MS Kathmandu NAK 5-333: Śārīrasthāna

Published in by in .

[description of manuscript]

More ▾
Title Suśrutasaṃhitā
Commentary [title of commentary]
Author Suśruta
Physical description
Language/Script Sanskrit in Nepalese script.
  • ba and va not distinguished.
Format pothi
Material palm-leaf
History
Date of production Nepala Saṃvat 663 (1465 CE).
Place of origin

L
athātaḥ sarvvabhūtacintāṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
sarvvabhūtānāṅ kāraṇam akāraṇaṃ satvarajastamo⸤ lakṣaṇam aṣṭarūpam akhilasyāsya jagataḥ sa|| ||cmbhavahetur avyaktan nāma || tad ekam anekeṣāṃ kṣetrajñānām adhiṣṭhānāṃ | samudra ivodakaujasām bhāvānāṃ
tasmād avyaktān mahān utpadyate talliṅga eva | talliṅgāc ca mahatacs tallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate | sa trividho vaikārikas taijaso bhūtādir iti | tatra vaikārikād ahaṃ⸤kārāt tallakṣaṇāny evaikādaśendriyāṇy utpadyante || tad yathā || śrotraṃ tvak cakṣur jjihvā ghrāṇo vāgghastopastha pāyu pāda manānsīti | tatra pūrvvāṇi pañca vuddhīndriyāṇi | itarāṇi pañca kaLrmmendriyāṇi | ubhayātmakam manaḥ | bhūtādes tallakṣaṇāny eva pañcatanmātrāṇy utpadyante || tad yathā || śabdatanmātraṃ | sparśatanmātraṃ | rūpatanmātraṃ | rasatanmātraṃ | gandhatanmātram iti⸤ | tebhyo bhūtāni vyomānilānalajalorvvyas tebhyas tadviśeṣāḥ śacbdasparśarūparasagandhāḥ | evam etāni caturvviṃśati tatvāni vyākhyātāni bhavanti |
tatra buddhīndriyā⸤ṇāṃ śabdādayo viṣayāḥ | karmmendriyāṇāṃ yathāsaṃkhyā vacanācdānānandavisarggaviharaṇāni |
avyaktam mahān ahaṃkāraḥ pañca tanmātrāṇi cety aṣṭau prakṛtayaḥ śe⸤ṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ
svaṃ svaṃ svaiṣāṃ viṣaye vibhutvaṃ | svayam acdhyātmam adhidevan tu | atha vuddher vvrahmā | ahaṃkārasyeśvaraḥ | manasaś candramāḥ | diśaḥ śrotrasya | tva⸤co vāyuḥ | sūryaś cakṣuṣaḥ | rasanā...paḥ | pṛthivī ghrāṇasyac | vāco 'gniḥ | hastayor indra | pādayor vviṣṇuḥ | pāyor mmitraḥ | prajāpatir upasthasyeti |
tatra sarvva⸤ evācetanaḥ | eṣa varggaḥ | puruṣaś ca pañcaviṃśatitamaś cetayitā | sa tu karaṇakāryasaṃprayuktaḥ saty apy acaitanye pradhānasya puruṣakaivalyārthān pravṛttim upadiśanti | Lkṣīrādīm̐ś cātra hetūn udāharanti ||
ata ūrdhvam prakṛtipuruṣayoḥ sādharmmyavaidharmmye vyākhyāsyāmaḥ || ubhāv apy anādī ubhāv apy anantau | ubhāv apy ani⸤tyau | ubhāv apy aparau ubhāv apy aliṅgau ubhau ca sarvvagatāv icti || ekā tu prakṛtir acetanā triguṇā vījadharmmiṇī prasavadharmminī madhyadharmmiṇī ceti | vahava⸤s tu puruṣāś cetanāvantaḥ | aguṇā avījadharmmiṇo prasacvadharmmiṇo 'madhyasthadharmmiṇaś ceti |
tatra kāraṇānurūpaṃ kāryam iti kṛtvā sarvva evaite ca vi⸤śeṣāḥ | satvarajastamomayā bhavanti | tadañjanatvāt tanma⸤yatvāc ca tadguṇa eva puruṣo bhavatīty eke bhāṣante
vaidyake tu ||
svabhāvo niyatiḥ kālaḥ pa⸤riṇāmas tatheśvaraḥ |
yadṛcchati ca manyante prakṛtim pṛthucdarśiṇaḥ ||
tato jātāni bhūtāni tadguṇāny eva nirddiśet |
tebhyas tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmaḥ prajāyate ||
tasyopayogo bhihitaś cikitsām prati sarvvadā |
bhūtebhyo pi paran tasmān nāsti cintā cikitsite ||
yato 'bhihitaṃ tatsambhavadravyasamūho bhūtādir uktaL iti | bhautikāni cendriyāṇy āyurvvede varṇṇyante tathaivendriyārthāḥ ||
bhavati cātra || indriyair indriyārthaṃ tu svaṃ svaṃ gṛhṇāti mānavaḥ |
niyataṃ tulyayonitvān nāmyenānya⸤m iti sthitiḥ ||
na cāyurvvedaśāstreṣūpadiśyante || sarvvagatāc kṣetrajña nityāś ca asarvvagateṣu ca kṣetrajñeṣv anityeṣu ca puruṣākhyāpakān hetūn udāharanti⸤ | āyurvvedasiddhāntād asarvvagatā kṣetrajñā nityāś ca | tiryagyocnimānuṣadeveṣu ca sañcaranti | dharmmādharmmanimittaṃ tu ete numānagrāhyāś carāḥ paramaśū⸤kṣmāś cetanāvantaḥ śāśvatāḥ śukrārttavayoḥ sannipāteṣv abhicvyajyante | yato 'bhihitam pañcamahābhūtaḥ śarīrasamavāyaḥ puruṣa iti | sa khalv eṣa karmma⸤puruṣaś cikitsāyām adhikṛtaḥ |
tasya khalu sukhaduḥkhecchācdveṣaprayatnaḥ prāṇāpānau nimeṣonmeṣau vuddhir mmanaḥ saṃkalpo vicāraṇānusmṛtijñānam a⸤dhyavasāyo viṣayopalabdhiś ca guṇāḥ |
sātvikās tu ānṛśaṃsyaṃ samvibhāgarucitā titikṣā satyan dharmma āstikyaṃ jñānaṃ vuddhir mmedhā smṛtir anabhiṣvaṅgatā ca || rājasās tu duḥLkha vahulatā pradānaṃ duḥśīlatvam akāruṇyam ānṛtikatvam ahaṃkāro dambho māno harṣaḥ kāmakrodhaś ceti || tāmasās tu viṣāditvaṃ nāstikyam adharmmaśīlatā vuddhinirodho 'jñānaṃ durmme⸤dhastvam akarmmaśīlatā nidrālutvañ ceti ||
antarikṣās tu śabdaśacbdendriyaṃ sarvvacchidrasamūho viviktatā ca | vāyavyās tu sparśaḥ sparśendriyaṃ sarvvaceṣṭāsamūhaḥ sarvvaśarī⸤raspandanaṃ laghutā ca | taijasās tu rūpaṃ rūpendriyaṃ varṇṇasantāpoc bhrājiṣṇutā paktir amarṣas taikṣṇyañ ca | āpyās tu raso ca rasendriyaṃ sarvvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho reta⸤ś ca | pārthivās tu gandho gandhendriyaṃ sarvvamūrttisamūho gurutā ca |
tactra satvavahulam ākāśaṃ | rajovahulo vāyuḥ | satvarajovahulo 'gniḥ | satvatamovahula āpaḥ | tamovahulā pṛthivī ||
bhavati cātra ||
anyonyāni praviṣṭānic sarvvāṇy etāni nirddiśet |
sve sve dravyeṣu sarvveṣāṃ vyaktalakṣaṇam iṣyate ||
aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vi⸤kārāś caiva ṣoḍaśa |
kṣetrajñāś ca samāsena svatantraparatantrata iti ||
śārīrasya prathamo 'dhyāyaḥ || o ||
athātaḥ śukraśoṇitaviśuddhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
(From digital_image 159r : 6)
vātaL pitta śleṣma śoṇita kuṇapa granthi pūti pūya kṣīṇa mūtra purīṣa retāṃsi prajotpādaneṣv asamarthāni bhavanti |
teṣu vātavarṇṇavedanaṃ vātena | pittavarṇṇavedanaṃ pittena | śleṣma⸤varṇṇavedanaṃ śleṣmaṇā | śoṇitavarṇṇam pittavedanaṃ | śoṇitenac | kuṇapañ ca raktena | granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ | pūtipūyanibhaṃ pittaśoṇitābhyāṃ | kṣīṇaśukraṃ⸤ pittamārutābhyāṃ | mūtrapurīṣagandhi sannipātena | teṣu kuṇacpa granthi pūti pūya retasaḥ kṛcchrasādhyāḥ | mūtrapurīṣaretasas tv asādhyā iti |
ārttavam api tribhi⸤r ddoṣaiḥ śoṇitacaturthaih pṛthak dvandvais tribhiḥ samastaiś copacsṛṣṭam avījan na bhavati | tad api doṣavarṇṇavedanābhir vvijñeyaṃ | teṣu kuṇapagranthi pūtipūya prakā⸤śan tad asādhyaṃ sādhyam anyac ceti ||
bhavati cātra || teṣv ādyāḥ śuckradoṣās trī snehasvedādibhir jjayet | kriyāviśeṣair mmatimān tathaivottaravastibhiḥ ||
tatra vā⸤tātmake retasi bilvavidārīkṣīram āsthāpanaṃ | madhūka rāsnā devadāru sarala vipakvan tailan tad uttaravastiṣu vidadhyāt || dāḍima mātulaṅga phala saindhava kṣāra vasukava-Lsira siddhaṃ sarppiḥ pāyayet ||
pittātmake retasi payasyāśrīparṇṇīmadhukavipakvaṃ kṣīram āsthāpanaṃ | sarjjadhavakalkaṃ yonyā dhārayet | madhukavipakvaṃ tailam anuvāsanaṃ | ⸤ tad evottaravastiñ ca vidadhyāt | kāṇḍekṣu śvadaṃṣtrā guḍūcī madhucparṇṇī bhṛṇa pañcamūla siddhaṃ sarppiḥ pāyayet ||
śleṣmātmake retasi rājavṛkṣakaṣāyam āsthāpanaṃ | ⸤ pippalīviḍaṃgamadhuvipakvan tailam anuvāsanan tad evottarava-cstiñ ca vidadhyāt | pāṣāṇabheda kāśmaryāmalaka pippalī vasuka vasira siddhaṃ ghṛtam prayacchet pā-⸤nārthaṃ ||
bhavanti cātra ślokāḥ || pāyayen manujaṃ sarpir bhbhiṣa𑑎ck choṇita retasi | dhātakīpuṣpakhadira dāḍimārjjuna sādhitaṃ ||
kuṇapākhye pibet sarppiḥ śāla-⸤sārādisādhitaṃ || granthibhūte 'śmabhiḥ siddhaṃ pālāse cā pic bhasmani ||
parūṣakavaṭādibhyām pūyābhe cāpi sādhitaṃ || prāguktaṃ vakṣyate yac ca tat kāryaṃ kṣīṇareta⸤si ||
viṭprabhe pāyayet sarppiś citrakośīrahiṅgubhiḥ |
snehādīnāṃ kramaṃ kuryāt ṣaṭsv ateṣu paṇḍitaḥ ||
asevanāc ciraṃ strīṇāṃ kriyāyogāt tathaiva ca |
kaṣāyakaṭutiktāLnāṃ drvyāṇām atisevanāt ||
tathāslaṃlavaṇaṃ rūkṣaṃ śuktaṃ paryuṣitan tathā |
vegād yātāc ca yogīnāṃ gamanāc ca praduṣyati ||
tathārttavadoṣe ca snehādikarmmam upadiśet |
yathai⸤voktan tathaivottaravastiñ ca vidadhyāt |
tatrāśaṇavātātmake bhaṅgābhacdradārukāśmaryaphalasiddhaṃ ghṛtam pāyayet |
payasyā kāśmarya phala kṣīra vidārī kṣīrodaka siddhaṃ vā kṛ⸤sarapāyasapiṇḍaṃ yonyān dhārayet |
madhukamuṅgaparṇṇīkaṣāyacm ācamanaṃ || pittātmake cārttave |
kākolīkṣīravidārīkvāthaṃ śarkkarāyuktam pāyayet | madhukapuṣpa-⸤kāśmaryaphalakvātham phānitayuktam vā candanapayasyākalkaṃ yonyācn dhārayet | nimbagairikakaṣāyam ācamanaṃ || śleṣmātmake bhadraśriyakaṭukarohiṇīkaṣāyam pā-⸤yayet | kṣīravṛkṣapravālakalkam vā | tindukakapithaśalāṭuccūrṇṇam vā kṣaudreṇa lehayet | sarjjadhavakalkaṃ yonyān dhārayet | lādhratindukakaṣāyam ācamanaṃ ||
⸤
granthibhūte śṛṅgaverapāṭhācūrṇṇayuktaṃ śvetasurasām prayacchet | kuṣṭhabhadradārukalkaṃ yonyāndhārayet | teṣām eva kaṣāyam ācamanaṃ ||
kuṇapākhye mañjiṣṭhābhadraśriyakaṣāLyaṃ pāyayet || kuṭajaphalabhadraśriyacandanam vā śarkkarāyuktaṃ || pūyābhe vā tad eva prayacchet |
khadirārjjunakalkaṃ yonyāṃ hārayet | tayor eva kaṣāyam ācamanaṃ || krimijāte⸤ vidañgapāribhadrakamañjiṣṭhākaṣāyam pāyayet |
kṣaudrayuktaṃ surāṣṭācṣṭrārocanākalkam bhadraśriyakalkaṃ yonyān dhāryet | tayor eva kaṣāyam ācamanam bhavati ||
bhavati cātra ||
⸤ vidhim uttarabastyantaṃ kuryād ārtavaśuddhaye |
kuryāt kalkam piccūṃś cāpi pathyāny ācamanāni ca ||
durggandhapūtisaṃkāśe majjābhe vāpi śoṇite |
pibed bhadraśriya⸤kvāthañ candanakvātham eva vā ||
granthibhūte pibet pāṭhāṃ tryūṣaṇaṃ vṛckṣakāṇi ca |
kṣāranāgarahiṃgūnān nikvāthaṃ surasām pibet ||
evam aduṣṭaśukraḥ śuddhārtavām ||
ṛtau 𑑍 pra⸤thama divasāt prabhṛti brahmacāriṇīṃ snānānulepanālaṅkāra viclekhana virahitān divāsvapnāñjanāśru pātābhyaṅga nakha cchedana pradhāvana hasana kathanātiśabda śrava⸤ṇāyāsām pariharet | kiṃ kāraṇaṃ divā svapatyā vikṛtadṛṣṭiḥ | snānānulepanād duḥśīlaḥ | vadhiraḥ | añjanād andhaḥ | rodanād tailābhyaṅgāt kuṣṭhī | nakhāvakarttanāt(From jpeg )L kunakhaḥ | pralepanāt khalatiḥ | mārutāyāsasevanād utmatto garbhbho bhavatīty evam etām pariharet || darbhbha saṃstaraṇa śāyinīṃ karatala śarāva parṇṇānām anyatama bhojinīṃ haviṣyaṃ⸤ tryahaṃ bharttā rakṣet tataḥ śuddhasnātān tu caturthyām anāhata vastravācsinīm alaṅkṛtāṃ kṛtamaṅgalasvasti vācanām bharttāran darśayed| api | tat kasya hetoḥ? ||
pūrvvam paśyed ṛtu-⸤snātā yādṛśan naram aṅganā | tādṛśañ janayet putram bharttāran darśacyet tataḥ ||
tato vidheyaṃ putrīyam upādhyāyaḥ samācaret | karmānte ca kramaṃ hy etam avekṣyeta vicakṣa-⸤ṇaḥ ||
tato 'parāhṇe pumān sarppiḥkṣīrābhyāṃ śālyodanam acbhiprāśya māsaṃ brahmacārī | tailamāṣottarāhārān nārīm upagacched rātrau sāmabhir abhiviśvāsya vika⸤lpam evaṃ caturthyāṃ ṣāṣṭhyām aṣṭamyān daśamyāṃ dvādaśyāñ copeyā-cd
ataḥ | param māsād upeyāl |
labdha garbha nni va ca | teṣv evāhaḥsu lakṣmaṇā vaṭa śuṅgā sahadevā viśva devānām a⸤nyatamam abhiṣūyāt | trīṃś caturo vā bindūn dadyād dakṣiṇe nāsāpuṭe putrakāmāyai vāme strīkāmāyai na cainan niṣṭhīved iti || 𑑎
(From digital_image dscn 3140 fol 162)
L ślokāḥ ||
sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuram madhugandhi ca |
śukram icchanti kecit tu kṣaudratailasamaprabhaṃ ||
śaśāsṛkpratimaṃ yat tu yad vā lākṣārasopamaṃ | tad ārtavam praśansanti⸤ yac cā na virajyate ||
tad evātiprasaṅgena pravṛttam anṛtāv acpi | asṛgdaram vijānīyād raktalakṣaṇalakṣitaṃ ||
asṛgdaraṃ bhavet sarvvan sāṅgamarddan savedanaṃ |⸤ atipravṛttau daurbbalyam bhramamūrcchā tamas tṛṣā ||
dāhaḥ pralāpaḥc pāṇḍutvan tandrā rogāś ca vātajāḥ | taruṇyā hitasevinyās tad alpopadravam bhavet ||
doṣair āvṛtam ā⸤rggatvād ārttavan naśyati striyāḥ |
tatra māṃsa kulatthāmla tila-cmāṣasurā hitāḥ || pāne mūtram udaśvic ca dadhiśuktañ ca bhojane |
kṣīṇam prāgīritaṃ raktaṃ salakṣa-⸤ṇacikitsitaṃ ||
tathāpy asya vidhātavyam vidhānaṃ raktapittavact |
dhruvañ caturṇṇāṃ sānnidhye garbhbhaḥ syād vidhipūrvvakaḥ ||
kṣettrabījodakatṛṇāṃ sāmagryād aṅkuro yathā⸤ ||
evaṃ jātā rūpavanto mahāsattvāś cirāyuṣaḥ ||
bhavanty ṛṇapramoktāras saputrāḥ putriṇāṃ hitāḥ ||
tatra tejodhātur varṇṇānām prabhavaḥ iti kṛtvā | yadā garbbhotpattāv apāabdhātuLprāyam āhāram bhavati | tadā garbhbhasya gauratvaṃ | pṛthivīdhātuprāyaḥ kṛṣṇatvaṃ | pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ śyāmatvaṃ | yādṛkvarṇṇam āhāram upasevate garbhbhiṇī tadvarṇṇaḥ prasa⸤vo bhavatīty eke bhāṣante | yathā kṛṣṇapītasvetāsu bhūmiṣu sa𑑎crppa vṛścika galagoṇḍikādayaḥ satvāḥ kṛṣṇapītasvetā iti || tatra dṛṣṭibhāgam apratipannan te⸤jodhātur jjātyandhaṃ karoti | tad eva raktānugataṃ raktākṣaṃ | ślecṣmānugataṃ śuklākṣaṃ | pittānugatam piṅgākṣaṃ | vātānugatam vikṛtākṣaṃ ||
bhavanti cātra ||
viśu⸤ddhaḥ pavano yasya nayane pratipadyate |
jāyate nayane tasya-c nimne kṛṣṇe site tathā ||
pittaṃ kaphayutaṃ yasya nirmmalaṃ yāti locane |
haripiṃglasamjñā vai⸤ jāyete tasya locane ||
vinirddhūtamalaḥ śleṣmā yadā vraja-cti locane |
tasya netre prakāśete śuklamaṇḍalamaṇḍale ||
raktaṅ kaphayutaṃ yasya yadā vrajati lo⸤cane ||
kapotanīle nayane rakte vā jāyate nṛṇāṃ ||
ghṛtakumbho yathā hy agnim āśritaḥ pravilīyate |
prasarpped ārttavan nāryāḥ puruṣasya samāgamāt ||
bīje tu vāyunā bhiLnne dvau jīvau kukṣim āgatau |
yamāv ity abhidhīyete dharmmetarapurā kṛtau ||
miśrībhāve yadā puṃso retas subahunirmmalaṃ |
tadā prasūyate nārī garbhbhiṇī dārakadvayaṃ ||
miśrī⸤bhāve striyāś caiva bahuśukraṃ yadā bhavet |
kanyādvayan tadāc nārī sūyate nātra saṃśayaḥ ||
āsekyo nāma bhavati strīpuṃsor alpabījayoḥ ||
sa śuklaṃ prāsya-⸤ labhate dhvajocchrāyam asaṃśayaḥ ||
yaḥ pūtiyonau jāyeta sac saugandhikasaṃjñitaḥ || sa yoniśephasor ggandham āghrāya labhate balaṃ ||
sve gude brahmacaryād yā strī⸤ṣu svāsu pravartate | kumbhīkaḥ sa tu vijñeya īrṣyakaṃ śṛṇu cācparaṃ ||
dṛṣṭvā vyavāyam anyeṣāṃ vyavāyāya pravarttate | īrṣyakaḥ sa tu vijñeyaḥ ṣaṇḍhakaṃ śṛṇu pañca⸤maṃ ||
kaumāryāṃ yas tv ṛtau mohād aṅganeva pravartate | tatra strīce-cṣṭitākāro jāyate ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ ||
ṛtau puruṣavac cāpi yadi yoṣit prapadyate | tatra kanyā yadi⸤ bhavet sā bhaven naraceṣṭitā ||
āsekyaś ca sugandhī ca kumbhīkaś cerṣyakas tathā | saśukrakās tv amī jñeyā hy aśukraḥ ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ ||
anayor vviprakṛtyā tu teṣāṃ śukravahā-L sirā || harṣāt sphuṭatvam āyāṃti dhvajocchrāyan tato bhavet ||
ākārācāracintābhir yādṛśībhiḥ samanvitau | strīpuṃsau tu bhaveyātāṃ tayor ggarbbho 'pi tādṛśaḥ ||
yadā tu nārī-⸤ nārī ca maithunāyopakalpataḥ | muñcantaḥ śukram anyonyam anacsthis tatra jāyate ||
sarppa vṛścika kuṣmāṇḍa vikṛtākṛtayas tu te |
garbhbhā evamvidhāś cānye jñeyāḥ pāpa-⸤kṛto bhṛśaṃ ||
garbhbho vātaprakopeṇa dauhṛdena vimānitaḥ | bhave-ct kubjo thavā kūni paṅgur mmūko tha mirmmiṇaḥ ||
mātāpitror anācārād aśubhaiś ca purākṛtaiḥ | vātādī⸤nām prakopeṇa garbhbho vaikṛtam āpnuyāt ||
malālpatvād ayogāc cac vāyoḥ pakvāsayasya ca | vātamūtrapurīṣāṇi na garbhbhasthaḥ karoti ha ||
jarāyunā mukhe cchanne kaṇṭhe-⸤ ca kaphaveṣṭite | vāyor ggatinirodhāc ca na garbhbhasthaḥ prarodi-cti ||
niśvāsocchvāsa saṃkṣobhaḥ svapnāṅ garbhbho 'tha gacchati | mātur nniḥśvasitocchvāsasaṃkṣobhasvapnasaṃbha⸤vān ||
sanniveśaḥ śarīrāṇāṃ dantānāṃ patanodbhavau | taleṣv asaṃbhavo yac ca romnām etat svabhāvataḥ ||
bhāvitā pūrvvadeheṣu satataṃ śāstrabuddhayaḥ |
bhavanti sttāna bahulāḥ pūrvvaLjātismarā narāḥ ||
iti śārīraṃ dvitīyo 'dhyāyaḥ || ||
athāto garbbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
saumyaṃ śukram ārttavam āgneyam itare⸤ṣām apy atra bhūtānāṃ sānnidhyam asty anunā viśeṣeṇa parasparopakārāt parasparānupraveśāc ca ||
tatra dampatyoḥ samprayoge tejaḥ śarīrād vāyus samīrayati | tatra te⸤jo'nila sannipātāc chukraṃ cyutaṃ yonim abhiprapadyate | saṃsṛjyate cārttavena tato 'gnīṣomasaṃyogāt saṃsṛjyamāno garbbhāsayam anuprapadyate kṣettrajñaś cetayitā spra⸤ṣṭā ghrātā draṣṭā śrotā rasayitā puruṣo gantā sākṣī dhātā vaktā yaḥ ko 'sāv ādya āyur ity evam ādibhiḥ paryāyavācakair nnāmabhir abhidhīyate | daivasaṃyogād a⸤kṣayo 'vyayo cintyo bhūtātmā satvarajastamobhir ddevāsurair aparaiś ca saha bhāvair vvāyunā preryamāṇo garbbhāsayam anupraviśati ||
tatra śukrabāhulyāt pumān ārtta⸤vabāhulyāt strī sāmyād ubhayor napuṃsakaṃ ||
tatra ṛtudvādaśarātraṃ bhavati |
tatra prathame divase ṛtumatyāṃ maithunagamanam anāyuṣyam punso bhavati | yac ca tatrādhīyate garbbhaḥ sapra(From digital_image !--dscn3143 fol 165 (1st half)--)savato vipadyate | dvitīye ..................gṛhe vipadyate || tṛtīye 'py evam asampūrṇṇo 'ṅgo 'lpāyuś ca bhavati | tasmāt trirātram pariharet | na ca pravarttati raktabījaṃ pradiṣṭaṃ guṇakaraṃ ⸤ bhavati | yathā nadyām pratisrotasi pla cidravyaṃ pratikṣiptaṃ na pratinivarttate | tadvad bījaṃ draṣṭavyan tasmāt trirātran niyamavantīm pariharet | tatra ṛtudvādaśarātran dṛṣṭvānārtta⸤vā bhavati |
adṛṣṭārttavās tān eke bhāṣante ||
bhavati cātra ||
dine vyatīte niya taṃ maṃ3 saṃkucaty ambujaṃ yathā | ṛtau vyatīte nāryās tu yoniḥ saṃkucatis tathā ||
pīnaprasaṃ⸤navadanāṃ praklinnātmamukhadvijāṃ |
narakāmām priyakathāṃ srastakukṣyakṣimūrddhajāṃ ||
sphuradbhujakucaśroṇinābhyūru jaghana sphicāṃ ||
harṣautsukyaparāṃś caiva ⸤ vidyād ṛtumatīṃ striyaṃ ||
māsenopacitaṃ kāle dhamanībhyāṃ yad āgataṃ || īṣatkṛṣṇam vigandhañ ca vāyur yonimukhan nayet ||
tad varṣād dvādaśāt kāle varttamānam a⸤sṛk punaḥ | jarāpakvaśarīrāṇām pañcāśād vinivarttate ||
yugmeṣu tu pumān prokto divaseṣv anyathābalā | puṣpakāle śucis tasmād apatyārthī striyaṃ vrajet ||
tatra sadyo gṛhīta(From digital_image !--dscn3143 fol 165 (2nd half)--)garbbhāyāḥ śramo glāniḥ pipāsā sakthi sadanam āṭopaḥ śukraśoṇitayor anubandhaḥ kharasphuraṇaṃ yonyāḥ ||
bhavati cātra ||
stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyuṅgamas tathā |
⸤ prasekaḥ sadanañ cāpi garbbhiṇyā liṃgam ucyate ||
tataḥ prabhṛty eva ca vyavāyaṃ vyāyāmam atikarṣaṇaṃ | divāsvapnaṃ rātrijāgaraṇaṃ śokaṃ yānārohaṇam bhayam utkaṭa⸤kāsanañ caikāntataḥ snehādikramaṃ śoṇitamokṣaṇañ cākāle nā seveta |
tatra prathame māse kalalañ jāyate || dvitīye śoṇitoṣṇānilaiḥ pacyamāno mahābhū⸤tānāṃ saṃjāto ghanañ jāyate | granthir yadi pumān | strī cet peśī | napuṃsakaṃ ced arbbudam bhavati || tṛtīye hastapādaśirasām pañca piṭakā abhinirvarttante | sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca sūkṣmo bhavati || caturthe sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyakto bhavati || pañcame sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyaktataro bhavati | garbbhahṛdapravyaktibhāvāc cetanādhātur abhivyakte ............. kasmāt tatsthānatvād garbbhaś caturthe māse abhiprāyam indriyārtheṣu karoti | (From digital_image dscn3144 fol 166 (1st half)) dvihṛdayā ca nārī bhavati ............. nimittāny ācakṣate | dvauhṛdayavimānanān javjakūnīṃ ⸤ ṣaṇḍam vāmanavikṛtākṣam anakṣam vā nārī sutañ janayati | tasmāt sā yad icchet tat tasmai dāpayet | labdhadauhṛdāhivīryavantaṃ cirāyuṣañ janayati ||
bhavati cātra || ⸤ indriyārthām̐s tu yān yāṃ sā bhoktum icchati garbbhiṇī | garbbhābādhabhayāt tām̐s tām bhiṣag āhṛtya dāpayet ||
samprāptadauhṛdam putram prajāyeta guṇānvitaṃ | alabdhadauhṛdāga⸤rbbhe labhate cātmani vā bhayam ||
yeṣu yeṣv indriyārtheṣu dauhṛde¦ yā vimānitā | prajāyeta sutaṃ sārttin tasmin tasmin tathaindriye ||
rājā sandarśane yasyā dauhṛ⸤dañ jāyate striyaḥ | arthavantam mahābhāgaṃ kumāraṃ sā prasūyate ||
dukūlapaṭṭa kauṣeya bhūṣaṇādiṣu dauhṛdā | alaṅkāreṣiṇam putraṃ lalitaṃ sā prasūyate ||
⸤ āsrame saṃyatātmānaṃ dharmmaśīlaṃ prajāyate | devatāpratimāyāṃ tu prasūto harṣadopamam || darśane vyāḍajātīnāṃ hiṃsāśīlaṃ prajāyate ||
(From digital_image )
godhāmāṃsāśinīputraṃ suṣuLpsur mmāraṇātmakaṃ || gavāṃ māṃsena balinaṃ sarvvakleśasahaṃ sutaṃ |
māhiṣe dauhṛdāc chūraṃ raktākṣaṃ lomaśaṃ sutaṃ ||
ato nukteṣu yā nārīm abhidhyāyati dauhṛdam | ||
śarīrā⸤hāraśīlaiḥ sā samānañ janayiṣyati ||
karmmaṇā coditañ jantor bbhavitavyam punar bbhavet | yathā tathā daivayogād dauhṛdañ janayed dhṛdi ||
pañcame manaḥ pratibu⸤ddhataram bhavati || ṣaṣṭhe buddhiḥ saptame sarvvapravyaktaṃ śarīraṃ || aṣṭame sthirībhavaty ojas tatra jāto na jīvati || nairṛtabhāgadheyatvāt tato balim mānsodanaṃ bhā⸤gadheyan tasmai dāpayet || navamadaśamaikādaśadvādaśānām anyatamasmiñ jāyate | atho nyathā vikārī bhavati ||
mātus tu khalu rasavahāyān nābhyāṃ ga⸤rbbhanāḍī pratibaddhā bhavati | sāsya mātur āhārarasavīryam abhyavaharati || tenopasnehenābhivṛddhir asya bhavati | asañjātāṅgavibhāgam api niḥṣekān ⸤prabhṛti sarvvaśarīrānusāriṇīnāṃ rasavahānāṃ tiryaggatīnān dhamanīnām upasnehena jīvayati ||
garbbhasya khalu sambhavataḥ || pūrvvaṃ śiraḥ sambhavatīty āha (From digital_image )L śaunakas tanmūlatvāt | pradhānendriyāṇāṃ hṛdayam iti kṛtavīryaḥ | buddher manasaś ca sthānaṃ nābhir iti pārāsaryas tato varddhate dehadehinaḥ | prāṇaḥ pāṇipādam iti ⸤ mārkkaṇḍeyas tanmūlatvāc ceṣṭāyāḥ | garbbhasya śarīram iti || subhūtigautamas tatra nibandhatvāt sarvvagātrasambhavasya tan tu na samyak sarvvāṇy aṅgapratyaṅgāni yuga⸤pat sambhavanti | kāle garbbhasya sūkṣmatvān nopalabhyante | vaṃśāṅkuravac cūtaphalavac ca | tad yathā cūtaphale vipakve keśara mānsāsthi majjānaḥ pṛthak pṛthag dṛśyante ⸤ kālaprakarṣāt tāny eva taruṇe nopalabhyante || sūkṣmatvāt teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ keśarādīnām pravyaktaṃ kālaḥ karoti | etenaiva vaṃśāṃkuro vyākhyātaḥ | evaṃ garbbha⸤sya tāruṇye sarvveṣv aṅgapratyaṅgeṣu satsv api saukṣmyād anupalabdhis tāny eva kālaprakarṣāt pravyaktāni bhavanti | pūrvvottarakālayogo nāstīti kevalan tu ⸤ saukṣmyān nābhivyajyante | yathākālaṃ pravyaktāni bhavanti |
tatra pitṛjamātṛja rasajātmaja satvasātmyajāni śarīre lakṣaṇāni vakṣyāmaḥ || tatra keśasmaśru danta na(From digital_image !--dscn3145 fol 167 (2nd half)--)kha romāsthi retaḥ prabhṛtīni pitṛjāni || māṃsaśoṇitamedomajjā hṛnnābhi yakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni mṛdūni mātṛjāni | śarīropacayo balavṛddhir vvarṇṇasthi⸤tihāniś ca rasajāni | indriyāṇi jñānam āyuḥ sukhaduḥkhādikaṃ cātmanaḥ satvajāny uttaratra vakṣyāmaḥ | vīryam ārogyam balaṃ varṇṇo medhā ca sātmya⸤jaṃ ||
tatra yasyā dakṣiṇe stane prāk payaso darśanaṃ | dakṣiṇakukṣimahatvañ ca pūrvvadakṣiṇaṃ sakthi utkarṣayati | bāhulyāc ca punnāmadheyeṣu dravyeṣu ⸤ dauhṛdam abhidhyāyati | svapne copalabhate padmotpalakumudāmrāmrātakādīni punnāmany eva vā prasannamukhavarṇṇā ca bhavetāṃ vrūyāt putram iyam prajanayi⸤ṣyatīti || tadviparyaye kanyāṃ || yasyāḥ pārśvadvayam avanatacm purastān nirggatam udaraṃ prāgabhihitañ ca lakṣaṇan tasyāḥ | napuṃsakam iti vidyāt | yasyā ma⸤dhye nimno droṇīprābhūtam uda... yugmaṃ prasūyata iti ||
bhavati cātra ||
devatābrāhmaṇaparāḥ śucyo hitamitāśanāḥ |
mahāguṇāḥ prasūyante viparītās tu nirgguṇāḥ ||
(From digital_image )L aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvād eva jāyate | aṃgapratyaṃganirvṛttā ye bhavanti guṇāguṇāḥ || te vai garbbhasya vijñeyā dharmmādharmmanimittajāḥ ||
⸤ iti śārīratṛtīyo 'dhyāyaḥ ||
athāto garbbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
agnīṣomo vāyuḥ satvaṃ rajas tamaḥ | pañce।⸤ndriyāṇi bhūtātmā manaś ceti prāṇāḥ |
tasya khalu śukraśocṇitasyābhipacyamānasya kṣīrasyeva hi santānikāḥ sapta tvaco bhavanti || tāsāṃ prathamo vabhā⸤sinī nāma yā sarvvavarṇṇān avabhāsayati | pañcavidhāñ ca cchā।cyām prakāśayati | sā vrīher aṣṭādaśabhāgapramāṇā | dvitīyā lohitā nāma ṣoḍaśabhāgapramā।⸤ṇā | tṛtīyā śvetā dvādaśabhāgapramāṇā | carurthī tāmrāṣṭabhāgacpramāṇā | pañcamī vedanī nāma pañcabhāgapramāṇā | ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā | saptamī śu⸤kradharā nāma vrīhidvayapramāṇā || yato vakṣyaty udare vrīhimukhenāṅgulam aṅguṣṭhodaramātram vāvagāhyeti
kalāḥ khalv api sapta sambhavanti dhātvāntarāśayamaryādāḥ || ślokau ||
Lyathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu dṛśyate | tathā hi dhātur mmāṃseṣu cchidyamāneṣu dṛśyate ||
snāyubhiś ca praticchannāṃ santatāṃś ca jarāyuṇā | śleṣmaṇā veṣṭitām̐ś cāpi ka⸤lābhāgām vidur vvudhāḥ ||
tāsaṃ prathamā māṃsadhārā nāma | tasyā māṃcsasirāsnāyudhamanīsrotasān navanavapratānāni bhavanti ||
bhavati ||
yathā viṣamṛṇālāni vi⸤varddhante samantataḥ | bhūmau paṃkodakasthāni tathā mānse sirācdayaḥ ||
dvitīyā raktadharā nāma mānsasyābhyantaratas tasyā śoṇitam viśeṣataḥ sirāsu ca yakṛ⸤tplīhnoś ca bhavati ||
|| bhavati cātra ||
vṛkṣādyathā hi prahatāt kṣīriṇaḥ kṣī।cram āsrayet |
mānsād evaṃ kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ sampravartate ||
tṛtīyā medodharā nāma medas tu kha⸤lu sarvvabhūtānām udareṣv asthiṣu ca mahatsu cāntar mmajjā ca bhavati ||
c bhavati cātra ||
sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tv abhyantarāsritaḥ |
athetareṣu sarvveṣu saraktaṃ meda ucyate ||
⸤caturthī śleṣmadharā nāma yā sarva sandhiṣu sarvvaprāṇapratām bhavati ||
bhavati cātra || snehābhyakte yathā hy akṣe cakraṃ sādhu pravarttate | sandhayaḥ sādhu varttante saṃśliṣṭā śleṣmaṇā tathā ||
L pañcamī purīṣadharā nāma yā caturvvidham apy annam āmāśayāt pracyutam pakvāsayopasthitaṃ dhārayati | koṣṭham vibhajati pakvāsayasthā ||
bhavati cātra ||
yakṛt samantāt koṣṭhañ ca tathā⸤ntrāṇi samāsritāḥ | uṇḍukastham vibhajate malam maladharāᳵ kaclāḥ ||
ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā caturvvidham aśitapītakādita līḍham iti pacati ||
bhavati cātra ||⸤ aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ yat koṣṭhagataṃ || taj jīryati ।c yathākālaṃ śoṣitam pittatejasā ||
saptamī śukradharā nāma yā sarvvaprāṇināṃ sarvvaśarīravyāpinī ।⸤ bhavati ||
bhavati cātra ||
yathā payasi sarppis tu guḍaś cekṣuracse yathā |
śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇām vidyād bhiṣagvaraḥ ||
dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve vastidvārasya cā।⸤py avāṅ |
mūtrasrotas tataḥ śukraṃ puruṣasya pravarttate ||
gṛhītacgarbbhāṇām ārttavavahānāṃ srotasāṃ vartmāṇy uparuddhāni garbheṇa bhavanti || tasmād gṛhītagarbbhāṇām ārttavaṃ ⸤na tu dṛśyate | tatas tad adhaḥpratihatagaty ūrddhvabhāgam upari copacīyamānam udare mucyate | śeṣaṃ corddhatarabhāgam āgatam payodharāv abhiprapadyete | tasmād garbbhiṇyaḥ pī।(From jpg )Lnonnatapayodharā bhavanti ||
yakṛtplīhānau śoṇitajau | śoṇitaphenaprabhavaḥ phupphusaḥ śoṇitakiṭṭaprabhavaḥ | uṇḍukaḥ ||
bhavati cātra || asṛjaḥ śleṣmaṇaś cāpi yaḥ ⸤ prasādaḥ paro mataḥ | taṃ pacyamānaṃ pittena vātaś cāpy anudhāvacti ||
tato 'syāntrāṇi jāyante gude vastiś ca dehinaḥ | tatrāsya mathyamānasya dhāmyamānasya rugmavat ||
⸤ jantoḥ saṃjāyate jihvā yayā vedayate rasān ||
śoṇitakaphapracsādajaṃ hṛdayaṃ | yadāsrayā hi dhamanyaḥ prāṇavahās tadviśeṣeṇa cetanāsthānam uktaṃ || tasmim̐s ta⸤masāvṛte sarvvaprāṇinaḥ svapanti ||
nidrān tu vaiṣṇavīṃ pāpmānam upa।cdiśanti | sā svabhāvataḥ sarvvaprāṇino nispṛśati | tatra yadā saṃjñāvahāni srotānsi tamobhū।⸤yiṣṭhaḥ śleṣmā pratipadyate || tadā tāmasī nāma nidrā bhavaty ana।cvabodhinī sā pralayakāle tamobhūyiṣṭhānām ahaḥsu ca niśāsu bhavati | rajobhūyiṣṭhānām a⸤nimitta satvabhūyiṣṭhānām ardharātre kṣīṇaśleṣmaṇām anilavahulānām manobhighātāc ca vaikārikī ||
bhavanti cātra || hṛdayañ cetanāsthānaṃm uktaṃ suśruta dehinām | tamobhiLbhūte tasmiṃs tu nidrā viśati dehinaḥ ||
nidrāhetus tamaḥ sattvaṃ bodhane hetur ucyate |
svabhāva eva vā hetur ggarīyān parikīrtyate ||
pūrvvadehānubhūtām̐s tu bhūtātmā svapiti pra⸤bhuḥ || rajoyuktena manasā gṛhṇīte rthāṃ śubhāśubhāṃ ||
karaṇānāṃ tu cvaiguṇye tamasābhipravarttate | asvapann api bhūtātmā prasupta iti cocyate ||
sarvvarttuṣu ca divā।⸤svapnam pratiṣiddho 'nyatra grīṣmāt | pratiṣiddheṣv api pratiṣiddho cvāla vṛddha kṣatakṣīṇa madya pīta strīyāna vāhanādhva karmma pariśrāntānām | abhuktavatāṃ medomā⸤rutakapharasakṣīṇānāṃ muhūrttam praśaṃsanti | rātrāv api khaluc jāgaritavatāṃ jāgaraṇakālārddhan divā svapet | vikṛtis tu divāsvapno nāma tatra svapatām adharmmaḥ ⸤ sarvvadoṣaprakopaś ca tatprakopāt kāsaśvāsapratiśyāyaśirogaucravāṅgamarddārocakāgnidaurvvalyāni bhavanti | rātrāv api khalu jāgaritavatān tannimittās ta eva do।⸤ṣāḥ prādur bbhavanti ||
bhavanti cātra ślokāḥ || tasmān na jāgṛyād rātrau divāsvapnañ ca varjjayet | jñātvā doṣakarāv etau vudhaḥ svapnamitaś caret ||
tathā hy arogaḥ sumanā vaLlavarṇṇānvitā bhṛśaṃ | nātisthūlakṛṣaḥ śrīmān naro jīvet samāśataṃ ||
mūrcchā pittatamaḥprāyā rajaḥpittānilād bhramaḥ |
tamovātakaphā tandrā nidrā śleṣmatamodbhavā ⸤||
nidrānāśo nilāt pittāt manastāpāt kṣayād api | abhicghātāc ca bhavati pratyanīkaiḥ sa śāmyati ||
nidrātiyoge vamanaṃ hitaṃ saṃśodhanāni ca | laṃ⸤ghanaṃ raktamokṣaś ca manovyākulanāni ca ||
kaphamedovi।cṣārttānāṃ rātrau jāgaraṇaṃ hitam |
divāsvapnaś ca tṛṭchūlahikkājīrṇṇātisāriṇāṃ ||
indriyārthe⸤ṣv asamvittir jjṛmbhanaṃ gauravaṃ klamaḥ | nidrārttasyaiva yasyeha ।c tasya tandrā vinirddiśet ||
garbbhasya khalu rasaguṇanimittātmāt mātur āhāranimittāc ca parivṛddhi⸤r bbhavati ||
bhavati cātra || dṛṣṭiś ca romakūpāś ca varddhante na c kadācana | dhruvāṇy etāni marttyānām iti dhanvantarer mmataṃ ||
śarīre kṣīyamāṇe pi varddhate।⸤ dvāv imau sadā | svabhāvam prakṛtiṅ kṛtvā nakhakeśāv iti sthitiḥ ||
tisraḥ prakṛtayo bhavanti vātapittakaphanimittāḥ ||
L bhavati cātra
śuklaśoṇitasaṃyoge yo doṣas tūtkaṭo bhavet |
prakṛtir jjāyate tena tāsāṃ me lakṣaṇaṃ śṛṇu ||
⸤ tatra vāta prakṛti jāgarūkaḥ śītadveṣī durbbhagasteno nācryo mastaro gāndharvvaḥ | sphuṭitacaraṇau rūkṣālpakeśasmaśruḥ kaṭhinakrodhī dantakhādī a।⸤lpavalo 'lpāyuś ca bhavati ||
bhavati cātra || adhṛtir adṛcḍhāsauhṛdayaḥ kṛtaghnaḥ kṛṣaparuṣo dhamanītataḥ pralāpī | drutagatir aṭano navasthitā।⸤tmā nabhasi ca gacchati saṃbhrameṇa suptaḥ ||
avyavasthitacmatiś calacitto mandadantadhanasañcayamitraḥ || kiñ cid eva vilapaty anivaddhaṃ mārutaprakṛ⸤tir eṣa manuṣyaḥ ||
pittaprakṛtis tu svedanaḥ śītasahoc durggandhī pītaḥ kālo vā śithilāṅgas tāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapādapāṇitalo du⸤rbbhago valīpalito sṛṣṭo vahubhug uṣṇadveṣī kṣiprakrodhaprasādaśīlo madhyamāyuś ca bhavati ||
bhavati cātra || medhāvī nipuṇamatir nnigṛhyavaktā tejasvī samitiLṣu durnnivāravīryaḥ | suptaḥ saṃ kanakapalāśakarṇṇikārāṃ saṃpaśyed api ca hutāśavidyudulkāṃ ||
na bhayāt praṇamet praṇateṣu mṛduḥ praṇa।⸤teṣu ca sāṃtvanadānaruciḥ | bhavatīha sadā vyathitāsyagaticḥ sa bhaved iha pittakṛtaprakṛtiḥ ||
śleṣmaprakṛtis tu durvvedīsvaranistriṃśārddrāriṣṭakaśarakā⸤ṇḍānām anyatamavarṇaḥ subhagaḥ priyadarśano madhurapriyaḥ | c kṛtajño dhṛtimān sahiṣṇur alolupo valavāṃś ciragrāhī dṛḍhavairo dīrghāyuś ca bhavati ||
snighdāṅgaḥ sthirasuvibhaktacārugātro lakṣmīcvān jaladamṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ | suptaḥ san sakamalahaṃsacakravākān sampaśyed api ca jalā⸤śrayān manojñāṃ ||
dṛḍhaśāstramatiḥ sthiramitrama miḥ naḥ pari।cgaṇya cirāc ca dadāti vahuḥ pariniṣṭatavākyapadaḥ satataṃ gurumānakaraś ca kaphaprakṛti⸤ḥ ||
dṛśyate prakṛtau rūpaṃ yadā doṣadvayasya tu || saṃsarggan tam vijānīyāt saṃsarggas trividhaś ca yaḥ ||
prakopo vānyatobhāvo kṣayo vā nopajāyate | prakṛtīnāṃ svabhāLvena jñāyante tu gatāyuṣaḥ ||
viṣajāto yathā kīṭo viṣeṇa na vipadyate | tadvat prakṛtibhir ddehas tajjātatvān na vādhate ||
prakṛtir iha narāṇāṃ bhautikī kecid āhuḥ pavanadahana⸤toyaiḥ kīrttitās sas tu tisraḥ | sthiravipulaśarīraḥ pārthivacś cet kṣamāvān śucir atha cirajīvī nābhasaḥ khair mmahadbhiḥ ||
śaucam āstikyam ābhyāso vedeṣu।⸤ gurupūjanaṃ | priyātithitvam ijyā ca vrahmakāyasya lakṣa।cṇam ||
𑑎 sauryam ājñā mahābhāgyaṃ satataṃ śāstravuddhitā | bhṛtyānāṃ bharaṇañ caiva mā⸤hendraṃ kāyalakṣaṇaṃ ||
sahiṣṇutatā śītasevā paiṅgākhyaṃ haric𑑎 keśatā | priyodakatvañ ca tathā vāruṇaṅ kāyalakṣaṇaṃ ||
madhyasthatā ⸤sahiṣṇutvam arthasyāgamasañcayau | mahāprasavaśaktiś ca kauvecraṃ kāyalakṣaṇam ||
gandhamālyapriyatvañ ca nṛtyavāditrakāmatā | vihāraśīlatā caiva gāndharvvaṅ kā⸤yalakṣaṇam ||
prāptakārī dṛḍhotthāno dhṛtimān smṛtimāñ chuciḥ | rāgadveṣabhayājñānair vvirjjito yāmyasatvavān ||
vrahmacaryavratajapaṃ homādhyayanasevinaṃ | jñānavi⸤jñānasampannam ṛṣisatvaṃ vidur naraṃ ||
saptaite sātvikāḥ kāyā rajasās tu nivodha me | aiśvaryavantaṃ raudrañ ca śūraṃ caṇḍam asūyakaṃ |
ekāśinaṃ tv aupadhikam āsuraṃ satva⸤m īdṛśaṃ ||
ekāntagrāhitā raudryam asūyādharmmavākyatā |
bhṛśacm ātmastavaś cāpi rākṣasaṃ kāyalakṣaṇaṃ || utsṛṣṭhācāratā raukṣṇyaṃ sāhasapriyatā tathā ||
strīlau।⸤lupatvaṃ nairllajjyaṃ paiśāco guṇasaṃgrahaḥ ||
tīkṣṇam āyāsavakuclaṃ krodhanaṃ satvabhīrukaṃ ||
vihārāhāracapalaṃ sarppasatvam vidur nnaraṃ ||
asamvibhāgam alasan duḥ⸤śīlam anusūcakam |
lolupañ cāpy adātāraṃ pretasatvam viducr nnaram ||
pravuddhakāmasevī vājasrāmam āhāra eva ca |
amarṣaṇo navasthānaḥ śākunaṃ satvam ucya।⸤te ||
ṣaḍ ete rājasāḥ kāyāḥs tāmasās tu nivodha me ||
durmmedha।stvaṃ mandatā ca svapnamaithunanityatā |
nirākaṣṇutāśūrā vijñeyāḥ pāśavā guṇāḥ ||
anavasthita⸤tā maurkhyaṃ bhīrutvaṃ toyakāmatā ||
parasparābhimarṣaś ca matsyasarvvātmakā guṇāḥ ||
satvavuddhāṅgahīnaḥ syād āhāre kevale rataḥ |
L priyārthakāmarahitaḥ satve vānaspate sthitaḥ ||
ity ete trividhāḥ kāyāḥ proktā vairājasādayaḥ |
vijñāya kāyaprakṛtim anurūpāṃ kri⸤yāṃ cared iti ||
iti śārīraṃ caturtho dhyāyaḥ ||
athātaḥ śarīravyākaraṇaṃ śārītam vyākhyāsyāmaḥ ||
(From jpeg )
śukraśoṇitaṅ garbhāsa ya stham ā⸤maprakṛtivikārasammūrcchito garbha ity ucyate || tad acetanāva𑑎csthitam vāyur vvibhajate teja enam pacati | āpaḥ kledayati | pṛthivī saṃhanti | ākāśam vivarddhayati⸤ | evam vivarddhitaḥ sa yadā hastapādajihvāghrāṇavadanakarṇṇādicbhir upetas tadā śarīram iti saṃjñāṃ labhate | tac ca ṣaḍ aṅgaṃ śākhāś catvāraḥ | madhyaṃ ṣaṣṭhaṃ śira iti ||
⸤ ataḥ param pratyaṅgāni vakṣyante | mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭa𑑎cnāsācivukagrīvā ity ete ekaikāḥ || karṇṇanetrabhrū vā ca sagaṇḍakakṣastanavaṃkṣyaṇavṛṣaṇapārśvasphik𑑎⸤jānukurpparavāhuprabhṛtayo dve dve viṃśatir aṅgulyaḥ srotānsi vakṣyante ||
ity etat pratyaṅgavibhāgam uktaṃ tvayābhihitāḥ kalā dhātavo maladharoś ca ||
āsayās tu vātapittaśle𑑎Lṣmāmapakvāgnisūtrāṇāṃ sapta | strīṇāṃ garbhāsayoṣṭama iti |
sārddhatrivyāyāmānyantrāṇi puṃṣāṃ strīṇām arddhavyāyāmahīnāni |
śravaṇanayanavadanaghrāṇagudameḍhrāṇi nava srotānsi⸤ narāṇām vahir mmukhāni | tāny eva strīṇām aparāṇi ca trīṇi | c dve stanayor aparam adhastād raktavāhi ca |
ṣoḍaśa kaṇḍarās tāsāñ catasraḥ pādayos tāvanta eva hasta𑑎⸤grīvāpṛṣṭheṣu | tatra hastapādagatānāṅ kaṇḍarāṇāṃ nava nava pracrohā grīvāhṛdayanivandhanīnām meḍhraśoṇipṛṣṭhanivandhanīnāmadhogatānām nita⸤ mvam ūruvandhotkapiṇdīnāñ ca
māṃsasirāsnā yvasthidhamancnījālāni praty ekaṃ catvāri tāni maṇivandhanagulphasaṃśritāni | yair vagākṣitam idaṃ ⸤ śarītaṃ |
ṣaṭ kūrccās te hastapādagrīvāmeḍhreṣu |
mahatyo mānsacrajjavals catasraḥ peśīnivandhanārtham pṛṣṭhavaṃśam ubhayato dve vāhye abhyantare ca dve |
sapta sīmanyasta⸤tra vibhaktāḥ śirasi pañca jihvāśepasorekaikās tāḥ parihartavyāḥ śastreṇa |
caturddaśās saṃhatās teṣāṃ trayo gulphajānuvaṃkṣaṇeṣu | etenetarasakthi vāhu ca vyākhyā𑑎(From jpeg ) Ltau | trikaśirasorekaikaḥ |
caturddaśaiva sīmantāḥ | yair mmuktaḥ saṃhātās te khalv akadaśaikeṣāṃ |
triṇi ṣaṣṭyā śatāny asthām iti || vedavādino pabhāṣante | śalyatantreṣu trīṇy a⸤va śatāni | teṣāṃ saviṃśaty sthiśataṃ śākhāsu | saptadaśottacraṃ śataṃ śroṇīpārśvapṛṣṭhoras su | grīvāyāṃ praty ūrddvan triṣaṣṭhir |
ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ trīṇi𑑎⸤ triṇi tāni pañcadaśa talakūrccagulphasaṃśritāni | daśa pā𑑎crṣṇyām ekaṃ jaṃghāyāṃ dve jānuny ekam ekam ūrūbhyāṃ | triṃśad evam ekasmin sakthini bhavanti | etena ita⸤rasakthi vāhu vyākhyātau || śroṇyām pañca | teṣāṃ gudabhaganitacmveṣu catvāri trikasaṃśritam ekaṃ pārśve ṣaṭtriṃśad ekasmin tāvantyeva dvitīye | pṛṣṭhe dvā𑑎⸤triṃśad evāṣṭhāvurasi | dve akṣakasaṃjñe grīvāyāṃ nava kaṇṭanācḍyāṃ catvāti | dve hanusaṃjñe dantā triṃśan nāsāyān trīṇy ekatāluni gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaṃ ṣaṭ chira⸤sīti |
tān etān asthīni paṃcavidhāni bhavanti || tad yathā || kapālarūcakataruṇavalayanalakasaṃjñāni bhavanti | teṣāṃ jānurpparanitamvāḥ sagaṇḍutālumadhyaśi(From jpeg )Lraḥ su kapālāni | daśanās tu rucakāḥ | ghrāṇakaṇṭhakarṇṇākṣikūṭeṣu taruṇāni | pādahastagrīvāpṛṣṭheṣu valayāni | bhavati cātra ||
yathā hi sāro vṛkṣa𑑎⸤sya tiṣṭhaty abhyantarāśritaḥ |
evam asthīni jantūnāṃ śarīran dhriyacte tu taiḥ ||
tasmāc ciravinaṣṭe pi tvagmāṃse tu śarīriṇāṃ |
asthīni na viśyanti sāroṣa vidhīyate ⸤ ||
māṃsāny atra nivaddhāni sirābhiḥ snāyubhis tathā |
asthīny āclambanaṃ kṛtvā na śīryanti patanti vā ||
sandhayo dvividhāś ceṣṭāvantaḥ sthirāś ca |
saṃkhyātās tu dve śate 𑑎⸤daśottare teṣāṃ śākhā aṣṭaṣaṣṭir ekonaṣaṣṭiḥ koṣṭhe grīvā yāṃ𑑎cty urddhan tryāśītiḥ | ekaikasyān tu pādāṅgulyāṃ trayas trayaḥ | dvāvaṅguṣṭhe te caturddaśagulphajānuvaṃkṣyaṇeṣṭhekai⸤kaḥ saptadaśaikasmin sakthini bhavanti | etena itarasakthi vāhuc ca vyākhyātau || trayaḥ kaṭīkapāleṣu caturvviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe | tāvantya eva pārśvayoḥ | aṣṭāvūrasi | ⸤ tāvantya eva grīvāyān tu yaḥ kaṇṭhanāṇḍyāṃ hṛdayaklomāsa nāḍīṣv aṣṭādaśatāsvevanivaddhā | dantaparimāṇā dantamūleṣv ekaikaḥ | kākalake nāsāyāñ caikkekaḥ | dvau dvauva𑑎(From jpeg ) Lrtmmamaṇḍala yor nnetrāśritau | gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaḥ | dvau hanusaṃdhī dvāvupariṣṭād bhuvau śaṃkhayoś ca pañca śiraḥ kapāleṣv eko mūrddhri |
ta ete saṃdhayoṣṭavidhā bhavanti | tad yathā | ⸤ korodūkhalasāmudgaprataratūnasīvanī vāyasatuṇḍamacṇḍalaśaṃkhāvartāḥ | teṣām aṅgulimaṇivandhagulphajānukūrppareṣu korāḥ saṃdhayaḥ | kakṣavaṃkṣaṇada⸤śaneṣū dūkhalasaṃjñā | aṃsam pīṭhagudabhaganitamveṣu sā𑑎cmudrāḥ | grīvāpṛṣṭhavaṃśeṣu pratarāḥ | śiraḥ kaṭīkapāleṣu tūna sīvanī saṃjñāḥ | hanvorūbhaya ta stu⸤ vāyasa tuṇḍāḥ | kaṇṭhahṛdayanetravartmmaklomanāḍīṣu maṇḍalacsaṃjñāḥ | srotaśṛṃgāṭakeṣu śaṃkhāvartāḥ || teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ ||
⸤ bhavati cātra || asnthāṃ tu saṃdhayo hyete kevalaṃ parikīrti𑑎ctāḥ |
peśīsnāyusirāṇān tu sandhisaṃkhyān na vidyate ||
nava snāyu śatāni bhavanti | teṣāṃ śā𑑎⸤khāsu ṣaṭ chatāni | dve śate triṃśac ca koṣṭhe grīvāyāṃ pratyurdhvaṃ saptatiḥ | ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ ṣaṭnicitāni triṃśac ca | (From jpeg )L tāvatya eva talakūrccagulpheṣu tāvatya eva jaṃghāyāṃ | daśa jānuni | catvāriṃśadūrvvāḥ | daśavaṃkṣaṇe | pañcāśat chatam evam ekasmin sakchini bhavanti | etena itarasa⸤kthi vahū vyākhyātau || ṣaṣṭiḥ kaṭyāḥ pṛṣṭhetvaśītiḥ | pācrśvayoḥ | ṣaṣṭiḥ | urasi triṃśat | ṣaṭtriṃśad grīvāyāṃ | mūrddhri catustriṃśat | eva navasnāyuśatā⸤ni vyākhyātāni bhavanti | mahāsnāyuṣu kaṇḍareti saṃjñā ||
c bhavanti cātra ślokāḥ || caturvvidhāni snāyūni nāsateṣān nivodha me |
pratānavanti vṛtāni𑑎⸤ susirāṇi pṛthūni ca ||
pratānavanti śākhāsu sarvvasaṃ𑑎cdhi ṣu cāpy atha |
vṛtāni kaṇḍarāḥ sarvvā vijñeyā kuśalair iha ||
āmapakvāsayānteṣu susirā⸤ṇi pṛthūni ca |
pārśvorasi tathā pṛṣṭhe pṛthūlāni śiras c ca ||
naur yathā phalakās tīrṇṇā vandhanair vahubhir yutāḥ |
bhaved bhārasahā dṛḍhasandhisamāśritāḥ ||
⸤ eva, eva śarīresmin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ |
snāyubhir vvahubhir vvaddāstena bhārasahāḥ smṛtā ||
(From jpeg )L na hy asthīni na peśyo vā na sirā na ca sandhayaḥ |
vyāpāditās tathā hanyur yathā snāyūni dehināṃ ||
yaḥ snāyūni vijānāni sa vāhyāsyantarāṇi ca |
sa guḍhāṃ śalyamu⸤dvarntun dehāc chakroti mānavaḥ ||
pañca peśīśatāni tāsācñ ca catvāt iṃ śaktāni śākhāsu | koṣṭhe ṣaṣṭhiḥ | grīvāyāṃ pratyurddhañ catvāriṃśat || ekaikasyāṃ ⸤ pādāṃgulyāṃ tisrastisrastāḥ pañcadaśa | pañcadaśaprapecde pādopari | kurccasanniviṣṭās tāvantya eva | daśagulphatalayoḥ | gulphajānvontare viṃśa⸤tiḥ | pañca jānini | ūrvoddaśa | vaṃkṣaṇe daśa | śatam eka𑑎csmin sakthini bhavantye na itara sakthi vāhū ca vyākhyātau || ekā meḍhra sevanyāṃ | apare dve vṛṣa⸤śayoḥ | gude tisraḥ | sphicoś ca pañca pañca | dve vasti śira𑑎csi | saptodare nābhyām ekā | pṛṣṭhorddhasaṃniviṣṭāḥ pañca pañca dīrghāḥ | pārśvayor daśa | dve vakṣa⸤si | akṣakāṃ saṃpratisamaṃtāt sapta | dve hṛdyāmāsaye | ekābhyantarataḥ koṣṭhe | grīvāyāñ ca tasra | ekaikā galakālayoḥ | dve tāluni | jihvāyāṃ ṣaṭ | dve joṣṭhayoḥ | (From jpeg )Lnāsāyāṃ dve | gaṇḍayoś catasraś catasraḥ | netrayor ddha | karṇṇayor dve | catasro lalāṭe | ṣaṭ chirasīti | tāny etāni pañca peśīśatāni puṃsām bhavanti |
strīṇāñ caturddaśāsya⸤dhikā | daśa tāsāṃ stanayor ekaikasmin pañca pañca | yauvacne tāsāṃ parivṛddhir bhavati | apatyapathe catasras tāsāṃ dve prasṛte bhyantarataḥ | dve mukhāsri𑑎⸤te ca | vṛtte dve garbbham āśritāḥ | tisraḥ śukrār bhavaḥ prave𑑎cśinyaḥ | tisra eva garbbhaśayyāyāṃ yatra garbbhas tiṣṭhati |
marmmasirādhamanīsrotasām anyatra𑑎⸤ vibhāgaḥ |
bhavati cātra || śaṃkhanābhyo kṛtir yonis tricr āvartā prakīrtitā |
tasyās tṛtīye tv āvarte garbbhaśayyā pratiṣṭhitā ||
yathā rohitamatsya𑑎⸤sya mukham bhavati rūpataḥ |
tat sthānañ ca yathārūpaṃ garbbhaśacyyām vidurvvudhā ||
ābhugno 'bhimukhaḥ śete garbbho garbbhāśaye striyāḥ |
sa yoniṃ yāti śira⸤sā svabhāvāt prasavam prati ||
tvakparyantasya dehasya yo yam aṅgaviniścayaḥ |
śalyajñānād ṛte nāyaṃ varṇyate ṅgeṣu keṣucit ||
(From jpeg )L tasmān nisaṃśayaṃ jñānaṃ śalya harttābhivāñcchatā |
dhāvayitvā mṛtaṃ samyag draṣṭavyo ṅgaviniścayaḥ ||
pratyakṣato hi yad dṛṣṭaṃ śāstradṛṣṭañ ca yad bhavet |
samāgatan tad ubhayam bhūyo jñānam vivarddhayet ||
tasmāt samastacgātram avihatam adīrghavyādhipīḍitaṃ puruṣam apahṛtyāpagāyāṃ | vivaddhaṃ muñja valvajaiḥ pañjarastham a⸤prakāśe deśe kothayet | samyak prakuthitañ coddhṛtyāyatadehaṃ𑑎c kṛtvośīra tṛṇa veṇu kurccādīnām anyatamena śanaiḥ śanair eva ghṛṣya tvagādīn sarvvān eva vāhyābhyanta𑑎⸤rān aṅgapratyaṅgaviśeṣān yathoktān upalakṣayec cakṣuṣā ||
ślockau ||
na śakyañ cakṣuṣā draṣṭuṃ saukṣmyāsaukṣmyataraṃ viduḥ |
dṛśyate jñānacakṣurbhis tapaścakṣurbbhir eva3 vā |
śarīre ⸤ cāpi śāstre ca dṛṣṭārthas tu viśāradaḥ |
dṛṣṭaśrutābhyāṃ sandehaṃ c vyapohyārabhate kriyām iti || ||
iti śārīre pañcamo dhyāyaḥ || ||
(From digital_image 177v5)
athātaḥ pra𑑎⸤tyekamarmmanirddeśaṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||
saptottaram marmmaśataṃ | tāni pañcavidhāni marmmāṇi bhavanti | tad yathā | mānsamarmmāṇi | śirāmarmmāṇi | snāyumarmmāṇi, asthimaL⸤rmmāṇi | sandhimarmmāṇi | na khalu māṃsaśirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni marmmāṇi bhavanti || yasmān nopalabhyante ||
tatraikādaśa māṃsamarmmāṇi, ekacatvāriṃśac chirā⸤marmmāṇi | saptāviṃśatiḥ snāyumarmmāṇi | aṣṭāv asthimarmmāṇi c| viṃśatiḥ sandhimarmmāṇīti | tad etat saptottaram marmmaśataṃ ||
eṣām ekādaśaikasmin sakthini bhavanti ⸤| etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau ca bhavataḥ | udarorasor ddvā𑑎cdaśa | caturddaśa pṛṣṭhe | grīvāyām pratyūrddhvaṃ saptatriṃśat |
tatra sakthimarmmāṇi | kṣipratalahṛdayakurccakū𑑎⸤rccaśirogulphendrabastijānuścāṇyūrvīlohitākṣāṇi ciṭipacñ ceti | etenetaratsakthibāhū vyākhyātau || udarorasos tu marmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || gudo bastir nnā⸤bhir hṛdayaṃ stanamūle stanalohite apālāye apastambhe ce𑑎cti || pṛṣṭhamarmmāṇi tu | kaṭīkataruṇa | kukundaranitambe pārśvasandhibṛhatyaṃsaphalakrakanyāsau ce𑑎⸤ti || jatruṇa ūrdhvaṃ catasro dhamanyo ṣṭau mātṛkāḥ | dve kṛkāṭike | dve vidhure | dve phaṇe | dvāv apāṅgau | dvau śaṃkhau | dvāv āvartau | dvāv utkṣepau | ekā sthapaṇī | pañca sīmantāḥ | catvāri śṛṃL⸤gāṭakānyeko 'dhipatir iti ||
tatra talahṛdayendrabastigudastanarohitāni | māṃsamarmmāṇi | nīladhamanī | mātṛkā sirāḥ śṛṅgāṭakāpāṅgasthapaṇīphaṇastanamū⸤lāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohictākṣāṇy ūrvvyās sirāmarmmāṇi | ciṭipakakṣadharakurccaḥ | kūrccaśirobastikukṣāṇy ansavidhuro𑑎⸤tkṣepāḥ snāyumarmmāṇi | kaṭīkataruṇanitambānsaphala𑑎ckaśaṃkhāny asthimarmmāṇi | jānukurpparasīmantā'dhipatigulphamaṇibandhakukundarāvartta⸤kṛkāṭikāś ceti | sandhimarmmāṇi ||
tāny etāni marmmāṇi cpañcavidhāni bhavanti || tad yathā | sadyaḥprāṇaharāṇi | kālāntaraprāṇaharāṇi | viśalyaghnāni | ⸤vaikalyakarāṇi | rujākarāṇi ceti || tatra sadyaḥprāṇaharācṇy ekonaviṃśatiḥ | kālāntaraprāṇaharāṇi trayastriṃśat | viśalyaghnāni trīṇi | catuścatvāriṃ⸤śad vaikalyakarāṇi | aṣṭau rujākarāṇīti ||
bhavanti cātra ||
śṛṅgāṭakāny adhipatiḥ śaṃkhau kaṇṭhasirā gudaḥ |
hṛdbasti saha vai nābhyāṃ ghnanti sadyo hatāni tu ||
vakṣomarmmāL⸤ṇi sīmantās talaḥ kṣiprendrabastayaḥ |
kaṭīkataruṇe sandhī pārśvajo bṛhatī ca ye ||
nitambāv iti caitāni ⸤kālāntaraharāṇi tu |
utkṣepau sthapaṇī caiva, viśalyaghnācni nirddiśet ||
lohitākṣaś ca jānūrvvīkurccāciṭipakurpparā |
kukundare kakṣadhare vidhure ⸤sakṛkāṭike ||
ansānsaphalakāpāṅge, nīle manye phaṇec tathā |
vaikalyakaraṇāny āhu,r āvarttau dvau tathaiva ca ||
gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve kurccaśirāṃ⸤si ca |
rujākarāṇi jānīyād aṣṭāv etāni buddhimān ||
cpañcoktāni vikalpāni marmmaṇāṃ karmmaṇām pṛthak ||
marmmāṇi nāma mānsasirāsnāyvasthi⸤sandhisannipātāḥ | teṣu svabhāvata eva prāṇās tiṣṭhanti | marmmasv abhihatās tām̐s tān bhāvān āpadyante ||
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi | āgneyāni | agniguL⸤ṇeṣu kṣīṇeṣv āyuḥ kṣapayanti | viśalyaghnāni vāyavīyāni śastramu⸤khāvaruddho yāvad atra vāyus tiṣṭhati tāvaj jīvaty uddhṛtamātre tu cśalye | marmmasthānāśrayo vāyur nniṣkrāmati | tasmāt saśalyo jīvaty uddhṛtaśalyo mriyate | vaika𑑎⸤lyakarāṇi | saumyāni | somo hi śaityāt sthiratvāc ca prācṇāvalambanaṃ karoti | rujākarāṇi | agnimārutabhūyiṣṭhāni viśeṣeṇa tau rujākarau pāñca⸤bhautikīñ ca rujām apare tv āhuḥ |
kecid āhur mmānsādīnāṃ csamastānāṃ samṛddhānāñ ca samavāyāt | sadyaḥprāṇaharāṇi | ekahīnānām alpānāñ ca samavāya⸤kālāntaraprāṇaharāṇi | dvihīnānāṃ tu viśalyaprāṇaharāṇi | trihīnānān tu vaiguṇyakarāṇi | ekasminn eva rujākarāṇīti || L⸤yataś caivamato sthimarmmasv api kṣateṣu śoṇitāgamanam bhavati ||
bhavanti cātra ||
caturvvidhā yās tu sirāḥ śarīre, prāyeṇa tā marmmasu sanniviṣṭāḥ |
snāyvasthi⸤māṃsāni tathaiva sandhī, santarppayantyopacayanti dehaṃ ||
ctataḥ kṣate marmmaṇi tāḥ pravṛddhaḥ samantato vāyur abhistṛṇoti | vivarddhamānas tu sa mā𑑎⸤tariśvā rujāḥ sutīvrāḥ pratanoti kāye ||
rujābhibhūctas tu tataḥ śarīraṃ, pralīyate naśyati cāsya saṃjñā ||
etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ ||
tatra sadyaḥprāṇa⸤haram ante viddhaṃ kālāntareṇa mārayati | kālāntaraprāṇahara𑑎cm ante viddhaṃ vaikalyakaram bhavati | viśalyaghnañ ca vaikalyakaram bhavati | nānātīvrāṃ𑑎 vedanāñ janayaṃ⸤ti | vaikalyakaraṃ kālāntareṇa kleśayati | rujām vā karoti rucjākaraṃ cālpavedanāṃ karoti |
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarāt mārayanti | kālānta𑑎raprāṇaharāṇi pakṣāt māsād vā | teṣv api tu kṣiprāṇi kadācid āśu mārayanti | viśalyaprāṇaharāṇi L⸤vaikalyakarāṇi ca kadācid atyabhihatāni mārayanti ||
uta ūrdhvaṃ sakthimarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra pādasyāṅguṣṭhāṅgulyor mmadhye kṣipraṃ nāma marma ... ⸤madhyamāṅgulim anupūrvveṇa madhye pādatalasya talahṛdayan nāma cmarmma tatra rujāyām maraṇaṃ | kṣipratyopariṣṭād aṅgulam ubhayataḥ kūrcco nāma | ...⸤ṇavepane bhavataḥ | gulphasandher adhaḥ kūrccaśiro nāma tatra rujā𑑎cśophau bhavataḥ || pādajaṃghayos tu sandhāne gulpho nāma tatra rukastabdhasakthitā ca kuṇatā vā... ⸤pārṣṇim prati jaṃghāmadhye ndrabastir nnāma marmma tatra śoṇitakṣa𑑎cye maraṇaṃ | jaṃghorvvoḥ sandhāne jānur nnāma tatra khañjatā bhavati | jānos tryaṅgulād ūrddhva...ṇir nnāma marmma tatra śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā ca | ūrūma𑑎cdhye ūrvvī nāma marmma tatra śoṇitakṣayāt sakthiśoṣaḥ | ūrvvyās tūrdhvam adho vaṃkṣaṇasa...le lohitākṣan nāma marmma tatra śoṇitakṣaye maraṇam pakṣāghāto vā || vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor antare ciṭipan nāma marmma L⸤tatra sāṃḍhyam alpaśukratā ca bhavati | evam etāny ekādaśa sakthimarmmāṇi vyākhyātāni | etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātāḥ || viśeṣatas tu yāni sakthini gulphajānuvaṃkṣaṇaci⸤ṭipāni tāni bāhau maṇibandhakurpparakakṣadharāṇi bhavanti | cyathā ca pādajaṃghayos tu sandhau gulphau nāma marmma | evaṃ hastatalaprakoṣṭhayoḥ sandhau maṇibandho𑑎 ⸤nāma marmma | yathā ca jaṃghorvvoḥ sandhāne jānu nāma marmma | ecvaṃ prahastabāhvoḥ sandhāne kurpparo nāma marmma | yathā ca vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor mmadhye ciṭipan nāma marmma ⸤| evam akṣakakṣayor mmadhye kakṣadharo nāma marmma | tatra viddheṣu ta cevopadravā bhavanti | viśeṣatas tu maṇibandhe kuṇṭhatā | kurppare pakṣāghātaḥ | kuṇitvaṃ kakṣadhare𑑎 ⸤ceti | evam etāni catuścatvāriṃśac chākhāmarmmāṇi vyākhyātā𑑎cni bhavanti ||
ata ūrdhvam udarorasor dvādaśa marmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra vātavarcconiḥsaraṇī sthū⸤lāntrapratibaddham mahāgudo nāma | tatra sadyo maraṇaṃ | alpamāṃsaśoṇitam abhyantarataḥ | kaṭyāmutrāsayayor bbastir nnāma marmma | tatrāpi sadyo maraṇaṃ | aśmarīvraṇād ṛte tatrāL⸤py ubhayato viddhe maraṇam ekato bhinne mūtrāsrāvī vraṇo bhavati | sa tu yatnenopakrānto rohati || pakvāmāśayayor mmadhye śirāprabhāvo nābhir nnāma marmma tatrāpi sadyo maraṇaṃ | ⸤stanayor mmadhyam adhiṣṭhāyorasi āmāśayadvāraṃ sattvarajastamacsām adhiṣṭhānaṃ hṛdayan nāma marmma tatrāpi sadyo maraṇaṃ | stanayor adhastād dvyaṅgulam ubhayataḥ stanamūle ⸤nāma marmaṇī | tatra kaphapūrṇṇakoṣṭhatayā maraṇaṃ | stanacūcukayocr ūrddhve stanarohite nāma marmmaṇī | tatra raktapūrṇṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyām maraṇaṃ | aṃsakūṭayor adha𑑎⸤stāt pārśvayor uparibhāgayor apālāpau nāma marmmaṇī | tatra pūcyabhāvam āpanne śoṇite maraṇaṃ | ubhayatroraso nāḍyo vātavahe | apastambhau nāma marmmaṇī | tatra vāta𑑎⸤pūrṇṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyām maraṇaṃ | evam etāny udaroracsor dvādaśa marmmāṇi vyākhyātā2ni ||
ata ūrdhvam pṛṣṭhamarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ ⸤pratiśroṇīkarṇṇāvasthinī kaṭīkataruṇe nāma marmmaṇī | tatra śoṇitakṣayāt pāṇḍuvivarṇṇo hīnarūpo vā maraṇaṃ | pārśvayor jjaghanabahirbbhāge pṛṣṭhavaṃśam ubhayato kukundare L⸤nāma marmmaṇī | tatra sparśājñānam adhaḥkāye daurbbalyaṃ ceṣṭānāśaś ca bhavati | śroṇīkarṇṇayor upary āmāśayāc chādane pā⸤rśvāntaraprativahe nitambe nāma marmmaṇī | tatrādhaḥkāyaśoṣo daurbbalyam maraṇañ ca | adhaḥpārśvāntarapratibaddhe jaghanapārśvamadhye tiryag ūrddhvajaghanāt pārśva⸤sandhī nāma marmmaṇī | tatra śoṇitapūrṇṇakoṣṭhatayā mriyate | cstanamūlādṛjūbhayataḥ pṛṣṭhavaṃśasya bṛhatī nāma marmmaṇī | tatra śoṇitātipravṛttinimittai⸤r upadravair mmriyate | pṛṣṭhopari pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ | trikasaṃbacndhe 'nsaphale nāma marmmaṇī | tatra bāhuś cāpaśoṣaḥ | bāhuśīrṣagrīvāmadhye 'ṃśapīṭhaskandhasaṃ𑑎⸤dhāne krakanyāse nāma marmmaṇī | tatra tabdhabāhur bbhagnapṛṣṭhatā vā cbhavati | evam etāni caturddaśa pṛṣṭhamarmmāṇi vyākhyātāni ||
ata ūrddhvam ūrddhajatrugatāni marmmā𑑎⸤ṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra kaṇṭhanāḍīm ubhayataś catasro dhamanyo vyatyāsena | dve nīle dve ca manye nāma marmmaṇī | tatra mūkatā svaravaikṛtya maraṇam arasagrāhitā ca bhavati | L⸤grīvāyām ubhayataś catasraḥ sirāmātṛkā nāma marmmaṇī | tatra sadyo maraṇaṃ | śirogrīvayoḥ kṛkāṭikā nāma marmmaṇī | tatra calaśīrṣatā maraṇam vā | karṇṇapṛṣṭhato 'dhaḥsaṃsrite vidhure ⸤nāma marmmaṇī | tatra bādhiryaṃ | ghrāṇamārggam ubhayataḥ srotomācrggapratibaddhe 'bhyantarataḥ phaṇe nāma marmmaṇī | tatra gandhājñānam āpādayati | bhruvoḥ pucchāntayor adha⸤ḥ | netrayor bbāhyataḥ | apāṅgau nāma marmmaṇī | tatrāndhyadṛṣṭyupaghācto vā | bhruvoḥ pucchayor upary anukarṇṇalalāṭo śaṃkhau nāma marmmaṇī | tatra sadyo maraṇaṃ | bhruvor antare ⸤upari nimnayor āvarttau nāma marmmaṇī | tatrāpy āndhyaṃ dṛṣṭyupaghācto vā | āvarttaśaṃkhayor upari keśānte utkṣepau nāma marmmaṇī | tatra saśalyaḥ pākāt patitaśalyo ⸤vā jīve noddhṛtaśalyaḥ | bhruvor mmadhye sthapaṇir nnāma marmma | tatro𑑎ctkṣepavat pañca sandhayaḥ śirasi vibhaktāḥ sīmantā nāma marmmaṇī | tatrotmādacittanāsābhyāṃ ma⸤raṇaṃ | ghrāṇasrotrākṣisandhijihvātarppaṇīnāṃ sirāṇāṃ madhye śiraḥ srotaḥ sannipātas tāni catvāri śṛṅgāṭakāni marmmāṇi | tatrāpi sadyo maraṇaṃ | mastakābhyantaram upaL⸤riṣṭāt sirāsandhisannipāto romāvarttaḥ so 'dhipatir nnāma marmma | tatrāpi sadyo maraṇaṃ | evam etāny ūrddhvajatrugatāni saptatriṃśad marmmāṇi vyākhyātāni bhavanti ||
bhavanti cātra ⸤ślokāḥ ||
ūrvvyaḥ śirānsi ciṭipe sahakakṣapārśve ekaikacmaṅgulamitā stanamūlagulphāḥ |
jñeyā dvir aṅgulamitā maṇibandhaṣaṣṭhā trīṇy eva jānuni paraṃ saha ⸤kurpparābhyāṃ ||
hṛdbastikurccagudanābhi vadanti mūrddhni catvāri cpañca ca gale daśa yāni ca dve ||
tāni ścapāṇitalakuñcitasanmitāni, śeṣāṇy avaihi pariva⸤rtti tato gulārddhaṃ ||
cchinneṣu pāṇicaraṇeṣu sirā mukhānāṃm ākuñcanāt khalu nṛṇām asṛg alpam eti |
chinneṣu pāṇicaraṇeṣu bhavanty atas tu, nāleṣu vṛ⸤ttamathiteṣu yathotpalāni ||
kṣipreṣu vatsatalajeṣu ca bhedadoṣāṅgacchatyasṛgbahurujañ ca karoti vāyuḥ |
evaṃ vināśam upayānti hi tatra viddhā kiñjalkapatramathaL⸤nād iva paṅkajāni ||
marmmāṇi śalyaviṣayādrdham udāharanti yasmād dhi marmmasu hatā na bhavanti marttyāḥ |
jīvanti tatra yadi vaidyaguṇena ke cit te prāpnuvanti vikalatvam asaṃśa⸤yaṃ hi ||
sambhinnajarjjaritakoṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śacstravihataiś ca śarīradeśaiḥ |
chinnaiś ca sakthibhujapādakarair aśeṣaṃ yeṣān na marmmapatitā vivi⸤dhāḥ prahārāḥ ||
agnīṣomānilāḥ sattvaṃ rajaś ca tama eva ca |
cprāyeṇa marmmasu nṛṇāṃ, santi bhūtātmanā saha ||
tasmāt marmmasv abhihatā na jīvanti śarīriṇaḥ |
⸤indriyārtheṣv asamvittir mmanobuddhiviparyayaḥ ||
rujaḥ sutīcvrā vividhā bhavanty asuhate nare ||
hate kālāntare cāpi, dhruvo dhātukṣayo nṛṇāṃ ||
tato dhātukṣayā⸤j jantur vvedanābhiś ca naśyati |
hate vaikalyajanake, kevalaṃ vaidyanaipuṇāt ||
śarīrakṣayam āsādya vikalatvam avāpnuyāt |
viśalyaghneṣu vijñeyo yo hetuḥ prāg udīritaḥ ||
L⸤rujākarāṇi marmmāṇi kṣatāni vividhā rujaḥ |
kurvvanty ante ca vaikalyaṃ, kuvaidyavaśago yadi ||
chedabhedābhighātebhyo dahanād dāraṇāt tathā |
upaghātam vijānīyāt ⸤marmmaṇāṃ tulyalakṣaṇaṃ ||
marmmābhighātas tu ca kaś cid asti yo 'clpātyayo vāpi niratyayo vā |
prāyeṇa marmmasv abhitāḍitās tu, vaikalyam arcchanty atha vā mriyante ||
⸤marmmāṇy adhiṣṭhāya hi ye vikārā mūrcchanti kāye vividhā narāṇām |
prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti narasya yatnair api sādhyamānāḥ || ||
iti śārīre ṣa⸤ṣṭho 'dhyāyaḥ || 0 ||
(From digital_image 184r4)
athātaḥ sirāvarṇṇanavibhaktiṃ śācrīram vyākhyāsyāmaḥ ||
(From digital_image dscn3161 fol 183)
sapta śirāśatāni bhavanti | yābhir idaṃ śarīram ārāma iva jalaharaṇī⸤bhiḥ | kedāra iva ca kulyābhir upasnihyate cākuñcanaprasāraṇācbhir vviśeṣair ddrumapatrasevanīnām iva cāsām pratānām tāsāṃ khalu nābhimūlan tataḥ prasaranty urdhva⸤m adhas tiryak ca ||
bhavati cātra ||
yāvantyas tu sirāḥ kāye sambhavanti śarīriṇaḥ |
nābhyāṃ sarvvāṇi vaddhās tāḥ pratanvati samantataḥ ||L
tāsāṃ khalu mūlasirāś catvāriśat tāsu daśavātavahāḥ | daśa pittavahāḥ | daśa śleṣmavahāḥ | daśa raktavahā iti | tāsāṃ khalu vātavahānāṃ sirāṇāṃ vātasthānaga⸤ tānām pañcasaptatiśataṃ bhavati | tāvanty eva pittavahāḥ picttasthāne | raktavahāś ca yakṛtplīhāḥ | kaphavahāś ca kaphasthāne | evam etāni sapta śirāśatāni bhavanti⸤ |
tatra vātavahānām ekasmin sakthini pañcaviṃśatiḥ sirāḥc bhavanti | etenetarasakti vāhū ca vyākhyātau | koṣṭhe catustriṃśat tāsāṃ gudameḍhrasaṃśritāḥ śro⸤ṇyām aṣṭau dve dve pārśvayoḥ ṣaṭpṛṣṭhe tāvantya evodare daśa vackṣasi | jatruṇa ūrddhvam ekacatvāriṃśat tāsām aṣṭau jihvāyāṃ | nava nāsāyāṃ | dve grīvāyāṃ | hanvoś catasra⸤ḥ | netrayoḥ ṣaṭ lalāṭe tisraḥ karṇṇayoś catasraḥ | dve śaṃkhacyoḥ | tisraḥ śirasītyevam etat pañcasaptatiśataṃ | vātavahānāṃ śirāṇāṃ vyākhyātaṃ | eṣa eva⸤ vibhāgaḥ śeṣāṇām evam etāni sapta śirāśatāni vyākhyātāni bhavanti |
bhavanti cātra ||L
yadā vāyur aduṣṭas tu sevate svavahāḥ sirāḥ |
tadāstuvalavarṇṇaujaḥ prasīdec ca manas tathā ||
kriyānām apratighātam amohaṃ vuddhikarmmaṇāṃ |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi⸤ sirāḥ pavanasvaścaran ||
yadā tu kupito vāyuḥ stāḥ śirāc pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā vātasambhavāḥ ||
yadā tvakupitam pittaṃ sevate⸤ svavahāḥ sirāḥ |
avyāpannas tadāgnis tu samyak carati bhocjanaṃ ||
bhrājiṣṇutām annarucim agner ddīptim arogatāṃ |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi pittam atmasi⸤rāś caran ||
yadā tu kupitam pittaṃ tāḥ sirāḥ pratipadyatec |
tadāsya rogā jāyante vividhā pittasambhavāḥ ||
yadā tv akupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ saṃ⸤prapadyate |
āśayāḥ sandhayaś caiva varttantesya nirāmayāḥc ||
sneham aṅgeṣu sandhīnāṃ sthairyam valam adīnatāṃ |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi valāsa svasirāś ca⸤ran ||
yadā tu kupitaḥ śleṣmā tāḥ sirāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhāḥ śleṣmasambhavāḥ ||
yadā tv akupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ |
tadāsyaL samyag jānāti sparśānāṃ tu śubhāśubhaṃ ||
varṇṇaprasādanaṃ sthairyaṃ dhātūnāṃ puṣṭim eva ca |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi raktam ātmasirāś caran ||
yadā tu kupitaṃ raktaṃ tāḥ si⸤rāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā raktasambhacvāḥ ||
apraduṣṭāḥ śarīrāṇi dhārayanti rasair hitaiḥ |
kalpante ca vikārāya praduṣṭā nātra saṃśa⸤yaḥ ||
na hi vātasirāḥ kaścit na pittaṃ kevalaṃ sirāḥ |
śleṣmācṇañ ca vahanty etāḥ sarvvāḥ sarvvavahāḥ sirāḥ ||
praduṣṭānān tu doṣāṇāṃ mūrcchitānām pradhānatān |⸤
dhruvam unmārggagamanaṃ sarvvāḥ sarvvavahā hyataḥ ||
tatrāruṇāc vātavahā nīlāḥ pittavahāḥ sirāḥ |
...
asṛgvahāś ca rohiṇyo gauryaḥ śleṣmavahāḥ sirāḥ ||
⸤ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi yās tv avadhyāḥ sirā nṛṇāṃ |
śākhāsuc ṣoḍaśā vyadhyāḥ koṣṭhe dvātriṃśad eva tu |
jatrorūrddhvan tu pañcāśad avyadhyāḥ parikīrttitāḥ |
vaika⸤lyaṃ maraṇam vāśu vyadhyāt tāsāṃ dhruvam bhavet ||
tatra sirāḥ śatam ekasmin sakthini bhavanti | tāsāṃ jaladhārā tvekā tisraś cābhyantarataḥ | tatrorvvīsaṃjñe dve lohitākṣaL saṃjñakā tās tv avyadhyāḥ | etenetarasakthi vāhū ca vyākhyātau | evam aśastrakṛtyāḥ ṣoḍaśaśākhāsu | śroṇyāṃ dvātriṃśat | tāsām aṣṭāvaśastrakṛtyāḥ | dve dve vaṃkṣaṇaci⸤ṭipayor evaṃ kaṭīkataruṇayoś ca | aṣṭāvaṣṭāv ekaikasminc pārśve tāsām ekaika ūrddhvage ubhayato dve pārśve sandhisaṃśrite ca pariharet | caturvviṃśatiḥ pṛṣṭhe⸤ pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ | tāsāṃ vṛhatī saṃjñe ūrddhvagāminye dve pacriharet | tāvantya evodare tāsāṃ meḍhropari romarājīm ubhayato dve dve pariharet | catvāriśaṃ⸤d vakṣasi tāsāṃ caturddaśāśastrakṛtyā hṛdi dve stanamūle saṃśricte tu dve dve pariharet | stanam ubhayataś catasraḥ pariharet | dve dve cāpālāpe stambheṣv ity e⸤ va dvātriṃśadaśastrakṛtyāḥ | śroṇī pṛṣṭhodaroraḥsu bhavanti c catiḥṣaṣṭiśataṃ mūrddhani tāsāṃ viṃśatiḥ | śirodharāyāṃ tāsām aṣṭau catasraś ca marmmasaṃjñāḥ | dve kṛkāṭikayos tāvantya eva vidhurayoḥ hanvor ubhayato aṣṭāvaṣṭauL tāsāṃ tu sandhinivaṃdhanyau dve dve pariharet | ṣaṭtriṃśaj jihvāyāṃ tāsām adhaḥ ṣoḍaśāśastrakṛtyā rasavāhinyaḥ | catuvviṃśatir nnāsāyāṃ tāsām aupanāsyāś catasraḥ parihare⸤ tāsām eva ca tāluny ekā ṣaṭtriṃśad ubhayor nnetrayoḥ | tāsācm ekaikām apāṅgayoḥ pariharet | lalāṭe ṣaṣṭistāsāṃ keśāntānugatāś catasraḥ pariharet | āvarttayor ekaikāsthapaṇyāś caikā pariharttavyāḥ karṇṇayoḥ pacñ ca pañca | tāsāṃ śabdavahām ekaikāṃ pariharet | śaṃkhayoś ca tāvantya eva tāsāṃ śaṃkhasandhigatām ekai⸤kām pariharet | dvādaśamūrddhani tāsām utkṣepayoḥ | dve dve sīmac manteṣv ekaikām adhipatau parihared iti ||
bhavanti cātra ślokāḥ ||
sirāśatānāṃ saptānāṃ śarīreṣu śa⸤rīriṇāṃ |
aśastrakṛtyā navatis tathāṣṭau ca vinirddiśet | ||c
spandinyau jaladhāriṇyau yāś ca marmma samāśritāḥ |
avyadhyās tā vijānīyāt snāyusandhigatāśca⸤ yāḥ ||
vaikalpamaraṇañ cāpi vyadhādāsāṃ dhruvaṃ bhavet |
vyāpnuyād vākhilaṃ dehaṃ nābhitaḥ prasṛtāḥ sirāḥ ||L
pratānāḥ padminī kandā dvisādīnāṃ yathājalaṃ ||
iti śārīre saptamo dhyāyaḥ ||
athāto vyadhavidhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
tatra bālasthavirabhīrurūkṣa⸤kṣatakṣīṇamadyādhvastrīkarṣitānāsitavāntaviraktadantabastiklībagarbbhiṇīkāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarātīsārākṣepakapakṣāghātopavāsapīḍitānāṃ sirānavyadhyā⸤ḥ || kiṃ kāraṇameṣāṃ tu khalu vedhādindriyasaṃmohaḥ śoṣo vā bhavati | raktapittino raktātyayād vātakopo mṛtyurvvā | garbbhiṇyas tu garbbhaśoṣapatanahīnāṃgānā⸤yuṣkatā vā garbbhasya || bhavati cātra ||
pratiṣiddhānāvaśekāṃ tu śeṣāṇām api dehināṃ | vyādhervvivṛddhir mṛtyurvvā sirāvedhena sambhavet ||
yāś cāvyadhyā dṛṣṭādṛ⸤ṣṭāś cāyantritāyantritā notthitā iti ||
śoṇitamokṣasādhyāś ca vikārāḥ prāgabhihitāḥ | teṣv apakṣeṣu cānyeṣu cānubhukteṣu yathābhyāsam anatyayañ ca sirāṃ vyadha⸤yet ||
pratiṣiddhānām api ca viṣopasargge sirāvyadhanam apratiṣiddhaṃ
tatra snigdhasvinnam āturaṃ yathā doṣapratyanīkaṃ dravaprāyam annaṃ bhuktavantaṃ yavāgūm pītam vā yathākālam upa(From jpeg dscn3165 fol 187)Lsthāpyāsīnaṃ sthitam vā prāṇān abādhamānaḥ | plotapaṭṭaś carmmāntarvvalkalalatānām anyatamena yantreṇa yantrayitvā nātigāḍhannātiśithilaṃ śarīrapradeśam āsādya vidhivacchastra⸤mādāya yathoktāṃ sirāṃ vyadhayet |
tatra vyadhyasirāṃ | naivātiśīte nātyuṣṇe na pravāte na ca durddine | sirāṇāṃ vyadhanaṃ kāryam aroge vā kadācana ||
tatra vyadhyasirāṃ puru⸤ṣaṃ pratyād ity amukhamarannimātrocchrite niveśyāsane sakthnor ākuñcitayor nniveśya kurpparasandhidvayaṃ hastāvantagūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭīm anyayoḥ sthāpayitvā yantra⸤śāṭakena parikṣipya grīvāyām anyena paścāt sthitena puruṣeṇa vāmahastena śāṭakāntadvayaṃ grāhayitvā sirotthāpanārtham asṛksrāvaṇārthañ ca yantram pramā⸤ṇena pīḍayet | karmmapuruṣaś ca mukhaṃ vāyunā pūrayet | uttamāṅgagatānām eṣa sirotthāpam ayantravidhiḥ | sthitasakthim īṣet kuñcitapādam uccaiḥ sthāpayi⸤tvā vyadhapradeśasyopari samyag yantram badhvā pādasirām vidhyet | upaviṣṭasya hastaṃ gūḍhāṃṣṭhaguṣṭhanibaddhamuṣṭiṃ samyagāsane sthāpayitvā hastasirāṃ vidhyet | gṛdhrasīviśvacyo(From jpeg )Lrākuñcitajānukurpparasya śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnamitapṛṣṭhasya udarorasau prasārito rasaḥ sphurjjitadehasya bāhūbhyām avalambamānasya ⸤ pārśvayoḥ | avanamitameḍhrasya meḍhraṃ | unnāmitavidaṣṭajihvāsyādhojihvāyām | ativyātānānanasya tāluni dantamūle ca | evaṃ yantropāyān anyām̐ś ca sirotthāpana⸤hetūn buddhyāvekṣya śarīravaśena vyādhivaśena ca vidadhyād iti |
māṃsaleṣv avakāseṣu vrīhimukhena yavamātraṃ nidadhyād vrīhimātram vā | ato nyathārddhayavamātram a⸤sthnām upari kuṭhārikayā ||
bhavaṃti cātra || vyabhre varṣāsu vidhyeta grīṣmakāleṣu śītale | hemantakāle madhyāhne śastrakālās trayaḥ smṛtāḥ ||
dviprakārapramathitadhārayā ⸤ yāsravedasṛk | muhūrttaṃ ruddhvā tiṣṭhec ca suviddhāntāṃ vinirddiśet ||
yathā kusumbhapuṣpebhyaḥ pūrvvaṃ sravati pītikā | tathā sirāsu viddhāsu duṣṭam agre pravarttate ||
kṣīṇasya ⸤ bahudoṣasya mūrcchayopadrutasya vā | bhūyo 'parāhṇe visrāvyāt tūttare 'hani vāyunaḥ ||
saśeṣadoṣarudhiram api kuryād vicakṣaṇaḥ | na cātinisṛtaṃ kuryāc cheṣaṃ saṃśamanair jjayet ||
(From jpeg ) Ltatra pādadāhapādaharṣacipyavātaśoṇitapādakaṇṭakavipādikāpādadārīprabhṛtiṣu rogeṣu kṣipramarmmopariṣṭād dvyaṅgule vrīhimukhena sirāṃ vyadhayet | ślīpadeṣu yathoktaṃ ⸤ kroṣṭukaśirṣavātavedanāsu sakthisaṃsritāṃ | gulphasandher upari caturaṅgule apacyāmindrabaster adhastād dvyaṅgule | jānusandher upari caturaṃgule gṛdhrasyāmūrusaṃ⸤dhisanniviṣṭāṃ | galagaṇḍe śroṇipratisamantāt pravāhikāṃyāṃśūlinyāṃ parivarttikopadaṃśaśūkavyāpatsu meḍhramadhye | etenetarasakthibāhūvyākhyātau || ⸤ viśeṣatas tu vāmabāhukurpparasandhāvabhyantarato bāhumadhye plīhni etām eva dakṣiṇabāhuyakṛddālye | etām eva ca kāsaśvāsayor apyādiśanti | gṛdhrasyāmi⸤va vipaṃcyām vāmapārśvakakṣastanāntarayor antarasthām vidradhau pārśvaśūle ca | etām eva ca kaphodare | dakṣiṇapārśve bāhuśoṣāpabāhukayor bbāhumadhye eke ⸤ vadanty aṃsamadhye trikasandhimadhyagatān tṛtīyake | skandhasandhigatānām anyatarapārśvasaṃsthitānāñ caturthake | hanusandhimadhyagatām apa(From jpeg )Lsmāre | śaṃkhasandhigatānām unmāde | jihvārogedī 3ṣv adhojihvāyāṃ | dantavyādhiṣu dantamūle | tāluni tālavye ca | karṇṇayor upari samantāt karṇṇaśūle tadroge ca | gandhāghrāṇe ⸤ nāsārogeṣu nāsāgre | timirākṣipākaprabhṛtiṣv akṣcāmayeṣūpanāsyāṃ lālāṭīm āpāṃgī vā | etām eva śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu ca rogeṣu |
tatra durvvi⸤ddhātividdhākuñcitā piccitā kuṭṭitā aprasrutānutīrṇṇā anteviddhāpariśuṣkākūṇitā vepitā anutthitaviddhā | avyadhyaviddhā śastrahatā tiryagviddhā | aviddhā ⸤ vidrutā dhenukā punaḥ punarvviddhā marmmasirāsnāyvasthisandhiṣu viddhā ceti | viṃśatiṃ duṣṭavyadhyā bhavanti ||
tatra sūkṣmaśastrapraṇidhānān nāsṛgvyaktaṃ sravati | tatra ru⸤jā śophau bhavataḥ | sā durvviddhā nāma | pramāṇātiriktaviddhāyāmantaḥ śoṇitam praviśatyatipravṛttirvvā bhavati sātividdhā nāma kuñcitāyām apyevaṃ | ku⸤ṇṭhaśastrapramathitāpṛthulabhāvam āpannā piccitā nāma anāsāditamantayoś ca bahuśaḥ | kuṭṭitākuṭṭitā nāma śītabhayāsmamūrcchābhir apravṛttaśoṇitā aprasrūtā nāma tī(From jpeg )Lkṣṇamahāmukhaśastraviddhā anudīrṇṇā nāma alparaktasrāvinyanteviddhā nāma| kṣīṇaśoṇitānilapūrṇṇāpariśuṣkā nāma | caturthabhāgamāsāditā kiñcitpravṛttaśoṇitākū⸤ṇitā nāma | dutthānabandhodvepiṇyāśoṇitasaṃmoho bhavati | sā vepitā nāma | anusthitāyām apyevamaśastrakṛtyā avyadhyā nāma | chitvāt ipravṛttaśo⸤ṇitā kriyāsaṃgrahakarī śastrahatā nāma | tiryakpraṇihitaśastrākiñciccheṣātiryagviddhā nāma | bahuśaḥ kṣatā hīnaśastrapraṇidhānenāviddhā nāma | anava⸤sthitaviddhā vidrutā nāma | vyadhapradeśasya bahuśovaghaṭṭanādasaṃārohamāṇavyadhā raktasrāvinyatyarthaṃ dhenukā nāma | punaḥ punaḥ praṇidhānā sirāmarmma⸤snāyvasthisaṃdhiṣu viddhā rujāśophau vaikalyam maraṇam vā bhavati ||
bhavanti cātra || sirāsuśikṣito nāsti calāhyetāḥ svabhāvataḥ | matsyavat parivartta⸤nte tasmād yatnena tāḍayet ||
ajānatā gṛhīte tu śastre kāyanipātite | bhavanti vyāpadastv etā bahavaś cāpy upadravāḥ ||
snehādibhiḥ kriyāyogair nna tathā lepanair a(From jpeg )Lpi | yāṃty āśu vyādhayaḥ śāntiṃ yathā samyak sirāvyadhāt ||
sirāvyadhaṃ cikitsārthaṃ śalyatantre vidhīyate | yathā samyak praṇihitā bastiḥ kā⸤yacikitsite ||
tatra snigdhasvinnavāntaviriktānuvāsitāsthāpitaviddhasirair mmanuṣyaiḥ pariharttavyāni || krodhāyāsamaithunadivāsvapnoccairbbhāṣyavyāyā⸤mayānāsanāni sthānacaṃkramaṇaśītavātātapaciruddhāsātmyājīrṇṇāny ābalalābhāt māsam eke manyante | vistaram eṣām upariṣṭād vakṣyāmaḥ ||
⸤ bhavati cātra || sirāviṣāṇatumbībhir jjalaukābhiḥ padais tathā | avagāḍhaṃ yathāpūrvvaṃ kriyate duṣṭaśoṇitaṃ ||
iti śārīre 'ṣṭamo 'dhyāyaḥ ⸤ ||
athāto dhamanīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyācsyāmaḥ ||
(From jpeg )
caturvviṃśatir ddhamanyo bhavanti | tās tu nābhiprabhavāḥ | tatra kecid āhur ācāryāḥ | sirā⸤dhamanīsrotasām avibhāgaḥ | sirāvikārā eva hi dhamanyaḥ srotānsi ceti | tat tu na samyagatrocyate | anyā eva hi dhamanyaḥ srotānsi sirāśceti | kasmād vyañjaLnānyatvāt mūlasanniyamāt karmmavaiśeṣyād āgamāc ca | kevalaṃ tu parasparapratānasannikarṣāt sadṛśakarmmatvāt saukṣmyāc ca vibhaktakarmmaṇām apy avibhāga eva karmmasu bha⸤vati |
tāsāṃ khalu nābhiprabhavānām ūrddhvagā daśa daśa cādhocgāminyaś catasras tiryaggāḥ |
ūrddhvagāḥ | khalu⸤ śabda sparśa rūpa rasa gandha praśvāsocchvāsa prekṣita kṣut jṛcmbhita hasita kathita ruditādīn viśeṣān abhivahantyaḥ śarīran dhārayanti | tās tu hṛdayam⸤ abhiprapannās tridhā tridhā jāyante | tās triṃśat tāsāṃ tu vātacpittaśleṣmaśoṇitarasān vahata dve dve vahatas tā daśa | śabdasparśarūparasagandhān aṣṭābhir gṛ⸤hīte | dvābhyāṃ bhāṣate dvābhyāṃ ghoṣaṃ karoti | dvābhyāṃ svapicti dvābhyāṃ prativudhyate | dve asravāhinyo dve stanyastriyā vahataḥ stanasaṃśritā | eva śukraṃ nara⸤sya stanayor abhivahatas tās tv etās triṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ | etābhir ūrddhvan nābher udarapārśvapṛṣṭhoraḥ skandhagrīvāśīrṣavāhavo dhāryante yāLpyante ||
bhavati cātra ||
pañcādhibhūtās tv atha pañcakṛtvaḥ
pañcendriyam pañcādha bhāvayanti |
pañcendriyaṃ pañcādha bhāvayitvā
paṃcatvam āyānti vināśakāle ||
a vyā dho gamātās tu⸤ vātamūtrapurīṣaśukrārttavān abhivahanti | tās tu pittāśayacm abhiprapannās tatrasthām annapānarasam abhipakvam auṣṇād vivecayantyo 'bhivahantyas tarpayanti ||⸤ ūrddhvagānān tiryaggānāñ ca rasasthānāñ cābhipūrayanti | c tatra mūtrapurīṣasvedām̐ś ca vivecayaṃty āmapakvāśayāntare tridhā tridhā prajāyante tāṃs triśat | tā⸤sān tu vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatas tā daśa |c dve annavāhinyau | antrāsrite toyavahe dve dve mūtravastim abhiprapanne | śukraprādurbbhāvāya ca dve |⸤ evaṃ raktam abhivahate | nārīṇām ārttavasaṃjñe dve | varcconiḥcsarataḥ sthūlāntraprativaddhe dve | aṣṭāv anyas tiryaggās tāḥ svedam arppayanti | tās tv etās triṃśat saṃ⸤vibhāgā vyākhyātāḥ | tābhir adho nābheḥ pakvāsayakaṭīmūtravastigudameḍhrasakthīni dhāryante |
bhavati cātra
adhogatāmās tu kurvvanti karmmāṇy etāni sarvvaśaḥ | L
tiryaggās tv eva vakṣyāmi karmma cāsāṃ yathātathaṃ ||
tiryaggānāṃ tu catasṛṇām ekaikā śatadhā sahasradhā ca bhidyante | tās tv asaṃkhyeyā tābhir idaṃ śarīraṃ gavākṣitaṃ vi⸤vaddham ātatañ ca tāsāñ ca mukhāni romakūpaprativaddhānic yaiḥ sveda prasravati rasaś cābhisantarppayati | antar vvahiś ca tābhir eva cābhyaṃgapariśekāva⸤gāhāvalepanavīryāṇy antaḥśarīram abhiprapadyante |c tvaci vipakvāni tābhir eva ca sparśaṃ śubham aśubham vā gṛhīte tāś catasro dhamanyaḥ sarvvāṅgaga⸤tāḥ savibhāgā vyākhyātāḥ ||
bhavataś cātra ślokau ||c
dhamanyaḥ sarvva evās tāḥ prativaddhā yathendriyaṃ |
jāgratāṃ svapatām vāpi vahatīndriyagocare ||⸤
yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu viśeṣu ca |
tathaivac tāsāṃ dvārāṇi raso yair upacīyate ||
ata ūrddhvaṃ srotasāṃ mūlaṃ viddhalakṣaṇaṃ vyākhyāsyāmaḥ⸤ | tāni tu prāṇānnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārttavavahāni yeṣv adhīkāraḥ | eṣāṃ viśeṣāvahavaḥ | teṣāṃ mūlaṃ hṛdayaṃ rasavahinyaś ca dhamaLnyas tatra viddhasya krośana vinamana bhramaṇāni saṃjñānāśo maraṇañ ca | annavahe dve tayor mmūlamāmāsayo nnavāhinyaś ca dhamanyaḥ | tatra viddha⸤sya prāṇavahaviddhavat maraṇaṃ | talliṅgaś ca raktavahe dve tacyor mūlaṃ yakṛtplīhānau tatra viddhasya śyāvāṅgatā jvaraḥ pāṇḍutā dāhaḥ śoṇitābhigamanañ ca⸤ | mānsavahe dve tayor mmūlaṃ snāyustvagraktavahāś ca nāḍyas tactra viddhasya śvayathur mmāṃsaśoṣaḥ śirāgranthayor mmaraṇañ ca | medovahe dve tayor mmūlaṃ kaṭīvṛ⸤kkau ca tatra viddhasya svedāgamanaṃ snigdhāṅgan tāluśoṣaś cac | mūtravahe dve tayor mmūlaṃ vastimeḍhrañ ca | tatra viddhasyānaddhavastitā mūtranirodhastavdhameḍhratā ca⸤ | purīṣavahe dve tayor mmūlam pakvāśayo gudaś ca tatra viddhasyānāho durggandhatā grathitāntratā ca | śukravahe dve tayor mmūlaṃ stanau vṛṣaṇau ca | tatra viddhasya klaivyaṃ cirād vā praLsekaḥ praseke cālpaśukradarśanaṃ sevanīcchedā prādurbbhāvo maraṇañ ca | srotoviddhan tu pratyākhyāyopakrameta | uddhṛtaśalyaṃ tu kṣatavidhānenopakramed iti |
ślokau ||⸤
ya evaṃ na prajānāti srotasām mūlaniścayaṃ |
mahadbhayamc avāpnoti na sa karmmasu siddhyati ||
yaḥ samyag etaṃ jānīyāt sa bhaved rājasammataḥ |
pūjārho bhi⸤ṣajāṃ hy eṣa iti dhanvantarer mmataṃ ||

iti dhamanīcvyākaraṇaṃ śārīrannavamodhyāyaḥ || ||

athāto garbbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīram vyā⸤khyāsyāmaḥ ||
(From digital_image dscn3170 fol 192)
tatra garbbhiṇīm prathamadivasāt prabhṛtyādi secnnityaṃ hṛṣṭaśucyalaṃkṛtavāsasā śāntimaṅgaladevatāvrāhmaṇaguruparā ca bhavitavyaṃ | malina⸤vikṛtahīnagātrāṇi ca na spṛśet | durggandhadurddaśanānic ca dūrata eva pariharet | vahin nniḥkṛṭāśūnyāgāracaity aśmaśānacaity avṛkṣasevāś ca krodhāyā⸤sakarāṃś ca bhāvān uccair bbhāṣyādikaṃ ca pariharet | udvejanīyāś ca kathāḥ śuṣkam paryuṣitaṃ kuthitaṃ klinnaṃ cānnanopayuñjīta yāni ca garbbham vyāpādayanti | na ca tailābhyaṅgotsāL danādīni niśeveta | na cāyāsayec charīraṃ pūrvvoktāni ca pariharet | śayanāsanañ ca samṛddhās taraṇaṃ nātyucchritam apāśrayopetam asaṃvādham vidadhyāt | hṛdyaṃ drava⸤madhuraprāyasnigdhan dīpanīyaṃ saṃskṛtabhojanañ ca bhojayet sācmānyam etad ā prasavakālāt |
viśeṣatas tu garbbhiṇī prathamadvitīyatṛtīyeṣu māseṣu madhura⸤śītadravaprāyamāhāramā āseveta | caturthe māse payo navacnītam āhāram āharet | pañcame kṣīrasarppiḥ saṃsṛṣṭaṃ | ṣaṣṭhe svadaṃṣṭrāsiddhasya sarppiṣā pakṣa⸤mātraṃ yuktyā yavāgūm pāyayet | saptame pṛthak parṇyādisiddhacm evam āpyāyyate garbbhaḥ | aṣṭame khalv enāṃ vadarodakena valātivalāpayodadhimas tu tailamadhu⸤ghṛtaśatapuṣpāmiśreṇāsthāpayet purāṇapurīṣaśuddhyarthacm anulomārthañ ca vāyos tataḥ payo madhurasiddhena tailenānuvāsayet | anulome hi vāyau su⸤kham prasūyate | nirupadravāś ca bhavanti | ata ūrddhvaṃ snigdhābhir yavāgūbhir jjāṅgalarasaiś copahared ā prasavakālāt | evam upakrāntāsnigdhāvalavatīsukham anupadravāL prasūyate |
navame māsi sūtikāgāram enāṃ praveśayet | praśaste tithyādau | tatreṣṭāgāraṃ vrāhmaṇakṣattriyavaiśyaśūdrāṇāṃ svetaraktakṛṣṇeṣu bhūmipradeśeṣu | vilvanya⸤grodhatindukanirmmitaṃ sarvvāgāran tat mayañ ca paryavanaddhaṃ sacmupaliptabhittiparicchadaṃ prāgdvāram udagdvāram vāṣṭahastāyata caturhastavistṛtaṃ rakṣāmaṃgala⸤sampannam vidheyaṃ |
tatropasthitaprasavāyāḥ kaṭīpṛṣṭhaṃ praticsamantād vedanā bhavati | mūtramabhīkṣṇam prasicyate | yonimukhāc ca śleṣmā
prajāyiṣyamāṇāṃ tu⸤svabhyaktām uṣṇodakapariṣiktagātrīṅ kṛtamaṅgalāmathenāṃ sac ghṛtāṃ yavāgūṃ kaṇṭhāt pītavatī mṛduni kṛtopadhānavistīrṇṇe śayane sthitāmābhugnasakthinī⸤m uttānām aśaṅkanīyās tisraś catasraḥ pariṇatavayasaḥ |c vrajananakuśalāḥ kalpitanakhyaḥ paricareyuriti ||
athāsyā viśikhāntaram anulomāyā⸤m anusukham abhyaṃjyāt | vrūyāc cainām etāḥ subhage pravāhayaś ceti | mā cāprāptāvīḥ pravāhiṣṭhāḥ | anāgatāsvāviṣu pravāhamāṇāḥ | vadhiraṃ mūkaṃ srastahanuṃ mūrddhāLbhighātinaṃ kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃ kuvjaṃ vikaṭam vā janayati |tasmād anāgatāvī na pravāheta | sraste tu kukṣau vimukte garbbhanāḍī pravandhe samūle śroṇīvaṃkṣaṇavastiśiraḥ supravāheta śanaiḥ śanais tato garbbhayonimukhaṃ prapacnnagāḍhataram āviśalyabhāvāt |
tatra pratilom anupānaṃ pāyayet śosayet |
jātasyolvaṃ viśodhyā⸤syaṃ saindhavasarppiṣāṣṭāṃgulāvaśeṣāṃ nāḍīm vaddhayitvāc kuṣṭhatailenābhyajya sūtreṇāvaddhya kumārasya grīvāyām vadhnīyāt |
atha kumāraṃ śītābhir adbhir āśvā⸤sya jātakarmmaṇi madhusarppiranantāmiśraṃ vrahmīrasena suvarṇṇacmaṅgulyā nāsikayā lehayet | sūtikāñ ca ghṛtatailayor anyatarasya mātrāṃ pipalyādi kaṣāya⸤m anupānam pāyayet | valavatīm avalāṃ yavāgūn trirātram pacñcarātram vā || ata ūrddhvaṃ snigdhenānnasaṃsarggeṇopacaret snehanity ā ca syāt |
prāyaścainām prabhūte⸤noṣṇodakena pariṣiñcet krodhāyāsamaithunādīm̐ś ca pariharet ||
bhavati cātra ||
mithyācārāt sūtikāyā yovyādhirupajāyate |
sa kṛcchrasādhyo 'sādhyo vā bhaveddhātvaLpakarṣarṇāt ||
tasmāt tāṃ deśakālau tu vyādhisātmyena karmmaṇā |
parīkṣyopacaren nityam evaṃ nātyayam āpnuyāt ||
athāmarāmapatantīm pātayet kaṇṭham asyāḥ⸤keśaveṣṭitayāṅgulyā pramṛśet kaṭukā lāvukṛtavedhacnasarṣapasarppanirmmocakair vvā kuṭatailair yonim udrūpayet | lāṅgalakīmūla⸤kalkena vāsyāḥ pāṇipādatalam ālimpet | kuṣṭhalācṅgalakīmūlakalkam vā madyamūtrayor anyatareṇa pāyayet | śālimūlakalkam vā pi⸤ ppalyādikalkam vā madyena | siddhārthakakuṣṭhailālācṅgalakīmahāvṛkṣakṣīrasurāmaṇḍairāsthāpayet | etaiṣveva ca siddhena siddhārthakataile⸤nottaracūrṇṇavastiś cāsyai dadyāt | hastena cāpaharet |
prajāctāyās tu vastiśirodarayoniśūlaṃ raktaṃ saṃruddhya vāyuḥ karoti sa makkalaḥ | tatra yava⸤kṣāracūrṇṇaṃ sarppiṣā sukhodakena pāyayet || lavaṇacūrṇṇam vā surāmaṇḍena | purāṇaguḍam vā trikaṭuka trijātakakustumvurumiśram vā khādayet |L pṛthakparṇṇyādikvāthaṃ bhadradārumaricavacāsaṃsṛṣṭam pāyayet |
atha vālaṃ kṣaumaparihitaṃ kṣaumakārppāsā⸤s tṛtāyāṃ śāyayīta | nimva pīlu paruṣaka śākhācbhiś cainaṃ parivījayet | mūrddhni cāsya tailapicum avatārayet | dhūpayec cainaṃ rakṣoghnai⸤r ddhūpaiḥ | rakṣoghnāni cāsya pāṇipādaśirogrīvāsvavacsujet | tilātasīsarṣapakaṇāś cātra prakiret | adhiṣṭhāne cāgnim prajvālayet | vraṇi⸤topāsanīyañ cāvekṣyeta
tato daśamyāṃ mātāpitarauc kṛtamaṅgalakautukau svastivācakapūrvvakaṃ nāma kuryāt āṃ | yathābhipretaṃ nakṣatran nāma⸤ vā |
tato yathāvarṇṇaṃ dhātrīm upasthāpayet | kṛṣāmasthūclām vayaḥsthāmam avyādhitām prasannakṣīrāmavalamvorddhastanīm avyaṅgām avyasanaṃ nījīvavatsāṃ⸤vatsalāṃ dogdhīm akṣudrāṃkule jātamato bhūyiṣṭaiś ca guṇair anvitām ārogyavalavṛddhaye kumārasya | tatrātikṛṣātisthūlāninditā vyādhitāś ca vyākhyātās tāLviṣamadhātutvād rogān āpādayanti vālasya viśeṣataḥ | ūrdhvastanī karālaṃ kumāraṃ kuryāl lamvastanī nāsikāmukhaṃ cchādayitvā maraṇam āpāda⸤yanti | atha praśastāṃ śirasnātā mahadvāsasām udacṅmukhīm upaveśya dakṣiṇaṃ stanaṃ kumāraṃ pūrvvam pāyayet || anena mantreṇābhimantrya ||
ca⸤tvāraḥ sāgarāḥ puṇyāḥ stanānāṃ kṣīravāhināṃ |c
santu te śubhage nityaṃ vālasyānuvalapradāḥ |
piven vālomṛtarasaṃ payas tava śubhā⸤nane |
dīrgham āyur avāpnotu devāḥ prāśyāmṛtaṃ yacthā ||
athāsyāḥ kṣīrasañjananārthaṃ yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsakṣīrasurāsauvī⸤rapiṇyāka rasonamatsyakaśerukāśṛṅgāṭakavicdārīkandaśatāvarīviśamṛṇālanālikālāvukālaśākaprabhṛtīni vidadhyāt |⸤ atha tasyāḥ stanyam apsu parīkṣeta taccecchītalam amalaṃ tanuṃ śaṃkhāvabhāsaṃ apsu caikībhāvaṃ gacchatya(From jpeg )Lphenilam̐ matraṇḍulaṃ na plavate sīdati vā tacchuddham iti vindyāt | tena kumārasyārogyaṃ bhavati ||
bhavati cātra ||
dhātryās tu gurubhir bhojyair vviṣalais tathā |
⸤doṣā dehe prakupyanti tata stanyam praduṣyati ||
duṣṭaṃcprāguktan tena śarīrāvyādhayaḥ prādurbbhavanti | teṣu ca yathābhihitaṃ mṛdvacchedanīyam au⸤ṣadham mātrayā kṣīrasya kṣīrasarppiḥ saṃyuktaṃ vidadhyāct | dhātryāś ca kevalaṃ | kṣīrānnād asya kalkī kṛtaṃ | dhātryāś ca pūrvvavat | annād asya kaṣā⸤yādīnām ātmanyeva na dhātryāḥ ||
bhavati cātra || vālācnāṃ gudapākeṣu pittaghnīṃ kārayet kriyāṃ |
rasāñjanam viśeṣeṇa pānālepanayo⸤rhitaṃ ||
kṣīrāhārasya siddhārthakavacāpayasyāśācrivāvrahmīkuṣṭhasaindhavasiddhaṃ sarppiḥ pātuṃ prayacchet | kṣīrānnād asya madhukavacā⸤triphalāsiddhaṃ | annād asya dvipañcamūlīkṣīratagarabhadradāruviḍaṅga- drākṣādisiddhaṃ tenaL kumārasyārogyavalamedhāyūṃṣi bhavanti |
vālaṃ punar ggātreṣu na gṛṅṇīyāt | na cainaṃ tarjjayet sahasā vā na pravodhayed vitrāsabhayāt | ⸤sahasā nāhared utkṣiped vātābhighātabhayān nopavecśayet kauvjabhayān nityaṃ cainam anuvartteta priyahitair eva m abhihitamanādyamapyabhivarddhate ni⸤tyamudagrasatvasampannastv arogo bhavati ||
bhavati cātrac ||
nāśucau visṛjed vālaṃ nākāse viṣameṇa ca |
noṣṇamārutavarṣeṣu rajodhūmodakeṣu⸤ vā ||
kṣīrasātmyatayākṣīramājaṃ gavyam athāpi vā |c
dadyād astanyam aprāptau vālebhyo vīkṣya mātrayā ||
ṣaṇmāsāc cainam annam prāśayel laghuhi⸤taṃ
nityam avarodhaś ca | syāt kṛtarakṣaḥ | upasarggabhayāc grahopasarggebhyo rakṣyā vālā bhavanti ||
atha kumāra udvijate trasyati roditi naṣṭa⸤saṃjño bhavati || nakhadaśanair ddhātrīm ātmānañ ca paritudati dantān khādati kūjati jṛmbhate bhrūvāvutkṣipaty ūrddhvan nirīkṣate phenam udvamati sandaṣṭauLṣṭhaḥ krūrabhinnārttasvaro niśi jāgartti durvvalomnāṅgo yathāpūrvvaṃ dhātryāḥ stanyan nābhilaṣatīti sāmānyaṃ grahopasṛṣṭalakṣaṇ uktaṃ | vistareṇotta⸤ re vakṣyāmaḥ ||
śaktimantaṃ cainaṃ jñātvā yathā svam vidyāṃ grāchayet |
athāsmai pañcaviṃśativarṣāya ṣoḍaśavarṣām patnīm āvahen mitradharmmārthakāma⸤prajāḥ prāpsyāmīti ||
bhavati cātra ||
ūnaṣoḍaśavarṣācyām aprāptaḥ pañcaviṃśatiḥ |
yady ādhatte pumān garbbhaḥ kukṣisthaḥ sa vipadyate |
jāto⸤vā ni ciraṃ jīved vā durvvalendriyaḥ |
tatra pūrvoktaicḥ kāraṇaiḥ prapatiṣyati garbbha | garbbhāsayaśroṇīvaṃkṣaṇavastiśūlāni bhavanti | raktadarśa⸤nañ ca | tāsām pariṣekāvagāhālepanair upacaret kṣīrapānaiś ca | alpālpasyandate kṣīramutpalādi siddham vā pāyayet | saṃsramāne savātapārśvaśūlā⸤nāha mūtrasaṅgāḥ sthānāt sthānaṃ cotkrāmati garbbhaḥ | tatra snigdhaṃ śītāḥ kriyāḥ | vedanāyāṃ mahāsahamadhukasvadaṃṣṭrakaṇṭakārikāsiddha payaḥ | kṣaudraśarka⸤rāmiśram pāyayet | mūtrasaṅge darbbhādisiddhaṃ | ānāhe hiṃcgusauvarccalaraso na siddhaṃ sravati rakte koṣṭhāt kaṇṭakārikāmṛtpiṇḍa⸤gairikasarjjarasāñjanacūrṇṇa yathālābhaṃcnyagrodhāditvakpravālakalkan vā pāyayet | utpalādikaseLdi siddham vā | vṛhatīdvayotpalaśārivāpayasyāmadhukasiddham vā | etenopavarttate rujasu garbbhaś cāpy āyyate ||
māsānumāsikam ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ
⸤madhukaṃ śālivījañ ca payasyā suradāru ca |
aśmantakacḥ kṛṣṇatilās tāmravallī śatāvarī ||
vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpalaśārivā |
anantā⸤ śārivā rāsnā padmam madhukam eva ca ||
vṛhatīdvayakāśmacryakṣīrīśuṃgātvaco ghṛtaṃ |
pṛthakparṇṇī valā śigra śvadaṃṣṭrā madhuyaṣṭikā ||
śṛṅgāṭakamvi⸤saṃ drākṣā kaseru madhukaṃ sitā |
vatsaite saptayogāḥ syucr arddhaślokasamāpanāḥ ||
yathākramaṃ prayoktavyā garbbhasrāve payoyutāḥ |
kapitthavilva⸤vṛhatīpaṭolekṣunidigdhikā ||
mūlāni kṣīrasicddhāni pāyayed bhiṣag aṣṭame |
navame madhukānantā payasyāśārivām pivet ||
payas tu ⸤ śritaśītam praśasyate ||
sakṣīrā vā hitā śuṇṭhī madhukaṃ devadāru ca |
evam apyāyyate garbbhas tīvrā ruk copaśāmyati ||
vyavasthigaLvyenodumvaraśalāṭusiddhena payasā bhojayet | atīte lavaṇaṃ varjyābhir uddālukādīnāṃ pācanīyopasaṃbhṛtābhir upakrāmed yāvanto māsā garbhasya tāvanty ahāni va⸤styudaraśūle purāṇaguḍan dīpanīyasaṃyuktam pāyayed ariṣṭam vā | vātātapaśramasevinyā vātopahīhītatvāt srotasāṃ līyate garbhaḥ sotikālam ava⸤tiṣṭhamāno vyāpadyate | tāṃ mṛdunā snehādinā krameṇopacaret | utkrosarasaṃ yavāgūñ cālpasnehām prayacchet | kālātītasthāyini garbhaviśeṣato dhā⸤nyam udūkhalamusalenābhihanyāt | viṣamam vā yānāsanam upasevet | vātābhipanna eva śuṣyati garbhaḥ samātuḥ kukṣin na pūrayati | mandaṃ spandate ca taṃ vṛṃ⸤haṇīyaḥ payobhir mmāṃsarasaiś copacaret | śukraśoṇitaṃ vāyunoparuddham anavaktrāntajīvam ādhmāpayaty udaran tat kadācid yadṛcchayopaśāntan naigameṣā ⸤pahṛtam iti vadanti | tam eva kadācit pravilīyamānam āpūryamāṇam vā nāgodaram ity āhus tatrāpi līnavat pratikāraḥ | nivṛttaprasavāyāḥ punaḥ ṣaḍbhyo varṣebhyaL ūrddhvam prasavatyāḥ kumāro 'lpāyur bhavati |
atha garbbhiṇī vyādhyutpannā vātyaye ccharddayen madhurāmlenānnopahitena | anulomayec ca saṃśamanīyam mṛdu vida⸤dhyāt | annapānayor iti | aśnīyāc ca mṛduvīryaṅ garbbhāvicruddhām̐ś ca kriyāyogān vidadhīta iti ||
suvarṇṇaṃ rṇṇacūsukṛdaṃ kuṣṭham madhuvacā ghṛtaṃ |
matsyākṣakaḥ⸤śaṃkhapuṣpī sarppiḥ kāñcanam eva ca ||
arkkapuṣpī madhughṛctaṃ cūrṇṇitaṃ kanakan tathā |
suvarṇṇacūrṇṇavaiḍūryaṃ svetā dūrvvā ghṛtam madhuḥ ||
catvāro 'bhihitāḥ⸤ prāsyā arddhaślokasamāpanāḥ |
kumārāṇām vapur mmedhāc valārogyakarāḥ śubhā iti ||

iti garbbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīre daśamo '⸤dhyāyaḥ || o ||

bhūtacintā śukraśuddhiṃ garbbhasaṅkramaṇan tathā |
garbbhavyākaraṇañ caiva kāyavyākaraṇañ ca yat ||
marmmasirāvibhaktiś ca sirātāḍanam evaL ca |
dhamanīvyākaraṇa caiva garbbhiṇyāpūryate daśa ||
|| iti śārīrasthānaṃ samāptaṃ || ❈ ||