MS Kathmandu NAK 5-333

Published in by in .

[description of manuscript]

More ▾
Title Suśrutasaṃhitā
Commentary [title of commentary]
Author Suśruta
Physical description
Language/Script [Sanskrit in Nepalese script.]
  • ba and va not distinguished.
  • śa and sa not always distinguished.
  • Ignore differences between, for example, -aṃ tri- and -an tri- etc. See
Format pothi
Material paper
History
Date of production Nepala Saṃvat 663 (1465 CE).
Place of origin [place of production]
Provenance [record of ownership]
Acquisition [how it was acquired]

(From folio 124v1) L
𑑊 athāto vātavyādhinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
dhanvantarin dharmmabhṛtām variṣṭham amṛtodbhavaṃ |
caraṇāv upasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||
vāyoḥ prakṛti⸤bhūtasya vyāpannasya ca bhūpate |
sthānaṃ rogavibhāgañ cac vadasva vadatām varaḥ ||
tasya tad vacanaṃ śrutvā jagāda bhagavān ṛṣiḥ
svayaṃbhūr eṣa bhagavā⸤n vāyur ity abhiśabditaḥ ||
svātantryān nityabhavāc ca sacrvvagatvāt tathaiva ca |
sarvveṣām eva sarvvātmā sarvvalokanamaskṛtaḥ ||
sthityutpattivināśe⸤ṣu bhūtānām eṣa kāraṇaṃ |
avyakto vyaktakarmmā ca śīcto rūkṣo laghuś caraḥ ||
tiryaggo dviguṇaś caiva rajo vahula eva ca |
acintyavīryo ⸤doṣāṇāṃ netā rogasamūharāṭ ||
āśucārī muhūcścārī pakvādhānagudālayaḥ |
dehe vicaratas tasya lakṣaṇāni nivodha me ||
indriyā⸤rthopasampattir ddoṣadhātvagni sāmyatāṃ |
kriyāṇām ānulomyañ ca kuryād vāyur adūṣitaḥ ||
yathāgni pañcadhā bhinno nāmasthānātmakarmmabhiḥ |
bhinno 'niL⸤las tathā hy eko nāmasthānakriyāmayaiḥ ||
prāṇodānaḥ samānaś ca vyānopānas tathaiva ca |
sthānasthā mārutāḥ pañca yāpayanti śarīriṇaṃ ||
yo 'nilo ⸤vaktrasaṃcārī sa prāṇo nāma dehadhṛk |
so nnam praveśacyaty antaḥ prāṇām̐ś cāpy avalamvate ||
prāyaśaḥ kurute cāpi hikkāśvāsādikān gadān |
udāno nāma yo py ūrdhvam upaiti pavanottamaḥ ||
tena bhācṣitagītādir vviśeṣo 'bhipravarttate |
ūrdhvajatrugatān rogān karoti ca viśeṣataḥ ||
āmapakvāsayacaraḥ samāno 'gnisahāyavān |c
annam pacati tajjām̐ś ca bhāvān pravivinakti saḥ ||
gulmāgni saṅgātīsārān prāyaśaś ca karoti hi ||
kṛtsnadehadehacaro vyāno rasasamvāchanodyataḥ |
svedāsṛksrāvaṇaś cāpi sarvvathā ceṣṭayaty api ||
kruddhaś ca kurute rogān prā⸤yaśaḥ sarvadehagān ||
pakvādhānālayo 'pānaḥ kāle karṣati cāpy adhaḥ |
vātamūtrapurīṣāṇi śukragarbhārttavāni ca ||
kruddhaś ca kurute rogān ghorān vaL⸤sti gudāśrayān ||
śukradoṣāḥ pramehāś ca vyānāpānapradoṣajāḥ |
yugapat kupitāś cāpi dehaṃ bhindyur asaṃśayaṃ ||
0 ||
ataḥ sarvvān pravakṣyāmi nānā sthā⸤nāntarāśritān |
vahuśaḥ kupito vāyur vvikārān kurute hi yān ||
vāyur āmāsaye kruddhaḥ kuryāc chardyādikān gadān |
mohaṃ mūrcchām pipāsāṃ ca hṛdgraham pārśvavedanāṃ ||
pakvāsayastho ntrakūjaṃ śūclādhmānau karoti ca |
kṛcchramūtrapurīṣatvam ānāhan trikavedanāṃ ||
srotrādiṣv indriyavadhaṃ kuryāt kruddhaḥ samīraṇaḥ |
vaivarṇṇyaṃ sphuraṇaṃ rūkṣaṃ sucptiṃ cumucumāyanaṃ ||
tvakstho nistodanaṃ granthīn
sarujān māṃsasaṃśritaḥ | ...
tathā medāśri⸤taḥ kuryād granthīn mandarujo vraṇān
kuryād sirāgactaḥ śūlaṃ sirākuñcanapūraṇaṃ |
snāyuprāptaḥ snāyujālaṃ stambhayaty ākṣipaty api ||
hanti sandhigataḥ saṃdhīn śūlaśophau karoti ca |
asthibhedaḥ praśoṣaś ca kuryāc chūlañ ca tatkṛtaḥ ||
L⸤tathā majjagate ruk ca na kadācit praśāmyati |
apravṛttim pravṛttim vā vikṛtāṃ śukragonilaḥ ||
hastapādaśirodhātūn tathā sañcarati kramāt |
vyāpnuyād vā⸤khilaṃ deham vāyuḥ sarvvagato nṛṇāṃ ||
stambhanākṣepaṇa svācpa śopha śūlām̐ś ca sarvvaśaḥ |
sthāneṣūkteṣu sanmiśraḥ sanmiśrāḥ kurute rujāḥ ||
kuryād avayava⸤sthaś ca mātariśvā gadān vahūn |
prāṇe pittāvṛte ccharddicr ddāhaś caivopajāyate ||
daurvvalyaṃ sadanaṃ tandrā vairasyañ ca kaphāvṛte |
udāne pittayukte tu moha⸤mūrcchābhramaklamāḥ ||
asvedaharṣo mandāgniḥ śītatā kacphāvṛte |
sveda dāhoṣṇya mūrcchāḥ syuḥ samāne pittasaṃyute ||
kaphena saṃge viṇmūtre gātre harṣaś ca jāyate |
apāne pittayukte tu dāhoṣṇo raktamūctratā ||
adhaḥkāyagurutvañ ca śītatā ca kaphāvṛte |
vyāne pittāvṛte dāho gātravikṣepaṇaḥ kla⸤maḥ ||
stambhanoddaṇḍakaś cāpi śothaśūlaṃ kaphāvṛte ||
prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇāṃ ||
doṣādhva madyapramadā vyāyāmaiś ca prapīḍitān ||
L⸤ṛtudeśa viparyāsād asātmyānāñ ca bhojanāt |
sthūlasyāvyāyāmavato vātaraktam prakupyati ||
hastyaśvoṣṭrair gacchato 'nyaiś ca vāyuḥ kopaṃ yāyāt kāraṇaiḥ sevitaiś ca |
tīkṣṇoṣṇāmla kṣāra śākādi bhojyaiḥ santāpācdyair bhūya āsevitaiś ca ||
śīghraṃ raktam vidravaty āśu tac ca vāyor mmārggaṃ saṃruṇadhdhy āśu yātaḥ |
kruddho '⸤tyartham mārggarodhād vipannas ...
tat saṃpṛktam vāyunā dūṣitena ||c tatprāvalyād ucyate vātaraktaṃ
tadvat pittaṃ dūṣitenāsṛjāktaṃ | ...
asparśecchātodabhedapraśoṣo svā⸤popeto vātaraktena pādau ||
pittāsṛgbhyāṃ bhavatas tūgracdāhāv atyarthoṣṇau raktaśophau mṛdū ca |
kaṇḍūmantau svetaśītau saśothau pīnastabdhau śle⸤ṣmaduṣṭe tu rakte ||
sarvvaduṣṭe śoṇite cāpi doṣāḥ svaṃc svaṃ liṃgam pādayor ddarśayanti ||
pādayor mmūlam āsthāya kadācid dhastayor api |
ākho⸤r vviṣam iva kruddhas tad deham anusarppati ||
ājānusphuṭitaṃ yac ca prabhinnam praśrutañ ca yat |
vātaraktam asādhyan tad yāpyaṃ samvatsarotthitaṃ ||
...
yadā tu dhamanīḥ sarvvāḥ(From digital_image )L⸤ kupito bhyeti mārutaḥ |
tadākṣipaty āśu muhur mmuhur ddehaṃ muhuścaraḥ ||
muhur mmuhus tv ākṣipaṇād ākṣepaka iti smṛtaḥ |
yato yaṃ tāmyate 'tyartham ato jñeyo 'patānakaḥ ||
kaphānvito bhṛśam vāyus tāsv eva yadi tiṣṭhati |
sa daṇḍavact stambhayati sa tu daṇḍāpatānakaḥ ||
...
dhanustulyan named yas tu sa dhanuḥstambhasaṃjñitaḥ |
aṃgulīgu⸤lpha jaṭhara hṛdvakṣogala saṃśritaḥ ||
snāyupratānam aniloc yadākṣipati vegavān |
viṣṭavdhākṣastavdhahanur vbhagnapārśvaḥ kaphān vaman ||
abhyantaran dhanur i⸤va yadā nāmyati mānavaḥ |
tadā so 'bhyantarāyāmaṃ kucrute māruto valī ||
vāhyasnāyupratānastho vāhyāyāmaṅ karoti ca |
tam asādhyaṃ vudhāḥ prāhu⸤r vvakṣaḥkaṭyūrubhañjanaṃ ||
kaphapittānvito vāyur vvāyur eva ca kevalaṃḥ|
kuryād ākṣepakaṃ tv anyaṃ caturtham abhighātajaṃ ||
garbbhapātanimittaś ca L⸤śoṇitātisravāc ca yaḥ |
abhighātanimittaś ca na sidhyaty apatānakaḥ ||
adhogamāś cordhvagāś ca tiryaggāś cānilo valī |
yadātyartham prakupito dhamanīḥ pratipa⸤dyate ||
tadānyatarapakṣasya sandhivandhān vimokṣayan |
hacnti pakṣan tam āhuś ca pakṣāghātam bhiṣagvarāḥ ||
tasya kṛtsnaṃ śarīrārddham akarmmaṇyam acetanaṃ |
tataḥ pataty asūn vāpi tyajaty anilapīḍitaḥ ||
dāhaḥc santāpamūrcchā syur vvāyau pittasamanvite |
śaityaśophagurutvañ ca tasminn eva kaphānvite ||
śuddha⸤vātāhatam pakṣaṃ kṛcchraṃ sādhyatamam viduḥ |
sādhyam anyena saṃcsṛṣṭam asādhyaṃ kṣayahetukaṃ ||
uccair vvyāharato 'tyarthaṃ khādataḥ kaṭhināni vā |
hasato jṛmbhato bhārā⸤c chayanād viṣamād api ||
...
arddayitvānilo vaktram ardditañ janayaty ataḥ ||
vakrībhavati vaktrārddhaṅ grīvā cāpy upavarttate ||
śiraś calati vākbhaṃgoL⸤netrādīnāṃ ca vaikṛtaṃ |
grīvācivukadantānāṃ tasmin pārśve ca vedanā ||
tam ardditam iti prāhur vvyādhiṃ vyādhivicakṣaṇāḥ ||
kṣīṇasyānimiṣākṣasya praśaktāvyaktabhāṣiṇaḥ ||
na sidhyaty ardditam vāḍhaṃ trivarṣam vepanasya ca ||
pārṣṇipratyaṅguclīnāṃ yā kaṇḍarā sānilārdditā |
sakthnaḥ kṣepan na gṛhṇāti gṛdhrasīti ca sā smṛtā ||
talam pratyaṃ⸤gulīnān tu kaṇḍarā vāhupṛṣṭhataḥ |
vāhvoḥ karmmakṣayakarīc viśvañcītīha cocyate ||
vātaḥ śoṇitajaḥ śopho jānumadhye mahārujaḥ |
jñeyaḥ kroṣṭukaśī⸤rṣeti sthūlaḥ kroṣṭukaśīrṣavat ||
vāyuḥ kaṭyāśritaḥ sakthnaḥc kaṇḍarām ākṣiped yadā |
khañjas tadā bhavej jantuḥ paṃguḥ sakthnor dvayor vyadhāt ||
prakāmam vepate jantuḥ⸤ khañjann iva ca gacchati |
kalāyakhañjan tam vidyān muktasandhipracvandhanaṃ ||
nyaste tu viṣame pāde rujaṃ kuryāt samīraṇaḥ |
vātakaṇṭaka ity eṣa jāyate khalukāśra⸤yaḥ ||
pādayoḥ kurute dāham pittāsṛksahito 'nilaḥ ||
viśeṣataś caṅkramataḥ pādadāhan tam ādiśet ||
hṛṣyate caraṇau yasya bhaveyātāñ ca suptakau |
pādaharṣaḥ L⸤sa vijñeyaḥ kaphavātaprakopajaḥ ||
aṃsadeśasthito vāyuḥ śoṣayaty aṃgavandhanaṃ |
sirāś cākuñcya tatrastho janayaty avavāhukaṃ ||
yadā śabdavaham vāyuḥ śrotra āvṛ⸤tya tiṣṭhati |
śuddhaḥ śleṣmānvito vāpi vādhiryan tena jāyatec ||
āvṛtya vāyuḥ sakapho dhamanīḥ śabdavāhinīḥ |
narāṅ karoty akriyakām mūka mirmmira gadga⸤dāṃ ||
śiro grīva hanuḥ śaṃkhau yasya bhindann ivānilaḥ |c
karṇṇayoḥ kurute śūlaṃ karṇṇaśūlaḥ sa ucyate ||
adho yā vedanā yāti varccomūtrāsayotthitā⸤ ||
bhindatīva gudopasthau sā tūnīnāma nāmataḥ ||
gudopasthoctthitā saiva pratilomam pradhāvitā |
vegaiḥ pakvāsayaṃ yāvat pratitūnīti sā smṛtā ||
sāṭopa⸤m atyugrarujam ādhmānam udaram bhṛśaṃ |
ādhmānan tam vijānīcyād ghoram vātanirodhajaṃ ||
vimuktapārśvahṛdayan tad evāmāsayotthitaṃ |
pratyādhmānam vijā⸤nīyāt kaphavyākulitānilaṃ ||
aṣṭhīlāvad ghanaṃ granthim ūddhvam āyatam unnataṃ |
vātāṣṭhīlām vijānīyād vahirmmārggāvarodhinīṃ ||
etām eva rujāyuktaṃ vāta(From digital_image )L⸤ viṇ mūtrarodhinīṃ |
pratyaṣṭhīlām iti vadej jaṭhare tiryagutthitām
iti || || vātavyādhinidānaṃ prathamaḥ || 1 ||
athāto 'rśasān nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
ṣaḍarśāṃsi bha cvanti || vātapittokaphaśoṇitasannipātaiḥ sahajāni ceti ||
tatrānātmavatāṃ yathoktaiḥ pra ⸤kopanaiḥ prakupitāḥ doṣāś caikaikaśaḥ | dvandvaśaḥ sama cstāḥ śoṇitasahitā vā yathoktaṃ prasṛtāḥ | viśeṣato mandāgneḥ pradhānadhamanīr anuprapadyā ⸤dho gatvā gudam āgamya pradūṣya gudavalīrmmāṃsam prarohaṃ kandācñ janayanti tāny arśāṃsīty ācakṣate ||
tatra sthūlāntraprativaddham ardhapañcamāṅagulaṅ gudam āhus ta⸤smin valayas tisroddhyardhāṅagulāntarasambhūtāḥ | pravāhiṇī cvisṛjanī saṃvaraṇī ceti |
romāntebhyo yavāddhyarthe gudauṣṭhaḥ |
prathamā tu gudauṣṭhādaṅagulamātre
teṣāṃ ⸤tu bhaviṣyatāṃ pūrvvarūpāṇi | annena śraddhā kṛcchrāt paktir amlīkān na viṣṭambhaḥ sakthisadanamāṭopaḥ kārśya (From folio )L(From folio )⸤m udgārabāhulyam akṣṇoḥ śvayathur gudaparikarttanaṃ kāsaśvāsaḥ pāṇḍurogagrahaṇīdoṣaḥ kadācit tadā balahānirindriyayair vvatvāñ ceti|
jāteṣv etāny e⸤va liṃgāni pravyaktatarāṇi bhavanti ||
tatra mārutāt pariśu cṣkāruṇavarṇṇāni viṣamamadhyamāni kadambapuṣpatuṇḍikerīkānāḍīmukhasūcīmukhākṛtīni tair u⸤padrutaḥ saśūlaṃ saṃhatam upaveśyate | kaṭīpṛṣṭhagudameḍhreṣu c cāsya vedanā gulmāṣṭhīlāplīhodarāṇi cāsya tannimittāny eva kṛṣṇanakhanayanavadanamūtrapūrī⸤ ṣavarṇṇaiś ca puruṣo bhavati ||
pittān tu nīlāgrāṇi tanūni visacrppāni pītāvabhāsāni yakṛtprakāśāni śukajihvāsaṃsthānāni yavamadhyāni jalaukāvaktrasadṛ⸤śāni praklinnāni bhavanti | tair upadṛtaḥ sadāhaṃ sarudhiram avicpakvam atisāryate | dāhajvarapipāsāś cāsyopadravā bhavanti | tannimittāny eva pītanakhananaya⸤navadanamūtrapurīṣaś ca puruṣo bhavati |
śleṣmajāni mahāmūlāni sthirāṇi vṛttāni snigdhāni (From folio )L⸤pāṇḍūni śuklāvabhāsāni karīrapanasāsthigostanākānāṇi na bhidyante na sravanti ca kaṇḍūbahulāni ca bhavanti | tair upadṛtaḥ saśleṣmakam analpam āmaṃvasā medaḥ | pra⸤kāśam atisāryate | sophaśītajvarārocakāvipākaśiro c gauravagātrasadanāni cāsya tannimittāny eva śuklanakhanayanavadanamūtrapurīṣavarṇṇaś ca ⸤ puruṣo bhavati |
raktajāni tu nyatrodhaprarohavidruma ckākaṇantikāphalasadṛśāni pittalakṣaṇāni ceti | yadā tu gāḍhapurīṣaprapīḍitāni bhava⸤nti | tada ātyarthaṃ duṣṭam uṣṇam asṛk sahasā visṛjanti | tasya cā cti pravṛttau śoṇitāti yogopadravāś cāsya bhavanti ||
sannipātajāni sarvalakṣaṇayuktāni |
sahajāni duṣṭaśukraśoṇitanimittāni | teṣāṃ doṣata ecva prasādanaṃ kartavyaṃ | viśeṣataś cātra durddarśanāni paruṣāruṇapāṇdūni dāruṇāny antarmukhāni ⸤| tair upavidrutaḥ kṛṣo 'lpabhuk sirāsantata gātro 'lpaprajaḥ kṣiṇaretaś ca bhavati ||
bhavati cātra |
bāhyamadhyamayor valyoḥ pratikuryād bhiṣakvaraḥ |
valyām abhyantarāyāṃ tu(From folio )L (From folio )pratyākhyāyācaret kriyāṃ
prakupitās tu doṣā meḍhram abhiprapannā māṃsaśoṇite pradūṣya kaṇḍūṃ janayanti | tasmin kaṇḍūkṛte kṣate duṣṭamāṃsajāḥ prarohāḥ | picchila⸤rudhirasrāviṇo jāyante kūrcakino 'bhyantaram upariṣṭādvā c te tu śepham vināśayanty upaghnanti puṃstvaṃ | yonim abhiprapannā durgandhi picchilā srāviṇaḥ | chatrā⸤kārām prarohāñ janayanti te tu yonim upaghnanty ārtavaṃ ca | nācbhim abhiprapannāḥ sukumārān picchilān gaṇḍūpadamukhasadṛśāṃ karīrāñ janayanti ta evordhva⸤m āgatāḥ śrotrākṣighrāṇavadaneṣv arśāṃsy upajanayanti tatra karṇajeṣu bādhiryaṃ śūlaṃ pūtikarṇatāñ ca netrajeṣu vartmāvarodho vedanā srāvo darśanavināśaś ca ⸤|| ghrāṇajeṣu pratiśyāyo 'timātraṃ kṣavathuḥ kṛcchrocchvāsitā pūtināsya śiroruk sānunāsikavākyañ ca bhavati || vaktrajeṣu kaṇṭhoṣṭhatālūṣv anyatameṣu tair gadga⸤davākyatā rasāvarodho mukharogāś ca bhavanti ||
vyānas tu prakupitaḥ śleṣmāṇaṃ parigṛhya bahirddhā sthirāṅ kīlavadarśo 'bhinivarttayati tañ carmakīlam īty ācakṣate || (From folio )
(From folio )L⸤ bhavanti cātra ||
tasya todo 'tha pārūṣyaṃ mārutenopajāyate |
śleṣmaṇā tu savarṇṇatvaṃ grathitatvañ ca nirdiśet ||
pittaśoṇitajaraukṣyaṃ kṛṣṇatā ślakṣna kṣṇatā tathā |
samudīrṇakhara⸤ tvañ ca carmmakīlasya lakṣaṇam||
durnnāmnāṃ lakṣaṇaṃ vyāsād uktaṃc yac ca samāsataḥ |
sannipāta samutthāni sahajāni ca varjjayet |
valyaḥ sarvvāś ca yeṣāṃ hi durnāmabhir upadrutā⸤ḥ |
tais tu pratihato vāyur apānaḥ sannivarttate ||
tato vyānena saṃcgamya jyotir asya pramarddatīti ||2||
arśonidāne dvitīyaḥ ||
(From folio 130v)
athāto 'śmarīṇāṃ⸤ nidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
catasro'maryo bhavanti śleṣmādhicṣṭhānād vātena pittena śleṣmaṇā śukreṇeti |
tatra jvaro vastipīḍārocakamūtrakṛcchrā vastiśirasi⸤ca vedanā śepasi muṣkayoś ca | vastagandhi mūtrañ ca sāmānyaṃ pūrvvarūpaṃ sarvvāsām eva |
tatrāpathyasevinaḥ śleṣmā mūtrasaṃsṛṣṭo'nupraviśya vastim aśmarīm upajanayati |
(From folio 131v) L⸤tatra śleṣmāśmarī śleṣmalam annam abhyasato 'tyartham upalipyādhaḥ parivṛddhiṃ prāpya bastimukham adhiṣṭhāya śroto niruṇaddhi | tasya mūtrapratighātād dālyate bhidyate nistudya⸤ta iva ca bavastiguruś ca bhavati | aśmarī cātra śvetā snigdhā mahatī kukkuṭāṇḍapratīmā madhuvarṇā bhā bhavati | tāṃ śleṣmāśmarīm iti vidyāt |
pittayuktas tu śle⸤ṣmā saṃghātamupagamya yathoktaṃ parivṛddhim prāpya bastimukha cm adhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi | tasya mūtrapratighātād ūṣyate cūṣyate pacyate iva bastir uṣṇaś ca bhavati | ⸤aśmarī cātra saraktā pītāvabhāsā kṛṣṇa bhallātakapratimā macdhuvarṇṇābhā bhavati | tāṃ paittikīm iti vidyāt ||
vātayuktas tu śleṣmāsaṃghātam upagamya yathoktaṃ ⸤parivṛddhiṃ prāpya bastimukham adhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi | tacsya mūtrapratīghātāt tīvrā vedanā bhavati | tayā 'tyarthaṃ pīḍamāno dantān khādati nābhim pīḍayati ⸤meḍhraṃ pramṛdnāti garddhayati vidahati | vātamūtrapurīṣakṛcchrtā ca bhavati | aśmarī cātra śyāmā viṣamā kharā paruṣā kadambapuṣpavat kaṇṭakacitā bhavati | tāṃ vātikīL⸤m iti vidyāt ||
prāyeṇa tās tisro 'śmaryo bhavanti | divāsvapnasamasanādhyasanaśītasnigdhamadhurāhārapriyatvād vālānāṃ teṣām eva cālpabastikāyatvād amāṃsopacayāc ca sukhagrachaṇāharaṇāś ca bhavanti | mahatān tu śukrāśmarī śukranimittā bhavati ||
maithunavighātāc chakram upa⸤sthitam anirgacchan vimārgam anilovigṛṣkavṛṣaṇayor antac re saṃharati saṃhṛtya copaśoṣayati sā mūtramārgam āvṛtya mūtrakṛcchraṃ basti śirasi vedanāṃ śe⸤pasi muṣkayoś ca śvayathum utpādayati nipīḍitamātre ca tacsminnavakāśe pravilayam āpadyate | tāṃ śukrāśmarīm iti vidyāt ||
atha jātāsu vedanāsu mū⸤tradhārāsu saṅgaḥ sa rudhiramūtravikiraṇañ ca ||
bhavati cāctra
nābhipṛṣṭhakaṭīmuṣkagudavaṃkṣaṇaśepasāṃ |
ekadvāras tanutvakko madhye bastir adhomukha⸤ḥ ||
alābur iva rūpeṇa sirāsnāyubhir āvṛtaḥ |
mūtrāsayo malādhāraḥ prāṇāyatanam uttamam |
nāḍībhir upanītasya mūtrasyāmāsayāntarāt |
jāgrataḥ svapato (From folio )L⸤vāpi sa niṣyandena pūryate ||
āmukhāt salile nyastaḥ pārśvebhyaḥ pratipūryate ||
nave ghaṭe yathā vaddhi bastimūtrasya pūryate |
etenaiva tu kalpena vātaḥ pittaṃ ka⸤pho 'pi vā |
mūtrayuktam upasnehāt praviṣya kurute 'śmarīn ||
capsu svacchāsv api yathā niṣiktāsu nave maṇau |
bhavet kālāntarāt paṅkas tadvad aśmarisambhavaḥ ⸤||
saṃhṛtyāpo yathā divyāṃ māruto 'gniś ca vaidyutaḥ ||
tadvad vaclāsaṃ bastistham uṣmā saṃhṛtya sānilaḥ ||
sābhinnamūrttir vvātena śarkkarety abhidhīyate |
mūtrasrotaḥ pravisṛtā sakāḥ kuryād upadravān |
daurbalyaṃ sacdanaṃ kārśyaṅ kukṣiśūlam arocakaṃ |
pāṇḍutvam uṣṇavātañ ca tṛṣā hṛtpīḍanaṃ vamīṃ ||
mārute cviguṇe bastau mūtraṃ samyag na vartate |
vikārā vividhāś cācpi pratilome bhavanti hīti ||
3 || aśmarīnidāne tṛtīyaḥ || ꣸ ||
athāto bhaganda⸤rāṇān nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
vātapittaśleṣmasannipātāgantukanimittāḥ śataponakoṣṭragrīva L⸤parisrāviśamvūkāvarttonmārggiko yathāsaṃkhyaṃ pañca bhagandarā bhavanti | te tu gudabastibhagapradeśadāraṇād bhagandarā ity ucyante | abhinnās tu piḍakā bhinnās tu ⸤bhagandarāḥ ||
tatrāpathyasevinām vāyuḥ prakupitaḥ sannicvṛttaḥ sthirībhūto gudam abhigato gudadvārād aṅgule dvyaṅgule tryaṅgule vā mānsaśoṇitam abhi⸤pradūṣyā ruṇavarṇṇāṃ piḍakāñ janayati | sā 'sya todādīn vecdanāviśeṣān upajanayati | apratikriyamāṇā ca pākam upaiti | mūtrāsayābhyāsagatatvā⸤c ca vraṇapraklinnaḥ śataponakavad aṇumukhaiś chidrair āpūryacte | tāni ca cchidrāṇy ajasraṃ phenānuviddham āsrāvam pravahanti | vraṇaś chidyate bhidyate tāḍyate sū⸤cībhir iva nistudyate gudaś cāvadīryate vātamūtrapurīṣacretasām apy āgamaś ca taiś chidrair vbhavati tam bhagandaraṃ śataponakam ity ācakṣate ||
pittaṃ tu kupitam a⸤nilenādhaḥ preritaṃ pūrvvavad evāvasthitaṃ raktān tanvīm ucchritāgrām uṣṭragrīvākārām piḍakāñ janayati | sā 'sya dāhādīn vedanāviśeṣān upajanayati | L⸤apratikriyamāṇā ca pākam upaiti | vraṇaś cāgnikṣārābhyām iva dahyate durggandham uṣṇam āsrāvaṃ sravaty upekṣitaś ca vātamūtrapurīṣaretāṃsi visṛjati taṃ bhagandaram u⸤ṣṭragrīvam ity ācakṣate ||
śleṣmā prakupitaḥ samīraṇenādhacḥ preritaḥ pūrvvavadevāvasthitaḥ śuklāvabhāsāṃ sthirāṅ kaṇḍūmatīm piḍakāñ janayati | sā 'sya ka⸤ṇḍvādīn vedanāviśeṣān upajanayati | apratikriyamācṇā ca pākam upaiti | vraṇaś ca kaṭhinaḥ sasaṃrambhaḥ kaṇḍūprāyaḥ picchilamāsrāvaṃ sravaty upekṣi⸤taś ca vātamūtrapurīṣaretānsi visṛjati tam bhagandaram paricsrāviṇam ity ācakṣate ||
vāyuḥ prakupitaḥ prakupitau tu pittaśleṣmāṇau parigṛhyādho gatvā ⸤pūrvvavad eva sthitaḥ pādāṅguṣṭhapramāṇāṃ sarvvaliṃgām piḍaktāñ jacnayanti | te 'sya todadāhakaṇḍvādīn vedanāviśeṣān upajanayanty apratikriyamāṇāś ca pākaṃ⸤ gacchanti | vraṇaś ca nānāvidhavarṇṇavedanā nānāvidhavarṇṇam āsrāvaṃ sravati pūrṇṇanadīśambukāvarttavac cātra abhyuttiṣṭhati vedanāviśeṣāḥ | taṃ bhagandaraṃ śambukāvarttaL⸤m ity ācakṣate ||
mūḍhena tu sāsthiśalyam annam abhyavahṛtaṃ yadā gāḍhapurīṣonmiśram apānenādhaḥ preritam asamyag āgataṃ gudaṃ kṣiṇoti | ⸤tadā tatra kṣatanimittāṅ gatir upajāyate || tasmiñś cakṣate pūyarucdhirāvarṇṇai māṃsakothe bhūmāv iva jalapraklinnāyāṃ krimayaḥ sañjāyate | te bhakṣayanto gudam aneka⸤dhā pārśvato 'vadārayanti tasya taiś ca kṛmikṛtair mmārggair vvātamūctrapurīṣaretatāṃsy abhiprapadyante | tam bhagandaram unmārggiṇam ity ākṣate ||
bhavati cātra |
ghorāḥ sādhayi⸤tun duḥkhāḥ sarvva eva bhagandarāḥ | teṣv asādhyas tridoṣotthaḥ kṣactajaś ca bhagandara iti || 4 ||
bhagandaranidāne caturthaḥ ||
(From folio 133r dscn3111 fol 133.jpg)
athātaḥ kuṣṭhanidānam vyākhyā⸤syāmaḥ ||
mithyāhārācārasya pittaśleṣmāṇau prakupitaucparigṛhyānilaḥ pravṛddhas tiryaggāḥ sirāḥ saṃprapadya samūddhūya bāhyamārggam prati samantād vi⸤kṣipati | yatra yatra vikṣipto niścarati tatra tatra maṇḍalāni bhavanti | tatra ca parivṛddhim prāpyāpratikriyamāṇoL⸤ bhyantaram anuprāpto dhātūn vidūṣayati |
tasya ca pūrvvarūpāṇi tvakpārūṣyam akasmād romaharṣaḥ kaṇḍūsvedabahutvaṃ suptatvam aṅgānām asṛkkṛṣṇatā ca ||
tatra sapta mahākuṣṭhāni | ⸤ekādaśakṣudrakuṣṭhāny evam aṣṭādaśa bhavanti | teṣām mahākucṣṭhāny aruṇodumbara ṛṣya jihva kapāla kākaṇaka puṇḍarīkāni darddrūkuṣṭhañ ceti kṣūdrakuṣṭhā ⸤ni tu sthūlāruṣka mahāku ṣṭhaikakuṣṭhacarmmadalaṃ parisarppo vicsarppasidhmaṃ vicarccikā kiṭimaṃ pāmā rakasā ceti ||
sarvvāṇi kuṣṭhāni savātāni sapittāni ⸤saśleṣmāṇi sakrimāṇi bhavanti |utpannasya tu grahaṇam acbhi bhavānt
tatra vātenāruṇaṃ | pittenaudumbaraṃ |ṛṣyajihvakapālakākaṇakāni | śleṣmaṇā ⸤puṇḍarīkaṃ dadṛkuṣṭhañcety eṣāṃ tu mahatvaṃ sarvvadhātvanusāri ctvād asādhyatvañ ceti |
tatra vātenārūṇavarṇṇāni tanūni cvisarppīṇi todasvāpayuktāni bhava⸤nti || pakvodumbaravarṇṇāny audumbarāṇi |ṛṣyajihvevakharāṇi ṛṣyajihvāni || L⸤kṛṣṇakapālikāprakāśāni kapālakuṣṭhāni |kākaṇantikaphalasadṛśāni atīva raktāni pacyante ca kṛṣṇāni kākaṇantikāni ⸤ teṣāṃ caturṇṇāmapyāṣācoṣaparidāhadhūmāyanāni | kṣiprotthācna prapākabheditvāni ca sāmānyāni | puṇḍarīkaprakāśāni puṇḍarīkāny atasīpuṣpavarṇṇāni tāmrā⸤ṇi vā visarppīṇi piḍakā bhavanti darddrūkuṣṭhāni ca tayordvayocr apy utsannatā | parimaṇḍalatā kaṇḍūś cirotthānatvañ ceti ||
kṣudrakuṣṭhāny ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ|
aruḥku⸤ṣṭhe sthūlamūlāny aruṃṣi
saṃjāyaṃte sandhiṣu dāruṇāni |
mahākucṣṭhe sarvvadehe bhavanti
tvak saṃkocaḥ svedabhedāṅgadāhāḥ||
kṛtsne dehe yasya kṛṣṇo 'ruṇo vā
tac caikākhyaṃ⸤ kuṣṭham āhuḥ sukaṣṭhaṃ |
kaṇḍucoṣau todahau tu yasya
kāle cācsmin carmmadalam vadanti |
yasmin sphoṭā srāvavantas tam āhuḥ
pārīsarppan tac chanaiḥ sarppamāṇaṃ |
⸤vaisarppaḥ syāt sarvvataḥ sarpyate tu
tvagraktadīn vyāpya bhāvān suśīghraṃ ||
svacchasvetaṅ kaṇṇḍumac cāpi sidhmaṃ
paridhvaṃsi prāyasaś cordvakāye |
pāṇau pādau dāruṇau yasya L⸤rūkṣai
śoṣākaṇaḍūḥ sā vicarcciḥ pradiṣṭā |
vaipādyākhyaḥ pādayoś cāvadīrṇṇu
saivārthajñais tīvrakaṇḍu sadāhaḥ |
kṛṣṇaṃ kaṇḍumaṇḍalaṃ kaṇḍurañ ca
śyāmopetaṃ kaiṭabham paṭhyate tu ||
⸤śukṣmā vahvyaḥ paiḍakāḥ srāvavatyaḥ
pāmety uktāḥ kaṇḍumaty ugradāchāḥ |
saivā sphoṭās tīvradāhair upetā
jñeyāḥ pāṇyau kaṇḍur ugrāḥ sphicau ca ||
kṛtsne dehe paiḍakāḥ⸤kaṇḍumatyo
tair āsrāvārākasety ucyate tu |
tatrāruṣkaṃ rākasaṃ yaccca sidhmaṃ
kaphādhiṣkad eka kuṣṭham mahac ca | |
pittodrekāt pārisarpan tu
duṣṭo niṣṭhaḥ kuṣṭhavarga⸤s tridoṣaḥ |
kilāsam api kuṣṭhavikāra eva | tat tu trividham vācte pittena ślemaṇeti | kuṣṭhakilāsayor antaraṃ tvaggatam eva kilāsam aparisrāvi ca | tad vātena ⸤maṇḍalam aruṇam paridhvaṃsi ca | pittena padmapatrapratīkāsaṃ sacparidhāhaṃ ca | śleṣmaṇā svetaṃ snigdhaṃ kaṇḍurañ ca | tatra sambaddhamaṇḍalamantajātaṃ raktaromāṇañ ca⸤ sādhyam agnidagdhañ ca
tatra kuṣṭheṣu tvakṣaṃkoca svedaśophasvāpabhedakauṇyasvaropaghāto vātena | pākāvadaraṇam aṅgulipatanaṃ karṇṇanāsāL⸤bhaṅgākṣirāgāḥ kṣiprotpattayaḥ pittena | kaṇḍūvarṇṇabhedaḥ śophāsrāvāḥ śleṣmaṇā |
tatrātibalapravṛttaṃ puṇḍarīkaṃ kākaṇañ cāsādhyam iti ||
ślokau ||
yathā vanaspati⸤r jjātaḥ prāpya kālaṃ krameṇa tu |
antarbhūmim vigāheta mūlair vvṛcṣṭivivarddhitaiḥ ||
evaṃ kuṣṭhaṃ samutpannaṃ tvaci kālaprakarṣataḥ |
krameṇa dhātūn prāpnoti narasyāprati⸤kāriṇaḥ |
tvaksthe vaivarṇṇyam aṅgeṣu kuṣṭhe raukṣyañ ca jāyate |
tvackasrāvo romamaharṣañ ca svedasyāti pravarttanaṃ ||
kaṇḍūrvvipūyakaś caiva kuṣṭhe śoṇitasaṃśrite |
bāhu⸤lyaṃ vaktraśoṣaś ca kārkkaṣyampiḍakodgamaḥ||
todaḥ sphoṭacsthiratvañ ca kuṣṭhe māṃsasamāśrite ||
kauṇyaṅ gatikṣayoṅgānām bhedaḥ kṣatavisarpyaṇaṃ ||
medaḥ sthānaga⸤te liṃgam pūrvvoktāni tathaiva ca |
nāsākṣibhaṅgorāgāś ca kṣacte ca krimisambhavaḥ ||
svaropaghātaś ca bhave𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎d asthimajjā samāśri ⸤te ||
strīpuṃsoḥ kuṣṭhavāhulyād duṣṭaśoṇitaśukrayoḥ |
yad apatyaṃ bhavej jātaṃ jñeyan tadapi kuṣṭhilaṃ |
L⸤kuṣṭham ātmavataḥ sādhyaṃ tvagraktapiśitāśritaṃ ||
medogataṃ bhaved yāpyaṃm asādhyam ata uttaraṃ |
devadravyagurūdravyaparadārābhimarṣaṇāt | 𑑎
pāpmāpāpakṛtam etat kuṣṭham ity abhiśabditaṃ |
mriyate yadic kuṣṭhena punarjjāte na gacchati || 𑑎 𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎
āhārācāra⸤yoḥ proktām āsthāya mahatīṅ kriṃyāṃ ||
auṣadhīnām viṣiṣṭānāṃc tapasaś ca niṣevaṇāt ||
yas tena mucyate jantuḥ puṇyāṅ gatim avāpnuyāt |
pravātād gātrasaṃsparśān niśvā⸤sāt sahabhojanāt ||
kuṣṭhañ jvaraś ca śoṣaś ca netrābhiṣyanda ecva ca |
aupasarggikarogāś ca saṃkrāmanti narāt naram
iti || ja || kuṣṭhanidāne pañcamaḥ|
(From folio )
⸤athātaḥ pramehāṇān nidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
divāsvapnapracsaktam alasaṃ śītasnigdhamadhuramedhyadravānnapānam puruṣañ jānīyāt pramehī bhaviṣyatīti |
tasyaivaṃpravṛ⸤ttasya yadā vātapittaśleṣamāṇo medaś coparipakvādho gatvā bastimukham āśritya nirbhidyante tadā pramehān janayanti |
teṣām pūrvvarūpāṇi pāṇipādataladāhaḥ snigdhaL⸤cikkanagātratā madhuraśuklamūtratā tandrā ca |
tatrāvilaprabhūtamūtralakṣaṇāḥ sarvva eva pramehā bhavanti |
sarvva eva sarvvadoṣasamutthāś ca saha piḍakābhiḥ|
tatra kaphādudakekṣuvālikā⸤surāsikatāśanair llavaṇapiṣṭasāndraśukramehāḥ phenamehaś cecti daśa || pittānnīlaharidrāmvlakṣāramañjiṣṭhāmehāḥ śoṇitamehaś ceti ṣaṭ || vātātsarppirvvasā⸤kṣaudramehāhastimehaś ceti catvāro 'sādhyāḥ||
tatra vātapittamecdobhir anvitaḥ śleṣmāsvānmehān janayanti | vātakaphaśoṇitamedobhir anvitam pittaṃ | kaphapitta⸤vasāmajjāmedobhir anvito vāyur iti ||
tatra svetam avedanam ucdakatulyam udakamehī mehati | īkṣurasatulyam ikṣuvālikāmehī |surātulyaṃ surāmehī saru⸤jāṃ sikatānuviddhaṃ sikatāmehī | śanaiḥ sakaphaṃ sāndraṃ śanaicrmmehī | viṣadaṃ lavaṇatulyaṃ lavaṇamehī | hṛṣṭaromāpiṣṭatulyaṃ piṣṭamehī | āvilaṃ sāndraṃ⸤ sāndramehī | śukratulyaṃ śukramehī || stokastokaṃ saphenañ ca phenamehī mehati ||
ata ūrdhdvam pittanimittān vakṣyāmaḥ | saphenam acchannīlannīlamehī mehati | sadā(From folio )L⸤haṃ kaṭukaṃ haridrābhaṃ haridrāmehī mehati | amlarasagandhamamlamehī | sṛtakṣārapratimaṃ kṣāramehī | mañjiṣṭhodakaprakāśaṃ mañjiṣṭhamehī | śoṇitamehī śoṇitam mehati ||⸤
vātanimittānvakṣyāmaḥ ||sarppiḥprakāśaṃ sarppirmmehī mehacti | vasāprakāśaṃ vasāmehī | kṣaudrasavarṇṇaṃ kṣaudramehī | mattamātaṅgavadanapradhūraṃ hastimehi me⸤hati ||
upadravān ata ūrdhvam vakṣyāmaḥ ||makṣikopasarppaṇamāclasyamāsyopadehaḥ pratiśyāyaḥ |śaithilyamarocakā 'vipākau kaphaprasekaś chardyati nidrā⸤kāsa iti śleṣmajānām upadravā bhavanti || vṛṣaṇayoravacdaraṇaṃ bastibhedo meḍhratodo 'mlīkāpipāsājvaro 'tīsāro mūrcchā pāṇḍuroga iti pittajānā⸤m upadravā bhavanti || hṛdgrahau daurbbalyam anidrālambhaḥ kampaḥcśūlobadhdapurīṣatvaṃ śoṣaḥ kāsaḥ śvāsa iti vātajānām upadravā bhavanti ||evam ete viṃśa⸤ti pramehāḥ sopadravā vyākhyātāḥ ||
tatra vasāmedobhyām abhipannaśarīrasya doṣair anugatadhātoḥ pramehiṇo navapiḍakāḥ sañjāyante || tad yathā || sarāvi(From folio )L⸤kā | sarṣaṣī | kacchapikā | jālinī | puttriṇī | masūrikā | alajī | vidārikā | vidradhikā ceti ||
antonnatā ca tadrūpā nimnamadhyā sarāvikā |
gaurasarṣapasaṃ⸤sthānā𑑎𑑎 tat pramāṇā ca sarṣaṣī ||
sadāhā kūrmmasaṃsthānāc jñeyā kacchapikā budhaiḥ |
jālinī tīvradāhā tu māṃsajālasamāvṛtā ||
mahaty alpacitā jñeyā pi⸤ḍakā cāpi putriṇī |
masūrasaṃsthānasamā vijñeyā tu masūrickā ||
raktā śitā sphoṭacitā dāruṇā tv alajī bhavet |
vidārīkandavadvṛttā kaṭhinā ca vidāri⸤kā ||
vidradher llakṣaṇair yuktā jñeyā vidradhikā budhaiḥ ||
ye yanmacyāḥ smṛtā mehās teṣām etām tu tanmayāḥ ||
gude hṛdi śirasyaṃse pṛṣṭhe marmmasu cotthitāḥ|
⸤sopadravā durbbalāgnaiḥ piḍakāḥ parivarjjayet ||
kṛtsnaṃ śarīraṃcniṣpīḍya medomajjāvasāyutaḥ|
adhaḥ prakramate vāyus tenāsādhyās tu vātajāḥ|
pramehe pūrvvarūpā⸤ṇām ākṛtir yatra dṛśyate |
kiñcid atyadhikaṃ mūtraṃ taṃ pramehīti nirddiśet |
kṛcchrāṇy arddhāni vā yasmin pūrvvarūpāṇi mānave| (From folio )L
⸤pravṛttaṃ mūtram atyarthaṃ taṃ pramehiṇam ādiśet ||
piḍakāpīḍitaṃ gāḍham upasṛṣṭam upadravaiḥ |
madhumehiṇam ācaṣṭe sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ||
sa cāpi gamanāt sthānaṃ sthānād āsa⸤nam eva ca |
āsanād vṛṇute śayyāṃ śayane svaptum icchati ||
yathāc śuklādivarṇṇānām pañcānām utkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa svetababhṛkapilakapota⸤mecakādīnāṃ varṇṇānām anekeṣām utpattir bhavati | evam eva docṣadhātumalāhāraviśeṣeṇotkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa pramehanānākaraṇam bhavati ||
⸤bhavati cātra ||
sarvva eva pramehās tu kālenāpratikāriṇaḥc
madhumehatvam āyānti tadā sādhyā bhavanti ceti || 0 || ||
pramehanidāne ṣaṣṭhaḥ ||
athāta udarāṇān nidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
dhanvantarir dharmmacbhṛtām variṣṭho rājarṣir indrapratimo mahātmā |
brahmarṣiputram vinayopapannaṃ śiṣyaṃ śubhaṃ suśru⸤tam anvaśāsat ||
pṛthak samastair apicāpi doṣaiḥ plīhodaram baddhagudam vadanti |
āgantukaṃ saptamam aṣṭaman tu dakodaraṃ caiva bhavanti tāni ||
(From folio )L⸤sudurbbalāgner ahitāśanasya
vṛddhiṃ gatāḥ koṣṭham abhiprapannāḥ ||
gulmākṛtivyañjanalakṣaṇāni kurvvanti ghorāṇyudarāṇi doṣāḥ ||
koṣṭhād upasnehavad annasāro niḥsṛ⸤tya duṣṭo 'nilasaṃprayuktaḥ|
tvacaḥ samunnāmya śanaiḥ samastād dhic sarpyamāṇo jaṭharaṃ karoti ||
yad gṛhyapṛṣṭhodarapārśvavastīn vivarddhate kṛṣṇasirāvanaddhaṃ |
samūḍha⸤vātaṃ sarujaṃ saśabdaṃ satodabhedam pavanātmakan tat ||
sacoṣackṛṣṇājvaradāhayuktaṃ pītāḥ sirā yatra ca bhānti pītāḥ
pītākṣiviṇmūtranakhānanasya pitto⸤darantaṃtvacirābhivṛddhiḥ ||
yacchītalaṃ śuklasirāvanaddhaṃ gucrusthiraṃ śuklanakhānanasya |
snigdham mahatsādanaśophayuktaṃ cirābhivṛddhim prathitaṃ kaphāt tat || ⸤
striyo nnapānannakharomamūtrair vviḍārttavair yuktam asādhuvṛttāḥ|
cyasmai prayacchanty arayo garāṃś ca duṣṭāmbudūṣīviṣasevanād vā ||
tenāśu raktaṃ kupitāś ca doṣāḥ kuryuḥ⸤ sughorañ jaṭharan triliṅgaṃ |
tac chītavātātapadurddineṣu viśeṣataḥ kupyati dahyate ca ||
sa cāturo mūrcchati samprayuktaḥ pāṇḍuḥ kṛṣaḥ śuṣyati tṛṣṇayā ca ||
dūṣyodaraṃ kīrttitaL⸤m etad evaṃ plīhodaraṃ kīrtayato nibodhaḥ ||
vidāhyabhiṣyandiratasya jantoḥ pradūṣṭam atyartham asṛkkaphaś ca |
plīhābhivṛddhiṃ kurute plihotthaṃ pracakṣata taj jaṭharam pravṛddhaṃ ||
tad vāmapārśve ⸤parivṛddhim eti viśeṣataḥsīdati cāturo 'tra |
mandajvarāgniḥckaphapittaliṃgair ūpadṛtaḥ kṣīṇabalo 'tipāṇḍuḥ|
savye tu pārśve yakṛtipraduṣṭe jñeyaṃ yakṛddālyudaraṃ ⸤ tadeva |
yasyāntam annair upalepibhir vvā bālāśmabhir vvāpi hitaṃ yacthāvat ||
sañcīyate tatra malaḥ sadoṣaḥ śanaiḥ śanaiḥ śaṅkaravat tu nāḍyāṃ |
nirudhyate cāsya gudaṃ purī⸤ṣaṃ nireti kṛcchrād api cālpam alpaṃ ||
hṛnnābhimadhye parivṛddhicm eti tasyodaram vaddhagudam vadanti ||
śalyan tathā nopahitaṃ gudāntram bhinatti varccāgatam anyato vā ||
⸤tasmātsṛtāntrāt salilaprakāśaḥ srāvaḥ sraved vai gudatas tu bhūyaḥc|
nābher adhaścodaram eti vṛddhin nistudyate dālyati cāti mātraṃ |
etat parisrāvyuram praviṣṭaṃ dakoda⸤raṃ kīrttayato nibodhaḥ|
yaḥ snehapīto 'py anuvāsito vā vānto virikto 'py athavā nirūḍhaḥ||
pibej jalaṃ śītalam āśu tasya srotānsi dūṣyanti hi tadvahāni
snehopalipteṣv athaL⸤vāpi teṣu dakodaraṃ pūrvvavad abhyupyaiti ||
snigdham mahat tat parivṛttanābhiḥ samātatam pūrvvam ivāmbunā ca |
yathā dṛti kṣubhyati kampate ca śabdāyate cāpi dakodaran tat ||
a⸤dhvano gamane śaktir ddaurbbalyan durbbalāgnitā |
śophaḥ sadanam aṅgācnāṃ saṃgo vātapurīṣayoḥ ||
dāha tandrī ca mūrcchā ca jaṭhareṣu bhavanti hi |
charddiś caivātisāraś ca tṛṣṇo ⸤daurbbalyam eva ca |
mūdragrahaḥ pārśvaśūlaṃ svarabhedapramūḍhatā |
hickkāśvāsaś ca kāsaś ca aruciś cāpy upadravāḥ ||
ante salilabhāvañ ca bhavanti jaṭharāṇi tu |
sarvāṇi pa⸤ripakvāni tasmāt tam parivarjjayet ||
ity udaranicdāne saptamaḥ ||
athāto mūḍhagarbhāṇān nidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
grāmyadharmma yāna vāhanādhva⸤ gamana praskhalana prapatana pīḍanābhighāta viṣama śayanopavāsa cvegābhighātātirūkṣa kaṭukatiktabhojanājīrṇṇagarbhaśātanaprabhṛtibhir abhighātaviśeṣanā⸤ cchidyante garbham phalam iva vṛttabandhanāt | sakhalumuktabandhanatvād garbhaśayyām atikramya yakṛtplīhāntravivagair avasransamānaḥ koṣṭha saṃkṣobhayati | tasyāḥ koṣṭhasakṣomād vāyur avyaṃL⸤no mūḍhaḥ pārśvabastiśiraudarayoniśūlānāhamūtrasadgānāpādyagarbhas pracyāvayati | taruṇaṃ śoṇitabhāvena kadā cid vivṛddham asamyagāgatam apatyapatham anuprāptam anirgacchantam apānavai⸤guṇyasammohitaṅ garbhaṃ mūḍhagarbham ity ākṣate ||
sakīlaḥ pratikhuro cbījakaḥ parigha iti caturvvidho mūḍhagarbho bhavatīty eke bhāṣante || ya ūrdhvaṃ śiraḥpādābhyāṃ yonimukhan ni⸤ ruṇaddhi kīla iva sakīlaḥ| niḥsṛtahastapādaśiraḥkāyaśacktaḥ sa pratikhuraḥ | yas tu nirgacchati śiro bhujaḥ savījakaḥ| parigha iva yonimukham āvṛtya tiṣṭhet sa⸤parigha iti | tattu na samyak || sa yadā viguṇānilapīḍito 'pactyapatham anekadhā pratipadyate | tadā catuḥsaṃkhyā hīyate ||
tatra kaś cid dvābhyāṃ sakthibhyāṃ yonim abhipra⸤padyate | kaścid ābhugnaikasakthi | kaścid ābhugnaśiraḥsphidecśena tiryagāgataḥ | kaścid udarapārśvapṛṣṭhānām anyatamena yonidvāram pidhāya tiṣṭhati | kaścid e⸤kena bāhunā pārśvāpavṛttaśirā | kaścid ābhugnaśirābāhudvayena | kaścid ābhugnamadhyo hastapādaśirobhiḥ | kaścid ekena sakthnāyonim abhiprapadyāpareṇa pāyum ity aṣṭavidhāL⸤mūḍhagarbhagatir uddiṣṭā samāsena |
tatra dvāvantyau mūḍhagarbhāvasādhyau śeṣeṣv api viparītendriyārthasākṣepakayonibhraṃsasamvaraṇasakkalaśvāsakāsabhramanipī⸤ḍitaॉṃś ca pariharet ||
bhavanti cātra ślokāḥ || kālasya paricmāṇena muktavṛttādyathāphalaṃ | prapadyate svabhāvena nānyathā pṛthivītalaṃ ||
evaṃ kālaprakarṣe⸤ṇa mukto nāḍīni vambandhanāt | garbhāsayastho hi garbho jananācya prapadyate ||
krimivātābhighātais tu tad evopadrutam phalaṃ | pataty akāle pi yathā tathā syād garbha⸤vicyutiḥ||
ā caturthāntato māsāt prasṛte garbhavicyutaḥ |c tataḥ sthiraśarīrasya pādaḥ pañcamaṣaṣṭhayoḥ ||
apaviddhaśarīrā tu śītāṅgī nirapatrapā |⸤nīloddhatasirā hanti mā garbhansacatāḥpūnaḥ ||
garbhāspacndanam āvīnām praṇāśaḥ śyāvapāṇḍutā | bhaved ucchvāsapūtitvaṃ śūlaś cāntarmmṛte śiśau ||
mā⸤nasāgantubhir mmāturupatāpaiḥ prapīḍitaḥ | garbho vyāpadyate kukṣau vyādhibhiś ca nipīḍitaḥ ||
kukṣau māturvvipannāyā garbhaḥ praspandate striyāḥ| janmakāle muhurttāt taṃ L⸤pāṭayitvoddharec chiśuṃ ||
yadā so 'ntarmmṛto garbhaḥ śunobastir ivātataḥ | tenāvṛtā ca nāryas tu kukṣis unnahyate bhṛśaṃ ||
utkṣipya iva cāṅgāni mūtrabastiś ca vidyate | ⸤klomaplīhāyakṛc caiva phuphphusaṃ hṛdayantathā || garbheṇa pīḍictāhyeta dūrdhvamprakrāmati striyāḥ | sā sūyate muhyati ca kṛcchrocchvāsā ca jāyate ||
pūtigandhyantathā⸤svedo jihvātālū ca śuṣyati | vepate srāmyati tathā jīvictañcoparudhyate || etair lliṅgaur vvijānīyān mṛtagarbhañ cikitsaka iti ||
mūḍhagarbhanidā⸤ne 'ṣṭamaḥ||
athāto vidradhīnāṃ nidānam vyākhyāsyācmaḥ |
sarvvāmaraguruḥ śrīmān nimittāntarabhūmipaḥ | śiṣyāyovāca nikhilam idam vidradhila⸤kṣaṇaṃ ||
tvagraktamāṃsamedānsi pradūṣyāsthi samāśritāḥ | c doṣāḥ śophaṃ śanair ghorañjanayantyucchritā bhṛśaṃ ||
mahāmūlaṃ rujāvantaṃ vṛttam vāpyathavāyataṃ | ⸤ savidrādhir iti khyāte | vijñeyaḥ ṣaḍvidhaś ca yaḥ ||
pṛthagdoṣaiḥ samastaiś ca kṣatenāpy asṛjā tathā | ṣaṇṇām api hi teṣān tu lakṣaṇaṃ sampravakṣyate ||
kṛṣṇo ruṇo vā paruṣo L⸤bhṛṣam atyarthavedanaḥ | kṣiprotthānaprapākaś ca vidradhir vvātasaṃbhavaḥ ||
pakvodumbarasaṃkāśaḥ śyāvo vā jvaradāhavān | kṣiprotthānaprapākaś ca vidradhiḥ pittasaṃbha⸤vaḥ ||
sarāvasadṛśaḥ pāṇḍuḥ śītaḥ snigdhālpavedanaḥ | c cirotthānaprapākaś ca sakuṇḍaś ca kaphātmakaḥ ||
tanupītasitāś caiṣām āsrāvāḥ kramaśaḥ ⸤ smṛtāḥ | nānāvarṇṇarujāsrāvo ghāṭālo viṣamo mahān ||
c viṣamam pacyate cāpi vidradhiḥ sānnipātikaḥ | tais tair bhāvair abhihate kṣate vā pathyasevina⸤ḥ ||
kṣatoṣmā vāyurvvisṛtaḥ saraktam pittam īrayet | jvaras tṛcṣṇā ca dāhaś ca jāyate cāsya dehinaḥ ||
āgantur vvidradhis tv eṣa pittavidradhilakṣaṇaḥ | kṛ⸤ṣṇasphoṭāvṛtaḥ śyāvas tīvradāharujājvaraḥ ||
pittavidracdhiliṅgaś ca raktavidradhir ucyate | uktā vidradhayo hyete teṣv asādhyas tu sarvvajaḥ ||
abhyantarā⸤nata ūrdhvam vidradhīn sampravakṣyate |
pṛthaksaṃbhūya vā doṣāḥ kupitā gulmarūpiṇaṃ ||
valmīkavat samunnaddham antaḥ kurvanti vidradhiṃ | gude L⸤bastimukhe nābhyāṃ kukṣau vaṃkṣaṇayos tathā ||
vṛkkayoḥ plīhniyakṛti hṛdivāklomni vāpy etha | eṣām uktāni liṃgāni bāhya⸤vidradhilakṣaṇṇaiḥ ||
āmapakveṣaṇīyāc ca pakvā pakvam vicbhāvayet | adhiṣṭhāna viśeṣeṇa liṃgaṃ śṛṇu viśeṣataḥ ||
gude vātanirodhas tu kṛcchrā⸤lpamūtratā | nābhyāṃ hikkā tathāṭopaḥ kukṣau mārutakopanaṃ ||
c kaṭīpṛṣṭagrahas tīvro vaṃkṣaṇotthe tu vidradhau | vṛkkayoḥ pārśvasaṃkocaḥ plīhny ucchvāsanirodha⸤naṃ ||
sarvvāṅgapragrahas tīvro hṛdikāsaś ca jāyate | śvāso c vā yakṛti tṛṣṇā klomni pepīyate 'py apaḥ ||
āmo vā yadi pakvo vā mahān vā yadi vetaraḥ | sa⸤rvvo marmmotthitatvās tu vidradhiḥ kaṣṭa ucyate ||
nābher ūpacrijāto yo marmmābhyāse ca vidradhiḥ | yaḥ pakvaḥ so 'py asādhyaḥ syād yaś corddham udarve tathā ||
⸤nābher ūparijāḥ pakvā yānty urdhvam itare tv adhaḥ | adhaḥ sṛteṣu jīvet tu sṛteṣūrdhvan na jīvati ||
hṛdbastinābhivarjyā ye teṣu bhinneṣu bāhyataḥ | jīvet kadācit puruṣoL⸤ netareṣu kadācana ||
strīṇām avaprajātānām prajātānān tathā hitaiḥ | dāhajvarakaro ghoro jāyate raktavidradhiḥ ||
⸤strīṇām mithyo prajātānām asṛkk apy ādaniḥ sṛtāṃ | raktajacmvidradhiṅ kuryāt kukṣau makkalasaṃjñitaṃ |
saptāhāt nopaśāntaś cet tataḥ sampratipacyate || viśe⸤ṣamatha vakṣyāmi spaṣṭam vidradhigulmayoḥ ||
kasmāt na pacyacte gulmo vidradhiḥ pākam eti ca |
na nibandho 'sti gulmānām vidradhiḥ sanibandhanaḥ ||
vivarānu⸤caro gulmam tv apsu budbudakopamaḥ | evam prakāro gulmas tu c tasmāt pākan na gacchati ||
māṃsaśoṇitavāhulyāt pākaṅ gacchati vidradhiḥ |
gulmas tiṣṭhati doṣaiḥ ⸤svaiḥr vvidradhir mmānsaśoṇite ||
vidradhiḥ pacyate tasmād guclmaś cāpi na pacyate |
hṛnnābhibastijaḥ pakvo varjyo yaś ca tridoṣajaḥ ||
vidradheḥ pūrvvarūpāṇi vi⸤ṇmūtrānilasaṅgrahaḥ |
bhramo 'dgamarddovair asyaṃ kāṇṭavyam madhucāsyatā ||
muhurmmuhus tathātyartha yathā sthānam uvedrujā |
vivarddhate jvaraś cāsya tṛṣṇā cāsya pravādhata iti ||
L⸤|| ||vidradhinidāne navamaḥ ||
(From folio 143v : 1)
athāto visarppanāḍīstanarogāṇānnidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
tvagmāṃsaśoṇitagatāḥ kupitāś ca doṣāḥ sa⸤rvvāṅgacāriṇam iha sthitam ātmaliṅgaṃ | kurvvanti vistṛtamacnunnatam āśu śophan taṃ sarvvato visaraṇāt tu visarppam āhuḥ ||
vātātmako sitamṛduḥ paruṣo '⸤ṅgamarddaḥ saṃbhedatodapavanajvaraliṅgayuktaḥ | ...
pittātmako-c drūtagatir jvaradāhapākaḥ sphoṭaprabhedabahula kṣatajaprakāśaḥ || sadyaḥkṣatānvitam ivāpi hi-⸤tam vihāti srotojakarddamavapurn na tadā sa sidhyet |
śleṣmā-ctmakaḥ sarati mandam aśīghrapākī snigdhaḥ sthirapracurakaṇḍaran anyavarṇṇaḥ || sarvvātmakas trivi⸤dhavarṇṇarujāvagāḍhaḥ pakvo na sidhyati sa māṃsasirāpraṇācśāt |
sadyaḥkṣatamvraṇam upetya narasya raktaṃ pittañ ca doṣabahulasya karoti śophaṃ || śyāvaṃ salo-⸤hitam atijvaradāhapākaḥ sphoṭaiḥ kulatthasadṛśair asitaiś ca kīrṇṇaṃ ||
siddhyanti vātakaphapittakṛtā visarppāḥ 𑑎L⸤sarvvātmakaḥ kṣatakṛtaś ca na siddhim eti || pittātmakoñjanavapuś ca yadā tad āsyāt kṛcchrāc ca marmmasu bhavanti hi savva eva |
yaḥ śopham īkṣati supakkvam apakkvasañjī yo vā vraṇaṃ pra⸤curapūyam asādhuvṛttaḥ | abhyantaraṃ praviśati pravidārya tasyac sthānāni pūrvvavihitāni tataḥ sa pūyaḥ |
tasyātimātragamanād gatir ity atas tu nāḍī ca yad vahati te⸤na matā tu nāḍī || doṣais tribir bhbhavati yā pṛthag ekaśaś ca sacṃmūrcchitair api ca śalyanimittato nyā |
tatrānilāt paruṣasūkṣmamukhī saśūlā phenānuviddhamadhi⸤kaṃ sravati kṣapāsu || ...
pittāt tu tṛdkarakarī paridāhayuktā pīctaṃ sravaty adhikam uṣṇam ahassu cāpi |
jñeyā kaphādbahughanārjjunapicchilāsrā sta sakaṇḍuraru-⸤jārajanī pravṛddhāḥ || ... ||
dāhajvaraś ca sanamūrcchanavaktraśoṣā yacsyā bhavanty abhihitāni ca lakṣaṇāni | tām ādiśet pavanapittakaphaprakopād ghorāṅgatittvasuha-⸤rām iva kālarātriṃ ||
naṣṭaṅ kathañcid aṇumārggam udīriteṣu sthāneṣu śalyam acireṇa gatiṅ karoti | sā phenilaṃ mathitamaccham asṛgvimiśram uṣṇaṃ karoti sahasā suL⸤sarujañ ca nityaṃ ||
yāvantyo gatayaś caiva kāraṇaiḥ saṃbhavanti hi | tāvantyaḥ stanarogās tu tair eva ca bhavanti ha ||
dhamanyas saṃvṛtadvārāḥ kanyānāṃ stanasaṃśritāḥ | doṣā-⸤gatitvāt tāsāṃ hi stanarogān asantyataḥ ||
tāsām eva prajātācnāṅ garbbhiṇīnāñ ca tāḥ punaḥ | svabhāvād eva vivṛtā jāyante saṃbhataḥ ||
rasaprasādo madhuraḥ pakvāhā⸤ranimittajaḥ | kṛtsnād dehāt stanau prāpya stanyam ity abhidhīyacte ||
viṣaśasteṣv api gātreṣu yathā śukran na dṛśyate |
tad eva ceṣṭāyuvatiṃ darśanāt smaraṇād api || saṃśa⸤bdāt sparśanād vāpi saṃharṣāc ca pravarttate |
suprasannamanaś cātra-c darśane hetur ucyate || āhārarasavīryatvād evaṃ stanyam api striyaḥ |
sarvvadehāśritatvāc ca śukrala⸤kṣaṇam ucyate ||
tad apatyasya saṃsparśād darśanāt smaraṇād api ||c grahaṇāc ca śarīrebhyaḥ śukravat saṃpravarttate ||
sneho nirantaras tāsāṃ prasnave hetur ucyate | tat kaṣā⸤yam bhaved vātāt kṣiptañ ca plavate mbhasi ||
pittād amlaṃ sakaṭukaṃ rājyambhasi ca pītikā | śleṣmād ghanam picchilañ ca jale cāpy avasīdati || sarvvair duṣṭaṃ sarvvaliṅgam abhighātāc ca duL⸤ṣyati |
sakṣīro vā py adugdho vā doṣaḥ prāpya stanau striyāḥ | pradūṣya māṃsarudhira stanarogāya kalpate |
ṣaṇṇām api ca teṣāṃ hi raktajam vidradhim vinā || lakṣaṇāni sa⸤mānāni bāhyavidradhilakṣaṇair iti ||
prabhañjanakadurnnāmāc bhagadāraṇaṃ |
kuṣṭhapramehajaḍhagarbbhañ ca vidradhiṃ ||
visarppastananāḍībhiḥ pūryate⸤ daśakopanaḥ ||
visarppanāḍīstanaroganidānadacśamaḥ ||
athāto granthyapacyarvvudagalagaṇḍānān nidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
vātāda⸤yo mānsam asṛk praduṣṭāḥ sandūṣya sedaś ca tathā sirāṃś ca vṛcttonnatam vigrathitan tu śophaṃ kurvantyato granthir iti pradiṣṭaḥ ||
āyamyate vṛñjati tudyate ca pra⸤tyasya te sāthsyati bhidyate ca | kṛṣṇo mṛdurv vastir ivātataś cac bhinnaḥ sravec cānilajomremacchaṃ ||
dandahyate dhūpyati cūṣyate ca pāpacyate prajvalatīva cā⸤pi | raktaḥ sapitto py athavāpi pittād bhinnaḥ sraved duṣṇaduṣṇamatīva cāsraṃ ||
pīto vivarṇo lparujo tikaṇḍūḥ pāṣāṇavat saṃhananopapannaḥ | cirādhi vṛddhiś ca kaphaprakoL⸤pādbhinnaḥ sravec chuklaghanañ ca pūyaṃ ||
śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniḥ snigdho mahānūkaṇḍuyuto 'rujaś ca | medaḥkṛto dṛśyati cātra bhinne piṇyākakalkapratiman tu medaḥ ⸤||
vyāyāmajātair avalasya tais tair ākṣipya vāyurhi sirāpratācnaṃ | saṅkuñcya sapiṇḍya viśoṣya cāpi granthiṅ karoty unnatam āśu vṛttaṃ ||
granthiḥ sirājaḥ sa tu ⸤kṛcchrasādhyo bhaved yadi syāt sarujaścalaś ca | aruk sa evācpyacalo mahāṃś ca marmotthitaś cāpivivarjjanīyaḥ ||
hanvasthikakṣyākṣakavāhusandhimanyāga⸤leṣūpacitan tu medaḥ | granthiṃ sthiraṃ vṛttam athāyatam vā snigdhacṅ kaphaś cāsya rujaṅ karoti ||
taṃ granthibhis tvāmalakāsthimātrair mmatsyāṇḍajālapratimais tathānyaiḥ ⸤ ananyavarṇair upacīyamānaṃ cayaprakarṣād apaciṃ vadanti || c
kaṇḍvanvitās te lparujā prabhinnāḥ sravanti naśyanti bhavanti cānye | medaḥkaphābhyāṃ khalu roga eṣa⸤ sudustaro varṣagaṇānubandhī ||
gātrapradeśe kvacid eva doṣāḥ saṃmūrcchitā māṃsam asṛkpradūṣya | 𑑎L⸤vṛttaṃ mṛdum mandarujam mahāntam analpamūlañ ciravṛddhyapākaṃ ||
kurvvanti māṃsocchrayam abhyagādhan tam arvvudaṃ śāstravido vadanti | vātena pittena kaphena cāpi raktena māṃ⸤sena ca medasā ca ||
yajjāyate tasya ca lakṣaṇāni grantheḥ sacmānani sadā bhavanti | doṣā praduṣṭā rudhiraṃ sirāsu sakuñcya sampiṇḍya tatas tv apākaṃ ||
sāsrā⸤vamunnahyati mānsapiṇḍam māṃsāṅkurair ācitam āśu ghoraṃ |c sravaty ajasraṃ rudhiram praduṣṭam asādhyam etad rudhirātmakan tu ||
raktakṣayopahūtapīḍitatvāt pāṇḍu⸤rvbhavet so 'rvvudapīḍitas tu | muṣṭiprahārādibhir arddite ṅge mācnsam praduṣṭañ janayat tu śopham ||
avedanaṃ snigdham ananyavarṇṇam apākam aśmopamam apracālyaṃ ⸤| praduṣṭamānsasya narasya gāḍham etad bhavet mānsaparāyaṇasya c||
māṃsārvvudaṃ tv etad asādhyam uktaṃ sādhyeṣv apīmāni vivarjjayīta | samprasrutam marmmaṇi yac ca jātaṃ ⸤𑑎srotassu vā yac ca bhaved acālyaṃ ||
> yajjāyate 'nyat khalu pūrvvajāte jñeyan tad adhyarvvudam arbudajñaiḥ | yad dvandvajātaṃ yugapat kramād vā dvirL⸤𑑎arvvudan tac ca bhaved asādhyam ||
na pākam āyānti kaphānvitatvān medovahutvāc ca viśeṣatas tu | doṣasthiratvād grathanāc ca teṣāṃ sarvvārvvudā⸤ny eva viśetam tu ||
vātaḥ kaphaś cāpi gale pra... ttuc saṃśritya tathaiva medaḥ | kurvvanti gaṇḍaṃ kramaśaḥ svaliṅgaiḥ samanvitan taṅ galagaṇḍam āhuḥ ||
todā⸤nvitaḥ kṛṣṇasirāvanaddhaḥ kṛṣṇo ruṇo vā pavanātmakas tu |
pāruṣyayuktiś ciravṛddhyapāko yadṛcchayā caiṣa bhavet kadācit pākam iyāt kadācit || vairasyam āsyasya ca tasya janto⸤r vbhavet tathā tālugalapraśoṣaḥ |
sthiraḥ savarṇo gururugrakaṇḍū śīto mahāṃś cāpikaphātmakas tu || cirābhivṛddhim bhajate cirāc ca prapadyate mandaru⸤jaḥ kadācit |
mādhuryam āsyasya ca jantor vbhavet tathā tālucgalapralepaḥ || snigdho guduḥ pāṇḍuraniṣṭagandho medothitaḥ pāṇḍuyuto rujaś ca |
prala⸤mvate 'lāvuvad alpamūlo vivarddhate hīyati cātra dehaṃ || snigdhāsyatā tasya bhavec ca jantor ggale ca śavdaṅ kurute ca nityaṃ |
kṛcchrocchvasan tam mṛdusarvvagātraṃ samvatsarāt ī L⸤tam arocakārttam || kṣīṇañ ca vaidyo galagaṇḍinan tu bhinnasvarañ cāpi vivarjjayīta ||
nivaddhaśvayathur yasya yathā muṣkam pralamvate | mahānuvodhy athavā hrasvas taṃ gaṇḍam iti ni⸤rdiśet ||
iti granthyapacyarvvudagalagaṇḍanidāna eckādaśa || 11 ||
L
athāto vṛddhyupadaṃśaślīpadānān nidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
vātapittaśle⸤ṣmaśoṇitamedomūtrāntranimittāḥ sapta vṛddhayo bhavanti | teṣu cmūtrāntranimittau vātasamutthau | kevalam utpattihetur anyaḥ ||
adhaḥ kupito 'nyatamas tu doṣaphalako⸤śayor vvātavāhinīdhamanīm abhiprapadya phalakoṣayor vvṛddhim ucpajanayati || tam vṛddhim ity ācakṣate ||
tatrānilapūrṇṇabastim ivātatam puruṣam animittarujam vāta⸤vṛddhim ity ācakṣate | pakvodumbarasaṅkāśam āśu samutthānam picttavṛddhiṃ || kaṭhinaṃ snigdham alpavedanaṃ śleṣmavṛddhiṃ || kṛṣṇasphoṭāvṛtaṃ pittavṛddhiliṅgaṃ raktavṛddhiṃ ⸤|| mṛdusnigdhaṃ sakaṇḍur alpavedanan tālaphalaprakāśam medovṛddhiṃ || mūtrasandhāraṇaśīlasya mūtravṛddhir bbhavati || sa gacchato 'mbupūrṇṇā dṛtir iva kṣubhyate mūtrakṛcchravedanāvantaṃ L⸤mūtravṛddhim ity ācakṣate || tatra balavadvigrahādibhir vviśeṣair vvāyuḥ prakupito ntrasya sthūlasya cetarasyaikadaśam viguṇam ādāyādho vaṃkṣaṇasandhim āgamya kālāntareṇa mu⸤ṣkakoṣam upaiti ādhmātabastir ivātataḥ pradīrghaḥ śopho bhacvati | saśabdam anupīḍitaś corddhvam utpatati vimuktaś ca punar ādhmāti | tam antravṛddhim asādhyam ity ā𑑎⸤cakṣate ||
tatra brahmacāriṇīn dīrghakarkkaśaromāṃ yonirogocpasṛṣṭām alpadvārām apriyām akāmām acaukṣasalilaprakṣālitayonim vā nārīṃ yo 'dhigacchet ta⸤thā karajadaśanasaviṣaśūkanipātanāddhastābhighātāc catu𑑎cṣpadagamanād acaukṣasalilaprakṣālanād vā prakupitā meḍhragatās tu doṣāḥ kṣate kṣate vā śvayathum upaja⸤nayanti | tam upadaṃśam ity ācakṣate ||
sa pañcavidhas tribhir ddocṣaiḥ pṛthak samastair asṛjaś ca |
tatra vātike tvakpari pā mo2 ṭanaṃ stabdhameḍhratā paruṣaśophatā vividha⸤vedanāprādurbhāvaś ca || paittike śvayathur udumbarapratikāśo jvaradāhayuktaḥ || ślaiṣmike śvayathuḥ kaṇḍūmān kaṭhinaḥ snigdhaś ca || raktaje kṛṣṇasphoṭaprādurbbhāvo 'tyartham asṛL⸤kpravṛttiḥ pittaliṅgāni ca || sarvvaje sarvvaliṅgadarśanam avadaraṇañ ca śephasaḥ | krimiprādurbbhāvo maraṇañ ceti ||
prakupitās tu doṣās tv adhaḥprapannā vaṃkṣaṇorujaṃghāsv ava⸤tiṣṭhante | tataḥ kālāntareṇa pādam āśritya śanaiḥ śanaiḥ śocpham upajanayanti | tac chlīpadam ity ācakṣate || tat tu trividham vātapittakaphanimittam iti ||
tatra vāta⸤jaṃ kṛṣṇam paruṣaṃ kharam animittarujam analpavedanam parisphucṭati ca bahuśaḥ || pittajan tu pītāvabhāsaṃ mṛdujvaradāhapradañ ca || śleṣmajan tu snigdhaṃ svetāvabhāsaṃ ⸤mavedanam atimahāntaṃ granthikaṇṭakair upacitañ ca ||
tatra samva𑑎ctsarātītam atimahantaṃ valmīkajātam atiprasrutam iti varjanīyāni ||
trīṇy apy etāni jānīyā⸤cchlīpad ī ā ni kaphocchrayāt |
gurutvañ ca mahattvañ ca yasmān nāsti cvinā kaphāt ||
purāṇodakabhūyiṣṭhāḥ sarvvarttuṣu ca śītalāḥ |
ye deśās teṣu jāyante, ślīpadā⸤ni viśeṣataḥ ||
pādavaddhas tayoś cāpi, ślīpadañ jāyate nṛṇām |
karṇākṣināsāsv api ca kecid icchanti tadvida iti ||
vṛddhyupadaṅśaślīL⸤padānān nidāne dvādaśa || ||
(From folio dscn3126fol148_top.jpg : 1)
athātaḥ kṣudraroganidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
saptacatvāriṃśat kṣudrarogā bhavanti || tad yathā || ajagallikā | ⸤ yavaprakhyā | amvālajī | vivṛtā | kacchapikā | valmīkā | icndraviddhā | garddabhikā | panasikā | pāṣāṇagarddabhaḥ | icivallikā | kakṣā | gandhanā⸤mā | visphoṭakaṃ | agnirohiṇī | cippa | anuśayī | vidārickā | śarkkarā | śarkarārvvudaṃ | pāmā | vicarccikā | rakasā | pādadārī | kadaraṃ | alasakaḥ | rujā ⸤ dārūṇakaṃ | arūṣikā | palitaṃ | mayūrikā | yuvānapiṭakā c | padminīkaṇṭakā | jatumaṇi | masakaṃ | tilakā | naccha | vyaṃgaḥ | nīlikā | parivarttikā | niruddha⸤prakāśaṃ | avapāṭikā | sanniruddhagudaṃ | ahipūtanaṃ | vṛṣacṇakacchūḥ | gudabhransaś ceti ||
snigdhāḥ savarṇṇā grathitā nīrujā mudgasannitāḥ |
kaphavātotthi𑑎⸤tā jñeyā vālānām ajagallikā ||
yavākārā sukaṭhinā grathitā māṃsasaṃśritā |
piḍakā śleṣmavātābhyāṃ yavaprakhyeti cocyate ||
ghanālpavakrām piḍakām unnatām pariL⸤maṇḍalāṃ |
amvālajīm alpapūyān tām vidyāt kaphavātajāṃ ||
vivṛtābhyām mahādāhām pakvodumvarasannibhāṃ |
parimaṇḍalām pittakṛtām vivṛtān nāsatām viduḥ ||
grathitā⸤ pañca vā ṣaḍ vā dārūṇāḥ kacchaponnatāḥ |
kaphānilābhyām picḍakā jñeyā kacchapikā vudhaiḥ ||
pāṇipādatale sandhau grīvāyām ūrdhvajatruṇi |
granthir vvalmī⸤kavadyasya śanaiḥ samupacīyate ||
todaḥ kledaparīdāhaḥ kacṇḍūmadbhir mmukhair vvṛtaḥ |
vyādhir vvalmīka ity eṣa vijñeyaḥ kaphapaittikaḥ ||
padmakarṇṇikavat ma⸤dhye piḍakābhiḥ samācitāṃ |
indrā viddhām vijānīyād vātacpittotthitām bhiṣak ||
maṇḍalam vṛttam utsannaṃ saraktam piḍakācitaṃ |
rujākarīṅ garddabhikāṃ ⸤ tām vaded vātapittataḥ ||
karṇṇasyābhyantare jātām piḍakām ugracvedanāṃ |
sthirām penasikān tān tu vidyād vātakaphotthitāṃ ||
hanvāḥ sandhisamudbhūtaṃ śo⸤pham alparujaṃ sthiraṃ |
pāṣāṇagarddabham iti vrūyāt tat kaphapittataḥ ||
visarppavat sarppati yaḥ śophastanurapākavān |
dāhajvarakaraḥ pittā(From jpeg )L⸤t sa jñeyo jālagarddabhaḥ ||
piḍakām uttamāṅgasthām vṛttām ugrarujāṃ jvarāṃ |
sarvvātmakāṃ sarvvaliṅgāṃ jānīyādirivellikāṃ ||
vāhukandyāṃ sapārśvaṣu kṛ⸤ṣṇāṃ sphoṭāṃ savedanāṃ |
pittaprakopasaṃbhūtāṃ kakṣyetibhiṣagāc diśet ||
ekām etādṛśīn dṛṣṭāṃ piṭikāṃ sphoṭasannibhāṃ |
tvaggatām pittakopena gandhanāmām vi⸤nirddeśet ||
agnidagdhanibhāḥ sphoṭāḥ sajvarāḥ pittaraktactaḥ |
ci sarvvatra vā dehe visphoṭaka iti smṛtaḥ ||
kakṣabhāgeṣu ye sphoṭā jāyante mānsadārū𑑎⸤ṇā |
antarddāhajvarakarā dīptapāvakasannibhāḥ ||
saptāhācdvā daśāhād vā pakṣād vā ghnanti mānavaṃ |
tām agnirohiṇīm vidyād asādhyāṃ sannipātataḥ ||
nakha𑑎⸤mānsam adhiṣṭhāya vātaḥ pittañ dehināṃ |
kuryā tān dāha𑑎cpākau ca taṃ vyādhiñ cippam ādiśet ||
tad evālpatatarair doṣaiḥ kunakham parūṣaṃ kharaṃ ||
gambhīrām a⸤lpasaṃrambhāṃ savarṇṇām uparisthitāṃ |
kaphād anuśayīm yasyām vidyād antaḥ prapākinīṃ ||
vidārīkandavad dhṛtān kakṣavaṃkṣaṇasandhiṣu |
vidārikām iti vadet saru(From jpeg )L⸤jāṃ sarvvalakṣaṇāṃ ||
prāpya māṃsasirāsnāyu śleṣmā medas tathānilaḥ |
granthiṅ kurvvanty asau bhinno madhusarppirvvasānibhaṃ ||
karot asrāvam anilas tatra vṛddhiṅ gataḥ punaḥ ||
⸤mānsam viśograthitāṃ śarkkarāñjanaty ataḥ ||
durgandhicklinnamaty arthan nānāvarṇṇan tataḥ sirāḥ |
sṛjanti raktaṃ sahasā tam vidyāc charśarkkarār vvudaṃ ||
pāmāvicarcyau𑑎⸤ kuṣṭheṣu rakasā ca prakīrtitā ||
parikramaṇaśīlasya vāyurcaty artharūkṣayoḥ |
pādayoḥ kurute dārīsarūjās talasaṃśritāḥ ||
śarkkaronmathite pāde kṣata vā ka𑑎⸤ṇṭakādibhiḥ |
granthiṃ kīlavad utsanno jāyate kadaran tu tata |c|
klinnāṅgulyantarau pādau kaṇḍadāharujānvitau |
duṣṭakarddamasaṃsparśādalaseti vibhāvayet ||
⸤romakūpānugam pittam vātena saha mūrcchitaṃ |
pracyāvayatic romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ ||
ruṇddhi romakūpās tu tato 'nyeṣāmasambhavaḥ |
tad indraluptaṃ𑑎⸤ khālity aṃ rūjeti ca vibhāvyate ||
dāruṇākaṇḍurā rūkṣā keśabhūmim prayodyate |
kaphamārutakopena vidyād dāruṇakan tu tat ||
(From jpeg )L⸤aruṃṣi vahuvakrāṇi vahukledāni mūrddhan tu |
kaphāsṛkkritakopena vraṇām vidyād arūṣikāṃ ||
krodhaśokaśramakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ |
pittañ ca keśān paca⸤ti palitan tena jāyate ||
dāhajvararujāvantastāmrāḥ sphocṭāḥ savedanāḥ |
gātreṣv antaś ca vadane vijñeyā tu masūrikā ||
śālmalīkaṇṭakaprakhyāḥ kaphamā⸤rutaraktajāḥ |
yuvānapiḍakā yūnām vijñeyā mukhadūṣaṇācḥ ||
kaṇṭakair ācitam vidyān maṇḍalam pāṇḍu kaṇḍuraṃ |
padminīkaṇṭakaprakhyais tadākhyaṅ kaphabātajaṃ ⸤ ||
samam utsannam arujam maṇḍalaṅ kapharaktajaṃ |
sahajaṃ lakṣma c caikeṣāṃ lakṣyo jatumaṇīti sā ||
avedanaṃ sthirañ caiva yasmin gātre pradṛśyate |
māṣavat kṛ⸤ṣṇam utsannam anilāt maṣakam ādiśet ||
kṛṣṇāni tilacmātrāṇi nīrujāni samāni ca |
vātapittalavotsetām vidhyāttikālakāṃ ||
maha⸤d vā yadi vāty alpaṃ śyāvam vā yadi vā sitaṃ |
nīrujam maṇḍalaṃ gātre naccham ity abhidhīyate ||
L⸤krodhāyāsaprakupito vāyuḥ pittena saṃyutaḥ |
mukham āgamya sahasā maṇḍalam visṛjaty ataḥ ||
nirujan tanukaṃ śyāvaṃ mukhe vyaṅgan tam ādiśet |
kṛṣṇam evaṅ gu⸤ṇaṃ gātre mukhe vā nīlikām viduḥ ||
marddanāt pīḍanād cāpi c tathaivāpyabhighātataḥ |
meḍhracarmma yadā vāyur bhajate sarvvataś caran ||
tadā vātopasaṃsṛṣṭaṃ ⸤ carmma pratinivarttaye |
sa vedanan sadāhaś ca pākaṃ vraja𑑎cti cāsakṛt ||
maṇer adhastāt kośas tu granthirūpeṇa lamvate |
parivartiketi tām vidyā⸤t sarujām vātasaṃbhavāṃ ||
sakaṇḍūḥ kaṭhinā cāpi saiva𑑎c śleṣmasamutthitā |
alpīyaḥ khāṃ yadā harṣod valāṅ gacchen striyan naraḥ ||
hastābhighātād a⸤pi vā carmmāṇyud varttate valāt |
yasyāvapāte carmma𑑎ctām vidyād avapāṭikāṃ ||
vātopasṛṣṭam eveta ccarmma saṃśrayate maṇiṃ |
maṇiś carmmoparuddha𑑎⸤ś ca mūtrasroto ruṇaddhi tu ||
niruddhaprakāśam vidyā tatyā n mandadhāraṃ savedanaṃ |
mūtraṃ pravartate jantor mmaṇirn na ca vidāryate ||
(From jpeg )L⸤niruddhaprakāśam vidyāt sarujam vātasambhavaṃ |
vegasandhāraṇād vāyur vvihato gudam āśritaḥ ||
niruṇaddhi mahotsrotaḥ sūkṣmadvāraṃ karoti ca |
mārgasya saukṣmyāt kṛcchreṇa ⸤ purīṣan tasya gacchati ||
sanniruddhagudam vyādhim etad vidyā𑑎ct sudustaraṃ |
śakṛt mūtrasamāyukte dhaute pāne śiśor bhavet ||
svinne vāsvedyamāne vā kaṇḍū⸤raktakaphodbhavāḥ ||
kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṃ sphoṭāsrāvaś ca c jāyate ||
ekībhūtam vraṇaṃ ghoraṃ tam vidyād ahipūtanaṃ ||
snānotsādanahīnasya malo vṛṣaṇa⸤saṃsthitaḥ |
yadā praklidyate svedāt kaṇḍūṃ sañjanayet tadā𑑎 c ||
tataḥ kaṇḍūyanāt kṣipraṃ sphoṭāsrāvaś ca jāyate |
prāhur vvṛṣaṇakacchrūn tāṃ śleṣmaraktaprako⸤jāṃ ||
pravāhaṇātisārābhyān nirgacchati gudo vahiḥ |
rūckṣadurvvaladehasya taṃ gudabhranśam ādiśet ||
ity evaṃ kṣudrarogāṇāṃ sthānaṃ samparikīrtitam |
⸤ tad avekṣya bhiṣak prājño yathādoṣam upācaret ||c ||
iti kṣudraroganidāne trayodaśamaḥ || 0 ||
athātaḥ śūkadoṣanidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
L⸤liṅgavṛddhim icchat āmakramapravṛttānāṃ śūkadoṣanimittaṃ vyādhayo daśa cāṣṭau jāyante || tad yathā || sarṣapikāṣṭhīlā grathitaṃ kumbhīkā alajīmṛditaṃ sammūḍhapiṭakā | ⸤ avamanthaḥ puṣkarikā sparśahāniḥ | uttavaḥ śataponakaḥ | tvaṣkākaḥ śoṇitārbbudaṃ māṃsārbbudaṃ māṃsapāko vidradhistilakālakañceti ||
gaurasarṣapasaṃsthānā śūka⸤nirvdugnahetukāḥ | piṭakākapharaktābhyāṃ jñeyāsarṣapisā||
kaṭhinā viṣamā bhagnair vāyunāṣṭhīlikā bhavet | śūkair yat pūritaṃ śaśvad grathitaṃ nāma tat kaphāt ||
⸤ kumbhīkā raktapittotthā jāvvasthisadṛśāśuṇat | tulyajātvalajīm vidyād yathā proktām vicakṣaṇaḥ ||
mṛditaṃ pīḍitaṃ yat tu saṃrabdham vātakopataḥ |
pāṇibhyāṃ bhṛśa⸤sammūḍhe saṃmūḍhapiṭakā bhavet || dīrghā bahvyaś ca piṭakā dīryante madhdhatas tu yāḥ ||
so 'vamanthaḥ kaphāsṛgbhyām vedanāromaharṣakṛt || piṭakācitāyāpiṭakā⸤pittaśoṇitasaṃbhavā ||
padmakarṇikasaṃsthānā jñeyā puṣkariketisā || sparśahānin tu janayec choṇitaṃ śūkadūṣitaṃ |
mudgamāṣopamā raktā piṭakā raktapittajā | L⸤vyādhir evottavo nāma śūkājīrṇṇanimittajaḥ |
chidrair aṇumukhair lliṅgañ citaṃ yasya samantataḥ || vātaśoṇitajo vyādhiḥ sa jñeyaḥ śataponakaḥ |
vātapittakṛto jñeya⸤s tv akkāko jvaradāhakṛt | kṛṣṇaiḥ sphoṭaiḥ sarabhiḥ piṭakābhiś ca pīḍitaṃ | yasya bastirujañ cogrā jñeyan tac choṇitārbbudaṃ ||
māṃsadoṣeṇa jānīyāda⸤rbbudam mānsasaṃbhavaṃ | śīryante yasya mānsāni yatra sarvvāś ca vedanāḥ ||
vidyāt tam mānsapākan tu sarvadoṣakṛtam bhiṣak | vidradhiḥ sannipātena yathokta⸤m abhinirddiśet ||
kṛṣṇāni citrāṇy athavā śūkāni saviṣāṇi vā | pātitāni pacanty āśu meḍhranniravaśeṣataḥ ||
kṛṣṇāni bhūtvā mānsāni śīryante yasya ⸤ dehinaḥ | sannipātasamutthānan tam vidyāt tilakālakaṃ ||
tatra māṃsārbbudaṃ yac ca māṃsapākaś ca yaḥ smṛtaḥ | vidradhiś ca na sidhdhanti ye ca syus tilakālakāḥ ⸤ ||
iti śūkadoṣanidāne caturddaśamaḥ ||
athāto bhagnanidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
patanapīḍanaprahāraviṣaduṣṭaprabhṛtibhir abhighātaviśeṣaiḥ | L⸤anekavidhamasthnāṃ bhaṅgam upadiśanti |
tatra bhagnajātamanekavidhamanusāryamāṇaṃ dvividhamevopapadyate | sandhimukataṃ kāṇḍabhagnañ ca | tatra ṣaḍvidhaṃ sandhim uktaṃ dvādaśavi⸤dhaṃ kāṇḍabhagnam bhavati |
tatra sandhimuktamutpiṣṭam viśliṣṭam viparivarttitam avakṣiptam atikṣiptan tiryak kṣiptam iti |
prasāraṇākuñcanāśaktirugrarujatā ⸤ sparśāsahatvāñ ceti | sāmānyataḥ sandhim uktalakṣaṇam uktaṃ |
vaiśeṣikaṃ tūtpiṣṭe saṃdhāvubhayataḥ śopho vedanāprādurbbhāvo viśeṣataś ca rātrau bhavati | ⸤ viśliṣṭe 'lpaśophatā vedanāsātatyaṃ sandhivikriyā ca || viparivarttite ca sandhau pārśvagamanād viṣamāṅgatā vedanā ca | avakṣipte sandhiviśleṣastī⸤vrarujatā ca || atikṣipte dvayoḥ sandhdhasthnoratikrāntatā vedanā ca | tiryakkṣipte tv ekāsthipārśvagamanam atyartham iti ||
kāṇḍabhagnam ata ūrddhvam vakṣyāmaḥ || ⸤ karkkaṭakam aśvakarṇṇañ cūrṇitam piccitam asthicchallitākāṇḍabhagnam atipātitam majjānugataṃ vakrañ cchinnaṃ sphuṭitaṃ sphāṭitam iti ||
śvayathubāhulyam avapīḍyamāne L⸤śabdaḥ srastāṅgatā vividhavedanāpravṛttir iti || sāmānyataḥ kāṇḍabhagnalakṣaṇam uktaṃ ||
viśeṣatas tu sammūḍham ubhayato 'sthi madhye bhagnaṃ granthirivonnataṃ karkkaṭakaṃ ⸤|| aśvakarṇṇavad udgatamaśvakarṇṇaṃ || śabdasparśābhyāñcūrṇṇitam avagacchet || piccitam pṛthulatāṅgatam alpaśophaṃ || pārśvato 'nvasthihīnodgato 'asthicchalita⸤kannāmavellite prakampyamānaṃ || kāṇḍabhagnam asthiniḥśeṣacchinnāsthyavayavaḥ || asthimadhyapraviṣṭātipātitasaṃjñaḥ || kṣatabhagnam unnahyamānam ajjammajjā⸤nugataṃ || ābhugnam iva yad vimuktāsthi tad vakran nāma || anyatarapārśvāvaśiṣṭaṃ chinnaṃ || sphuṭitama nubahudāritavedanāvān || śūkapūrṇṇam ivādhmātam vipu⸤laikadā visphāṭitan nāma ||
teṣu cūrṇṇitaṃcchinnātipātitamajjānugatāni kṛcchrasādhdhāni | kṛśātivṛddhabālāsahāyānāṃ kṣatakṣīṇakuṣṭiśvāsināṃ savraṇāḥ ⸤ niḥsandhyupagatāni ceti ||
bhavati cātra || bhinnaṅkapālaṃ kaṭyāṃ tu sandhim uktaṃ tathā cyutaṃ | jaghanam pratipiṣṭañ ca varjjayīta vicakṣaṇaḥ |
asaṃkliṣṭaṅkapālañ ca lalāṭe cūL⸤rṇṇitañ ca yat || bhagnaṃ stanāntare śaṃkhaṃ pṛṣṭhe mūrddhni ca varjjayet ||
samyaksandhitam apy asthidurnnikṣeptanibandhanāt |
saṃkṣobhād vāpi yad gacchet ⸤ vikriyāntam api varjjayet ||
taruṇāsthīni nāmyante bhajyante nalakāni tu |
kapālān vibhajyante sphullanti rucakāni tu ||
iti bhagnanidāne pañcada⸤śamaḥ ||
athāto mukharoganidānam vyākhyāsyācmaḥ ||
mukharogāḥ pañca ṣaṣṭir bhavanti || saptasv āyataneṣu || tatrāyatanāni oṣṭhau dantamūlāni⸤ dantā jihvā tālū kaṇṭha sarvvāṇi ceti || tatrāṣṭāv oṣṭhayoḥ ||cpañcadaśa dantamūle || aṣṭau danteṣu || pañcajihvāyāṃ || navatāluni || saptadaśakaṇṭhe || trayas sa⸤rvveṣv āyataneṣu ||
tatroṣṭhe prakopād vātapittakaphasannipātaraktacmānsamedo 'bhighātanimittāḥ ||
karkkaśau paruṣau stabdhau samprāptānilavedanau | dālyete pari⸤poṭyete oṣṭhaumārutakopataḥ ||
cīyete piṭakābhiś ca sarujābhiḥ samantataḥ | sadāhapākapiṭakau pītābhāsau ca pittataḥ ||
savarṇṇābhiś ca cīyete piṭakābhir avedaL⸤nau | bhavatas tu kaphādoṣṭhau picchilau śītalau gurū ||
sakṛtkṛṣṇau sakṛtpītau sakṛtsv etau tathaiva ca | sannipātena vijñeyāv anekapiḍakācitau ||
kharjjūraraktavarṇṇābhiḥ piṭa⸤kābhir nnipīḍitau | raktopasṛṣṭarudhiraṃ sravataḥ śoṇitapracbhau ||
gurū sthūlau māṃsaduṣṭau māṃsapiṇḍavad udgatau | jantavaś cātramūrcchanti narasyobhayato mukhā⸤t ||
sarppirmmaṇḍapratīkāśau medasā kaṇḍurau gurū |
oṣṭhauparyacvadīryete poṭyete cābhighātataḥ ||
acchaṃ sphaṭikasaṃkāśaṃ sasrāvaṃ sravato bhṛśaṃ |
dantacchadāva⸤dīryete poṭyete cāsakṛtpunaḥ ||
tato vraṇaḥ susaṃrūḍho mṛdutvacm upagacchati ||
dantamūlagatās tu śītādo dantapuppuṭo dantaveṣṭaḥ sauśiro mahāsauśiraḥ parida⸤raḥ | upakuśaḥ | dantavaidarbbhaḥ | khalivarddhanaḥ | adhimāṃsaḥ | cnāḍyaḥ pañceti ||
śoṇitaṃ dantaveṣṭebhyo yasyākasmāt pravarttate | durggandhī nisakṛṣṇāni prakledī⸤ni mṛdūni ca ||
dantamāṃsāni pacyante pacanti ca parasparaṃ | śītādonāmasavyādhiḥ kaphaśoṇitasambhavaḥ ||
dantayos triṣu vā yasya śvayathuḥ sparśanā L⸤sahaḥ | dantapuppuṭako nāma savyādhiḥ kapharaktajaḥ ||
sravanti pūyarudhiraṃ calādantā bhavanti ca | dantaveṣṭaḥ savijñeyo duṣṭaśoṇitasambhavaḥ ||
śvayathūr ddantamūleṣu rujāvān⸤ kaphasambhavaḥ | lālāsrāvī sa vijñeyaḥ sauśironām anāmactaḥ ||
dantāś calanti veṣṭabhyas tālu cāpy avadīryate |
yasmin sa sarvvajo vyādhir mmahāsauśirasaṃ⸤jñitaḥ || dantamāṃsāni śīryante yasmin ṣṭhīvati cāsakṛt | c
pittāsṛkkaphajo vyādhir jñeyaḥ paridaro hi saḥ || veṣṭaḥ sadāhampacati yasyadantāścalanti⸤ca| dāhena veṣṭāstaptāś ca śuṣyante cāgninā yathā ||
aghaṭṭitāḥ c prasravanti śoṇitam mandavedanāḥ |
yasmin sopakuśonāma pittaraktakṛto gadaḥ || ghṛṣṭe⸤ṣu dantamūleṣu saṃrambho jāyate mahān |
bhavanti dantāś ca caclāḥ savaidarbbhā'bhighātajaḥ || mārutenādhiko danto jāyate tīvravedanaḥ |
khalivarddhanasaṃjño ⸤sau jāter ukca praśāmyati || hānavye paścime dante mahāśophomahārujaḥ |
lālāsrāvī kaphakṛto jñeyaḥ so 'dhikamāṃsakaḥ || L⸤dantamūlagatā nāḍyaḥ pañca jñeyā yathoditāḥ ||
dantagatās tu dālanaḥ krimidanta kodanta harṣo bhañjanakaḥ | ⸤ dantaśarkkarā | kapālikā | śyāvadantaḥ | hanur mmokṣaś cecti ||
dāryamāṇeṣv ivarujā yasya danteṣu jāyate | dālanonāma savyādhiḥ sadāgatinimittaja⸤ḥ |
kṛṣṇaścchidraś ca calati sasaṃrambho mahārujaḥ | animicttarujovātātsajñeyaḥ krimidantakaḥ ||
śītamuṣṇañ ca daśanāḥ sahante sparśanan na ca | yasya tad danta⸤harṣan tu vyādhim vidyāt samīraṇāt ||
vaktram vakram bhaved yasya dacntabhaṅgaś ca jāyate | kaphavātakṛto vyādhiḥ sa bhañjanakasaṃjñitaḥ ||
śarkkar eva sthirībhūto malo dante⸤ṣu yasya vai | sā dantānāṃ guṇaharī vijñeyā dantaśarkkarā ||
kacpāleṣv iva dīryatsudantānāṃ saiva śarkkarā | kapāliketi paṭhitā sadā dantavināśinī ||
asṛ⸤ṇmiśreṇa pittena dagdhodantas tv aśeṣataḥ | śyāvatān nīlatām vāpi gataḥ sa śyāvadantakaḥ ||
vātena tais tair bbhāvaiś ca hanusandhivisaṅgataḥ | hanurmmokṣa iti jñeyo vyādhiL⸤r ardditalakṣaṇaḥ ||
jihvāgatās tu | kaṇṭakās trividhās tribhir ddoṣairalāsa upajihvā ceti ||
jihvānilena sphuṭitā prasuptā bhavec ca śākacchadanaprakāśā | pittātsadāhair anucī⸤yate ca dīrghaiḥ saraktair apikaṇṭakaiś ca || kaphena gurvvī bahalā cictā ca mānsāṅkuraiḥ śālmalikaṇṭakaubhaibhaiḥ |
adhogato yaḥ śvayathuḥ pragāḍhaḥ so 'lāsasaṃjñaḥ⸤kapharaktamūrttiḥ || jihvāṃ sa tu stambhayate pravṛddho mūle ca jichvā bhṛśam eti pākaṃ |
jihvāgrarūpaḥ śvayathur hi jihvām unnāmya jātaḥ kapharaktamūlaḥ ||
lālā⸤karaḥ kaṇḍuyutaḥ sa coṣaḥ sātupajihvā paṭhitā bhiṣagbhiḥ | c |
tālugatās tu || galaśuṇḍikā tuṇḍikerī adhruṣaḥ kacchapaḥ | arbbudaḥ | mānsasaṃghātaḥ | tālu pu⸤ppuṭakaḥ | tāluśoṣaḥ | tālupāka iti ||
kaphāsṛgbhyāntālucmūlātpravṛddho dīrghaḥ śophodhmātabastiprakāśaḥ | tṛṣṇākāsaḥ śvāsakṛttam vadanti vyādhim vaidyā ⸤galaśuṇḍeti nāmnā ||
śophaḥ sthūlastodadāha prapākī prāguktābhyāṃ tuṇḍikerīmatā tu | mṛduḥ śopho lohitottho jñeyo 'dhruṣaḥ sajvaras tīvra ruk ca ||
kūrmmonnato vedanā'Lśīghrajanmā rogo jñeyaḥ kacchapaḥ śleṣmaṇā tu || padmākaran tālumadhye tu śophaṃ tam vidyād raktārbbudaṃ proktaliṃgaṃ |
māṃsannirujan tālumadhye kaphāt tu prokto vaidyair mmāṃsa⸤saṃghāta eṣaḥ || arukchiraḥ kolamātraḥ kaphena samedasāpucppuṭas tāludeśe |
śuṣyaty atyarthan dīryate cāpi tāluśvāsaś caivograstāluśoṣo 'nilāt tu ||⸤ pittaṃ kuryāt pākam atyarthaghoraṃ tāluny evan tālupākam vadacnti ||
kaṇṭhagatās tu || rohiṇyaḥ pañca | kaṇṭhaśālūkam adhijihvāṃ valayaḥ | alāsaḥ | ekavṛnda⸤ḥ | śataghnī | gilāyuḥ | galavidradhiḥ | galaughaḥ | svaraghnaḥ | c māṃsatānovicāriś ceti ||
gale 'nilaḥ pittakaphau tu mūrcchitau pradūṣya māṃsañ ca tathaiva śoṇitaṃ⸤ | galopasaṃrodhakarais tathāṅkurair nihantyas unvyādhir ayaṃ hi c rohiṇī ||
jihvā samantād bhṛśavedanān tu mānsāṅkuraiḥ kaṇṭhanirodhinīyā | tāṃ rohiṇīm vātakṛ⸤tām vadanti tisraś ca tāstvād ita eva kṛcchrā ||
kṣiprodgamā kṣipravidāhapākās tīvrajvarā pittanimittajā tu | sroto nirodhinyacalonnatā ca sthirāṅkurā yā kaphasaṃbhavā sā ||
L⸤gambhīrapākiny anivāravīryā tridoṣaliṅgā tritayotthitaṃ tu | sphoṭaiś citā pittasamānaliṃgāsādhyā pradiṣṭā rudhirātmikā tu ||
kolāsthimātraḥ kaphasaṃbhavo yo granthir gale⸤kaṇṭakaśūkabhūtaḥ | kharaḥ sthiraḥ śastranipātasādhyas tat kaṇṭacśālūkam iti bruvanti ||
jihvāgrarūpaḥ śvayathuḥ kaphāt tu jihvopariṣṭādapiraktamiśraḥ | jñeyo 'dhi⸤jihvā khalu roga eṣa vivarjjayed āgatapākam enaṃ ||
balāsa ecvāyatam unnatañ ca śophaṃ karoty annagatin nivārya|taṃ sarvvathaivāprativāravīryam vivarjjanīyam valayam va⸤danti ||
gale tu śophaṅkurutaḥ pravṛddhau śleṣmānilau śvāsarucjopapannaṃ | marmmacchidan dustaram etad āhur alāsasaṃjñan nipuṇādhikāraṃ ||
vṛttonnatāntaḥ śvayathuḥ sa⸤dāhaḥ sakakaṇḍuro 'pāvyagururm mṛduś ca | nāmnaikavṛndaḥ parikīcrtyate 'sau vyādhir bbalāsakṣatajaḥ prasūtaḥ ||
samunnatamvṛttam amandadāhantīvrajvaraṃ vṛndam udāharanti⸤ | tac cāpi pittakṣatajaprakopāj jñeyaṃ satodam pavanātmakan tu ||
varttir ghanā kaṇṭhanirodhanī tu citātimātram piśitaprarohaiḥ | anekarukprāṇaharī tridoṣāj jñeyā śataghnīti L⸤śataghnirūpā ||
granthirggale tv āmalakāsthimātraḥ sthiro 'lparukyaḥ kaphapittamūrttiḥ | yo lakṣyate raktam ivāsravaś ca saśasrasādhdhas tu gilāyusaṃjñaḥ ||
sarvvaṅgalaṃ vyāpya sa⸤mutthito yaḥ śopho rujāḥ santi ca yatra sarvvā | sa sarvvadoṣaicr ggalavidradhis tu tasyaiva tulyaḥ khalu sarvvajasya ||
śopho mahāntan na jalāvarodhī tīvrajvaro vā⸤yugater nnihantā | kaphena jāto rudhirānvitena gale galaughacḥ paṭhito bhiṣagbhiḥ ||
yas tāmyamānaḥ śvasiti prasaktam bhinnasvaraḥ śuṣkavimuktakaṇṭhaḥ | kaphopadi⸤ṣṭeṣv anilāyateṣu jñeyaḥ sa rogaḥ śvasanāts varaghnaḥ ||
pratācnavān yaḥ śvayathuḥ sukaṣṭo | galoparodhān kurute krameṇa | sa mānsatān eti bibhartti saṃjñāprāṇa⸤praṇutsarvvakṛto vikāraḥ ||
sadāhatodaṃ śvayathuṃ satāmram antacrggale pūtiviśīrṇṇamānsaṃ | pittena vidyād vadane vicārim pārśve viśeṣāt sa tu yena śete ||
⸤sarvvasarās tu vātapittakaphanimittāḥ ||
sphoṭaiḥ satodair vvadanaṃ samantād yasyācitaṃ sarvvasaraḥ savātāt | raktaiḥ sadāhaiḥ piṭakaiḥ sapītaiḥr yasyācitaṃ cāpi sapittako(From jpeg )L⸤pāt ||
avedanaiḥ kaṇḍuyutaiḥ satodair yasyācitaṃ cāpi sa vai kaphena ||
|| iti mukharoganidāne ṣoḍaśamaḥ ||
granththyapacyarbbudaṅgaṇḍuṃ vṛddhin daṃśañ ca ślī⸤padaṃ |
kṣudraśūkaṃ sabhagnañ ca mukharogeṇa ṣaṭsmṛtaḥ ||
sūtre pradicṣṭan daśaṣaṭvā pūrvvaṃ sthanan nidānam bhavatīti yac ca |
savistaran tat kathitam mayeha svayambhunā yat ka⸤thitaṃ hitāya ||
samāptan nidānasthānam || ||
(From folio 158r3)

<!– MS folia 124-158 –>