaṃ nakhaśātaṅ karoti ca |
tatra pralepaḥ śyāmendra gopa somotpalāni ca |
sa cet pramādān mohād vā tad bhuṃkte bhojanaṃ yadi |
tato syāṣṭhīlavaj jihvā jāyate rasavedanī |
tudyate dahyate cācpi śleṣmā cāsya prasicyate |
tatra vāṣperitaṃ karma yac ca syād dantakāṣṭhikaṃ |
mūrcchā ccha⸤rdiṃ romaharṣam ādhmānaṃ dāham eva ca |
indriyāṇāñ ca vaikṛtyaṃ kuryād āmāśayaṃc gataṃ |
tatrāśu madanālāvuvimvīkośātakīphalaiḥ |
chardanaṃ dadhyudaśvibhyām athavā tāṇḍulāmvunā |
dāhaṃ mūrcchācm atīsāraṃ tṛṣṇām indriyavaikṛtaṃ |
āṭopaṃ pāṇḍutāṃ kārśyaṃ kuryāt pakvāśayaṃ gataṃ
⸤tatra nīlīphalaṃ śreṣṭhaṃ sasarpiṣkaṃ virecanaṃ |
dadhnā dūṣīviṣāriś ca peyo madhucsamāyutaḥ |
dravadravyeṣu sarveṣu kṣīramadyodakādiṣu |
bhavanti vividhā rājyaḥ phenabudbudajanma ca |
chācyā cātra na dṛśyante dṛśyante yadi vā punaḥ |
bhavanti vikṛtā chidrās tanvyo vā vikṛtā⸤s tathā |
śākasūpāṃṇa māṃsāni klinnāni virasāni ca |
sadyaḥ paryuśitānīvac vigandhīni bhavanti ca |
gandhavarṇṇarasair hīnāḥ sarve bhakṣyāḥ phalāni ca |
pakvāny āśuḥ prakuthyante pākam ācmāni yānti ca |
viśīryante kūrcakas tu dantakāṣṭhagate viṣe |
jihvādantauṣṭhamāṃseṣu L⸤śvayathuś copajāyate |
athāsya dhātakīpuṣpa jamvvāmrāsthi harīkakaiḥ |
sakṣaudraiḥc pracchite śophe kartavyaṃ pratisāraṇaṃ |
athavāṅkollamūlāni tvacaḥ saptachadasya vā |
śirīṣamāṣakād vāpi kartacvyaṃ pratisāraṇaṃ |
jihvānirlekhakavalau dantakāṣṭhavad ādiśet |
picchalo vahalo ⸤bhyaṅgo vivarṇaś ca viṣānvitaḥ |
sphoṭā janmarujāsrāvas tvakpākaḥ svedam eva ca |c
dāraṇañ cāpi māṃsānām abhyaṅge viṣadūṣite |
tatra sītāmvusiktasya kartavyam anulepanaṃ |
candanan tagaraṃ kuṣṭham ucśīraṃ veṇupatrikā |
somavalyamṛtā śvetā padmaṃ kālīyakan tathā |
kapittharasapa⸤trābhyāṃ pāṇam etac ca pūjyate |
utsādane parīṣeke kaṣāye sānulepane |
śayyācvastratanutreṣu vidyād abhyaṅgavad bhiṣak |
keśaśātaḥ śiroduḥkhaṃ khebhyaś ca rudhirāgamaḥ |
granthijanmottamāṅge ca cviṣajuṣṭe valekhane |
tatra pralepo vahuśo bhāvitā kṛṣṇamṛttikā |
ṛkṣapittaghṛ⸤ta śyāmāpālindī taṇḍulīyakaiḥ |
gomayasvaraso vāpi hito vā mālatīracsaḥ |
raso mūṣikakarṇyā vā dhūmo vāgārasaṃjñitaḥ ||
śiro 'bhyaṅgaḥ śirastrāṇaṃ snānam uṣṇīṣam eva ca |
srajaś ca c viṣasaṃsṛṣṭāḥ sādhayed avalekhanāvat |
mukhālepe mukhaśyāvaṃ yuktam abhyaṅgala⸤kṣaṇaiḥ |
padminīkaṇṭaka prakhyaiḥ kaṇṭakaiś copacīyate |
tatra kṣaudraghṛtaṃc pānam ālepaś candanaṃ ghṛtaṃ |
payasyā madhukā phañjī vandhujīva punarṇṇavā ||
asvāsthyaṅ kuñjarādīnāṃ lālāsracvaṇam eva ca |
yātuś ca sphoṭanaṃmāsrāvau muṣka meḍhra gudeṣv atha |
tatrābhyaṃgavad āca⸤ṣṭe yātrivāhanayoḥ kriyāṃ |
śoṇitāgamanaṃ khebhyaḥ śiroruk kaphasaṃcsravaḥ |
nasyadhūmagate liṅgam indriyāṇāñ ca vaikṛtaṃ |
tatra sarpirgavādīnāṃ dugdhaiḥ sātiviṣaiḥ śritaṃ |c
nasyaṃ pānañ ca vihitaṃ śītaṃ samadayantikaṃ ||
gandhahānir vivarṇṇatvaṃ puṣpāṇāṃ mlā⸤natā tathā |
jighrataś ca śiroduḥkhaṃ vāripūrṇṇe ca locane |
tactreṣṭaṃ vāṣpikaṃ karma mukhālepe ca yat smṛtaṃ ||
karṇṇatailagate śrotre vaikṛtyaṃ śophavedanā |
karṇṇāsrāvaś ca tactrāśuḥ kartavyaṃ pratipūraṇaṃ |
svaraso vahuputrāyāḥ ...................L⸤taṃ |
somavalkarasaś cāpi suśīto hitam iṣyate |
aśropadehau dāhaś ca vedacnā dṛṣṭivibhramaḥ |
añjane viṣasaṃsṛṣṭe bhaved āndhyam athāpi vā |
tatra sadyo ghṛtaṃ peyaṃ tarpaṇai ca samāgadhaṃ |
acñjanaṃ meṣaśṛṅgasya niryāso varuṇasya ca |
kapittha meṣaśṛṅga.....................
śophaḥ svāpas tathā srāvaḥ pādayoḥ sphoṭajanma ca |
bhavanti viṣaduṣṭābhyāṃc pādukābhyām asaṃśayaṃ |
upānatpādapīṭhāni pādukābhyāṃ prasādhayet |
bhūṣaṇāni hatārcīṃṣi na vibhānti yathāc purā |
svāni sthānāni hanyuś ca dāhapākāvadāruṇaiḥ |
pādukābhūṣaṇeṣūktam abhyaṃga⸤vidhim ācaret |
viṣopasargo vāṣpādir bhūṣaṇānto ya īritaḥ |
upadravāṃcs tatra vīkṣya vidadhīta cikitsitaṃ |
mahāsugandham agadaṃ yaṃ pravakṣyāmi tam bhiṣak |
pānālepananasyeṣu vidadhīctāñjaneṣu ca ||
virecanāni tīkṣṇāni kuryāt pracchardanāni ca |
śirāś ca vyadhayet prāptāḥ⸤ prāptaṃ visrāvaṇaṃ yadi |
mūṣikājaruhā vāpi haste vaddhā tu bhūpateḥ |
karocti nirviṣaṃ sarvam annaṃ viṣasamāyutaṃ |
hṛdayāvaraṇaṃ nityaṃ kuryāc cāmitramadhyagaḥ |
pived ghṛtam ajeyākhyam acmṛtaṃ cāpy abhuktavān |
sarpiḥ kṣaudraṃ dadhi payaḥ pived vā śītalañ jalaṃ |
godhāmayū⸤ranakulāṃ pṛṣatā hariṇān api |
viṣaghnānāñ ca satataṃ rasās teṣāṃ pivecd api |
godhānakulamāṃseṣu hariṇasya ca vuddhimāṃ |
dadyāt supiṣṭāṃ pālindīṃ madhukaṃ śarkaran tathā |
śarkacrātiviṣe deye māyūre samahauṣadhe |
pārṣate cāpi deyā syuḥ pippalyaḥ sama⸤hauṣadhāḥ |
sakṣaudraḥ saghṛtaḥ śītaḥ nimvayūṣa hitas tathā |
viṣāghnācni ca seveta bhakṣyabhojyāni vuddhimān |
pippalīmadhukakṣaudraśarkarekṣurasāmvubhiḥ |
cchardayed guptahṛdayo yadic pītaṃ bhaved viṣam iti ||
kalpe 1 || ❈ ||
(From digital_image 144v)
athātaḥ sthāvara viṣavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
⸤sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva dvividhaṃ viṣam ucyate |
daśādhiṣṭhānam ādyan tu dvitīyāṃ ṣocḍaśāśrayaṃ |
mūlaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvak kṣīraṃ sāram eva ca |
niryāso dhātavaś caiva kandañ ca daśamaṃ smṛtaṃ ||
ctatra klītakāśvamāraka guñjā subhaṅgurā karaṭā vidyucchikhānanta vijayā cety aṣṭau L⸤mūlaviṣāṇi ||
viṣapatrikā lamvaradā karambha mahākarambhādīni patraviṣācṇi ||
kumudavati reṇuka kuruvaka veṇuka karañ ca mahākarambha nandanā kākādīni guñjārūṣkara viṣavedikādīnāṃ phaclāni ||
ullika reṇu karambha mahākarambhādīnāṃ puṣpāṇi |
vallija karaghāṭaka ka⸤rambha nārācakādīnāṃ tvkasāraniryāsāḥ |
kumudavati dantī snuhā jālinī prabhṛctīnāṃ kṣīrāṇi |
haritāla phenāśma bhasma rakṣe prabhṛtīni dhātuviṣāṇi |
kālakuṭā vatsanābha sarṣapa kapālaka ckardamaka vairāṭaka mustakā mahāviṣa puṣḍarīka mūlaka hālāhala śṛṃgī markaṭā⸤dīnāṃ kandāḥ |
udveṣṭanam mūlaviṣaiḥ pralāpo moha eva ca |
jṛmbhaṇodveṣṭacnaṃ śvāsāḥ jñeyāḥ patraviṣair nṛṇāṃ |
muṣkaśophaḥ phalaviṣaiḥ | dāhodveṣṭanam eva ca |
bhavet puṣpaviṣaiś chardicr ādhmānaṃ svāpam eva ca |
tvaksāraniryāsaviṣair upayuktair bhavanti ha |
āsya daurgandhya pā⸤ruṣya śirorukkapha saṃsravāḥ |
phenāgamaḥ kṣīraviṣair viḍbhede gurujihvatā |
chṛtpīḍanan dhātuviṣair mūrcchā dāhaś ca tāluni |
prāyeṇa kālaghātīni viṣāṇy etāni nirdiśet ||
kandajāni tu tīckṣṇāni teṣām vakṣyāmi vistaraṃ |
sparśājñānaṃ kālakūṭe vepathuś ca sudāruṇaḥ |
⸤grīvāstambho vatsanābhe pītaviṇmūtratā tathā |
sārṣape vāyuvaiguṇyam ānācho granthijanma ca |
grīvādaurvalyavāksaṃgau pālakena bhavanti ha |
prasekaḥ kardamākhyena viḍbhedo kṣṇoś ca pītatā |
vairāṭakenāṅgaduḥkhaṃ śirorogaś ca jāyate |
gātrastambho vepathuś ca mustākena pra.⸤kīrtitau |
mahāviṣeṇāṅgasādaḥ | dāhodaravivṛddhayaḥ |
puṇḍacrīke na raktatvam akṣṇor vṛddhis tathodare |
mūlakenāṅgavaivarṇyaṃ gātrastambhaś ca jāyate |
dhyāmaś cirecṇocchvasiti naro hālāhalena tu |
śṛṅgīviṣeṇa hṛdaye granthiśūlodbhavo bhṛśaṃ |
⸤markaṭenotplavaty ūcrdhvaṃ hasaty api daśaty api |
kandajāny ugravīryāṇi yāny uktāni trayodaśaḥ |
jñeyāny uktāni kuśalair yuktācni daśabhirguṇaiL⸤r guṇaiḥ |
rūkṣam uṣṇañ ca tīkṣṇañ ca sūkṣmam āśur vyavāyi ca |
vikāsi viśadañ caiva laghv apācki ca te daśaḥ |
tad raukṣyāt kopayed vātam auṣṇyāt pittaṃ saśoṇitaṃ ||
taikṣṇyān matim mohayati marmavandhāñ chinatti ca |
saukṣmyācc charīrāvayavān praviśed vikriyeta ca |
aviśuddham āśu tad dhinti vyavāyāt prakṛtiṃ bhajet |
⸤vikāsitvād anuviśed doṣān dhātūn malān api|
vaiśadyāc cāsaktagatir duścikitsañ ca clāghavāt |
durnirharam apākitvāt tasmāt kleśayate ciraṃ ||
sthāvarañ jaṅgamam vāpi kṛtri.⸤maṃ vāpi yad viṣaṃ |
sadyo cmārayate martyaṃ jñeyan daśaguṇan tu tat |
jīrṇam viṣaghnauṣadhibhir hatam vā dāvāgnivā⸤tātapaśoṣitam vā |
svabhāvato vā guṇaviprahīṇaṃ vi śaṃ hi dūṣīviṣatām upaiti |
cvīryālpabhāvād avibhāvanīyaṃ kaphāvṛtatvāt sucirānuvandhi |
tenārdito bhinna purīśa varṇo vidagdha vairasya yutaḥ c pipāsī |
mūrcchāṃ bhramaṃ gadgadavākyamartyo viceṣṭamāno ratim āpnuyāc ca |
āmāśa⸤yasthe phaka vātarogī pakvāśayasthe nilapittarogī |
bhavet samudhvastaśirocruhāṃgo vilūnapakṣas tu yathā vihaṅgaḥ |
sthitaṃ rasādiṣv ayathāyathoktān karoti dhātuprabhavān vikārān |
kocpañ ca śītānilar durdineṣu yāty āśu pūrvaṃ śṛṇu tasya liṅgaṃ |
nidrāgurutvañ ca vijṛmbhaṇa⸤ñ ca viśleṣaharṣāv athavāṅgamardaṃ |
tataḥ karoty annamadāvipākāv arocakaṃ macṇḍala koṭhatāñ ca |
māṃsakṣayaṃ pādakarāsyaśophaṃ pralepakacchardim athātisāraṃ |
dūṣīviṣaṃ śvāsatṛṣājvacrāṃś ca | kuryāt pravṛddhiṃ jaṭharasya cāpi |
unmādam anyaj janayet tathānyad ānāham anya⸤t kṣapaye ca śuktraṃ |
kārśyan tathānyaj janaye ca kuṣṭhaṃ tāṃs tāṃ vikārāṃś ca bahuprakācrāṃ |
dūṣitaṃ deśakālānnudivāsvapnair abhīkṣṇaśaḥ |
yasmād vā dūṣayed dhātuṃ tasmād dūṣīviṣaṃ smṛtaṃ ||
sthāvacrasyopayuktasya vege tu prathame nṛṇāṃ |
śyāvā jihvā bhavet stabdhā mūrcchā trāsaś ca jāya⸤te |
dvitīye vepathuḥ sādo dāhaḥ kaṇṭharujas tathā |
viṣañ cāmāśaya prāptaṃ kurute hṛdi vedanāṃ |
tācluśoṣas tṛtīye tu śūlañ cāmāśaye bhṛśaṃ bhṛśaṃ |
L⸤durbale harite śūne jāyete cāsya locane |
pakvāmāśayayos sādo hikkā kācso ntrakūjanaṃ |
caturthe jāyate vege śirasaś cāpi gauravaṃ |
kaphapraseko vaivarṇyaṃ pārśvabhedaś ca pañcame |
sarvadocṣaprakopaś ca pakvādhāṇe ca vedanā |
ṣaṣṭhe sañjñāpraṇāśaś ca bhṛṣa cāpy atisāryate ||
⸤skanda pṛṣṭha kaṭībhāgāḥ sannirodhaś ca saptame ||
prathame viṣavege tu vāntaṃ śīctāṃvusecitaṃ |
sarpirmadhubhyāṃ saṃyuktam agadam pāyayen naraṃ |
dvitīye pūrvavad vāntaṃ viriktañ cāpi pāyayet |
tṛtīye c gadapānan tu hitan nasyaṃ tathāñjanaṃ ||
sindhuṃ caturthe lpasneham agadam pāyayed bhiṣak |
pa⸤ñcame kṣaudramadhukakvāthayuktaṃ pradāpayet ||
ṣaṣṭhe tisāravat siddhir avasīden tu saptame |
vegāntare tv anyatame kṛte karmaṇi śītalāṃ |
yavāgūṃ saghṛtaṃ kṣaudrām imāṃ dadyād viṣāpahāṃ |
ckośavaty agnikaḥ pāṭhā sūryavaly amṛtābhayā |
śelū śirīṣakiṇihī haridre vṛha⸤tīdvayaṃ |
punarṇṇavau hareṇuś ca tryūṣaṇaṃ śārivotpale |
eṣāṃ yavāgū niḥckvāthe kṛtā hanti viṣadvayaṃ |
madhukaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ bhadradāruhareṇavaḥ |
mañjiṣṭhailailavālūni nāgapuṣpoctpalaṃ sitā |
viḍaṅgaṃ candanaṃ patraṃ priyaṅgu dhyāmakan tathā |
haridre dve vṛhatyau ca sāri⸤vāṅśumatī valā |
kalkair eṣāṃ ghṛtaṃ siddham ajeyam iti viśrutaṃ |
viṣācṇi hanti sarvāni śīghram evājitan tu tat ||
dūṣīviṣārttaṃ susvinnam ūrdhvañ cādham ca śodhitaṃ |
pāyayed agadam muckhyam idaṃ dūṣīviṣāpahaṃ ||
pippalyo dhyāmakaṃ māṃsī lopram elā suvarccikā |
vāla⸤kaṅ gairiko hemas tathā ca paripelavā |
kṣaudrayukto gado hy eṣa dūṣīvicṣam apohati ||
dūṣīviṣārir nāmnā tu na cānyatrāpi vāryate |
jvare dāhe ca hikkāyāṃ srunāhe sukrasaṃkṣacye |
śophe ti sāre murcchāyāṃ tvagdoṣe jaṭhare pi ca |
unmāde vepathau caiva ye cāpy a⸤nyā upadravā |
yathāsvaṃ teṣu kurvīta viṣaghnair eva bheṣajaiḥ |
sādhyacm ātmavataḥ sadyo yāpyaṃ samvatsarotthitaṃ |
dūṣīviṣaṃ varjanīyam ato nyad ahitāśina ||
iti kalpe 2 c || ❈ ||
(From digital_image 146r)
athāto jaṅgamaviṣavijñānīyaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
jaṅgamasya viṣasyoktāL⸤ny adhiṣṭhānāni ṣoḍaśa |
samāsena mayā yāni vistaras teṣu vakṣyate |
tatra dṛcṣṭi niśvāsa daṃṣṭrānakha mukha mūtra purīśārtava śukra lāṃgūla lālāsparśa mukha sandaṃśāvaśardhita gudāsthi pitta śūka śavācni ||
tatra nisvāsadṛṣṭiviṣāḥ divyāḥ sarpāḥ |
bhaumādaṃṣṭrāviṣāḥ ||
mārjāra⸤ śva|vānara |nara| makara| maṇḍūka| pāka|matsya| godhā| śambūka| pracaclākaḥ gṛhagoḍikāś catuṣpadāś ca kīṭās tathānye nakhamukhadaṃṣṭrāviṣāḥ |
kiṭipa picciṭā kaṣāyavāsika sacrṣapaka toṭaka varcaḥkīṭāḥ | kauṇḍinyā mūtrapurīsaviṣāḥ ||
mūṣikāḥ śukravi⸤ṣāḥ |
vṛścika śvabhrara varaki matsyocciṭiṅga patravṛścikāḥ śūlaviṣāḥ |
clūtā lālā nakha mūtra purīṣārtava śukra daṃṣṭāviṣāḥ |
makṣikā kaṇabha jalāyukā mukhasandaṃśaviṣāḥ |
citraśīcrṣa śarāvakurdi śata dārūkāri medaka śārikā mukhasandaṃśa daṃṣtrāsya sāvasadhita gu⸤da purīśa viṣāḥ |
viṣahatāsthisarpakaṇṭakavarakimatsyāsthi cetyasthivicṣāṇi ||
śakalimatsyaraktarājīvakimatsyāḥ pittaviṣā ||
sūkṣma tuṇḍocciṭiṅga vāraṭi śatapadi valabhikacśṛṅga bhramarāḥ śūkaviṣāḥ |
kīṭasarpadehā vyasavaḥ śavaviṣā |
śeṣās tv anu⸤ktā mukhadaṃśaviṣeṣv eva gaṇayitavyā iti || ||
bhavanti
rājño rideśe ripacvo jalāni
mārgāṃś ca bhaktāni ca dūṣayanti |
tāni praduṣṭāni bhiṣag vipaścid
viśodhayed āgamitārthaśuddhaḥ ||
duṣṭacñ jalaṃ picchilam asragandhi
phenāvṛtaṃ rājibhir āvṛtañ ca |
maṇḍūkamatsyaṃ priyate vi⸤haṅgā
mattāś ca sānūpacarā bhramanti ||
majjanti ye cātra narāśvanāgās
te cchardicmohajvaraśophaśūlān |
arcchanti teṣām apahṛtya rogāṃ
duṣṭaṃ jalaṃ śodhayituṃ yateta |
dhavāśvakarṇāv atha pācribhadraṃ
sapāṭalaṃ sidhraka muṣkakau ca |
dagdhvā sarājadrumasomavalkāṃ
taṃ bhasmāsma śī⸤taṃ vikiret saratsu |
bhasmāñjaliñ cāpi ghaṭe c nidhāya
viśodhayed īpsitam evam ambhaḥ ||
kṣitipradeśaṃ viṣadūṣitan tu
tīrthaṃ śilām vāpy aribhiḥ sthalīm vā |
cspṛśanti gātreṇa tu yena yena
govājināgāḥ puruṣāḥ striyo vā
d āśu śūL⸤yaty atha dahyate ca
śīryanti romāṇi nakhāś ca tasmiṃ |
tatrāpy anantāṃ saha sarvagandhaiḥ
picṣṭvā surābhiḥ saha yojyamārgāṃ |
siñced athādbhiś ca mṛdanvitābhir
mārgo 'sti cānyo yadi tena gacchet ||
tṛṇeṣu bhackteṣu ca dūṣiteṣu
sīdanti mūrcchanti vamanti cānye |
viḍbhedam arcchanty athavā mriyante
teṣāṃ⸤ cikitsām prayated yathoktāṃ |
viṣāpahair vyāpy agadaiḥ pralipya
vādyāni citrāṇy upacvādayeta |
tārāvitāraḥ sasurendragopas
tenaiva tulyaḥ kuruvindabhāgaḥ ||
pittena yuktaḥ kapilāhvayena
vācdyapraleyo bhihitaḥ praśastaḥ |
vādyasya śabdena hi yānti nāśaṃ
viṣāṇi ghorāṇy a⸤pi yāni tatra ||
dhūme nile vā viṣasamprayukte
khagāḥ bhramantaḥ prapatanti bhūmau |
kāsapratiśyāyaśirovikārān
archanti tīvrāṃ nayanāmayāṃś ca ||
lākṣāharidrātiviṣābhayāś ca
savakrakucṣṭhātiviṣāhareṇu |
priyaṅgavaś cāpyanile nidhāya
dhūmānilau tena viśodhayīta ||
⸤prajām imāḥ vrahmaṇaḥ padmayoneḥ sṛjataḥ kila |
akarod vighnam asuraḥ c kaiṭabho nāma darpitaḥ ||
tataḥ kruddhasya vadanād vrahmaṇas tejasām nidheḥ |
krodho vigrahavāṃ bhūtvā niṣpapātātidācurṇaḥ ||
sa tan dadāha garjantam antakābham mahāsuraṃ |
tato suraṅ ghātayitvā tattejo va⸤rdhatādbhutaṃ |
tato viṣādo daityānām abhavat tan nirīkṣya vai |
viṣādajananatvācc ca viṣam ity abhidhīyate ||
tataḥ sṛṣṭvā prajāḥ paścāt tadā taṃ krodham īśvaraḥ |
vyāveśayata bhūteṣu sthāvareṣu careṣu c ca ||
yathāvyaktarasan toyam antarīkṣāt mahīgataṃ |
teṣu teṣu pradeśeṣu rasaṃ⸤ tan tan nigacchati ||
evam eṣa viṣaṃ sadya dravyam prāpyāvatiṣṭhate |
svabhāvād c eva tat tasya rasaṃ samanuvartate |
viṣe yasmād guṇāḥ sarve tīkṣṇāḥ prāyena santi vai |
viṣaṃ sarvam ato jñeyaṃ sacrvadoṣaprakopanaṃ |
te tu vṛttīḥ prakupitāḥ jahati svā viṣārditāḥ
nopayā⸤ti viṣam pākam ataḥ prāṇāṃ ruṇaddhi ca |
śleṣmaṇāvṛtamārgatvād ucchvāso vicnivāryate |
visaṃjñaḥ sati jīve pi tasmāt tiṣṭhati mānavaḥ |
śukravat sarvasarpāṇām viṣaṃ sarvaśarīragaṃ |
ckruddhānām eti cāṅgebhyaḥ śukraṃ nirmathanād iva ||
teṣām vaḍiśavad daṃṣṭrā tāsu sajjati L⸤cāgataṃ |
anudvṛttam viṣaṃ tasmān na vimuñcati bhoginaḥ |
yasmād atyartham uṣṇañ ca tīkṣṇañ ca c paṭhitaṃ viṣaṃ |
ataḥ sarvaviśeṣūktaḥ pariṣekaḥ suśītalaḥ |
kīṭeṣu mandaṃ nātyuṣṇam vahuvātakaphaṃ viṣaṃ |
ataḥ kīṭacviṣe cāpi svedo na pratiṣidhyate |
svabhāvād avatiṣṭheta prahārādaṃśayor viṣaṃ |
prakhyā⸤pya deham mṛtayor digdhaviddhābhidaṣṭayoḥ |
laulyād viṣārditam māṃsaṃ yaḥ khāden mṛtacmātrayoḥ |
yathāviāaṣaṃ sa rogeṇa kliśyate mriyate pi vā |
ataś cāpy anayor māṃsam abhakṣyaṃ mṛtamātrayoḥ |
muhūcrtāt tad upādeyam prahārāra daṃśavarjitaṃ
# #.................taikṣṇyoṣṇyād
vikāsitvāt tathaiva ca |
viṣam etair guṇair yuktaṃ
kṣate samanudhāvati
vātātapābhyāṃ nihataṃ nirvīyam upajāyate |
tasmād viṣahataṃ sarvam
bhakṣitan tu na mārayet #
savātaṃ gṛhadhūmābhaṃ purīṣaṃ yo tisāryate |
phe⸤nam udvamate cāpi viṣapītan tam āviśet ||
viṣavyāptam ato hy agni hṛdayaṃ nirdachaty api |
tad dhi sthānañ cetanāyāḥ svabhāvād vyāpya tiṣṭhati ||
aśvatthadevāyatanaśmaśāna
valmīkasandhyāsu catuṣpactheṣu |
yāmye ca daṣṭāḥ parivarjanīyāḥ |
ṛkṣe narā marmasu ye ca daṣṭāḥ |
darvīka⸤rāṇām viṣam āśughāti
sarvāṇi corjadviguṇaṃ labhante |
ajīrṇapittānilapīcḍiteṣu
vṛddheṣu vāleṣu vubhukṣiteṣu |
unmattamatteṣu bhayārditeṣu
tīkṣī bhavet bhinnavalāsaheṣu 卐
卐 kṣīṇakṣate garbhiṇī kuṣṭhimehirūkṣeṣu⸤ deheṣv avaleṣu caiva 卍|
śastrakṣate yacsya na raktam asti
rājyo latābhiś ca na saṃbhavanti |
śītābhir adbhiś ca na romaharṣo
viṣābhi⸤bhūtaṃ parivarjayet taṃ ||
jihmaṃ mukhaṃ yasya ca keśaśāto
nā sāvasādaś ca sakaṇṭhacbhaṅgāḥ |
kṛṣṇaḥ saraktaḥ śvayathuś ca daṃśe
hanvo sthiratvaṃ sa visarjanīyaḥ |
vartir ghanā yasya nireti vaktrād
racktaṃ sraved ūrdhvam adhaś ca yasya |
daṃṣṭrānipātaś caturaś ca yasya
taṃ cāpi vaidyaḥ parivarjayī⸤teti ||
kalpe 3 || ❈ ||
(From digital_image 147v)
athātaḥ sarpa daṣṭa viṣa vijñānīyaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||c
dhanvantariṃ mahāprājñaṃ sarvaśāstraviśāradaṃ
caraṇāv upasaṅgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||
sarpasaṃkhyāṃ vibhāgaṃ ca dacṣṭalakṣaṇam eva ca |
jñānañ ca viṣavegānāṃ bhagavaṃ vaktum arhasi |
tasya tad vavacanaṃ śrutvā prā⸤vravīd bhiṣajām varaḥ |
asaṃkhyeyā mahātmāno vāsukītakṣakādayaḥ |
machīdharāś ca nāgendrāḥ hutāgni samavarcasaḥ |
ye cāpy ajasraṃ garjanti varṣanti ca tapanti ca |
sasāgaragiridvīpāc yaiś ca sandhāryate mahī |
kruddhā niśvāsadṛṣṭibhyāṃ ye hanyur akhilaṃ jagat |
namas tebhyoL⸤ na taiḥ kiñcit | kāryam atra cikitsayā |
ye tu daṃṣṭrāviṣā bhaumā ye daśaṃte ca mānavānc
teṣāṃ saṃkhyāṃ pravakṣyāmi yathāvad anupūrvaśaḥ |
aśītir eva sarpāṇāṃ bhidyate te tu pañcadhā |
darvīkarā | maṇḍalino rācjīmantas tathaiva ca ||
nirviṣā vaikarañjāś ca trividhās te punaḥ smṛtāḥ |
viṃśatiḥ⸤ phaninas teṣāṃ ṣaṭ ca maṇḍalinaḥ punaḥ |
tāvanta eva vijñeyā rājīmantas trayodacśa |
nirviṣā dvādaśa proktā vaikarañjās traya smṛtāḥ |
pādābhimṛṣṭā duṣṭā vā kruddhā grāsārthino pi vā |
te daśanti mahāckrodhās tac ca trividham ucyate ||
sarpitan daritam vāpi tṛtīyam atha nirviṣaṃ |
sarpa grā srā ⸤trāhataṅ kecid icchanti khalu tadvidaḥ |
padāni yatra dantānāṃm eka dve vā vahūni vā |c
nimagnāny alparaktāni yāny udvṛttaḥ karoti caḥ |
cuñcumālakayuktāni vaikṛtyakaraṇāni ca |
saṃkṣiptāni saśocphāni vidyāt tat sarpitaṃ bhiṣak |
rājyāḥ salohitā yatra nīlā vā yadi vā sitā |
vi⸤jñeyan daritan tat tu bhiṣajālpaviṣānvitaṃ |
aśopham alpaduṣṭāsṛk prakṛtisthacsya dehinaḥ |
padaṃ padāni vā vidyād aviṣāṇi cikitsakaḥ |
sarpaspṛṣṭasya bhīror hi bhayena kupito 'nilaḥ |c
kasyacit kurute śophaṃ sarpagātrāhatan tu tat |
vyādhitodvignadaṣṭāni jñeyāny alpa⸤viṣāṇi tu ||
tathātivāla vṛddhadaṣṭam alpaviṣaṃ smṛtaṃ ||
suparṇṇadevavrahmarṣic bhūta siddhaniṣevite |
viṣaghnauṣadhajuṣṭe ca deśe na kramate viṣaṃ |
rathāṅgalāṅgalacchatrasvastikāṃkuśadhāricṇaḥ |
jñeyā darvīkarāḥ sarpāḥ phaṇinaḥ śīghragāminaḥ |
maṇḍalair vividhaiś ci⸤ttrāḥ pṛthavo mandagāminaḥ |
jñeyā maṇḍalinaś cāpi jvalitāgnisamā viṣaiḥ |c
snigdhā vividhavarṇṇābhis tiryag ūrdhvañ ca rājibhiḥ |
vicitrā iva ye bhānti rājīmantas tu te smṛtāḥ |
muktārūpyapracbhā ye ca kapilā ye ca pannagāḥ |
suvarṇṇābhāḥ sugandhāś ca te jātyā vrāhmaṇāḥ smṛ⸤tāḥ
kṣatriyāḥ snigdhavarṇṇās tu pannagā bhṛśakopanāḥ |
sūryaś candraḥc kṣitiś chatraṃ lakṣyaṃ teṣān tathādrijaṃ ||
kṛṣṇā vajraprabhā ye ca lohitā varṇṇatas tathā |
dhūmrāḥ pārāvatābhācś ca vaiśyās te pannagāḥ smṛtāḥ ||
L⸤mahiṣadvidvīpivarṇṇābhās tathaiva paruṣatvacaḥ |c
bhinnavarṇṇāś ca ye kecic chūdrās te parikīrttitāḥ ||
rajanyāḥ prathame yāme sarvāś citrāś caranti ha |
śeṣās tv atho maṇḍalicno divā darvīkarās tathā |
kopayaṃty anilañ jantoḥ phaṇinaḥ sarva⸤ eva tu |
pittaṃ maṇḍalinaś cāpi kaphaṃ cānekarājayaḥ |
atyalpasamavarṇṇābhyāṃc dvidoṣakaralakṣaṇaṃ |
dampatyayogād vijñeyaṃ paravādañ ca vakṣyati |
tatra darvīkarāḥ kṛṣṇasarpo mahākṛṣṇaḥ kṛcṣṇodaraḥ | sarvakṛṣṇaḥ śvetaḥ kapoto valāhako mahāsarpaḥ śaṃkhapālo lohi⸤tākṣo gavedhukaḥ parisarpaḥ khaṇḍaphaṇaḥ kūkuṭaḥ padmo mahāpadmaḥc darbhapuṣpo dadhimukhaḥ puṇḍarīkamukho vabhrūkuṭīmukho vicitra puṣpābhikīrṇṇābho girisarpo rijusarpaḥ śvectadaro mahāśīrṣo lagardaś ceti ||
maṇḍalinas tu ādarśamaṇḍalaḥ śvetamaṇḍalo rakta⸤maṇḍalaḥ pṛṣato devadinnaḥ pilindako vṛddhagonasaḥ panasako mahāpacnasakaḥ veṇupatrakaḥ śiśuko madanakaḥ pālindakaḥ tantukaḥ puṣpapāṇḍuḥ ṣaḍaṅgā gniko vabhru kaṣāyaḥ c khaluṣaḥ pārāvato hastābharaṇakaḥ tatraś citrakaḥ eṇīpadaś ceti ||
rājīmantas tu⸤ puṇḍarīko rājicitro aṅgulirājiḥ dvyaṅgulirājiḥ | vindurājiḥ kardacmas tṛṇaśoṣakaḥ svetahanur darbhapuṣpo lohitākṣaś cakrakaḥ kikkisādaś ceti ||
nirviṣās tu valāhako hi patāckaḥ śukapatro jagaro dīpyakaḥ | ilikinī | varṣāhīko dvyāhikaḥ | kṣīrikāpu⸤ṣpaḥ puṣpasakalī jyotiīratho vṛkṣakaś ceti ||
vaikarañjās tu trayāṇāṃ varṇṇācnāṃ vyatirekajās tad yathā | mākuliḥ poṭagalaḥ snigdharājiś ceti || tatra kṛṣṇasarpeṇa gonasyāṃ vaiparīctena vā jāto mākuliḥ | rājilena gonasyāṃ vaiparītyena jātaḥ poṭagalaḥ || kṛṣṇa⸤sarpeṇa rājimatyāṃ vaiparītyena vā jātaḥ snigdharājir iti || teṣāṃ pitṛcvad viṣam utkarṣād dva ꣸ ꣸ ꣸ ꣸ ꣸ ꣸ yor mātṛvad ity eke |
evam eṣāṃ sarpāṇām aśītir vyākhyāctāḥ ||
tatra mahānetrajihvāśirasaḥ L⸤pumāṃsaḥ | sūkṣmanetrajihvāśirasaḥ striyaḥ | ubhayalakṣaṇā mandaceṣṭākrodhā nacpuṃsakā iti ||
tatra sarveṣām eva sarpāṇāṃ sāmānyata eva daṣṭalakṣaṇam upadekṣyāmaḥ | kiṃ kāraṇaṃ viṣaṃ hi huta huctavaha niśita nistriṃśāśani kalpam āśukāri muhūrttam apy upekṣitam āturam atipāta⸤yati | na cāvakāśo stiḥ vāksamūham anusartuṃ | pratyekam api ca duṣṭalakṣaṇec bhihite sarvarpatraividhyāt kriyātraividhyaṃ bhavati | tasmāt traividhyena vakṣyāmaḥ | etad dhy āturahitam asaṃmohakarañ cācsminn eva ca sarvavyañjanāvarodha iti |
tatra darvavīkaraviṣeṇa tvaṅ nakha nayana vadana⸤ mūtra purīśa daṃśa kṛṣṇatvaṃ raukṣyaṃ sandhivedanā śirogauravaṃ kaṭīpṛṣṭhagrīvādaurvaclyaṃ jṛmbhaṇaṃ svarāvasādaḥ kharukharuko jaḍatā śuṣkodgāraḥ kāsaḥ śvāso hikkā vāyor urdhvagamanaṃ śūlodveṣṭacnaṃ kṛṣṇalālāsravaṇaṃ phenāgamanaṃ srotovarodhas tās tāś ca vātavedanā bhavanti ||⸤ maṇḍalaviṣeṇa tu tvaṅ nakha nayana daśana vadana mūtra purīśa daṃśa pītatvaṃ śītācbhilāṣaḥ paridhūpāyanaṃ dāhas tṛṣṇā mado mūrcchā jvaraḥ śoṇitāgamanam ūrdhvam adhaś ca māṃsavasāvasādaḥ | śvacyathur daṃśakotho viparītadarśanam āturakopas tās tāś ca pittavedanā bhavanti || rā⸤jīmadviṣeṇa tu tvaṅ nakha nayana daṃśana vadana mūtra purīśā daṃśa pāṇḍutvaṃ śītacjvaro romaharṣa stavdhatvaṃ gātrāṇām ādaṃśaśophaḥ sāndrakaphaprasekaś chardir akṣṇoḥ kaṇḍū khurakhurakaḥ | ucchvāsac nirodhas tās tāś ca kaphavedanā bhavanti ||
tatra puruṣeṇa daṣṭa ūrdhvaṃ prekṣate | striyā⸤s tiryaṅ napuṃsakenādha iti || garbhiṇyā pāṇḍumukho ādhmātaś ca bhavati ||c sūtikayā kukṣiśūlārttaḥ sarudhiraṃ mehati grāsārthimānnam ākāṃkṣati | vṛddhena cirān mandāś ca vegā bhavanti ||c vālenāśus tīkṣṇaś ca | nirviṣeṇāviṣaliṅgaṃ | andhāhikenāndhatvam eke | grasanā⸤d ajagaraḥ prāṇaharo na viṣād iti ||
tatra sarvasarpaviṣāṇāṃ saptacviṣavegā bhavanti | tatra darvīkarāṇāṃ prathame vegaviṣaṃ śoṇitaṃ dūṣayati | tatpraduṣṭaṃ kṛṣṇatām upaiti |c tena kārṣṇya pipīlikāparisarpa ñca ṇa m iva cāṃge bhavanti || L⸤dvitīye māṃsaṃ dūṣayati | tenātyarthakṛṣṇatā granthayaś ca bhavanti || tṛtīye medo dūṣacyati | tena daṃśakledaḥ śirogauravaṃ cakṣurgrahaṇañ ca bhavati | caturthe koṣṭham anupraviśati | tataḥ kaphapracbhavān doṣāṃ kopayati tena tandrīkaphaprasekaḥ sandhiviśleṣaś ca bhavati || pañca⸤me sthīny anupraviśati tena parvabhedo hikkā dāhaś ca bhavati || ṣaṣṭhe majjām acnupraviśati | tena grahaṇīdoṣā gātragauravam atīsāro hṛtpīḍā mūrcchā ca bhavati || saptame śukram anupraviśacti vyānañ cātyarthaṃ kopayati kaphañ ca sūkṣmaṃ srotobhyaḥ pracyāvayati | tena śleṣma⸤prādurbhāvaḥ kaṭīpṛṣṭhaskandabhaṅgaḥ sarvaceṣṭhāvighātaḥ ucchvāsavirodhoc bhavatīti || maṇḍalinān tu prathame vege viṣaḥ śoṇitaṃ dūṣayati | tatpraduṣṭaṃ pītatām upaiti | tena pīctāvabhāsatā paridāhaś ca bhavati || dvitīye māṃsaṃ dūṣayati | tena cātyarthapītā⸤ṅgatā śvarthaparidāho daṃśaś ca śvayathur bhavati || tṛtīye medo dūṣayati tenac kṛṣṇādaṃśakledaḥ svedaś ca bhavati || caturthe pūrvavad anupraviśya jvaram āpādayati || pañcame dāhaṃ sarvagātrecṣu karoti | ṣaṣṭhasaptamayoḥ pūrvavad iti | rājīmatāṃ tu prathame vege śoṇi⸤tan dūṣayati || tatpraduṣṭaṃ pāṇḍutām upaiti tena romaharṣaḥ pāṇḍvāvabhāsaś ca purucṣo bhavati || dvitīye māṃsaṃ dūṣayati tena pāṇḍur atyarthajāḍyañ ca bhavati | tṛtīye medo dūṣayati tena daṃśaklecdo kṣināsāsrāvaś ca bhavati || caturthe pūrvavad anupraviśya manyāstambhaśirogaurava⸤ñ cāpādayati || pañcame vāksaṃgaḥ śītajvarañ ca || ṣaṣṭhasaptamayoḥ pūcvad iti ||
bhavati || dhātvaṃtareṣu yāḥ sapta kalāḥ saṃparikīrttitāḥ
tāḥsv ekaikam atikramya vegaṃ prakuructe viṣaḥ ||
yenāntareṇa tu kalāḥ kālakalpaṃ bhinatti ha |
samīraṇenohyamānaṃ⸤ tat tu vegāntaraṃ mataṃ ||
śūnāṅgaḥ prathame vege paśuḥ pradhyāti duḥkhitaḥ ||c
dvitīye lālimān kiñciddhṛṣṭāṅgaḥ pīḍyate hṛdi |
tṛtīyasya śiroduḥkhaṃ karṇṇagrīvāñ ca bhajyate |
caturthec vepate mūḍhaḥ khādaṃ dantāñ jahāty asūn |
kecid vegatrayaṃ prāhur antasvedeṣu taL⸤dvidaḥ ||
vede tu prathame pakṣī dhyāti muhyaty ataḥ paraṃ |
dvitīye vihvalaḥ kūjan pakṣīcmaraṇam arcchati |
kecid ekaṃ vihaṅgeṣu viṣaveṣam uṣanti vai ||
mārjāranakulādīnāṃ viṣaṃ nātipravartata iti ||
kalpec4 ||
(From digital_image 150r IMG_0016)
athātaḥ sarpa daṣṭa cikitsitaṃ kalpaṃvyākhyāsyāmaḥ ||
sarvair evāditaḥ sarpaiḥ⸤ śākhādaṣṭasya dehinaḥ |
vadhnīyād gāḍham upari daṃśāt tu caturaṃgulaṃ |
plotacarmāntacvalkānāṃ mṛdunānyatamena vā |
na paryeti cāviṣaṃ deham ariṣṭābhir nivāritaṃ |
dahed daṃśam athoddhṛtya yatra vandho na jāyacte |
ācūṣaṇacchedadāhāḥ sarvatraiva tu pūjitāḥ |
pratipūrya mukhaṃ pāṃśor hitam ā⸤cūṣaṇaṃ bhavet |
sandaṣṭavyo thavā sarpo daṣṭamātreṇa jānatā ||
atha maṇḍalidacṣṭan tu na kathañ ca dāhayet |
sa pittaviṣavāhulyād daṃśo dāhād vināśayet |
ariṣṭāv api mantrais tu vadhnīyān macntrakovidaḥ |
sā tu rajvādibhir vaddhā viṣapūtikarī matā |
devavrahmarṣivihitāḥ ma⸤ntrāḥ satyatapomayāḥ |
bhavaṃty anatyayāḥ kṣipraṃ viṣaṃ hanyuś ca dustaraṃ |
viṣaṃ tecjomayair mantraiḥ satyavrahmatapomayaiḥ
yathā nivāryate kṣipraṃ prayuktair na tathauṣadhaiḥ
mantrāṇāṃ grahaṇaṃ kāryaṃ strīcmāṃsamadhuvarjinā |
yatāhāreṇa śucinā kuśāstaraṇaśāyinā |
gandhamālyopahā⸤raiś ca valibhiś cāpi devatā |
pūjayet mantrasidhyarthaṃ japahomaiś ca yatnataḥ ||c
mantrās tv avidhinā proktā hīnā vā svaravarṇṇataḥ |
yasmān na siddhim āyāṃti tasmād yojyo gadakramaḥ |
daṃśāt samantāc cac sirāṃ vyadhayet kuśalo bhiṣak |
śākhāśrayāṃ lalāṭo ca veddhavyā visṛte viṣe |
rakta ni⸤rhriyamānan tu kṛtsnaṃ nirharate viṣaṃ |
tasmād visrāvayed raktaṃ sā hy asya paramāc kriyā |
daṃśaṃ samantād agadaiḥ pracchayitvā ca lepayet |
candanośīrasiktena vāriṇā cāpi secayet |
pācyayec cāgadāṃ tās tāṃ dadhikṣaudraghṛtādibhiḥ |
tadalābhe hitā vā syāt kṛṣṇavalmīkamṛttikā⸤|ḥ
kovidāraśirīṣārkaṃ kaṭabhīr vāpi bhakṣayet |
na pivet tailakaulatthaṃc madyaṃ sauvīrakaṃ ca na |
dravam anyat tu yat kiñcit pītvā pītvā tad uddharet |
prāyo hi vamanenaiva sukhaṃ nirhriyatec viṣaṃ |
phaṇināṃ viṣavege tu prathamaṃ śoṇitaṃ haret |
dvitī madhusarpirbhyām agadaṃ saha pāL⸤yayet |
nastaḥ karmāñjane yuṃjyāt tṛtīye viṣanāśanaṃ |
vānte caturthe viṣaghnāṃ yavācgūṃ pāyayed bhiṣak * śītopacāraṃ puruṣaṃ vegayoḥ pañcaṣaṣṭhayoḥ pāyayet chodhanaṃ tīkṣṇaṃ yavāgūñ cāpi kīrttitā saptame tv avapīḍena śiras tīkṣṇena śodhayet pūrvā maṇḍalināṃ vegā darvīkaravad ācaret tṛtīye ca viriktasya *
śītopacāraṃ puruṣaṃ vegayoḥ pañcaṣaṣṭhayoḥ pāyayet chodhanaṃ tīkṣṇaṃ yavāgūñ cāpi kīrttitā
saptame tv avapīḍena śiras tīkṣṇena śodhayet
pūrvo maṇḍalināṃ vego darvīkaravad ācaret
tṛtīye ca viriktasya yavāgum dāpayed dhitāṃ |
caturthe pañcame cāpi darvīkaravad ācaret |
kākolyādir hitaḥ ṣacṣṭhe peyaś ca madhuro gadaḥ |
hito vapīḍe tv agadaḥ saptame viṣanāśanaḥ ||
atha rāji⸤matāṃ vege prathame śoṇitaṃ haret |
vāṃtaṃ dvitīye tv agadaṃ pāyayed viṣanāśanaṃ |c
tṛtīyādiṣu triṣv eva vidhir dārvvīkaro hitaḥ |
ṣaṣṭhe ñjanaṃ tīkṣṇatamam avapīḍaś ca saptame |
garbhiṇīvālavṛddhānāṃ sicrāvedhavivarjitaṃ |
viṣārttiṣu yathoddiṣṭaṃ vidhānaṃ mṛdu śasyate |
raktāvasekā⸤ñjanāni naratulyāny ajāvike |
gavāśvayos ta dviguṇāṃ triguṇaṃ mahiṣoṣṭrayoḥ |c
caturguṇaṃ tu nāgānāṃ kevalaṃ sarvapakṣiṇāṃ |
deśe prakṛti sātmya ntu viṣavegavalāvalaṃ |
pradhārya nipunaṃ vudhyāc tataḥ karma samācaret |
niḥśeṣaṃ nirharec cainaṃ viṣaṃ paramadurjayaṃ |
svalpam apy a⸤vatiṣṭhaṃ hi bhūyo vegāya kalpate |
kuryād vā sādavaivarṇṇyajvarakāsasirorujaḥ |c
śoṣaśophapratiśyāyatimirāruci jāḍyatāṃ |
tāsu cāpi yathāyogaṃ pratikarma prayojayet |
viṣārttopacdravāṃś cāpi yathāsvaṃ samupācaret ||
athāriṣṭāṃ vimucyāśuḥ pracchayitvāṃkitaṃ ta⸤yā |
vidyāt tatra viṣaṃ skannaṃ bhūyo vegāya kalpate |
viṣāpāye nilaṃ kruddhaṃ jacyed anilavāraṇaiḥ |
taila madya kulatthāmbla varjair viṣaharāyutaiḥ |
pittaṃ pittajvaraharaiḥ kaṣāyasneharecanaiḥ |c
kapham āragvadhādyena sakṣaudreṇa gaṇena tu ||
gāḍhaṃ vaddhe riṣṭayā pracchite vā tīkṣṇair le⸤pair viṣaśeṣeṇa vāpi |
śūne gātre klinnam atyarthapūti śīrṇṇaṃ māṃsaṃ viṣapūti pracdiṣṭaṃ ||
sadya kṣataṃ pacyate yasya jantoḥ
kṛṣṇaṃ raktaṃ sravate dahyate ca |
śyāvībhūtaṃ klinnam atyarthapūti
kṣatāt māṃsaṃ śīcryate yasya cāpi |
tṛṣṇā mūrcchā jvaradāhau ca yasya digdhāhataṃ taṃ manujam vyavasyet ||⸤
liṅgāny etāny eva vā yasya vidyād vraṇe viṣaṃ yasya dattaṃ pramādāt |
digdhāhataṃ vicṣaṃ juṣṭaṃ vraṇañ ca ye cāpy anye viṣapūtivraṇārttāḥ ||
teṣāṃ dhīmāṃn adhimāṃsāny apohya jallaukābhiḥ śoṇitaṃ cāpahṛctvā
hṛtvā doṣān ūrdhvamadhaś ca samyak | siñcec chītaiḥ kṣīriṇāṃ tvakaṣāyaiḥ |
vastrāL⸤ntarāṃ dāpayec ca pradehāñ cchītair dravyai ghṛtayuktair viṣaghnaiḥ |
kṣate sthitiḥ sa viṣair ecṣa eva vidhiḥ kāryaḥ pittaviṣe tathaiva ||
tṛvṛd viśalyā madhukaṃ haridre mañjiṣṭha vakrau lavaṇaś ca sarvaḥ |
kaṭutrikaṃ caicva vicūrṇṇitāni śṛṅge nidadhyāt madhusaṃyutāni |
eṣo gado hanti viṣaṃ prayuktaḥ pā⸤nāñjanābhyañjana nasya yogaiḥ |
avāravīryo viṣavegahantā mahāgado nāmac mahāprabhāvaḥ ||
viḍaṅga pāṭha triphalājamoda hiṃguni vakraṃ trikaṭuṃ tathaiva |
sarvaś ca vargo lavaṇaḥ sasūkṣmaḥ saccitrakakṣaudrayuto nidheyaḥ |
śṛṃge gavāṃ śṛṃgamayena caiva pracchāditaḥ pakṣam upekṣi⸤taś ca |
eṣo gada sthāvarajaṅgamānāñ jetā viṣāṇām ajito hi nāmnā ||
prapaucṇḍarīkaṃ suradāru rāsnā kālānusārī kaṭurohaṇīś ca |
sthauṇeyakadhyāmaka padmakāni punnāga tālīsa suvacrcikāś ca |
kuṭannaṭailāsitasinduvārāḥ
śaileyakuṣṭhe tagaraṃ priyaṃṅguḥ |
lodhraṃ ⸤ tathā guggula gairikañ ca
sasaindhave pippalināgare ca |
sūkṣmāṇi cūrṇṇāni samācni kṛtvā śṛṅge nidadhyāt madhusaṃyutāni |
eṣo gadas tārkṣya iti pradiṣṭo viṣan nihanyād api takṣakasya ||
māṃsīchareṇutriḥphalāmuruṅgī mañjiṣṭha yaṣṭyāhvaya padmakāni |
viḍaṅgatālīsasuga⸤ndhikailā tvakkuṣṭhavakrāṇi sacandanāni |
bhārgī paṭolīkiṇi hī sapāṭhā mṛcgādanī kroṣṭakamekhalā ca |
pālindyaśokau kramukaṃ surasyā prasūnam āruṣkarajañ ca puṣpaṃ |
cūrṇṇāny athaiṣāṃ nichitāni śṛṅge deyāni pittāni samākṣikāni |
varāhagodhāśikhiśalyakānāṃ mā⸤rjārajaṃ pārṣatanākule ca |
yasyāgado yaṃ sukṛto gṛhastho nāmnārṣabho nāmac nararṣabhasya |
na tatra sarpāḥ kuta eva kīṭās tyajanti vīryāṇi viṣāṇi caiva |
etena bheryaḥ paṭahāś ca dicgdhāḥ nānadyamānā viṣam āśu hanyuḥ |
digdhāḥ patākāś ca nirīkṣya sadyo viṣābhicbhūtāḥ sukhino bhavanti ||
lākṣā hareṇvau naladapriyagvau mañjiṣṭhayaṣṭyāhvacyapṛthvikāś ca |
cūrṇṇīkṛto yaṃ rajanāvimiśro vargo nidheyo madhusarpiṣāktaḥ |
śṛṅge gavāṃ pūrvavad ā picdhāṇas tataḥ prayojyo ñjana pāna nasyaiḥ |
sañjīvano nāma gatāśukalpān .......L⸤gado jīvayatīha martyān |
śleṣmātakīkaṭphalamātuluṅga svetā girihvā kiṇihī sictā ca ||
sataṇḍulīyo gada eṣa mukhyo viśeṣu darvīkararājilānāṃ ||
drākṣāśvagandhā gajavṛttikā ca svetā ca piṣṭā sacmabhāgayuktāḥ ||
deyo dvibhāgaḥ surasacchadasya kapitthavilvād api dāḍimāc ca
⸤ tathā ca bhāgo sitasinduvārād aṅkollavījād api gairikāc ca |
eṣo gado kṣaudracyuto nihanti viseṣato maṇḍalinām viṣāṇi ||
somarājīyavahulā kadalī sinduvārakaḥ |
śyāmāmvaṣṭhā tālacpatrī tathāmrāśmantako pi ca |
maṇḍūkaparṇṇī varuṇaḥ saptalā sa punarṇṇavā ||
co⸤rako nāgavinnā ca tathā sarpasugandhikā |
bhūmī kuravakaś caiva gaṇa ekarasa csmṛtāḥ ||
ekaikaśo dvandvaśo vā prayoktavyo viṣāpaham iti ||
kalpe 5 || ❈ ||
(From digital_image 151v)
|| athāto mūṣikākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||c
pūrvam uktāḥ śukraviṣāḥ mūṣikā ye samāsataḥ
nāmalakṣaṇabhaiṣajyair aṣṭādaśa⸤ nibodha tāḥ ||
lālanaḥ putrakaḥ kṛṣṇavasiraś cikkiras tathā |
cchucchundaro cralaś caiva kaṣāyadaśano pi ca |
kuliṅgaś cājitaś caiva capalaḥ kapilas tathā |
kokilāruṇa saṃjñaś ca machākṛṣṇas tathonduruḥ |
śvetaś ca mahatā sārdhaṃ kapilenākhunā tathā |
mūṣikaś ca kapo⸤tābhas tathaivāṣṭādaśaḥ smṛtāḥ ||
śukraṃ patati yatraiṣāṃ śukraspṛṣṭaiḥ spṛśantic vā |
nakhadantādibhis tasmiṃ gātre raktaṃ praduṣyati |
jāyaṃte granthayaḥ śophāḥ kikarṇṇikā maṇḍalāni ca |
piṭackopacayāś cogrāḥ visarpāḥ kiṭibhāni ca |
parvabhedo rujaś cāpi jvaro mūrcchā ca ⸤ dāruṇāḥ |
daurvalyam aruciḥ sādo vamathur lomaharṣaṇaṃ |
daṣṭarūpaṃ samācsoktam etad vyāsam ataḥ śṛṇu ||
lālāsrāvo lālanā cchardi hikkā ca jāyate |
taṇḍulīyakakalkaṃ tu lihyāt tactra samākṣikaṃ ||
putrakeṇāṃgasaṃsādaḥ pāṇḍu valguś ca jāyate |
cīyate granthi⸤bhiś cāṃgaṃ śiśur mūṣikasaṃsthitaiḥ |
śirīśeṅgudipatraṃ tu lihyāt tatra samākṣickaṃ ||
kṛṣṇenāsṛk chardayati durdine tu viśeṣataḥ |
śirīṣapatra kuṣṭhailā pivet kiṃśukabhasmanā ||
vasirocṇānnavidveṣo jṛmbho romnāñ ca kuṣṭhatā |
pived āragvadhādin tu vāntas tatrāśu mānavaḥ ||
L⸤cikkireṇa śiroduḥkhaṃ śopho hikkā vamis tathā |
suvānto jālinīkvāthaiḥ sācram aṅkollajam pivet |
cchucchundareṇa viṭchaṅgaḥ grīvāstambha vijṛmbhikāḥ |
yavanālārṣabhīkṣāraṃ vṛhatyau.............⸤
...................................................................
...............tatra samākṣikaṃ ||
nidrā kaṣāyadantena jāyate kārśyam eva ca |
lihyāt tatrac śirīṣasya madhunā sāramāṣakān ||
kuliṅgena rujaḥ śopho rājyaś cā damśa maṇḍale |
sahe sasinduvāre ca lichyāt tatra samākṣike ||
ajitena vamī mūrcchā hṛdgrahaḥ .............
.............⸤rayuktāṃ mañjiṣṭhāṃ madhunā lihet ||
capalena bhavec chardiḥ mūrcchā ca saha tṛṣṇacyā |
sabhasmakāṣṭhā sajaṭāṃ kṣaudreṇa triphalaṃ pivet ||
kapilena vraṇaṃ kothaṃ jvaro graṃnthyudgamas tathā |
kṣaudrecṇa lihyāc chvetātra śvetā vāpi punarṇṇavā ||
granthayaḥ kokilenoktā .............⸤haś ca dāruṇaḥ |
nīlāvarṣābhuniḥkvāthaiḥ siddhaṃ tatra pived ghṛtaṃ ||
aruṇecnānilaḥ kruddho vātajāṃ kurute gadāṃ |
mahākṛṣṇena pittañ ca śvetenakapha eva ca |
mahatā kapilenāsṛk kapoctena catuṣṭayaṃ ||
bhavanti caiṣān daṃśeṣu granthimaṇḍalakarṇṇikā ||
piḍakopacayā⸤ś cāṅge śophāś ca bhṛṣa dāruṇaḥ |
dadhikṣīraghṛtaprasthāstrayaḥ pratyekaśoc mitāḥ |
karañjāragvadhaṃ vyoṣa vṛhaty aṃśumatī sthirā |
niṣkvāthya tasya kvāthasya caturthāṃśaḥ punar bhavet ||c
tṛvṛt tilvāmṛtā vakra sarvāgandhāgamṛttikā |
kapitthadāḍimatvak ca ślakṣṇapiṣṭāni dā⸤payet |
tat sarvam ekataḥ kṛtvā śanair mṛdvagninā pacet ||c
pañcānām aruṇādīnāṃ viṣam etad vyapohati |
kākādanīkākamācī svarasveṣv athavā kṛtaṃ |
sirāś ca vyadhayet prācptāḥ kuryāt saṃśodhanāni ca |
...............kāryo mūṣikāṇām viṣeṣv ayaṃ||
L⸤dagdhvā visrāvayed daṃśaṃ pracchitaṃñ ca pralepayet |
śirīṣarajanīvakraṃ kuṃkumair amṛtāyuctaiḥ |
cchardanaṃ nīlinīkvāthaiḥ śukākhyāṅkollayor api |
virecane tṛvṛddantītriphalākalka iṣyate |
śirovirecane csāraḥ śirīśasya phalāni vā |
kaṭutrikāḍhyaś ca hito go⸤mayaḥ svaraso 'ñjane |
kapitthagomayarasau sakṣaudrau leha iṣyate |
taṇḍulīcyakamūleṣu sarpiḥ siddhaṃ piven naraḥ |
āsphotamūlasiddham vā pañcakāpittam eva vā |
mūṣikāṇāṃ viṣaṃ prāyaḥ kucpyaty abhreṣu nirhṛtaṃ |
tatrāpy eṣa vidhiḥ kāryaḥ yaś ca dūṣīviṣāpahaḥ
sthirāṃmanda⸤rujaś cāpi karṇṇikāṃ pracchayed bhiṣak |
sarvasminn eva tu viṣe vraṇavac cācaret kricyāṃ ||
śvaśṛgālavṛkavyāghratarakṣvāder viṣaṃ yadā |
śleṣmā praduṣṭo muṣṇāti saṃjñaṃ srotrovalāśritaḥ ||
tadā prasracstalāṃgūlahanuskandho bhilālimān |
avyaktavadhiro 'ndhaś ca so nyonyam abhidhāvati |
te⸤na daṣṭasya cāṅge syuḥ suptaḥ kṛṣṇaṃ kṣaraty asṛk ||
digdhaviddhasya liṅgena prāyacśaś cābhiliṅgitaḥ |
yena cāpi bhaved daṣṭas tasya ceṣṭārutan naraḥ |
vahuśaḥ pratikurvāṇaḥ kriyāhīno viśyati ||
daṃṣṭriṇā yena daṣṭas tu taṃ daṣṭo yadi paśyati |
apsu vā yadi vādarśeriṣṭaṃ tasya vinirdi⸤śet |
yadi trasyatyadaṣṭo pi śabdasyarśanadarśanaiḥ |
jalatrāsaṃ tu taṃ vidyād daṣṭaṃc tad api kīrttitaṃ |
visrāvya daṃśaṃ taṃ daṣṭe sarpiṣā paridāhitaṃ |
pradihyād agadaiḥ sarpiḥ purāṇaṃ cāpi pāyayet |c
arkakṣīrayutañ cāpi śīghran dadyād virecanaṃ |
śvetāṃ punarṇṇavāñ cāsyai dadyād dhuttūrakā⸤yutāṃ |
snāpayet taṃ nadītīre samantrair vā catuṣpathe |
vījaratnauṣadhīgarbhaiḥ kumbhaiḥ śītāmvupūritaiḥ ||
alacrkādhipate yakṣa sārameyagaṇādhipa |
alarkajuṣṭam etan me nirviṣaṃ kuru mā cirāt || L⸤svāhā ||
dadyāt saśodhanan tīkṣṇam avasyāṃn tasyaṃ dehinaḥ |
aśuddhasya surūḍhe pi vraṇec kupyati tad viṣaṃ |
prasupto votthito vāpi svasthaḥ trasto na sidhyati |
jalatrāsī ca yo martyo daṣṭe yaś ca prakupyatīcti ||
kalpe 6 || ❈ ||
(From digital_image 153r)
athāto dundubhisvanīyaṃ kaṃlpa vyākhyāsyāmaḥ ||
dhavāśvakarṇṇa tiniśa pi⸤cumarda pāṭalī pāribhadrakodumvara karaghātakārjuna sarjja kapītana śleṣmātakācṅkoṭha kuṭaja śamī kapitthāśmantakārka cirivilva mahāvṛkṣārala madhuka madhukaṃśrigru śāka gojī bhūja tilvakekṣucraka gopaghoṇṭārimedānāṃ bhasmāny āhṛtya gavāṃ mūtreṇa kṣārakalpena parisrāvya vi⸤pacet | dadyāc cātra pippalī pippalīmūla taṇḍulīyaka varāṃga coraka mañjiṣṭhā ckarañjikā hastipippalī viḍaṅgā gṛhadhūmānanta soma sarala vāvālhīka kuśāmra sarṣapa varuṇa plakṣa nicula vardhamānac vañjula putraśreṇī saptaparṇṇa ṭuṇṭukailavāluka nāgadanty ativiṣā bhadradāru ⸤marica kuṣṭha vacā cūrṇṇāni lohānāṃ samabhāgāni tataḥ | kṣāravad āgatapākam acvatārya lohakumbhe nidadhyāt |
etena dundubhiṃ limpet patākāstaraṇāni ca ||
darśanāc chravaṇāc cāpi viṣān sarvācn pra mucyate |
eṣa kṣārāgado nāma śarkarāsv aśmarīṣu ca |
arśassu vātagulmeṣu kā⸤saśūlodareṣu ca |
ajīrṇṇe grahaṇedoṣe bhaktadveṣe ca dāruṇe |
śophe sarvacsare cāpi deyaḥ śvāse ca dustare |
eṣa sarvaviṣārttānāṃ sarvathaivopayujyate |
tathā takṣakamukhyānām acpi sarpāṃkuśo gadaḥ ||
apāmārgasya vījāni śirīṣasya ca māṣakāṃ |
śvete dve⸤ kākamācīñ ca gavām mūtreṇa pīṣayet |
sarpir eteṣu saṃsiddhaṃ viṣasaṃśamacnaṃ paraṃ |
amṛtaṃ nāma vikhyātam api sañjīvayet mṛtaṃ ||
candanāguruṇī kuṣṭhaṃ tagaraṃ tailaparṇṇikaṃ |
prapaucṇḍarīkan naladaṃ saralaṃ devadāru ca |
bhadraśriyaṃ yavaphalāṃ bhārgīn nīlīṃ sugandhikāṃ |
kā⸤leyakaṃ padmakañ ca madhukaṃ sanakhaṃ jaṭāṃ |
punnāgailailavālūni gairikaṃ dhyācmakaṃ tathā |
toyaṃ sarjarasaṃ māṃsīṃ śatapuṣpāṃ hareṇukāṃ |
tālīsapatraṃ kṣudrailāṃ priyaṅgū sakuṭaṃnnaṭāṃ |c
tilapuṣpaṃ saśaileyam patraṃ kālānusārivāṃ |
kaṭutrikaṃ śītaśivaṃkāśmaryaṃ kaṭuroL⸤hiṇīṃ |
somarājīmativiṣāṃ pṛthvīkāmindravāruṇīṃ |
uśīre dve varuṇakaṃ kustumvucryo nakhāni ca |
tvacaṃ taskarasāhvañ ca granthilāṃ saharītakīṃ |
śvete haridre sthauṇeyaṃ lākṣāñ ca lavanāni ca |
kumudotpalacpadmāni puṣpañ cāpi tathārjakaṃ |
campakāśoka sumanā tilaka prasavāni ca |
pāṭa⸤līśālmalī śelū śirīśāṇān tathaiva ca |
surasyās tṛṇamūlyasya sinduvārasya yānic ca |
dhavāśvakarṇṇayoś cāpi puṣpāni tiniśasya ca |
etat sambhṛtya sambhāraṃ sūkṣmaṃ cūrṇṇaṃ tu kārayet |
gopittamacdhusarpirbhir yuktaṃ śṛṅge nidhāpayet |
bhagnaskandha vivṛttākṣaṃ mṛtyor daṃṣṭrāntaraṃ gataṃ |
a⸤nenāgadamukhyena manuṣyaṃ punar ānayet |
eṣo 'gnikalpaṃ durvāraṃ kruddhasyāmitactejasaḥ |
sarvanāga gater hanyād api vā vāsuker viṣaṃ |
mahāsugandho nāmnāyaṃ pañcāśītyaṅgasaṃbhṛtaḥ |
rājāgadācnāṃ sarveṣāṃ rājño haste bhavet sadā |
tenānuliptaś ca nṛpo bhavet sarvajanapriyaḥ |⸤
bhrājiṣṇutāñ ca labhate śatrumadhyagato pi saḥ |
uṣṇavarjyo vidhiḥ kāryo viṣārttācnāṃ vijānatā |
tyaktvā kīṭaviṣaṃ tad dhi śītenābhipravardhate |
divāsvapnaṃ vyavāyañ ca vyāyāmaṃ krodham ātapaṃ |
surāctilakulatthāṃś ca varjayīta viṣāturaḥ ||
prasannadoṣaṃ prakṛtisthadhātum annābhikāmaṃ⸤ samamūtraviṭkaṃ |
prasannasarvendriyacittaceṣṭaṃ vaidyo vagacched aviṣaṃ manuṣyam c
iti || kalpe 7
(From digital_image 153v)
athātaḥ kīṭakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
sarpāṇāṃ śukraviṇmūtraśavapūtyaṇḍasambhavāḥ |
vāyvagnyamvuprackṛtayaḥ kīṭās tu trividhāḥ smṛtāḥ |
sarvadoṣaprakṛtibhir yuktāś cāpy apare matāḥ |⸤
kīṭās te pi sughorās te sarva eva caturvidhā |
uṇḍunābhas tuṇḍikerī śṛṅgī śactakulimbhakāḥ |
ucciṭiṅgas tyalpavācaḥ viciṭiṅgamasūrikāḥ |
āvarttakas tathorabhraḥ śārikāmukhavaidaclau |
śatakurdo 'bhirājī ca paruṣaś citraśīrṣakaḥ |
aṣṭādaśaite vāyavyāḥ kī⸤ṭāḥ vātaprakopanāḥ |
tair bhavantīha daṣṭānāṃ rogā vātanimittajāḥ ||
kaucṇḍinyaḥ kaṇabhaḥ svargo vāraṇīpatravṛścikaḥ |
vināsikā vrahmaṇīkā vindulo bhramaras tathā |
vāhyakaḥ picccaṭāḥ kumbhīvarcaḥ kīro rimedakaḥ |
padmakīṭo dundubhako maśakaḥ śatapādaL⸤kaḥ |
pañcālakaḥ pākamatsya kṛṣṇatuṇḍo tha garbhabhī |
kīṭāḥ krimisarāvī ca yacś cānyaḥ śleṣmakaḥ smṛtaḥ |
ete hy agniprakṛtayaś caturviṃśatir īritāḥ |
tair bhavantīha daṣṭānāṃ vegā pittanimittajāḥ |c
vaiśvambharaḥ pañcaśuklaḥ pañcakṛṣṇo tha kokilaḥ |
śairyakaḥ pravalākaś ca bhaṭābhaḥ⸤ kiṭibho ṭajī |
sūcīmukhaḥ kṛṣṇagodhā kuṣṭaḥ kāṣāyavāsikaḥ |
trayodaśaicte saumyās tu kīṭāḥ śleṣmaprakopanāḥ |
tair bhavantīha daṣṭānāṃ rogāḥ śleṣmanimittajāḥ |
tuṅganāso valabhikaḥc tolako nāhanas tathā |
koṇṭāgīrī krimikaro yaś ca maṇḍalapuṣpakaḥ |
tuṇḍavaktraḥ⸤ sarṣapaka sphoṭakaḥ śamvukaś ca yaḥ |
agnikīṭāś ca ghorā syu dvādaśaite tridocṣajāḥ |
tair bhavanti ha daṣṭānāṃ vegajñānāni sarpavat |
piṭakopacayaḥ śophāḥ granthayo maṇḍalāni ca |
dacrdruś ca karṇṇikāś caiva visarpāḥ kiṭibhāni ca |
bhavanti daṃśaparyante dehe vāpi viṣāku⸤le |
ekajātīn atas tūrdhvaṃ kīṭān bhedena vakṣyate |
sāmānyato daṣṭaliṅgaiḥ sādhyācsādhyakramena ca |
trikaṇṭakaḥ kunī cāpi hastikakṣyo parājitaḥ |
catvāra ete kaṇabhāḥ vyākhyātās tīvravecdanāḥ |
ebhir daṣṭeti gurutā gātrāṇām aṅgavedanā |
lālāsrāvaś ca bhavati gātrabheda⸤ś ca dāruṇaḥ |
pratisūryaḥ piṅgabhāso vahuvarṇṇo mahāśirāḥ |
tathā nirupacmaś cāpi paṇca godherakāḥ smṛtāḥ |
tair bhavantīha daṣṭānāṃ vegajñānāni sarpavat |
rujaś ca vividhākārā granthacyaś ca sudāruṇāḥ |
svetā kṛṣṇā kṛṣṇarājī raktā raktaiś ca maṇḍalaiḥ |
sarvasvetā sa⸤rṣacpikā ṣaḍetā gṛhagolikāḥ |
tābhir daṣṭa daṃśatodo hṛtpīḍā dāha eva ca |
daṃśaśophaś ca bhavati granthijanma ca dācruṇaṃḥ |
paruṣā kṛ⸤ṣṇacitre ca kapilā pītikā tathā ||
L⸤raktā svetāgnivarṇṇā ca śatapādyo ṣṭadhā smṛtāḥ |
tābhir daṣṭe rujās tīvrā daṃśaśophaś ca dāruṇaḥ |
daṃśe ca piṭackotpattir mūrcchāṃ cāpi sudāruṇāḥ |
śvetaś ca kṛṣṇavarṇṇa⸤ś ca śaravarṇṇo yam aprabhaḥ
kuharo haritaś cāpi bhṛkuṭī koṭikaś ca yaḥ |
aṣṭācv ete kīṭāsañjñā dardurāḥ parikīrttitāḥ |
tair daṣṭaḥ kaṇḍusaṃyukto haritaṃ mūrchito vamet |
jalaukāḥ ṣaṭ samāckhyātāḥ salakṣaṇacikitsitāḥ |
ahikutthuḥ kutthukaś ca vṛttaśūkas tathaiva ca ||⸤
trayo viśvambharāḥ proktāḥ dāhajvararujāvahāḥ |
tai daṣṭamātre śvayathur ādaṃcśe kaṇḍur eva ca |
phenāgamo tisāraś ca koṭhajanme ca dāruṇaṃ |
gamvāhikā sthūlaśīrṣā vrāhmaṇy aṅgulikā tacthā |
vivarṇṇā kapikālā cāpi ṣaṭ proktās tu pipīlikāḥ |
tābhir daṣṭe rujā dāhaḥ | kaṇḍuśvayathur eva ca |⸤
viśeṣeṇa daṃśaty etāḥ netrayor netravallabhāḥ |
maṇḍalaḥ pārvataś caiva kṛcṣṇaḥ sāmudra eva ca |
maśako hastināmā ca maśakāḥ pañcakīrttitāḥ |
tair daṣṭe roṣasaṃyuktāṃ śūnam ādaṃśamacṇḍalaṃ |
vedanā rāgavahulaṃ kaṇḍūyuktaṃ kṣaraty asṛk |
godherakaḥ sthālakā ca ⸤ye ca śvetāgnisaprabhe |
bhṛkuṭī koṭikaś caiva na sidhyanty ekajātiṣu |
kīcṭair daṣṭān ugraviṣaiḥ sarpavat samupācaret |
trividhānān tu śeṣāṇāṃ traividhyaṃ bhavati kriyā |
svedāṃ vahuprakācrāṃś ca yuñjyād anyatra mūrcchitāt |
viṣaghnañ ca vidhiṃ kuryāt saṃśodhanāni ca⸤
trividhā vṛścikāḥ proktā mandamadhyamahāviṣāḥ |
sarpakotthodbhavās tīkṣṇā dicgdhadaṣṭaṃ viṣair hate |
kothe madhye gavādīnāṃ śakṛtkotthe varāḥ smṛtāḥ |
saptaviṃśatirevaite saṅkhyayā parikīcrttitāḥ |
kṛṣṇa syāvaḥ karvuro romaśaś ca gomūtrābhaḥ paruṣo dakaś ca |
śveto L⸤rakto romaśīrṣogradhūmraḥ sarve py ete mandaviṣā matās tu |
ebhir daṣṭe vedanā vecthuś ca gātrastavdhaḥ kṛṣṇaraktāgamaś ca |
śākhāviddhe vedanāñ cordhvam eti daṃśasvedo mukhaśophaś ca tīvraḥ |
raktaṃ pītaṃ kacpilaṃ codaran tu dhūmro varṇṇas tatra yo madhyavīryāḥ |
jihvāśopho rasanasyopaghāto⸤ mūrchā cogrā madhyaviṣābhidaṣṭe |
śvetaḥś citraḥ śavalo lohitābhaḥ kṛṣṇaḥ c śyāvaś śvetanīlodarau ca |
rakto vabhru pūrvavad ekaparvā pūrvā cāpi parvaṇī dve ca yasya |
nānāvarṇṇā rūpataś cāpic ghorāḥ jñeyā hy ete vṛścikāḥ prāṇanāśāḥ |
ebhir daṣṭe viṣavegapravṛttiḥ spho⸤ṭotpattir jvaradāhau bhramaś ca |
khebhyaḥ kṛṣṇaṃ śoṇitaṃ catitīvraṃ tataḥ prāṇaics tyājyate kṣipram eva |
ugramadhyaviṣair daṣṭāṃś cikitset sarpadaṣṭavat |
daṃśamandaviṣāṇān tu cakratailena secayet |c
vidārigandhāditailena sukhoṣṇenāthavā punaḥ |
kuryāc cotkārikāsvedaṃ viṣaghnai⸤r upanāhanaiḥ |
ādaṃśaṃ sveditaṃ cūrṇṇaiṃḥ pracchitaṃ pratisārayet |
rajanīsaindhacvavyoṣaśirīṣaphalapuṣpajaiḥ |
mātuluṃgāmlagomūtrapiṣṭañ ca surasāgrajaṃ |
lepe sukhoṣṇañ ca tathā gomacyaṃ hitam ucyate ||
sarpiḥ kṣaudrayutaṃ pāne kṣīram vā vahuśarkaraṃ |
guḍodakaṃ vā suhi⸤taṃ caturjātavāsitaṃ |
śikhikukkuṭavarhāṇi saindhavaṃ tailam eva ca |
dhūpoc hanti prayukto yaṃ śīghraṃ vṛścikajaṃ viṣaṃ |
kusuṃbhapuṣpaṃ rajanī niṣyā vā kṣaudrakam tṛṇaṃ |
ebhir ghṛtāktair dhūpas tuc pāyudeśaprayojitaḥ ||
nāśayed āśu kīṭotthaṃ vṛścikasyā ca yad viṣaṃ |
lūtāviṣaṃ gho⸤ratamaṃ durvijñeyatamañ ca yat |
duścikitsyatamañ cāpi bhiṣagbhir mandavucddhibhiḥ |
saviṣaṃ nirviṣañ cedam ity evaṃ saviśaṃkite |
viṣaghnam eva karttavyam avirodhi yad auṣadhaṃ |
agadānāṃc hi saṃyogo viṣaduṣṭasya yujyate |
nirviṣe mānave yukto gadaḥ saṃpadyate gadaḥ |⸤
tasmāt sarvaprayatnena jñātavyo viṣaniścayaḥ ||
ajñātvād viṣasadbhāvaṃc bhiṣag vyāpādayen naraṃ ||
yadvat prasūtena navāṃkureṇa na vyaktajāti pratibhāti vṛkṣaḥ |
tadvad durālakṣyatamaṃ hic tāsāṃ viṣaṃ rśarīre pravikīrṇṇamātraṃ |
īṣatsakaṇḍū pracalañ ca koṭham
avyaktavarṇṇaṃ L⸤prathame hani syāt |
anteṣu śūnaṃ parinimna madhyam
pravyaktavarṇṇañ ca dine dvitīcye |
tryaheṇa tad darśayatīha daṃśaṃ viṣaṃ caturthe hani kopa meti |
ato dhike hni prakaroti janto viṣaprakopaprabhacvān vikārān |
ṣaṣṭhe dine viprasṛtan tu sarvān marmapradeśān bhṛśam āvṛṇoti |
tat sa⸤me tyarthaparītagātraṃ vyāpādayet martyam atipravṛddhaṃ |
yāstīkṣṇacaṇḍogravicṣā hi lūtāstāḥ saptarātreṇa naraṃ nihanyuḥ |
ato dhikenāpi nihanyur anyā yeṣāṃ viṣaṃ madhyamavīryamuktaṃ |c
yāsāṃ kanīyo viṣavīryamuktaṃ tāḥ pakṣamātreṇa vināśayanti |
tasmāt prayatnaṃ bhi⸤ṣagatrakuryād ā daṃśapātād viṣaghātavegaiḥ |
viṣaṃn tu lālānakhamūtradaṃṣṭrā crajaḥ purīṣair atha cendriyeṇa |
saptaprakāraṃ visṛjanti lūtās tad ugramadhyāvaravīryam uktaṃ ||
koṭhaṃ sagaṇḍacsthiram alpamūlaṃ lālākṛtaṃ mandarujaṃ vadanti |
coṣaś ca kaṇḍūś ca pulāyikāś ca dhū⸤māyanaṃ caiva nakhāgradaṃśe |
daṃśe tu mūtreṇa sakṛṣṇamadhyaṃ | saraktaparyacntam avaihi dīrṇṇaṃ |
daṃṣṭrābhir ugraṃ kaṭhinaṃ vivarṇṇaṃ | jānīṣva daṃśaṃ sthiramaṇḍalañ ca |
rajaḥpurīṣendriyajañ cac viddhi sphoṭaṃ prapakvāmalapīlupāṇḍuṃ |
etāvad etat samudāhṛtaṃ te vakṣyāmi lūtāpra⸤bhavaṃ pramānaṃ |
sāmānyato daṣṭam asādhyasādhyaṃ cikitsitaṃ cāpi viśeṣacṇañ ca ||
viśvāmitro nṛpavaraḥ kadācid ṛṣisattamaṃ
vaśiṣṭhaṃ kopayāmāsa gatvāśramapadaṃ kila |
kupitasyac munes tasya lalāṭāt svedavindavaḥ |
niyetur darśanād eva raves tatsamavarcasaḥ |
lū⸤ne tṛṇe maharṣiṇā vendhenvarthe sambhṛte pi caḥ |
apakārāya varttante nṛpaśāsacnavāhane |
yasmāḥ lūnaṃ tṛṇaṃ prāptān munes te svedavindavaḥ |
tasmāl lūtā vibhāvyante saṃkhyayā tāś ca ṣoḍaśaḥ |c
kṛcchrasādhyās tathāsādhyā lūtās tu dvividhāḥ smṛtāḥ |
tāsām aṣṭau kṛcchrasādhyā varjyā⸤s tāvatya eva tu ||
trimaṇḍala tathā svetā kapilā pītikā tathā |
alamūctraviṣe raktā kasanā cāṣṭamī smṛtāḥ ||
tābhir daṣṭe śiroduḥkham ādaṃśe kaṇḍur eva ca |
bhavanti ca viśeṣeṇac gadāḥ śleṣmikavātikāḥ |
sauvarṇṇikā lājavarṇṇā jāliny eṇīpadī tathā |
kṛL⸤ṣṇāgnimukhyau kākāṇḍā mālāguṇy aṣṭamī smṛtāḥ |
tābhir daṣṭe daṃśakothaḥ pravṛttiḥc kṣatajasya ca |
jvaro dāho 'tisāraś ca gadāḥ syuś ca tridoṣajāḥ |
piṭakā vividhākārā maṇḍalāni mahānti ca ||
śocphā mahānto mṛduvo raktāḥ śyāvāś calās tathā |
sāmānyaṃ sarvalūtānām etad ādaṃśala⸤kṣaṇaṃ |
viśeṣalakṣaṇaṃ tāsāṃ vakṣyāmi sacikitsitaṃ |
trimaṇḍalāyā vahalaṃ daṃcśaḥ kṛṣṇaṃ kṣaraty asṛk |
vādhiryaṃ kaluṣā dṛṣṭis tathā dāhaś ca netrayoḥ |
tatrārkamūlaṃ rajanī nākulī pṛśnipacrṇṇikā ||
nastaḥ karmaṇi śasyante pādābhyaṅgāñjaneṣu ca |
śvetāyāḥ piḍakā⸤ daṃśe śvetā kaṇḍūmatī bhavet |
dāhamūrcchājvaravatī visarpakledarukkarīc
tatra candanarāsnailahareṇunalavañjulāḥ |
kuṣṭhalāmajjakaṃ vakraṃ naladaṃ cāgado hitaḥ |
ādaṃśe piṭakās tācmrā sthirā kapilayā bhavet |
śiraso gauravaṃ dāho bhavej jantoś ca netrayoḥ
padma ⸤padmaka kuṣṭhaila karañja kakubha tvacaḥ |
sthirā kampilyapāmārga dūrvā vrāhmyauc viṣāpahāḥ |
ādaṃśe piṭakā pītā pītayā jāyate sthirā |
tathā cchardijvaraḥ śūlo rakte syātāñ ca locacne |
tatreṣṭhāḥ kakubhośīramuñjāvalvajavañjalāḥ |
kuśakāśavaṃśakiṇihī śi⸤rīṣakakubhatvacaḥ |
raktamaṇḍalavaddaṃśe piṭakāḥ sarṣapā iva |
dūcyate tāluśoṣaś ca dāhaś calaviṣānvite |
tatra priyaṃguhrīverakuṣṭhalāmajjakāni vā |
agadaḥ śatapucṣpā ca sapippalavaṭāṅkurāḥ |
pūtimūtraviṣādaṃśo visarpī kṛṣṇaśoṇitaḥ |⸤
kāsaśvāsavamīmūrcchājvaradāhasamanvitaḥ |
manaḥśilālamadhukakuṣṭha cpadmakacandanaiḥ |
lāmajjakayutais tatra viṣanāśaḥ prakīrttitaḥ |
daṃśaḥ sapāṇḍupiṭako dāhakledasamanvictaḥ |
raktayā raktaparyanto vijñeyaś coṣasaṃyutaḥ |
cikitsā tatra hrīveracandano⸤śīrapadmakaiḥ |
karttavyārjunaśelubhyāṃ tvagbhir [āmrātaka]sya ca |
picchilaṃc kasanādaṃśā rudhiraṃ śītalaṃ sravet |
śvāsakāsau ca [tatroktaṃ] raktalūtācikitsitaṃ |
sarveṣām eva yuñjīcta viśe śleṣmātakatvacaṃ |
dhīraḥ sarvavikāreṣu tathā cākṣīvapippalaṃ |
kṛL⸤cchrasādhyā viṣā hy aṣṭau lūtāḥ proktā yathāgamaṃ |
avārya viṣavīryāṇāṃ lakṣaṇācni nivodha me |
dhyātaḥ sauvarṇṇikādaṃśaḥ sapheno matsyagandhikaḥ |
kāsaśvāso jvaras tṛṣṇā mūrcchā cātra sudāruṇāḥ |
dhyāmaḥ pūti sraved raktam ādāṃśe lājavarṇṇayā |
dāho mūrcchātisārau ca śiroduḥkha⸤ ca jāyate |
ghoro daṃśaś ca jālinyā rājimāṇ avadīryate |
stambhaḥ śvāsas tamocvṛddhis tāluśoṣaś ca tatkṛtaḥ |
eṇīpadā mahādāho daṃśaḥ kṛṣṇatilākṛtiḥ
tṛṣṇāmūrcchājvaracchardiḥ śvāsakāsasamacnvitaḥ |
kṛṣṇayā kṛṣṇaparyanto nimnamadhyo ticoṣavān |
pāṇḍumūrcchāvamīdāhaḥ śvā⸤sakāsasamanvitaḥ |
daṃśo gnimukhyo vijñeyo dagdhaḥ sphoṭāḥ savedanaḥ |
coṣackaṇḍūromaharṣo dāhajvaranipīḍataḥ |
daṃśaḥ kākāṇḍikādaṣṭe pāṇḍurakto tivedanaḥ |
hikkākāsas tṛṣāmūrcchācnidrāhṛdrogapīḍitaḥ |
rakto daṃśo madhūgandhir mālāguṇyātivedanaḥ |
vidīryate ca va⸤hudhā dāhamūrcchājvarānvitaḥ |
asādhyānām api bhiṣak prayuñjīta cikitsitaṃ |c|
doṣocchrāyo viśeṣeṇa cchedakarmavivarjitaṃ |
sādhyābhir atha lūtābhir daṣṭamātrasya dehinaḥ |
vṛddhipatreṇa mactimāṃ samyag ādaṃśam uddharet |
jamvoṣṭhena sutaptena dahed ākaravāraṇāt |
madhusaindha⸤vasaṃyuktair agardai lepayet tataḥ |
kṣīriṇāṃ tvakkaṣāyeṇa kusumbhamadhusaindhavaiḥ |c
kiṇva guggula godantapārāvatamalair api |
viṣavṛddhikarañ cānnaṃ hitvā saṃbhojanaṃ hitaṃ |
viṣebhyaḥ khalu sarvebhyaḥc karṇṇikām arujāṃ sthirāṃ |
pracchayitvā madhuyutaiḥ śodhanīyair upācaret |
sadāhapā⸤kāny annena cikitsed dṛṣṭavā bhiṣak |
saptaṣaṣṭhasya kīṭānāṃ śatasyaitad vibhāgacśaḥ |
daṣṭalakṣaṇam ākhyātaṃ cikitsāñ cāpy ataḥ paraṃ |
saviṃśam adhyāyaśatam etad uktaṃ vibhāgaśaḥ |
ihoddiṣṭācn anirdiṣṭān arthā vakṣyāmi cottare ||
śāstraṃ śāstrasamutpattiṃ vyādhikāryavālāvalaṃ
sū⸤trabhūtaṃ samāsena ślokasthānaṃ pracakṣate ||
doṣāhārāpacāraiś ca sāgantuvyācdhilakṣaṇaṃ |
avasthālakṣaṇañ caiva nidānaṃ sthānam ucyate ||
sambhavaś caiva dehasya dhāturindriyamarmasu |
sirācdīnāñ ca sarveṣāṃ śārīre kathitam mayā |
yathāsthānopadiṣṭānāṃ viditānāñ ca lakṣaṇaiḥ |
L⸤vyādhīnā sādhanaṃ śāstre cikitsitam iti smṛtāṃ ||
sthāvare jaṅgame caiva viśe hitavikaclpanaṃ |
sādhanaṃ caiva kārtsnye kalpasthānaṃ tad ucyate ||
sāhasro vistaraḥ pūrvaṃ prajāpatimukhodbhavaḥ |
saviṃśadadhyāyacśataṃ mayā vatsa prakīrttitaṃ ||
sanātanatvāt vedānām akṣaratvāt tathaiva ca |
dṛṣṭādṛṣṭaphalatvāc cac hitatvāc cāpi dehināṃ |
vāksamūhārthavistārāt pūjitatvāc ca dehiṣu |
cikitsitāct puṇyatamaṃ na kiñcidapi suśrutaḥ |
ṛṣer indraprabhāvasya tasmād amṛtajanmanaḥ |
dhārayitvedam amalaṃ matam paramasammactaṃ |
uktācārasamācāraḥ pretya ceha ca nandati |
śeṣāṇām api tantrāṇāṃ yuktijño lo⸤kavāndhavaḥ |

yat kiṃcid ābādhakaran tad yasmāc chalyasañjñitaṃ |
vyāptāny aṅgāny atas tecna śalyajñānena sūriṇā |
ataś cāsya viśeṣeṇa gatir na pratiṣidhyate |
yathā svaviṣayasthasya rājño valavato gatiḥ |c
upadravānāṃ nirdeśo nidānaṃ vyañjanāni ca |
jvarādīnāñ cikitsārtham uttaran tantram u⸤cyate ||
bhavati cātra ||⸤
idan tu yaḥ pañcasu sanniveśitaṃ |
saviṃśadadhyāyaśataṃc sahottaraṃ |
paṭhet sa rājño rhati vaidyapūjitaḥ
kriyām prayoktuṃ bhiṣag āgatakramaḥ ||
annarakṣā sthācvaraviṣaṃ jaṅgamañ ca viṣaṃ tathā |
sarpadaṣṭaviṣājñanaṃ sarpadaṣṭacikitsitaṃ ||
mū⸤ṣikā dundubhiś caiva kīṭākalpena cāṣṭamaḥ ||
sauśrute śalyatantre kalpasthānaṃc samāptaḥ || ❈ ||
(From digital_image 157r)