MS Kathmandu NAK 5-333: Sūtrasthāna 1-31

Published in by in .

More ▾
Title Suśrutasaṃhitā
Author Suśruta
Physical description
Language/Script Sanskrit in Nepalese script.
  • ba and va not distinguished.
Format pothi
Material palm-leaf
History
Date of production Nepala Saṃvat 663 (1465 CE).
Place of origin

[Sūtrasthāna 1-13]

(From folio 1v)
Loṃ namo dhanvantaraye ||
athāto vedotpattiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
atha khalu bhagavantam amaravaram ṛṣigaṇaparivṛtam āśramasthaṃ kāśirājaṃ divodāsaṃ dhanvantarim aupadhe⸤nava vairaṇorabhra puṣkalāvata karavīra gopurarakṣita bhoja suśruta prabhṛtaya ūcur
bhagavac chārīramānasāgantubhir vvyādhibhir vvividhavedanābhighātopadrutāṃ sanāthān anā⸤thavad viceṣṭamānān vikrośataś ca mānavānām abhisamīkṣya manasi naḥ pīḍābhavat |
teṣāṃ sukhaiṣiṇāṃ rogopaśamārtham ātmanaś ca prāṇayātrārtham āyurvvedam icchāma⸤ upadiśyamānam attrāya uttam auhikam āmuṣmikañ ca śreyas tad bhagavantam upasannā smaḥ śiṣyatveneti ||
tān uvāca bhagavān svāgatam vaḥ sarvva evāmīmāṃsyā⸤ adhyāpyāś ca bhagavanto vatsāḥ |
iha khalv āyurvvedo nāma yad upāṅgam atharvvavedasyoktam anutpādyaiva ca prajāḥ ślokaśatasahasram adhyāyasahasrañ ca kṛtavān svayambhū⸤r alpāyuṣkālpamedhastvañ ca alokya narāṇām bhūyo 'ṣṭadhā praṇītavān |
tad yathā śalyaṃ śālākyaṅ kāyacikitsā bhūtavidyā kaumārabhṛtyam agadatantra rasāyanatantraṃ L⸤vājīkaraṇatantram iti |
athāsya pratyekāṅgalakṣaṇasamāsas
tatra śalyan nāma vividhatṛṇakāṣṭhapāṣāṇapāṃśuloṣṭāsthibālanakhapūyāśrāvaduṣṭavraṇāntargarbhaśalyo⸤ddharaṇārthaṃ yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānaviniścayārthañ ca ṣaṣṭyābhidhānair iti |
śālākyatantran nāmordhvajātrugatānāṃ vikārāṇāṃ śravaṇanayana vadana vadanaghrāṇādisaṃśritānāṃ⸤ vikārāṇām upaśamakaraṇārthaṃ |
kāyacikītsā nāma sarvvaśarīrāvasthitānāṃ vyādhīnām upaśamakaraṇārthaṃ jvaraśophagulmaraktapittonmādāpasmārapramehātīsārā⸤dīnāñ ca |
bhūtavidyā nāma devadānavagandharvvayakṣarākṣasapitṛpiśācavināyakanāgagrahopasṛṣṭacetasāṃ śāntikarmabaliharaṇādigrahopaśamanārthaṃ |
kaumārabhṛ⸤tyan nāma kumārābharaṇadhātrīkṣīradoṣasaṃśodhanārthaṃ duṣṭastanyagrahasamutthitānāñ ca vyādhīnām upaśamakaraṇārthaṃ |
agadatantran nāma sarppakīṭalūtādaṣṭasarīsṛ⸤paviṣavyañjanārtham vividhaviṣavegopaśamanārthañ ca ||
rasāyanatantran nāma vayaḥsthāpanam āyurmedhākaraṇaṃ vyādhyupaśamakaraṇārthañ ca |
vājīkaraṇatantran nāma svalpaduṣṭakṣīL⸤ṇaviśuṣkaretasāṃ śukrāpy āyatanaprasādopacayajanananimittaṃ praharṣajananārthañ ca |
evam ayam āyurvvedo ṣṭāṅga upadiśyate atra kasmai kim varṇyatām iti
ta ūcur asmākaṃ sa⸤rvvam eva śalyajñānam alaṃkṛtvopadiśatu bhagavān iti
sa uvācaivam astv iti
ta ūcur bhūyo 'smākaṃ sarvveṣām evaikamatīnāṃ matam abhisamīkṣya suśruto bhagavantam pratyakṣa⸤𑑎syopadiśyamānaṃ vayam apy upadhārayiṣyāmaḥ |
sa uvācaivam astv iti |
iha khalv āyurvvede prayojanaṃ vyādhyupasṛṣṭasya vyādhiparimokṣaḥ svastharakṣaṇañ cāyur asmin vida⸤nty anena cāyurvvidyata ity āyurvvedas
tasyāṅgavaram āgamapratyakṣānumānopamānair aviruddham ucyamānam upadhārayadhvam
etad dhy aṅgam prathamam pradhānam prāg abhihitatvād vraṇasaṃrohaṇakaratvā⸤d yajñaśiraḥpradhānasandhānāc ca śrūyate hi yathā purā rudreṇa yajña śiraś chinnam aśvibhyām punaḥ sandhitam ity
aṣṭānām api cāyurvvedatantrāṇām etad evādhikam āśu kriyā⸤karaṇād yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt sarvvatantrasāmānyāc ca |
tad idaṃ śāśvatam puṇyaṃ svargyāṃ yaṃ ya śasyam āyuṣyaṃ vṛttikarañ ca |
tad brahmovāca tat prajāpatir adhijage L⸤tasmād aśvināv aśvibhyām indra indrād aḥaṃ mayā tv iha pradeyam arthibhyaḥ prajāhitahetoḥ ||
bhavati cātra ||
ahaṃ hi dhanvantarir ādidevo jarārujāmṛtyuharo 'marāṇāṃ |
śalyam mahac chā⸤stravaraṃ gṛhītvā prāpto 'smi gam bhūya ihopadeṣṭuṃ ||
tatrāsmiñ śāstre pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa ity ucyate | tasmin kriyā so 'dhiṣṭhānaṃ kasmāl lokadvaividhyā⸤l loko hi dvividhan sthāvaro jaṅgamaś ca dvividhātmaka evāgneyaḥ saumyaś ca tadbhūyastvāt pañcātmako vā | tatra caturvvidho bhūtagrāmaḥ saṃsvedajo hridajarāyujāṇḍajasaṃjñās tasmi⸤n puruṣaḥ pradhānas tasyopakaraṇam anyat tasmāt puruṣo 'dhiṣṭhānaṃ
tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya ity ucyante
te caturvvidhā āgantavaḥ śārīrā mānasā svābhāvikāś ceti |
te⸤ṣv āgantavo 'bhighātanimittāḥ
śārīrās tv annamūlā vātapittakaphaśoṇitavaiṣamyanimittāḥ
mānasās tu krodhaśokadainyaharṣakāmaviṣāderṣyāsūyāmātsaryalo⸤bhādaya icchādveṣanimittāḥ
svābhāvikās tu kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprakṛtayaḥ
ta ete manaḥśarīrādhiṣṭhānā bhavanti |
teṣāṃ lekhanabṛmhanasaṃśodhanasaṃśamanāhārācārāḥ L⸤samyak prayuktā nigrahahetavo bhavanti
prāṇināṃ punar mmūlam āhāro balavarṇṇaujasāñ ca sa ṣaṭsu raseṣv āyattarasāḥ punar ddravyāśrayiṇaḥ | dravyāṇi punar auṣadhyaḥ | tā dvividhāḥ | sthāvarā⸤ jaṅgamāś ca |
tāsāṃ sthāvarāś caturvvidhāḥ | vanaspatayo vṛkṣā oṣadhyo vīrudha iti | tāsv apuṣpā phalavantyo vanaspatayaḥ | puṣpaphalo ye tā vṛkṣāḥ | phalapākaniṣṭhās tv oṣadhya⸤ḥ | pratānavatyo vīrudha iti ||
jaṅgamāḥ khalv api catuvidhāḥ | jarāyujāṇḍajasaṃsvedajodbhidā iti | teṣām paśumanuṣyavyālādayo jarāyujāḥ | khagasarīsṛpasarppās tv aṇḍa⸤jāḥ | krimi kuṣṭha pipīlikā prabhṛtayaḥ saṃsvedajāḥ | indragopakamaṇḍūkaprabhṛtayaś codbhidāḥ |
tatra sthāvarebhyas tvakpatrapuṣpaphalamūlakandakṣīraniryāsasārasnehasva⸤rasāḥ prayojanavantaḥ | jaṅgamebhyaś carmmaromanakharudhirādayaḥ ||
pārthivas tu suvarṇṇarajatādayaḥ ||
kālakṛtās tu pravātanivātātapacchāyātamojyotsnāśītoṣṇavarṣā⸤su samplavāḥ | kālaviśeṣās tu nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrttāhorātrapakṣamāsartvayanasamvatsarayugaviśeṣāḥ |
svabhāvata eva doṣāṇāṃ sañcayaprakopopaśamapratīkārahetavo L⸤bhavanti | prayojanavantaś ca ||
bhavanti cātra || śārīrāṇām vikārāṇām eṣa vargaś caturvvidhaḥ |
prakope praśame caiva hetur uktaś cikitsakaiḥ ||
āgantavas tu ye rogās te⸤ dvidhā nipatanti ha |
manasy anye śarīre ca teṣān tu dvividhā kriyā ||
śarīrapatitānān tu śārīravad upakramaḥ |
mānasānāṃ tu śabdādir iṣṭo vargaḥ sukhā⸤vahaḥ ||
evam etat puruṣo vyādhir auṣadhaṃ kriyā kāla iti samāsena catuṣṭayaṃ vyākhyātam bhavati || tatra puruṣagrahaṇāt tatsambhavadravyasamūho bhūtādir uktaḥ | tada⸤ṅgaāpratyaṅgā vikalpāś ca | tvaṅmāṃsāsirāsnāyvasthisandhiprabhṛtayaḥ vyādhigrahaṇād vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantusvabhāvanimittāḥ sarvva eva vyādhayo vyākhyā⸤tā bhavanti | oṣadhagrahaṇād dravyarasaguṇavīryavipāko nāmādeśaḥ | kriyāgrahaṇāt snehādīni cchedyādīni ca karmmāṇy upadiṣṭāni bhavanti | kālagrahaṇāt sarva eva kriyākā⸤lakāladeśaḥ ||
bhavati cātra
bījañ cikitsitasyaitat samāsena prakīrtitaṃ |
saviṃśam adhyāyaśatam asya vyākhyā bhaviṣyati ||
tac ca viṃśam adhyāyaśatam pañcasu sthāneṣu ceti || L⸤atra ślokasthānanidānaśārīracikitsitakalpeṣv arthavasād vibhajya uttare vakṣyāmaḥ ||
bhavati cātra |
svayaṃbhuvā proktam idaṃ sanātanam
paṭhet tu yaḥ kāśipatiprakāśitaṃ |
sa puṇyakarmmā⸤ bhuvi pūjito nṛpair
asukṣaye śakrasalokatām iyād
iti ||1||
athātaḥ śiṣyopanayanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
brāhmaṇakṣatriyavaiśyānām anyatamam anva⸤yaḥ| vayasaurya śaucācāra vinaya śakti bala medhā dhṛti smṛti pratipattiyuktaṃ tanu jihvauṣṭha dantāgram ṛjuvaktrākṣināsaṃ prasannacittavākceṣṭaṃ kleśasahañ ca śiṣya⸤m upanayet| sa hi guṇavān tasmai deyam ato viparītaguṇam nopanayet ||
śūdram api guṇavantam anupanītam adhyāpayed ity eke| upanayanīyaṃ tu brāhmaṇaṃ praśasteṣu ti⸤thikaraṇamuhūrttanakṣatreṣū praśastāyān diśi śucau deśe go ca sma mātraṃ sthaṇḍilam upalipya darbhasaṃstarahitaṃ kṛtvā puṣpair ś ca pūjayitvā⸤ palāśodumbarabilvānāṃ samidbhir ghṛtam aktābhir ddārvīhaumikenāgnim upasamādhāyājyaṃ juhuyāt | pratidaivatam ṛṣībhyaḥ śiṣyaṃ svāhākāraṃ kārayet ||
brāhmaṇas trayāL⸤ṇāṃ rājanyo dvayasya vaiśyo vaiśyasyaiva
tato 'gniṃ pariṇīyāgnisākṣikaṃ śiṣyaṃ brūyāt| kāmakrodhalobhamohamānāhaṃkārerṣyāmātsaryapāruṣya paiśunyānṛtālasyā⸤yaśasyāni hitvā kaṣāyavāsasā nīcanakharomnāṃ trivāraṃ śucinā satyabrahmacaryābhivādanapareṇa bhavitavyaṃ mamānumate sthānagamanaśayanāśana⸤bhojanādhyayanapareṇa bhūtvā matpriyahiteṣu varttitavyaṃ ato nyathā varttamānasyādharmmo bhavati aphalā ca vidyā na ca prākāsyaṃ prāpnuyāt |
ahaṃ vā tvayi samyak⸤varttamāne yady ananyathādarśā syāt tadaiva na saubhāgyavidyāphalabhāk ca bhaveyaṃ |
yasmād rogavatā dharmmārthakāmamokṣāḥ prāthyante |
tasmā dvijadaridrasādhva⸤nāthābhyupagatapāṣaṇḍsthitānām ātmabāndhavānām iva ātmabheṣajaiḥ | pratikartavyam evaṃ sādhur bhavati | vyādhasākunikapatitayāpakarttṝṇāñ ca na pratika⸤rttavyaṃ evaṃ vidyāṃ prakāśate | mittra dharmma kāma yaśansi cāvāprāpnoti ||
bhavati cātra || kṛṣttaṣūmīn tannidhane hanī dve
... śukle daye py evam ahar dvisayāndhyaṃ |
akālavidyutstaL⸤nayitnughoṣe
svatantrarāṣṭrakṣitipavyathāsu ||
śmaśānayānādyatanāhaveṣu
tathotsavotyātikadarśaneṣu |
nādhyoyam anyeṣu ca yeṣu viprā
nādhīyate nāśucinā⸤ ca nityam
iti || 2 || ||
athāto 'dhyayanasaṃpradānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
prāgabhihitaṃ saviṃśam adhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu ceti || tatra ...sthā⸤ne dhyāyāḥ ṣaṭcatvāriṃśat | ṣoḍśa nidānāni | daśa śārīcrāṇi | catvāriṃśac cikitsitāni | aṣṭau kalpāḥ || ... bhavanti cātra ślokāḥ ||
vedotpattiḥ śiṣyanaya⸤s tathādhyayanadānikaḥ |
prabhāṣaṇāgraharaṇaḥ caryātha yāntrikaḥ ||
śastrāvacāraṇaṃ yogyā viśikhā kṣārakalpanam |
agnikarmmajalaukākhyāvadhyāyo raktavarṇṇa⸤nam ||
doṣadhātumalādyānāṃ vijñānādhyāya eva ca |
karṇṇavyadha āmapakvamālayo vraṇitāsanaḥ ||
hitāhitau vraṇapraśno vraṇāsrāvaś ca yaḥ smṛtaḥ |
kṛtyākṛtyavi⸤dhirvvyādhisamuddeśīya eva ca ||
viniścayaḥ śastravidhau pranaṣṭajñānikas tathā |
śalyoddhṛtirvvraṇajñānaṃ dūtasvapnanidarśanam ||
pañcendriyaṃ tathā cachāyā svabhāvādvaikṛto' pi ca
L⸤vāraṇo yuktasenīya āturākramamiśrakau ||
sūmibhā gā gyo dravyagaṇaḥ saṃśuddhau samane ca yaḥ |
dravyādīnāñ ca vijñānaṃ viśeṣe dravyagoparaḥ ||
rasajñānaṃ vamanārthamadhyāye recana⸤sya ca |
dravadravyavidhis tadvad annapānavidhiḥ śubhaḥ ||
sūcanāt sūtraṇāccaiva savanāccārthasantateḥ |
ṣaṭcatvāriṃśadadhyāyaṃ sūtrasthānaṃ pracakṣyate ||
vātavyādhikamarśānsi⸤ sāśmariś ca bhagandaraḥ |
kuṣṭhamehodarā mūḍha vidradhāḥ parisarpaṇam ||
granthivṛddhikṣudraśūka...bhagnāś ca mukharogikam |
hetulakṣaṇanirdeśānnidānānīti ṣoḍaśa ||⸤
bhūtacintā rajaḥśuddhirgnarbhāvakrāntireva ca ||
garbhasya ca vyākaraṇaṃ śarīrasya ca yatsmṛtam ||
pratyekamarmmanirddeśaḥ sirāvarṇṇanameva ca |
sirāvyadho dhamanīnāṃ garbhiṇyā⸤ vyākṛtis tathā ||
nirddiṣṭāni daśautāni śārīrāṇi maharṣiṇā |
vijñānārthaṃ śarīrasya bhiṣajāṃ yogināmapi ||
dvivraṇīyo vraṇa sadyo bhagnānāṃ vātarogikam |
mahā⸤vātikamarśāṃsi sāśmariś ca bhagandaraḥ ||
kuṣṭhānāṃ mahatāñ cāpi maihikaṃ paidikan tathā |
madhumehacikitsā ca tathā codariṇāmapi ||
mūḍhagarbhacikitsā ca vidradhīnāṃ L⸤visarppiṇāṃ |
granthīnāṃ vṛddhyudaṃśānāṃ tathā ca kṣudrarogikaṃ ||
śūkadoṣacikitsā ca tathā ca mukharogiṇām |
śophasyānāgatānāñ ca niṣedho miśrakan tathā ||
vyājīkarañ ca⸤ yat kṣīṇe sarvvābādhaśamo pi ca |
medhāyuṣkaraṇañ cāpi ... svabhāvāc ca nivāraṇam ||
nivṛttasantāpakaraṃ kīrttitañ ca rasāyanaṃ |
mnehopayogikaḥ svedā vamane sa vireca⸤ne || bhra
tayor vyāpaccikitsā ca netrabastivibhāgikaḥ |
netrabastivibhāgikaṃ | netrabastivipatsiddhis tathā cottarabastikaṃ ||
nirūhakramasaṃjñañ ca tathaivāturasaṃjñitaṃ |
dhūmanastovidhiś cogrya⸤ś catvāriṃśad iti smṛtāḥ ||
prāyaścittaṃ praśamanaṃ cikitsā śāntikarmma ca |
paryāyāḥstasya nirdeśāccikitsāsthānamucyate ||
annasya rakṣā vijñānaṃ sthāvarasyetarasya⸤ ca |
sarppadaṣṭaviṣaṃ jñānaṃ tasyaiva ca cikitsitaṃ ||
daundubhir mmūṣikāṇāñ ca kīṭānāṅ kalpa eva ca |
aṣṭau kalpāḥ samākhyātā viṣabheṣajakalpanāt ||
saviṃśama⸤dhyāya śatam evam etad udīritaṃ |
ataḥ paraṃ svanāmnāntu tantramuttaramucyate ||
adhikṛtya kṛtaṃ yasmāt tantram etad upadravān |
aupadravika ityeṣa tasyāgratvān nirucyate ||
sandhau L⸤vartmasu śukle ca kṛṣṇe sarvatra dṛṣṭiṣu |
saṃvijñānārtham adhyāyāḥ gadānāṃ tu prati prati ||
cikitsāpratibhāgīyo vātābhiṣyandavāraṇaḥ |
paittasya śleṣmalasyāpi raudhir asya tathai⸤va ca ||
lekharoganirodhaś ca chedyānāṃ vartmadṛṣṭiṣu |
kriyākalpobhighātaś ca tthās tac cikitsitaṃ ||
ghrāṇotthānāñ ca vijñānaṃ tad gada pratiṣedhanaṃ |
prati⸤śyāyaniṣedhaś ca śirogatavijānanaṃ ||
cikitsā tad gadānāñ ca śālākye tantra ucyate |
navagrahākṛtijñānaṃ skandasya ca niṣedhanaṃ ||
apasmāraśakunyoś ca re⸤vatyāś ca punaḥ pṛthak |
pūtanāyās tathāndhāyā maṇḍikā śītapūtanā ||
naigameṣacikitsā ca grahotpattiḥ sayonijāḥ |
kumāratantram ity etac chārīreṣu ca kīrtti⸤taṃ ||
jvarātisāraśoṣāṇāṃ gulmahṛdrogiṇām api |
pāṇḍūnāṃ raktapittasya mūrcchāyāḥ pānajāś ca ye ||
tṛṣṇāyāś charddihikkānāṃ niṣedhaḥ śvāsakāsayoḥ |
sva⸤rabhedacikitsā ca krimyudāvartinoḥ pṛthak ||
vimūcikārācakayormmūtrāghātavikṛcchrayoḥ |
iti kāyacikitsāyāḥ śeṣam atra prakīrttitaṃ||
amānuṣaniṣedhaś ca taL⸤thāpasmārikoparaḥ |
unmādapratiṣedhaś ca bhūtavidyā nirucyate ||
rasabhedāḥ svasthavṛttaṃ yuktayas tāntrikāś ca yāḥ |
doṣabhedā iti jñeyā adhyāyās tatra bhūṣaṇāḥ ||
śreṣṭhatvādutta⸤ttaraṃ hy etat tantram āhurmmaharṣayaḥ |
bahvarthaṃ saṅgrahāc chreṣṭham uttaraṃ vāpi paścimaṃ ||
śālākyatantraṃ kaumāraṃ cikitsā kāyikī ca yāḥ |
bhūtavidyeti catvāri tantre tū⸤ttarasaṃjñite ||
vyājīkarā cakitsā ca ... rasāyanavidhis tathā |
viṣatantraṃ punaḥ kalpāḥ śalyajñānaṃ samantataḥ ||
ity aṣṭāṅgam idan tantram ādideveprakāśitaṃ | ⸤
ñ vidhinādhītya yuñjānā ... bhavanti prāṇadā bhuvi ||
etad avasyamadhyeyaṃ adhītya ca karmmāpy avasyam upāsitavyaṃ ubhayajño hi bhiṣagrājārho bhavati || bhavati cātra ||
yas tu kevala⸤śāstrajñaḥ karmmasvapariniṣṭhataḥ |
sa muhyaty āturaṃ prāpya prāpya bhīrur ivāhavaṃ ||
yastu karmmasu niṣṇāto dhāṣṭyācchāstrabahiṣkṛtaḥ |
sa satsu pūjān nāpnoti vadhañ cā⸤rcchati rājataḥ ||
ubhāv etāv anipuṇāvasam arthau cikitsittaṃ |
ardhavedadharāvetāvekapakṣāv iva dvijau ||
oṣadhyo 'mṛtakalpās tu śastrāśaniviṣopamāḥ |
ajñenoL⸤pahitās tāsyusmāt tam parivarjayet ||
snehādiṣvanabhijñās tu chedyādiṣu ca karmmasu |
mārayanti naraṃ lobhāt kuvaidyā nṛpadoṣataḥ ||
yas tūbhayajño matimān sa⸤ samartho'thasādhane |
āhave karmma nirvvoḍhuṃ dvicakra syandano yathā ||
vatsa yathā adhyeyaṃ tathopadhāraya svocyamānaṃ | atha śucaye kṛtaṃ aṅgalāya kṛtottarā⸤saṅgāyopasthitāyādhyayanakāle śiṣyāya | yathāśaktito gururupadiśet padaṃ padaṃ pādaṃ pādaṃ ślokaṃ vā te ca krame yaśa bhūyaḥ sandheyāḥ | evam ekaikaśo⸤ ghaṭayed ātmānañ cātra paṭhed adrutam avilaṃbitam ananunāsikaṃ nāvyaktātinipīḍitavarṇṇam akṣibhruvauṣṭhahasttair anataṃ susaṃskṛtaṃ nātyuccair nnātinīcaiḥ sva pa⸤ṭhet tayor adhīyānayor nna cāntareṇa kaś cid vrajed iti || .........
śucir gguruparo dakṣās tandrīnidrāvivarjjitaḥ |
paṭhann etena vidhinā śiṣyaḥ śāstrāntam āpnuyāt⸤ ||
vāksauṣṭhaverthavijñāne prāgalbhye karmmanaipuṇe |
tadabhyāse ca siddhau ca yatetādhyayanāntaga iti ||
3 ||
(From jpeg 8r6)
athātaḥ prabhāṣaṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
adhigataL⸤m apy adhyayanam ananubhāṣitam arthataḥ
kharasya candanabhāra iva kevalaṃ pariśramakaro bhavati ||
tasmāt saviṃśam adhyāyaśatam anupadapādaślokam avasyam anuvarṇṇitavyaṃ | kasmāt sū⸤kṣmā hi dravyarasaguṇavīryavipākadoṣadhātumalāśayamarmmacsirāsnāyusandhyasthivibhāgāḥ | garbhasaṃbhavadravyasamūhavibhāgāś ca | tathā pranaṣṭaśalyoddharaṇavraṇavi⸤niścayabhagnavikalpāḥ | sādhyayāpy apratyākhyeyatā ca vikārāṇām ecvam ādayaś ca sahasraśo 'nye viśeṣāḥ | ye cintyamānā vimalavipulabuddher api buddhim ākulīkuryuḥ kiṃ⸤ punar alpabuddhes tasmād avasyam anuvarṇṇayitavyaṃ ||
anyaśāstra vicṣayopapannānāñ cārthānām ihopanītānām arthavaśāt teṣān tad vidyaibhya eva vyākhyānam anuśrotavyaṃ || na⸤ hy ekasmiñ chāstre msarvvaśāstrāṇām avarodhaḥ karttuṃ śakya iti || 0 ||
śāstram ekam adhīyāno na vidyāc chāstraniścayaṃ |
tasmād bahuśrutaḥ śāstraṃ vijānīyāc cikitsakaḥ ||
śāstraṃ guru⸤mukhodgīrṇṇam ādāyopāsya cāsakṛt |
yaḥ karmma kurute vaidyaḥ sa vaidyo 'nye tu taskarāḥ ||
opadhenavam aurabhraṃ mausauśrutaṃ pauṣkalāvataṃ |
śeṣāṇāṃ śalyatantrāṇāṃ mūlāny etāni nirddiśed iti ||
L⸤ || 4 ||
(From jpeg 9r1)
athāto 'gropaharaṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
trividhaṃ karmma pūrvvakarmma pradhānakarmma paścātkarmma iti | tad vyādhīṃ pratyupadekṣyāmaḥ ||
asya tu śāstrasya śastrakarmmaprādhānyāt | pūrvvaśastra⸤saṃbhārānevopadekṣyāmaḥ ||
tacca śastrakarmmāṣṭavidhaṃ bhavati | tadyathā || c chedyaṃ bhedyaṃ lekhyaṃ vedhyaṃmeṣyaṃ āhāryaṃ viśrāvyaṃ sīvyamiti ||
ato'nyat karmma cikīrṣuṇā pūrvvamevopakalpayita⸤vyāni bhavanti || tadyathā yantraśastrakṣārāgniśalākāpicuplotapatracsūtraghṛtamadhupayastailatarppaṇakaṣāyālapanakalkaśītodakavyajanakaṭāhādīni parikarmmiṇaś ca sni⸤gdhāsthirā balavantaḥ |
tataḥ praśasteṣu tithikaraṇamuhūrttanakṣatrecṣu dadhyakṣatānnapānaratnair vviprān ś cārccayitvā kṛtabalimaṅgalasvastivācanaṃ bhuktavantamāturaṃ prāgmukhamu⸤paveśya yantrayitvā marmmamisirāsnāyumasandhyasthidhamanīḥ pariharann acnulomaṃ śastran nidadhyādāpūyadarśanāt sakṛdevopaharecchastramāśu ca | mahatsvapi ca pākeṣu dvyaṅgulantrya⸤ṅguṅgulāntaraṃ vā śastrapadamuktaṃ ||
tatrāyato viṣāla smamassuvibhakta iti vraṇāḥ
ekena vā vraṇena na viśudhyati tato'parāṃbudvyāpekṣāntaraṃ vraṇaṅ kuryāt ||
bhavati cātra ||
L⸤āyataś ca viśālaś ca sūvibhakto nirāśrayaḥ |
prāptakālakṛtaś caiva vraṇaḥ karmmaṇi saśyate ||
sauryamāśukriyātīkṣṇaṃ śastramasvedavepathuḥ |
amasaṃmohaś ca vaidyasya...⸤ śastrakarmmaṇi pūjyate ||
yato yato gatiṃ vidyādutsaṅgo yatra yatra cac |
tatra tatra vraṇaṅ kuryādyathā doṣo na tiṣṭhati ||
tatra bhrūgaṇulalāṭākṣikūṭakakṣāvaṃkṣaṇeṣu tiryak cheda uktaḥ |
⸤
ḍeanyathā tu sirāsnāyukṣaṇanād atimātraṃ | vedanā cirācca vraṇasaṃrocho mānsakandīprādurbhāvaś ca bhavati ||
mūḍhagarbhaudarāśmarībhagandaramukharāgeṣvabhuktavatāṃ kurvvīta... ||
tataḥ⸤ śastram avacārya śītābhir adbhiḥ pariṣiṃcya cāturam āśvāsya ca masamacntāt paripīḍyāṃgulyā vraṇam abhimṛsṛjya prakṣālya kaṣāyeṇa plotenodakam ādāya tilakalkamadhusarppiḥ pra⸤gāḍhāṃ varttiṃ praṇidhāya patreṇācchādya kavalikān datvā bandhanopapādacyet || vedanārakṣoghnair ddhūpaitvā ||
guggulva gurumasarjja rasa vacā gaurasarṣapa lavaṇa nimba patrājya miśrai rā⸤jyaśeṣeṇa cāsya prāṇān samālabheta ||
udakumbhāccāpo gṛhītvāprokṣayan rakṣākarmma kuryāt ||
kṛtyānāṃ parirakṣārthan tathā rakṣobhayasya ca |
rakṣākarmma kariṣyāmi ... brahmā tad anumaL⸤nyatāṃ ||
nāgā piśācā gandharvvā yakṣārkṣāṃsyathagrahāḥ |
abhidravanti ye ye tvā brahmādyā ghnantu tān madā ||
pṛthivyāmantarīkṣe ca ye caranti niśācarāḥ |
dikṣu vāstuni ye cānye pāntu tvā⸤ te namaskṛtāḥ ||
pāntu tvāmṛṣayo brāhamā vidyā rājarṣayastathā |
parvvatācś caiva nadyaś ca sarvvāḥ sarvve ca sāgarāḥ ||
agnī rakṣatu te jihvāṃ prāṇaṃ vāyustathaiva ca |
somo vyānamapāna nte⸤ parjjanyaḥ parirakṣatu ||
udānaṃ vidyutaḥ pāntu samānaṃ mstanayintnavaḥc |
balamindro balapatirmmatiṃ vācaspatistathā ||
kāmānte pāntu gandharvvāḥ satvamindro'bhirakṣatu |
prajñān te⸤ varuṇo rājā samudro nābhimaṇḍalaṃ ||
cakṣuḥ sūryo diśaḥ śrotrañ cacndramāḥ pātu te manaḥ |
nakṣatrāṇi sadā rūpaṃ cchāyāṃ pātu niśā tava ||
retastvāpyāyayantvāpo romāṇyau⸤ṣadhayas tathā |
ākāśaṃ khāni te pātu dehan tava vasundharā ||
vaiśvānacraḥ śiraḥ pātu viṣṇustava parākramaṃ |
pauruśaṃ puruṣaśreṣṭho brahmātmānaṃ bhuvau dhruvaḥ ||
etā dehe viśe⸤ṣeṇa tava nityā hi devatāḥ |
etāstāḥ satataṃ pāntu... dīśantu ca nirāmayaṃ ||
etair vvedātmakair mmantraiḥ kṛtyāvyādhivināśanaiḥ |
mayaivaṅ kṛtarakṣastvan dīrghamāyuravāpnuhi ||
tataḥ kṛtaraL⸤kṣākarmmamāturamagāraṃ praveśyācārikamupadiśet
tatastṛtīye'hani vimucyaivameva badhnīyān na cainaṃ tvaramāṇai rparedyurmmokṣayet
dvitīyadivasamokṣaṇādvigrathito vraṇaḥ | ⸤ cirādupasaṃrohatyugraruk bhavati |
ata ūrddhandeśakālabalācdīnyavekṣya kaṣāyālepanabandhāhārādvidadhyān ||
na cainaṃ tvaramāraṇaḥ sāntadoṣaṃ rohayet | sa hyalpe⸤onāpyapacāreṇābhyantaramutsaṅgaṅ kṛtvā bhūyo vikaroti |
tasmāct suśuddhaṃ bahirabhyantarataś ca vraṇaṃ saṃrohayet|
rūḍhe py ajīrṇṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjjayet || ⸤
|| bhavati cātra ||
hemante ca vasante ca śiśire cāpi mokṣayet |
tryahācdvyahāccharadgrīṣmavarṣāsv api ca buddhimān ||
atiyātiṣu rogeṣu nekṣatainaṃ vidhiṃ bhiṣak |
pradī⸤ptāṅgāravacchīghran tatra kuryāt pratikriyāṃ ||
yāvedanā śastranicpātajātā tīvrā śarīre pratanoti jantoḥ |
ghṛtena mā sā śāntimupaiti siktā koṣṇena yaṣṭīmadhukānvi⸤te neti ||
hya|| ||
(From jpeg 10v6)
athāto ṛtucaryām vyākhyāsyāmaḥ ||
kālo hi bhagavān svayambhūr anādimadhyanidhano 'tra rasavyāpatsampattayo jīvitamaraṇe ca manuṣyāṇām āyante ssa sū L⸤kṣmām api kalān na līyata iti kālaḥ || saṅkālayati kalayati vā bhūtānīti kālaḥ ||
tasya saṃvatsarātmano bhagavān ādityo gativiśeṣeṇa nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrttāhorātrapakṣa⸤māsarttayana saṃvatsara yuga pratibhāgaṅ karoti ||
tatra laghvakṣinicpātamātro nimeṣaḥ | pañcadaśanimeṣāḥ kāṣṭhā | triṃśatkāṣṭhā kalā | viṃśatikalā muhūrttaḥ kalā⸤yā daśabhāgaś ca | triṃśatmuhūrttam ahorātraṃ | pañcadaśāhorātracḥ pakṣaḥ | sa dvividhaḥ kṛṣṇaḥ śuklaś ca tau māsaḥ ||
tatra māghādayo dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ | Spring dvimā⸤sikam ṛtuṅ kṛtvā ṣaḍṛtavo bhavanti | te ca śiśiravasantagrīṣmacvarṣāśaraddhemantāḥ teṣan tapastapasyau śiśiraḥ | madhumādhavau vasantaḥ | śuciśukrau grīṣmaḥ | nabhonabha⸤syau varṣāḥ | iṣorjau śarat | sahaḥsahasyau hemanta ḥ i ti ||
ta ecte śītoṣṇavarṣavātalakṣaṇāḥ | candrādityayoḥ kālavibhāgakaratvād ayane dve bhavataḥ | dakṣiṇam uttara⸤ñ ca | tayor ddakṣiṇaṃ varṣāśaraddhemantāḥ | teṣu bhagavān nāpyāyyate somaḥ | amlalavaṇamadhurāś ca rasā balavanto bhavanti | uttarottarañ ca sarvvaprāṇināṃ balam abhivardhate | uttaraṃ śiśiraL⸤vasantagrīṣmāḥ | teṣu bhagavān āpyāyyate 'rkkaḥ | kaṭutiktakaṣāyāś ca rasā balavattarā bhavanti | uttarottarañ ca prāṇināṃ balaṃ parihīyate ||
bhabhavati cātra ||
somaḥ kledayate bhūmīṃ sūryaḥ śo⸤ṣayate punaḥ |
tāv ubhāv api saṃśritya vāyuḥ pālayati prajāḥ ||
athac khalv ayane yugapat saṃvatsaro bhavati | te dve ayane varṣaḥ saṃvatsaraḥ parivatsaraḥ | iḍāvatsaraḥ | idvatsa⸤raḥ | vatsara ity evaṃ pañca pañca varṣāṇi | te pañca yugam iti saṃjñā labhacnte sa eṣa nimeṣādir yugaparyantaḥ kālaś cakravat parivarttamānaḥ kālacakra ity ucyate ||
evan dakṣiṇāya⸤ne rātrir vvyākhyātā ||
iha tu varṣāśaraddhemantavasantagrīṣmaprāvṛcṣaḥ ṣaḍṛtavo bhavanti | doṣopacayaprakopapraśamanimittaṃ | te tu bhādrapadādyair dvimāsikenaivaṃ vyā⸤khyātāḥ || tad yathā bhadrapadāśvayujau varṣāḥ | kārttikamārggaśīrṣau śacrat | pauṣamāghau hemantaḥ | phālgunacaitrau vasantaḥ | vaiśākhajyeṣṭhau grīṣmaḥ | āṣāḍhaśrāvaṇau prāvṛḍ i⸤ti ||
tatra varṣāsv auṣadhyas taruṇyo 'lpavīryā āhāratvam upagatā vidahyante | āpaś cāpraśāntāḥ kṣitimalaprāyās tās tūpayujyamānā nabhasi meghāvatate jalapraklinnāyāṃ bhūmauL⸤...... klinnadehānān dehināṃ śīta vāta varṣa viṣṭambhitāgnīnāṃ vidahyante | savidāhāt pittasañcayam āpādayanti | sa sañcayaḥ śaraidi praviralameṇa vi⸤layaty upaśuṣyati paṅkārkka kiraṇa pravilāyitaḥ paittikānc vyādhīn janayati | tā evauṣadhayaḥ kālapariṇāmāt pariṇatavīryā balavatyo hemaṃte bhavanti | ⸤ āpaś ca praśāntāḥ | snigdhā atyarthaṅ gurvvyas tā upayujyamānāḥ | c mandakiraṇatvād bhānoḥ satuṣāropa ṣṭaṃbhita dehānān dehinām avidagdhāḥ snehād gauravād upalepi⸤tvāc ca śleṣmaṇaḥ sañcayam āpādayanti | sa sañcayo vasante 'crkka kiraṇa pravilāyitaḥ śleṣmikān vyādhīn janayati | tā evauṣadhyo grīṣme niḥsārā rūkṣā⸤ atimātralaghvyo bhavaty āpaś ca tā upayujyamānāḥ | sūryapratācpopaśoṣitadehānāṃ dehināṃ raukṣyāl lāghavāc ca vāyoḥ sañcayam āpādayanti | sa sañcayaḥ prāvṛṣi cā⸤tyarthañ jalopaklinnāyāṃ bhūmau cātiklinnadehānān dehināṃ śītavātavarṣerito vātikān vyādhīn janayati | evam eṣan doṣāṇāṃ sañcayaprakopahetur uktāḥ ||
tatra varṣāhemantaL⸤grīṣmeṣu sañcitānāṃ doṣāṇāṃ śaradvasantaprāvṛṭsu ca prakupitānāṃ nirharaṇaṃ |
tatra paittikānāṃ vyādhīnāṃ hemante vyupaśamaḥ | ślaiṣmikānāṃ nidāghe vātikānāṃ śaradi | svabhāvatas tv e⸤te sañcayaprakopopaśam ākhyātāḥ ||
tatra divasapūrvvāhṇe vasantacliṅgaṃ | madhyāhne grīṣmasya | aparāhṇe prāvṛḍliṇgaṃ | pradoṣe vārṣikaṃ | śāradam arddharātre | pratyuṣa⸤si hemantam upalakṣayet | evam ahorātram api varṣam iva śītocṣṇavarṣadoṣopacayaprakopopaśamair jjānīyāt ||
tatra vyāpanneṣv ṛtuṣv avyāpannā oṣadhayo bhava⸤nty āpaś ca | tās tūpayujyamānāḥ prāṇāyurbbalavīryaujaskaryo bhavantic |
tāsām punar vvyāpado dṛṣṭakāritāni śītoṣṇavātavarṣāṇi | khalu viparītāny auṣadhīr vyāpāda⸤yanty āpaś ca ||
tāsām upayogād vividharogaprādurbbhāvo marakoc vā bhavati ||
kadācid avyāpanneṣv api kṛtyābhiśāparakṣaḥkrodhād adharmmair udhvasyante janapadāḥ | ⸤ viṣauṣadhipuṣpagandhena vā vāyunopanītena | kāsaśvāsapratisyāyaśirorogajvarair upatapyante prajāḥ | grahanakṣatracaritair vvā | śayanāmasanayānavāhanamaṇiraL⸤tnopakaraṇagarhitalakṣaṇaprādurbhāvair vvā
jāto 'tra | parityāga śānti prāyaścitta bali maṅgala japa homopahārejyāñjali namaskāra tapo niyama dayā dāna dīkṣābhyupaga⸤ma devatā brāhmaṇa guru parair bhavitavyam evaṃ sādhur bhavati ||
bhavati cātra ||c
svaguṇair api yukteṣu viparīteṣu vā punaḥ |
viṣameṣv api vā doṣā kupyanty ṛtuṣu dehinām iti
⸤|| bhra || || ||
(From jpeg 13r3)
athāto yantravidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
tvahyāctsasandhiśrotaḥ snāyvasthikoṣṭhagataśalyād dharaṇārtham upadiśyate |
yantraśatam ekottaram atra⸤ hastayantram eva pradhānatamaṃ yantrāṇām avagaccha tadadhīnatvād yantrackarmmaṇāṃ ||
tatra manaḥśarīrābādhakarāṇi śalyāni teṣāmābharaṇopāyo yantrāṇi
tāni ṣaṭprakā⸤rāṇi bhavanti | tad yathā || svastikayantrāṇi | sandaṃśayantrāṇi | tāḍayantrāṇi | nāḍīyantrāṇi | śalākāyantrāṇi | upayantrāṇi ceti ||
tatra caturvviṃśatiḥ svastikayantrāL⸤ṇi | dve saṃdaṃśayantre | dve eva tāḍayantre | viṃśatināḍyaḥ | aṣṭāviṃśati śalākāḥ | pañcaviṃśatir upayantrāṇiṇīti |
tāni prāyaśo lohāni bhavanti | tatpratirūpakāṇi vā ta⸤dalābhe
tatra nānāprakārāṇāṃ vyāḍoḍānāṃ mṛgapakṣiṇāṃ mukhair mmuckhāni yantrāṇāṃ prāyaśaḥ sadṛśāni bhavanti | tasmātt sārūpyād āgamādupadeśād anyatradarśanāt | ⸤ tṛ yuktitaś ca kārayet ||
samāhitāni yantrāṇi kharaślakṣṇamuckhāni ca |
sudṛḍhāni surūpāṇi sugrahāṇi ca kārayet ||
svastikayantrāṇy aṣṭādaśāṅgulāni | ⸤ siṃhavyāghratarakṣvṛkṣakadvīpimārjjāraśṛgālamṛgervvārukākackaṅkakuraracāsabhāsaśaśadyātyulūkacīrillaśyenagṛddhrotkrosabhṛṅgarājāñjalikarṇṇāva⸤bhañjananandimukhamukhāni | masūyūrākṛtibhiḥ kīlair avaddhāni | mūleṅkuśavaṭavṛttavāraṅgāṇi | asthividaṣṭaśalyoddharaṇārtham upadiśyante ||
sanigrahānugrahau saṃdaṃśau ṣoḍaL⸤śāṅgulau | tvagmāṃsasirāsnāyugataśalyoddharaṇārtham upadiśyete |
tāḍayantre dve | dvādaśāṅgule matsyanālakavadekanāla.......................................⸤ke karṇṇanāsāśrotrogataśalyoddharaṇārthaṃ |
nāḍīyantrāṇyanekacprakārāṇya nekaprayojanānyanekatomukhānyubhayatomukhāni | śrotogataglaśalyoddharaṇārthaṃ⸤ kriyāsaukaryārthamācūṣaṇārthaṃ rogadarśanārthañ ca | tāni srotocdvārapariṇāhāni yathāyogapradīrghāṇi bhavanti | tatra bhagandarārṇo'rbbudavraṇabastyuttarabasti⸤mūtravṛddhidakodaradhūmaniruddhaprakāśasanniruddhagudayantrācṇy alābūśṛṅgayantrāṇi copariṣṭād vakṣyāmaḥ |
śalākāyantrāṇyapi nānāprakārāṇi nānāprayoja⸤nāni yathāyogapariṇāhapradīrghāṇi bhavanti | teṣāṃ gaṇḍūpadacśarapuṅkhasarppahanu | baḍiśamukhe dve dve | eṣaṇadavyūhanacālanāharaṇārtham upadiśyante | masūra⸤dalamātramukhe dve | kiṃcid ānatāgre srotogataśalyāddharaṇārthaṃ ṣaṭ kārpyāmasakṛtoṣṇīṣṇāṇi | pramārjjanakriyāsu | kṣārauṣadhapraṇidhānārthan trīṇi darvvyākṛtīni khallamuL⸤khāni | jaṃbbaṣṭajambujasavadanānyagnikarmmāṇi trīṇi trīṇi | nāmārbbudaharaṇārtham ekaṃ kolāsthidalabhaya3mātraṃ khallatīkṣṇoṣṭhaṃ | añjanārtham ekaṃ kalāyaparimaṇḍalam ubhayato mukulāgraṃ | mū⸤ḍotramārggaviśudhyartham ekaṃ mālatīpuṣpa...vṛttāgrapramāṇaparimaṇḍaclam iti |
upayantrāṇyapi rajjuveṇikācarmmāntavalkalalatāvastrāṣṭhīlāmsmāntam udgarapāṇipādata⸤lāṅgulijihva(hvā)dantanakhamukhabālāśmaśākhāṣṭhīvanapravāhanacharṣāmaskārttagatani kṣārāgnibheṣajāni ceti ||
etāni dehe sarvvasmin dehamssyāvayave tathā |
sandhau⸤ koṣṭhe dhamanyā ca ... yathāyogaṃ prayojayet ||
yantrakarmmāṇi tu duṣṭacvraṇabandhanavyañjanavarttanabhrāmaṇapīḍanatāḍananivaraṇavivaraṇasīvanamārggaśodhanavika⸤rṣaṇāharaṇāñchanonnamanaviramaṇabhañjanonmathanacūṣaṇaiṣacṇadāraṇaṛjūkaraṇaprakṣālanapradhamanapramārjjanāni caturvviṅśatir bhavati ||
svaburdhyā vibhaje⸤dyujyāyantrakarmmāṇi buddhimān |
asaṃkhyeyavikalpatvāc chalyānām iti niścayaḥ ||
tatrātisthūlam asāram atidīrgha matihrsvaL⸤magrāhi vakraṃ sithilam atyunnataṃ mṛdukīlaṃ mṛdupāsaṃ mṛdumukham iti dvādaśa yantrantrādoṣāḥ ||
etair ddoṣair vvimuktaṃ tu yantram aṣṭādaśāṅgulaṃ |
praśastaṃ bhiṣajā jñeyaṃ tadvi karmmasu yojaye⸤t ||
dṛśyaṃ siṃhamukhādyais tra gūḍhaṃ kaṅkamukhādibhiḥ |
śalyaṃ svacstikyantraistra nirharet ta bhiṣakchanaiḥ ||
vivarttate sādhv avagāhate ca gṛhṇāti gṛhyoddharate ca yasmāt |
yasmāt smṛtaṃ kaṅkamukhaṃ pradhānaṃ sthāneṣu sarvveṣv avikāriyac ceti
c || ṅ ||

(From jpeg 15r3b)
athātaḥ śastrāvacāraṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
ekaviṃśatiḥ śastrāṇi bhavanti | tad ya⸤thā || maṇḍalāgrārddhamaṇḍalāgra| karapatra𑑚 vṛddhipatra𑑚 nakhaśastra𑑚 mu𑑎cdrikotpalapatrakādhyarddhadhārā𑑚 sūcī kuśapatrāṭāmukha śarārīmukhāntarmmukha𑑍 trikurccaka𑑍 kuṭhārikā| ⸤vrīhimukhārā| vetasapatra𑑚 baḍiśa dantaśaṃkveṣaṇya iti |
tatra cmaṇḍalāgram arddhamaṇḍalāgrakarapatrāṇi cchedane lekhane copadiśyante | vṛddhipatra nakhaśastra mudrikotpa𑑎⸤lapatrakādhyarddhadhārāṇi bhedane cchedane copayujyante | sūcī kuṭhārikā vrīhimukhārā𑑍 vetasapatrāṇi vedhane | eṣaṇy eṣaṇe | anulomāḥ karīrāḥ śastravṛttāś ca | sūcī baḍiśaL⸤danta śakuś cāharaṇe | kuśapatrāṭāmukha𑑍śarārimukhāntarmmukhatrikurccakāni viśrāvaṇe | sūcī sīvyana ity aṣṭavidhaḥ | śastrāṇāṃ karmmāṇy upayogo vyākhyātaḥ ||
teṣāṃ yathāyogaṃ grahaṇaṃ ⸤| karmmasv eṣa śastragrahaṇasamāsaḥ | vṛddhipatraṃ tu vṛttaphalasādhāracṇe bhāge gṛhṇīyāt | bhedanāny evaṃ sarvvāṇi | vṛddhipatravad arddhamaṇḍalāgraṃ kiṃcid uttānapāṇinā lekhane ⸤bahuśo vacārya vṛttāgreṇa viśrāvaṇāni | viśeṣeṇa tu bālavṛddhacsukumārabhīrunārīṇāṃ rājñāṃ rājamātrāṇāṃ vā trikurccakena viśrāvayet | talapracchādita vṛttāgram aṅguṣṭha⸤pradeśinībhyāṃ vrīhimukhaṃ | kuṭhārikām vāmahastagṛhītapucchān dakṣicṇahastāṅguṣṭhāvaṣṭabdhayā madhyamayāṅgulyā nihanyāt | tatra karapatrārāvetasapatrabaḍiśadanta śaṃkveṣaṇī⸤r mmūle pradeśinīprayuktaṃ |
mudrikāsadṛśan nakhākāraśastramukhañ caturvvecdhanaṃ sūkṣma torāvabaddhaṃ mudrikāśastran teṣān teṣān nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ |
tatra nakhavarddha⸤naiṣaṇyāv aṣṭāṅgulyau sūcyo vakṣyante | śeṣāṇi tu ṣaḍaṅgulāni tāni sugrahāṇi sudhārāṇi surūpāṇi sulohāni sudhautāni samāñcitamukhāni ceti śastrasampat |
tatra dhārā bhedanānāṃ L⸤𑑎 māsurī | lekhanānām arddham a ā sūrī | vedhyānām viśrāvaṇāñ ca kaiśikī | chedanānām arddhakaiśikī |
baḍiśadantaśaṃku cānatāgre | tīkṣṇakaṇṭakaprathamayava⸤patramukhī yavapatrā eṣaṇī gaṇḍūpadākāramukhī ceti ||
tatra vakraṃ c| kuṇṭhaṃ khaṇḍa kharadhārātisthūlam atyalpam atidīrgham atihrasvam ity aṣṭau śastradoṣāḥ | ato viparī⸤taguṇam ādadyād anyatra karapatrāt | tad dhi kharadhāram asthicchedanā𑑎crthaṃ |
teṣān nimānī ślakṣṇasilikā dhārāsaṃpādanārthaṃ śālmalīphalakañ ceti ||
0 ||
yadā su⸤niśitaṃ śastraṃ romavāhi susaṃsthitaḥ |
sugṛhītaṃ pramāṇena𑑍 tacdā śastran nipātayet ||
anuśastrāṇi tvak_kṣāra sphaṭika kāca kuravinda jalaukāgni nakhapatrāṇi ⸤
śiśūnāṃ śastrabhīrūṇām anuśastrāṇi yojayet |
tvak_kṣārādicacturvvarggam bhedye cchedye ca buddhimān ||
āhārye cchedye bhede ca𑑍 nakhaṃ śakyeṣu yojayet |
vidhiḥ pravakṣyate pa𑑎⸤ścād agnikṣārajalaukasāṃ |
ye syur mmukhagatā rogā netravarmmagatāś ca ye |
gojī śephālikā śākapatrair vviśrāvayet tu tāṃ ||
śastrāny etāni matimān śuddhasaikyāyasāni tu |
kāraL⸤yet karaṇaprāptaḥ karmmāraḥ karmmakovida iti ||
8|| 0 ||
(From jpeg 16v1)
athāto yogyāsūtrīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
adhigatasarvvaśāstram api śiṣyaṃ yogyāṃ kārayet | cchedyādīṣu snehā⸤di ca karmmapatham upadiśyet | bahuśruto'py akṛtayogyaḥ karmmasvacyogyo bhavati ||
tatra puṣpaphalālāvutrapuṣervvārukaprabhṛtiṣu cchedyaviśeṣān darśayet | utkarttanāpa⸤karttanāni copadiśyet | dṛtibastiprasevakapūrṇṇeṣu bhedyayogyāṃc | saromṇi carmmātane lekhyasya mṛtapaśumahiṣāśvaśirāsūtpalanāleṣu vedhyasya | ghuṇopahatakāṣṭha⸤bhraveṇunalanāḍīśuṣkālābumukheṣveṣyasya | panasabiṃbīphalamacjjāmṛtapaśudanteṣvāhāryasya | sūkṣmaghanavastrāntamṛducarmmāntayoḥ sīvyasya | mṛduvadhramāṃsapesyu⸤tpalanāleṣu ca karṇṇasandhibandhayogyāṃ | pumstamayapuruśāṅgapractyaṅgeṣu bandhanayogyāṃ | ghaṭālāvumukheṣu vastivraṇavastipīḍanayogyāṃ | netrapraṇidhānabastipīḍana⸤yor iti || 0 ||
evam ādiṣu medhāvī yogyā karmmaṇy aśeṣataḥ |
yasya yasyeha sādharmmyan tatra yogyāñ ca kārayet ||
ḍe ||
(From jpeg 16r6)
athāto viśikhānupraveL⸤śanīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
adhigatatantreṇaupāsitatantrārthena dṛṣṭakarmmaṇā kṛtayogyena śāstrārthaṃ nigadatā rājānujñātena vaidyena viśikhā⸤ caritavyā | nīcanakharomṇā ṣucinā śucivastraparihitena cchatracvatā sopānatkenānuddhataveṣena sumanasā kalyāṇābhivyāhāreṇākuhakena bandhubhūtena bhūtā⸤nāṃ sahāyavatā |
tato dūtanimittaśakunamaṅgalānulomyenāctura gṛham āgamyopaviśyāturam abhipaśyet spṛśet pṛcchec ca tribhir etair vvijñānopāyaiḥ | dīrgham āyuṣo 'lpāyuśo veditavyā |
tatra dṛṣṭvā śarīropacayāpayaucvaṇṇavaikṛticchāyāñ cāturasya bhiṣagjānīyāt | spṛṣṭvā śītoṣṇādīn sparśaviśeṣā viparītā⸤ viparītān jvaraśophādīn || pṛṣṭvā deśaṃ kālañ cātisātmyacm ātaṅkam utpatti vedanāsamucchrāyo balābalam agniṃ vātamūtrapurīṣāṇām apravṛttipravṛttīñ ceti⸤ ||
bhavati cātra ||
mithyādṛṣṭyā vikārā hi durākhyātās tathaiva ca |
tathā duṣparispṛṣṭāś ca mohayeyuś cikitsakaṃ ||
tasmāt parīkṣyaḥ satataṃbhiṣajāsiddhimicchatā | yuktito vyādhayaḥ L⸤sarvve pramāṇair ddarśanādibhiḥ ||
evam abhisamīkṣya sādhyāṃ sādhayed yāpyān yāpayed asādhyān nopakramet | parisaṃvatsaroṣitānś ca vikārān prāyaśaḥ parivarjjayet ||
tatra sādhyā api⸤ ḍo vyādhayaḥ prāyaśo duścikitsā bhavanti | śrotriyanṛpatistrībālacvṛddhabhīru durbbala vaidyavidagdha vyādhigūhaka daridra kṛpaṇa krodhanānātmavatāt ||
bhavati cātra ||
strībhiḥ⸤ ñ sahāmsyaṃ saṃvādaṃ parihāsañ ca varjjayet |
dattan tābhir nna gṛhṇīyād acnnād anyad bhiṣadeti || ḍo ||
vedotpattiśiṣyadīkṣādānam adhyayanasya ca |
prabhāṣaṇañ cāgraharaṃ mṛtu⸤caryā tathaiva ca ||
yantraṃ śastrāvacārañ ca yogyā sūtrīyam eva ca |
viśickhānupraveśañ ca proktaṃ vai prathamo daśa ||
ḍo ||
(From jpeg 17v4)
athātaḥ kṣārapākavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
anu⸤śastrebhyaḥ kṣāraḥ pradhānatamo bhavati | cchedyabhedyalekhyakaraṇādvicśeṣakriyāvacāraṇācca |
tatra kṣaraṇāt kṣaṇanādvā kṣāraḥ |
nānauṣadhisamavāyāttridoṣaghnaḥ | śuklatvā⸤... t saumyas tasya saumyasyāpi sato dadahanapacanadāraṇaśaktir aviruddhā | sa khalv āgneyauṣadhibhūyiṣṭhāt kaṭukaḥ | uṣṇastīkṣṇaḥ pācano vilāyanaḥ | śoL⸤dhano ropaṇaḥ śoṣaṇaḥ stambhanollekhana krimyāmakaphaviṣamedasām upahantā puṃstvasya cātisevitaḥ |
sa dvividhaḥ pratisāraṇīyaḥ | pānīyaś ca
tatra pratisāraṇīyaḥ | kuṣṭha kiṭibha dardru ⸤maṇḍala kilāsa bhagandarārśorbbuda duṣṭa vraṇa nāḍī carma kīlactilakālakanaccha vyaṅga bāhya krimi viṣādiṣu copadiśyate || saptasu ca mukharogeṣūpajihvopaku⸤śadantavaidarbhamedajoṣṭhaprakopeṣu trisṛṣu ca rohiṇīṣu eteṣvecvānuśastra pātanam uktaṃ |
pānīyastu gulmodarāgnisaṅgājīrṇṇānāhaśarkkarāśmaryabhyantarakrimivi⸤ṣārśaḥmūsūcopayujyate ||
tasya vistaro'nyatra
arthetara cikīrṣuḥ śacradi śucir upavasan praśastadeśajātam anupahataṃ madhyamavayasaṅ kāla muṣkakam adhivāsyāparedyuḥ pā⸤tayitvā kāṇḍasaḥ prakalpya nivātadeśe citiṅ kṛtvātilanāclair ādīpayet | yathopaśānte'gnau tadbhasma pṛthaggṛhṇīyāt | bhasmaśarkkarāś ca || athānenaiva kalpena⸤ kuṭajapalāśāśvakarṇṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkkasnuhāpāmārgganaktamālavṛṣakadalīcitrakendranduyavṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanḥ || catasraḥ L⸤kośātakyaḥ samūlaphalaśākhāpatrān dahet tataḥ kṣāradroṇam udakadroṇaiḥ ṣaḍbhir āloḍya mūtraiś ca yathoktair mmahati kaṭāhe śanaiḥ śanair ddarvyāvaghaṭṭayan vipacet sa yadā bhavatyaccho⸤ raktastīkṣṇāḥ picchilaś ca tam ādāyeta raṃ saṃsṛjya punar api pākac yādhiśrayet tata eva cakṣārodaka kuḍavam adhyarddhaṅ kṛtvā panayet tataḥ kaṭaśarkkarābhasmaśarkkarā ś ca | ⸤ḍo kṣīre pakaśaṃkhanābhīragnivarṇṇāḥ kṛtyāyase pātre tasmin kṣācrodake niṣicya | piṣṭvā tathaiva ca pratīvāpo yathā lābhaṃ dantīcitrakalāṅgalīpūtīkapravālatāla⸤pattrī viḍasauvarccikākanakakṣīrīhiṃguvacātiviṣāśuktīcḥślakṣṇacūrṇṇāṅ kṛtvā nidadhyāt | satatam apramattaś ca darvvyāvaghaṭayan vipacet | sa yathā nātisāndro nāti⸤dravaś ca bhavati tathā prayateta | athainam āgatapākam avatāryānucguptam āyase kumbhe nidadhyāt |
kṣīṇabale ca kṣārodakam āvaped balakaraṇārthaṃ ||
bhavati ||
naivātitī⸤kṣṇo na mṛduḥ śuklaḥ ślakṣṇoti picchilaḥ |
aviṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣāro hy aṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ ||
atyauṣṇam atipaicchilyam atitaikṣṇyavisarppitā |
atyarthaṃ mārddavaṃ śaityam atyarthaṃ sāndram eL⸤va ca || hīnauṣadhyavipakvatvaṃ kṣāra doṣa nava smṛtāḥ ||
tatra kṣārasādhyavyādhiṃ vyādhitam upaveśya nivātā saṃbādhe deśe agropaharaṇīyoktopasaṃbhārasaṃbhṛtatanoḥ | anyatamama⸤vaghṛṣyāvalikhya pracchayitvā vā śalāka...yā kṣāraṃ pratisārya vākchactamātram upaikṣeta ||
tasmin nipatite vyādhau kṛṣṇatā dagdhalakṣaṇaṃ |
tatrāvarggaḥ samanaḥ sarppirmmadhusa⸤māyutaḥ ||
atha cet sthiramūlatvāt kṣāradagdhan na dīryate |
idamālecpanan tatra śīghraṃ samavacārayet ||
amlakāñjikabījānāṃ tilāṃ madhukameva ca |
prapiṣya samabhāgā⸤ni tenaivamanulepayet ||
tilakalkaḥ samadhuko ghṛtākto vraṇalecpaṇaḥ |
rasenāmlena tīkṣṇena vīryoṣṇena tathaiva ca ||
āgneyai...nāgni sadṛśaḥ kathaṃ kṣāraḥ praśāmya⸤ti |
evañ cen manyase vatsa procyamānaṃ śṛṇuṣva me ||
amlavarjyācrasāṃ kṣāre sarvvān eva vibhāvayet |
kaṭukas tatra bhūyiṣṭho lavaṇonurasas tathā |
amlena masaha saṃyu⸤ktaḥ sutīkṣṇolavaṇo rasaḥ |
mādhūryamāśu vrajati tīkṣṇabhāvañ ca muñcati ||
mādhūryayogān na dahed agnir agnir ivāplutaḥ || ...
L⸤tatra samyagdagdhe vikāropasamo lāghavamanāśrāvaś ca || hīnetodadakaṇḍūjāḍyādi vyādhivṛddhiś ca |...⸤ḍo atidagdhe dāhapākaśrāmāṅgamarddaklamāḥ pipāsāmaraṇañ cecti |
kṣāradagdhavraṇañ ca yathādoṣaṃ yathāvyādhiñ copakrameta ||
atha kṣārakṛtyā bhavanti || durbbala⸤ḍebālasthavirabhīrusarvvāṅgaśūnodarīgarbhbhiṇīṛtumatīpravṛcddhajvarīpramehīrūkṣakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchopadrutaklībā uddhṛtodvṛttaphalayonayaś ca
tathā marmmasirā⸤snāyusandhitaruṇāsthisevanīgalanābhinakhāntarasephaḥśroctaḥsvalpamāṃsa pradeśeṣv akṣṇoś ca na dadyād anyatra varmmarogāt ||
tatra kṣārasādhyeṣv api vyādhiṣu sūna⸤gātram asthiśūlinam annadveṣiṇaṃ hṛdayasandhipīḍopadrutañ cac kṣāro na sādhayati ||
bhavati cātra ||
viṣāgniśastrāśanimṛtyutulyaḥ kṣāro bhavaty alpamatiprayuktaḥ |
⸤satvapramattena sadāprayukto rogān nihanyād acireṇa ghorānn iti ||
ḍo e || ||
(From jpeg 19v6)
athāto 'gnikarmmavidhim vyākhyāsyāmaḥ ||
kṣārād agnir ggarīyān kriyāsu vyākhyātās taddagdhāL⸤nāṃ rogāṇām apunarbhavāt | sveda śastratakṣārair aśakyānān tatsādhanāc ca ||
athaimāni dahanopakaraṇāni bhavanti | pippalyajāsakṛdgodantaśaraśalākā jaṃbboṣṭhetaralā⸤ha kṣaudraguḍasnehādīni | tatra pippalyajāśakṛdgocdantaśaraśalākās tvaggatānāṃ | jaṃbboṣṭhetaralāhā mānsagatānāṃ | kṣaudraguḍasnehāḥ sirāsnāyu⸤sandhyasthigatānāṃ |
tatrāgnikarmma sarvvarttuṣu kuryād anyatra śaracdgrīṣmābhyāṃ | tatrāpyātyayike 'gnisādhye vyādhau tatpratyanīkaṃ vidhiṃ kṛtvā
sarvvavyādhiṣv ṛtuṣu ca picchi⸤lam annaṃ bhuktavataḥ |
tatra dvividhamagnidagdhamāhureke | tvagdagdhaṃ mācnsadagdhañ ca | iha tu sirāsnāyuṣu sandhyasthiṣv api na pratiṣiddho 'gniḥ ||
tatra śabdaprādurbhāvo durggandhatā⸤ tvaksaṃkocaś ca tvagdagdhe | kapotavarṇṇatālpaśvayathuvedanatā śuṣkasaṃkukuñcicitavraṇatā ca māṃmasadagdhe | kṛṣṇonnatavraṇatā srāvamasannirodhaś ca misirāsnāyudagdhe rūkṣatāruṇatā karkkaL⸤śasthiravraṇatā ca sandhyasthidagdhe ||
tatra śirorogādhimanthayorlalāṭaśaṃkhadeśeṣu dahed vartmma rogeṣv ārddranaktakapraticchannān dṛṣṭiṃ kṛtvā vartmmaromakūpāṃ |
tvadyāṃsasirāsnāyusandhya⸤sthigatam ugrarujaṃje vāyuṃvāyau | duṣṭavraṇamucchritakaṭhinamāṃ sagranthyarbbucdāpacīgalagaṇugṛddhrasīmasakagulmodarabhagandarārśaḥsandhiślīpadacarmmakīlatilakālakasi⸤thaṃrāccheda nāḍīśoṇitātipravṛttiṣu cāgnikarmma kuryāt |
tatra vaclayabindurekhāpratisāraṇañ ceti | dahanaviśeṣāḥ ||
bhavati cātra ||
rogasya saṃsthānamavekṣya dhīmān⸤ narasya marmmāṇi balābalañ ca |
vyādhin tatharttuñ ca samīkṣya sacmyak tato vyavasyed bhiṣag agnikarmma ||
tatra samyagdagdheṣu madhusarppirabhyaṅgoḥ ||
athemāni pariha⸤ret pittaprakṛtim antaḥśoṇitaṃ | bhinnakoṣṭham anuddhṛtaśalyaṃ bālavṛddhabhīrudurbbalamaneka vyādhi pīḍitamasvedyāṃś ca ||
ata ūrddhvam itarathā dagdhaṃ vakṣyāmaḥ || tatra snigdhaṃ rūkṣañ cāL⸤śritya dravyam agnir ddahati | atisantapto hi snehaḥ sūkṣmamārggānusāritvāttvagādīn anupraviśyāśu dahati | tasmāt snehadagdhe dhikā rujā bhavati ||
tatra pluṣṭaṃ durddagdhaṃ samyagdagdham ati⸤dagdham iti caturvvidham agnidagdhaṃ bhavati | tatra yad vivarṇṇaṃ uṣyate 'ticmātran tat pluṣṭaṃ | yatrotpatti sphoṭanāstīvradāhadoṣavedanā cirāc copaśāmyati tad duruddagdhaḥ | samyak⸤dagdham anavagāḍhaṃ pakvatālavarṇṇaṃ susaṃsthita pūrvvalakṣaṇasaṃyuktañ ca | catidagdhe tu māṃsāvalaṃbanaṃ gātraviśleṣaḥ sandhi vaiguṇyaṃ sirāsnāyusandhyasthivyāpādanaṃ jvara⸤dāhapipāsāmūrcchā copadravā bhavanti || sakrimiś cet | vraṇaś cācsya cireṇopaharoty uparūḍhaś ca vivarṇṇo bhavati | tad etac caturvvidham agnidagdhalakṣaṇam ānupūrvvoktaṃ pū⸤rvvakarmma prasādhakaṃ pradhānaṃ bhavati ||
bhavati cātra ||
agninā kopitaṃ pittaṃ bhṛśañ jantoḥ pradhāvati |
tatastenaiva vegena raktañ cāpyupadīryate ||
tulyavīrye 'pyubhe hyete rasato dravyatas tathā |
L⸤tenāsya vedanātīvrā prakṛtyā ca vidahyate ||
sphoṭāḥ śīghraṃ prajāyante jvaras tṛṣṇā ca bādhate |
dagdhasyopaśamārthāya ...⸤ cikitsā saṃpravakṣyate ||
pluṣṭasyāgnipratapanaṃ... kāryamuṣṇan tathaucṣadhaṃ |
śarīre svinnabhūyiṣṭhe svinnaṃ bhavati śoṇitaṃ ||
prakṛtyā hy udakaṃ śītaṃ skandayaty atha śoṇi⸤thaṃ etaṃ |
tasmāt sukhayati hy uṣṇan natu śītaṃ kathañcana ||
śītāmuṣṇāñ cac durddagdhe kriyāṃ kuryāt tataḥ punaḥ |
ghṛtālepanasekāṃstu śītānevāsya kārayet ||
samyagdagdhe tu⸤kākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ |
sāmṛtaiḥ sarppiṣāyuktai rālepacṅ kārayed bhiṣak ||
grāmyānūpaiḥ sajalajaiḥ piṣṭair mmāṃsaiś ca lepayet |
pittavidradhivaccainaṃ praśāṃ⸤tyoṣmānamācaret ||
atidagdhe tu śīrṇṇāni māṃsānyuddhṛtya śītaclāṃ |
kriyāṃ kuryāc cūrṇṇakāle... śālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ ||
tindukyātvakkaṣāyair vvā mṛdubhṛṣṭhair upācare⸤t |
vraṇaṃ guḍūcīpatrair vvā chādayed atha coḍakaiḥ ||
kriyāṅ kuryāc ca nikhilāṃ bhiṣak pittavisarppavat ||
athedānīṃ dhūmopahatavidhānaṃ vakṣyāmaḥ |
śvasityādhmāti cātyarthaṃ kāsate kṣaL⸤vate bhṛśaṃ |
cakṣuṣaḥ paridāhaś ca rāgaś caivopajāyate ||
samadhūkan niśvasiti ghreyam anyanna vetti ca |
tathaiva ca rasān sarvvān smṛtiś cāsyopahanyate ||
tṛṣṇādā⸤hajvarayutaḥ sīdatyarthañ ca mūrcchati |
dhūmopahata ity eṣa cśṛṇu tasya cikitsitaṃ ||
sarppir ikṣuraso drākṣā payo vā śarkkarāṃbu vā |
madhurāmlān rasāś cā⸤pi vamanārthāya dāpayet ||
vamataḥ śudhyate koṣṭhadhūma gacndhaś ca naśyati |
anena vidhinā tasya kāsaś cāsau praṇasyataḥ ||
ādhmānañ ca jvaraś caiva tṛṣṇā dā⸤has tathaiva ca |
madhurair llavaṇāmlaiś ca kaṭukaiḥ kavaḍagrahaiḥ ||
cvāntasya kaṇṭhaśuddhiḥ syād dhūmagandhaś ca naśyati |
samyaggṛhṇātī viṣayān manaś cātra prasīdati ||
śirovirecanaṃ cāsmai dadyād yogena śāstravit |
tenāsya 𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎 śudhyate dṛṣṭiḥ śiraś caivāsya dehinaḥ ||
avidāhi laghu snigdham āhārañ cāsya kalpayet |
uṣṇavāL⸤tātapair ddagdhe śītaḥ kāryo vidhiḥ sadā ||
śītavarṣānilahate uṣṇa snigdhaś ca śasyate |
tathātitejasā dagdhe siddhir nnaikāntikī bhave⸤d iti ||
12 || 0 ||
(From jpeg 22v)
athāto jalāyuṣkādhyāyam vyāckhyāsyāmaḥ ||
nṛpāḍhya sukumāra bāla sthavira bhīru nārīṇām anugrahārthaṃ paramasukumāro yaṃ⸤ śoṇitāvasenopāyo 'bhihito jalaukasaḥ ||
tatra vātapicttakaphaduṣṭaśoṇitaṃ yathāsaṃkhyaṃ śṛṅgajalaukālāvubhir avasecayet | sarvvāṇi sarvvair vvā vi⸤śeṣas tu visrāvyaṃ ||
bhavanti cātra ||
snigdhaṃ ślakṣṇaṃ sumadhuraṃ gavāṃ śṛṅgaṃ prackīrttitaṃ |
tasmād vātopasṛṣṭe tu hitan tad avasecane ||
arddhacandrākṛti mahattanu saptāṅgulāyataṃ | ⸤
pracchite dāpayet pūrvvam āsyenācūṣayed balī ||
śītādhivāsāc madhurā jalaukā vārisaṃbhavā |
tasmāt pittopasṛṣṭe tu hitās tā avasecane ||
kaṭu rūkṣañ ca tīkṣṇa⸤ñ ca alābu parikīrttitaṃ |
tasmāc chleṣmopasṛṣṭe tu hitan tad avasecane ||
tatra pracchite tanu basti paṭalāvanaddhena śṛṅgeṇa śoṇitam avasecayet | ācūṣaṇād antarddīptenālāvuL(From jpeg )nā |
jalam āsām āyur ity ato jalāyukāḥ || oko nivāso jalam āsām oka ity ato jalaukasaḥ ||
tā dvādaśa | saviṣāḥ ṣaṭ | tāvantya eva nirvviṣāḥ |
kṛṣṇā karbburā𑑚 alagarddā𑑚 ⸤ indrāyudhā𑑚 sāmudrikā𑑚 govandanā𑑚 ceti𑑚 | tāsv añjanavarṇṇā pṛthucśīrṣā𑑚 kṛṣṇā nāma | carmmimatsyavad āyatā𑑚 cchinnonnatakukṣiḥ karbburā nāma | romaṣā mahāpārśvā𑑚 kṛṣṇamu⸤khā 𑑚 alagarddā nāma𑑚 | indrāyudhavad ūrddhvarājī citrā𑑚 indrāyudhā c nāma𑑚 | īṣadasitapītikā vicitrapuṣpākṛticitā sāmudrikā nāma𑑚 | govṛṣaṇavad adhobhāge dvi⸤dhābhūtākṛti𑑚r aṇumukhī govandanā nāma𑑚 | tābhir ddaṣṭe daṃśe𑑚 śvacyathur atimātraṃ kaṇḍūmūrcchā jvaro dāhaś charddir iti liṅgāni bhavanti || tatra mahāgadaḥ | pānālepanādi⸤ṣūpayojyāḥ | indrāyudhādaṣṭam asādhyam ity etāḥ saviṣāḥ sa𑑚ccikitsitā vyākhyātāḥ ||
atha nirvviṣāḥ | kapilā𑑚 piṅgalā𑑚 śaṅkumukhī𑑚 mūṣikā𑑚 puṇḍarīkamukhī𑑚⸤ sāvarikā𑑚 ceti | tatra manaḥśilārañjitābhyām iva pārśvābhyāṃ pṛṣṭhe snigdhamudgavarṇṇā kapilā nāma || ...L⸤kiñcidraktā vṛttakāyā piṅgalyāśugā piṅgalā nāma𑑚 | yakṛdvarṇṇā śīghrapāyinī dīrghamukhī𑑚 śaṅkumukhī nāma|...⸤ mūṣikākṛtivarṇṇāniṣṭagandhā mūṣikā nāma𑑚 mudgavarṇṇā puṇḍarīkactulyavaktrā puṇḍarīkā nāma𑑚 padmapatravarṇṇāṣṭādaśāṅgulapramāṇā sāvarikā nāma | sā paśvarthe tv avi⸤ṣā vyākhyātāḥ ||
tāsāṃ yavanapāṇḍyasahya potanādīni kṣetrāṇi bhacvanti | tāsāṃ mahāśarīrā balavatyaḥ śīghrapāyinyo mahāśanā nirvviṣāś ca viśeṣeṇa bhavanti |
tatra⸤ saviṣa kīṭa darddura mūtra purīṣa kotha jātāḥ kaluṣeṣv ambhaḥsu ca sacviṣāḥ | padmotpala kumuda saugandhika śevāla kotha jātā vimale 'mbhaḥsu ca nirviṣāḥ ||
[1.13.14]
bhavati cātra || ⸤
kṣetreṣu vicaranty etāḥ salilāḍhyasugandhiṣu |
na ca saṅkīrṇṇacā𑑚criṇyo na ca paṃkeśayāḥ smṛtāḥ ||
tāsāṃ grahaṇam ārdracarmmaṇānyair vvā prayogair ggṛhītvā |
athaitā nave⸤ mahati ghaṭe sarastaḍākodakapaṅkān āvāpya nidadhyāt | bhaktārthañ cāsām upaharet | śevālaṃ vallūraṃm odakām̐ś ca kandām̐ś cūrṇīkṛtya | śayyārthe tṛṇam odakāni patrāṇi tryahāt tryaL(From jpeg )⸤hāc cāsāṃ jalabhaktan dadyāt | saptarātrāt saptarātrād ghaṭaṭām anyaṃ saṅkrāmayet ||
bhavati cātra ślokaḥ ||
sthūlamadhyā parikliṣṭā tanvyaś cākṣetrajāś ca yāḥ |
agrāhiṇyo 'lpapāyinyaḥ savi⸤ṣāś ca na poṣayet ||
atha jalaukāvasekasādhyaṃ vyādhiṃ vyādhitam ucpaveśya saṃveśya vā virūkṣya tam avakāśaṃ mṛdgomayacūrṇṇair yad yat sarujā syād atha jalaukasaḥ sarṣa⸤parajanī pradigdha gātryaḥ salilasarakamadhyasañcāriṇī vigatacmalāḥ kṛtvā... | rogaṅ grāhayet | atha na gṛhṇatyāḥ kṣīrabinduṃ śoṇitabinduṃ vā nidadhyāt | śastra⸤padāni vā kurvvīta | athaivam api na gṛhṇīyāt | anyāṅ grāhayed
yadāc niviśate śvakhuravad ānanaṅ kṛtvonnāmya ca ca skandham eva pāṭhaḥ | 3kandhaṃ evañ jānīyātd gṛhṇātīti | athainām ārddraplotā⸤vacchannaṅ kṛtvā dhārayet ||
atha daṃśe toda kaṇḍū prādur bhāvo jānīyācc chuddham ādadātīti tām apanayet | atha śoṇitagandhena na muñcet | mukham asyāḥ saindhavacūrṇenā𑑚⸤vakiret |
athaināṃ śāli taṇḍula kāṇḍana praliptān taila lavaṇobhyaktamukhīṃ vāmahastagṛhītapucchān dakṣiṇahastāṃguṣṭhāṃgulībhyāṃ śanaiḥ śanair anulomamārjjayann ā mukhād vāma𑑚(From jpeg )Lyed yāvat samyagvānteti | samyagvāntā salilasarake nyastā bhoktukāmā masatī cared yā sīdati na ceṣṭate | sā durvvāntāṃ punaḥ samyag vāmayet | durvāntāyās tu indrapado nāma vyā⸤dhir asādhyo bhavati ||
aprahṛṣṭaśiraḥ pātya kāyenodveṣṭate sackṛt |
yā coṣṇaṃ kurute toyan tasyām indrapadaḥ smṛtaḥ ||
athaināṃ pūrvvavat sannidadhyāt |
śoṇi⸤tasya ca yogāyogam avekṣya jalaukāmukham madhunāvaghaṭṭayet...|c
badhnīta vā kaṣāyamadhurasnigdhaśītaiś ca pradehaiḥ pradihyād iti ||
bhavataś cātra ||
pītamātre jalaukābhi𑑚r ghṛ⸤tena pariṣecayet |
śoṇitasthāpanīyaiś ca śoṇitaṃ pariṣecacyet
kṣetrāṇi grahaṇañ cāpi𑑚 poṣaṇaṃ sāvacāraṇam |
jānīyād yo jalaukānāṃ sa rājñaḥ karttum arha⸤ti ||
13 ||
athātaḥ śoṇitavarṇṇanīyaṃ vyākhyāsyācmaḥ ||
pāñcabhautikasya caturvvidhasyāhārasya ṣaḍrasopetasya dvividhavīryasyāṣṭavidhavīryasya vā⸤anekaguṇopayuktasyāhārasya samyakpariṇatasya yas tejoguṇabhūtaḥ sāraḥ paramaśūkṣmaḥ sa rasa ity ucyate | tasya hṛdayaṃ sthānaṃ | masa hṛdayāc caturviṃśatir ddhamanīr anupraviśyoLrddhvagā daśa daśa cādhogāminyaś catasras tiryaggāḥ kṛtsnaṃ śarīram aharahas tarpayati jīvayati yāpayati varddhayati cādṛṣṭahaitukena karmmaṇā | tasya śarīram anusarato⸤numānāṅ gatir upalakṣayitavyā kṣayavṛddhihetukī | tasmin sacrvvaśarīrāvayavadoṣadhātumalāsayānusāriṇi rase jijñāsā | kim ayaṃ saumyas tejasa i𑑚⸤ti | sa khalu dravād anusaraṇe snehanajīvanatarppaṇadhā𑑚craṇādibhir vviśeṣaiḥ saumya ity avagamyate |
sa khalv āpyo raso yakṛtplīhānau prāpya rāgam upai⸤ti ||
bhavati cātra ||
rañjitās tejasā tv āppaḥ śarīrasthena dehināṃc |
avyāpannāḥ prasannena... raktam ity eva tad viduḥ ||
rasād eva striyā raktam ṛtusaṃjñaṃ pravarttate𑑚 | dvādaśād varddhate varśād yāti pañcāśataḥ kṣayaṃ ||
ārttavaṃ śocṇitaṃ tv āgneyam āhuḥ | agnīṣomīyatvād garbhbhasya
pāñcabhautikatvam apare jīvaṃ raktam āhur ā𑑚⸤cāryāḥ ||
bhavati cātra ||
viśratā dravatā rāgaḥ spandanan tanutā tathā |
pṛthivyādi guṇās tv ete dṛśyante śoṇite yataḥ || ...L
rasād raktaṃ tato māṃsaṃ māṃsāt medaḥ pravarttate | pañcaśatrāni | medaso 'sthi tato majjā majjāc chukran tataḥ prajāḥ ||
tatraiṣān dhātūnām annapānarasaḥ...⸤ prīṇayitā bhavati ||
bhavati cātra || rasajaṃ puruṣaṃ vidyād rasaṃ rakte tackṣeta yatnataḥ | annapānaprayogena𑑚 āhāreṇa suyantritaḥ ||
tatra rasa gato dhātur aharahar gga⸤thaṃcchatīti rasaḥ |
sa trīṇi kalāsahasrāṇi | pañcadaśaka𑑚lāś ca tā𑑚 ekaikasmin dhātāv avatiṣṭhante | evaṃ māsena rasaḥ śukrībhavati strīṇāñ cārttava⸤hṛm iti
bhavati cātra || bhavati cātra | aṣṭādaśasahasrāṇi saṃkhyā hyasmin samucccaye | kalānān navatiś cāpi svatantraparatantrataḥ ||
rase gativiśeṣo 'yaṃ mandāgner avamānikaḥ | ⸤ anayaivoditāgneś ca... vijñeyaḥ kālasaṃkhyayā ||
sa śabdārccic jala santānavad anunā viśeṣeṇānusaraty evaṃ śarīraṃ kevalaṃ
vyājīkeraṇyas tv auṣadhayaḥ svagu⸤ṇabalotkarṣād virecanavad upayuktāḥ śukraṃ virecayanti |
yathā hi puṣpamukulastho gandho na śakyaṃ ihāstīti vaktuṃ | naiva nāstīti | atha cāsti śatām bhāvānām utpa(From digital_image )Lttir iti kṛtvā kevalaṃ tu saukṣmyān nābhivyajyate | sa eva vivṛtakesare puṣpe kālāntareṇābhivyakto bhavati | evaṃ bālānām api vayaḥpariṇāmāc chukraprādurbhbhāvo bhavati || romarājyā⸤rttavādiś ca viśeṣau nārīṇāṃ |
sa evānnaraso 'bhivṛddhānāṃ pacripakvaśarīratvād aprīṇano bhavati |
ta ete śarīradhāraṇād dhātava ity ucyante ||
teṣāṃ kṣayavṛddhī śo𑑚⸤ṇitanimitte tamsmāt tad adhikṛtya vakṣyāmaḥ || tatra saphenilam acruṇaṅ kṛṣṇaṃ parūṣaṃ tanu śīghragam askandi ca vātaduṣṭaṃ | nīlaṃ pītaṃ haritaṃ śyāvaṃ viśram aniṣṭaṃ pi⸤pīlikāmakṣikāṇāñ ca pittena | gairikodakaprakāśaṃ snicgdhaṃ śītaṃ bahalaṃ picchilaṃ viśrāvi māṃsapeśīsamaprabhañ ca śleṣmaṇā | sarvvalakṣaṇasaṃyuktaṃ sanni⸤pātena | pittavad raktenātikṛṣṇaś ca | dvidoṣaliṃgasaṃsṛṣṭaṃ dvicdoṣaṃ |
indragopakaprakāśam asaṃhatam avivarṇṇañ ca prakṛtisthaṃ iti jānīyāt ||
viśrāvyān a𑑚⸤nyatra vakṣyāmaḥ |
athāviśrāvyāḥ | sarvvāṅgaśophaḥ kṣīṇasya vā cāmlabhojananimittaḥ pāṇdurogyarśasyudariśoṣigarbhbhiṇīnāñ ca śvayathavaḥ ||
tatra ṛjvasaṅkīrṇṇaṃ sūkṣmaṃ samaLm anavagāḍham anuttānam āśu śastrañ ca pātayet |
hṛdaya basti guda nābhi kakṣa vaṃkṣaṇākṣi kūṭa pāṇi pādatalāś ca varjjayet |
pūyagarbhbhāṃ punar yathoktair evopacaret |
tatra durvviddhe śīta⸤vātayor asvinne bhukte ca skannatvāc choṇitan na śravati | alpaṃ vā śravacti ||
bhavati cātra ||
vāta vi𑑚 mūtrasaṅgeṣu madamūrcchāśrameṣu ca | nidrābhibhūte śīte vā𑑚 nṝṇān nāsṛ𑑚ve⸤thaṃd iti ||
tad duṣṭaśoṇitam anirhriyamāṇaṃ vyādhivṛddhiṅ karoti |
actyuṣṇātisvinnātividdheṣv ajñasrāvitam atipravarttate | tad atipravṛttaṃ śiro 'bhitāpam āndhyatimira𑑚⸤bhraprādurbhbhāvan dhātukṣayākṣepakaṃ pakṣāghātam ekāṅgavikāraṃ hikkāṃc kāsaṃ śvāsaṃ pāṇḍurogaṃ maraṇaṃ vāśu karoti |
tan nātiśīte nātyuṣṇe nātitāpite yavāgūs pratipīta⸤sya śoṇitaṃ mokṣayed bhiṣak ||
samyag gatvā yadā raktaṃ𑑚 m svayam evāvactiṣṭhate | śuddham evaṃ vijānīyāt samyag visrāvitañ ca tat ||
lāghavaṃ vedanāśāntir vyādhivegaparikṣa⸤yaḥ | samyagvisrāvite liṅgaṃ prasādo manasas tathā ||
tvagdoṣā granthayaḥ śophā rogāḥ śoṇitajāś ca ye | raktamokṣaṇaśīlānān na bhavanti kadācana ||
atha khalv apravarttamāneL | elāśītaśivaḥkuṣṭhatagarapāṭhābhadradāruviḍaṃgacitrakatrikaṭukāgāradhūmaharidrārkāṅkuranaktamālaphalair yathālābhaṃ tribhiś caturbhbhiḥ ...⸤samastair vvā lavaṇapragāḍhair vvraṇamukham avagharṣayed evaṃ sādhu bhavati ||
c
athātipravṛtte lodhramadhukapriyaṅgupattāṅgagairikarasāñjanaśaṅkhaśuktiyavamāṣagodhūmasarjjara⸤sacūrṇṇair anārdrair vvraṇamukham avacūrṇyāṅgulyagreṇāvapīḍayet | śāclasarjjārjjunārimedagranthidhacadhanvanatvagbhir vvā cūrṇṇīkṛtābhiḥ kṣaumeṇa va dhyāsitena samudraphene⸤na lākṣācūrṇṇair vvā yathoktair bbandhanadravyair ggāḍhaṃ badhnīyāt | vyadhānantaracṃ punar vvyadhayet | śītāccchādanabhojanāgārapariṣekaiḥ | śītair ālepaiḥ pradehair vvāpacared agninā vā da⸤hed yathoktaṅ kākolyādikvāthaṃ vā śarkkarāmadhumadhuraṃ pāyayet𑑚c eṇahariṇorabhramahiṣaśaśavarāhāṇāṃ vā rudhiraṃ kṣīrayūṣaṃ rasaiś cāśnīyāt | upadravāṃś ca yatho⸤ktān upacaret ||
bhavati cātra || dhātukṣayāt srute rakte mandaḥ saṃjāyate 'nalaḥ | pavanaś ca paraṃ kopaṃ yāti tasmāt prayatnataḥ ||
tan nātiśītair llaghubhiḥ snigdhaiḥ śoṇitevarddhanaiḥ | īṣaLd amlair anamlair vvā bhojanaiḥ samupācaret ||
caturvvidhaṃ yad etad dhi rudhiramsya nivāraṇaṃ | sandhāna skandanañ caiva pācanaṃ dahanaṃ tathā ||
vraṇaṃ kaṣāyaḥ sandhatte raktaṃ skandayate himaṃ | tathā saṃ⸤pācayed bhasma dāhaḥ saṃkocayet sirāṃ ||
askandamāne rudhire sacndhānāni prayojayet | sandhānair bhraśyamāne tu pācanaiḥ samupācaret |
kalpair ebhis tribhir vvaidyaḥ praya⸤thaṃteta yathāvidhiḥ || asiddhimatsu caiteṣu dāhaḥ parama iṣyate 𑑚 |
c
saśeṣadoṣe rudhire na vyādhir ativarttate || saśeṣaṃ sthāpayet tasmān na ca kuryād atikriyāṃ |
dehasya⸤ñ rudhiraṃ mūlaṃ rudhireṇaiva dhāryate || tasmād rakṣed dhi rudhiraṃ rudhiracñ jīva ucyate |
śrutaraktasya sekādyaiḥ śītaiḥ prakupite 'nile || śophaṃ satodaṃ koṣṇena sarppiṣā pa⸤riṣecayed iti || ḍohva ||
athāto doṣadhātumalakṣacyavṛddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
doṣadhātumalamūlaṃ hi śarīraṃ | tasmāt phalalakṣaṇam eteṣām upadhārayasva⸤ |
tatraspandam odvahanapūraṇavivekadhāraṇalakṣaṇo vāyuḥ | pañcadhā pravibhaktaḥ śarīran tantrayti | ...
L rāgaḥpaktisteja ūṣmakṛtpittaṃ |
sandhisaṃśleṣaṇasnehanaropaṇabṛṃhaṇaḥ śleṣmā |
rasaḥ prīṇayati | raktaṃ jīvayati | māṃsaṃ lepayati | medaḥ snehayati | asthi dhārayati | majjā pūraya⸤ti | bījārthaharṣakṛcchukraṃ kledayati |
bastipūraṇakṛt mūtraṃ | prāṇavācyvagnidhāraṇāvaṣṭaṃbhakṛt purīṣaṃ | svedaḥ kledayati ||
garbbhalakṣaṇam ārttavaṃ | stanyaṃ stanāpīnajanana jīvana𑑚⸤miti |
tatra vidhivat parirakṣaṇaṃ kurvvīta ||
ataḥ sarvveṣāṃ kṣayalackṣaṇaṃ vyākhyāsyāmaḥ || tatra vātakṣaye mandaceṣṭatā | alpavāktvam alpapraharṣo mūḍhasaṃjñatā ca | pittakṣa⸤ye mandoṣmāgnitā niṣprabhatāca | śleṣmakṣaye rūkṣatāntarddāhacāmāsayetarāsayaśūnyatā śirasaś ca ||
tatra svayonivarddhanāny eva pratīkāraḥ ||
rasakṣaye hṛda⸤yapīḍā kampaḥ śoṣaḥ śūnyātā tṛṣṇā ca | śoṇitakṣaye tvakpācruṣyam amlaśītaprārthanā sirāśaithilyañ ca | māṃsakṣaye sphiggaṇḍoṣṭhopasthoruvakṣaḥ kakṣaśuṣkatā⸤ dhamanīnāñ ca śaithilyaṃ | medaḥkṣaye plīhābhivṛddhiḥ sandhiśūnyatā raukṣyaṃ meduramāṃsaprārthanā ca | asthikṣaye asthiśūlo dantanakhabhaṅgo raukṣyañ ca | majjakṣaye 'lpaśuLkratā parvvabhedo 'sthinodaḥśūnyatā | śukrakṣaye meḍhravṛṣaṇavedanāśaktir mmaithune cirād vā prasekaḥ praseke cālpaśukraraktadarśanaṃ |
purīṣakṣaye hṛdayapārśvapīḍā saśabdasya⸤ ca vāyor ūrddhvagamanaṅ kukṣau saṃcaraṇañ ca | mūtrakṣaye bastitodoclpamūtratā ca || atrāpi svayonivarddhanadravyopayogaḥ || svedakṣaye stabdharomakūpatā sparśavaiguṇya⸤thaṃ drañ ca | tatrābhyaṅga svedopayogaś ca |
ārttavakṣaye yathocitakāclādarśanam alpatā vā yonivedanā ca | tatra saṃśodhanam āgneyānāñ ca dravyānām upayogaḥ... || ⸤stanyakṣaye stanayor mlānatā stanyāsaṃbhavaś ca | tatra śleṣmavacrddhanadravyopayogaḥ || garbhbhakṣaye garbhbhāspandanam anunnatakukṣitā ca | tatra prāptabastikālāyāḥ kṣī⸤rabastiprayogo medhyānnaprayogaś ca ||
ata ūrddhvam atipravṛddhācnāṃ doṣadhātūnāṃ lakṣaṇam upadekṣyāmaḥ | ... tatra vātavṛddhau kārśyaṃ | kārṣṇyaṃ gātrasphuraṇatā uṣṇakāmatā𑑚⸤ nidrānāśo 'lpabalatvaṃ gāḍhavarccaskatā ca || pittavṛddhau pītāvabhāsatā santāpaḥ śītakāmitvamalpanidratā mūrcchā balahāniḥ pītaviṇmūtratvañ ca || śleṣmavṛddhau śauklyaṃL śaityaṃ sthairyaṃ gauravam agnisādas tandrā nidrā sandhyati śliṣtatā ca ||
raso 'tipravṛddho hṛdaye kledaṃ prasekaṃ cāpādayati | raktaṃ raktāṅgākṣitāṃ || māṃsaṃ sphiggaṇḍoṣṭhopasthorubāhujaṃghā⸤su vṛddhiṅ gurugātratāṃ ca || medaḥ snigdhāṅgatām udarapārśvavṛddhiṃ kācsaśvāsaudaurgandhyaṃ ca | asthyadhyasthītyadhidantāṃś ca || majjā sarvvāṅganetragauravaṃ || śukraṃ śukrāsmaryati⸤prādurbhbhāvaṃ ||
purīṣam āṭopaḥ kukṣau śūlaṃ ca || mūtraṃ muhurmmuhuḥ pracvṛttintodamañ ca || svedaḥ kaṇḍū daurgganddhyañ ca ||
stanyaṃ stanayorr atipīnatvaṃ muhur mmuhu pravṛttima⸤ti todañ ca || ārttavam aṅgamarddo daurbbalyañ ca || garbhbho jaṭharābhivṛ𑑚cddhiṅ karoti |
teṣāṃ kṣapaṇam aviruddhaiḥ kriyāviśeṣaiḥ kurvvīta
balakṣayaṃ | ata ūrdhvam anvyākhyāsyā⸤maḥ || rasādīnāṃ śukrāntānān dhātūnāṃ yat paran tejas tat khalvo𑑚cjas tad eva balam ity ucyate | śāstrasiddhāntāt
tatra balena sthiropacitamāṃsatā sarvvaceṣṭāsvapratīighā⸤...taḥ svaravarṇṇaprasādo bāhyābhyantarāṇāñ ca karaṇānām ātmakāryaprattipattir bhbhavati ||
bhavanti cātra ||
ojaḥ somātmakaṃ snigdhaṃ śītaṃ ślakṣṇaṃ sthiLraṃ saraṃ |
viviktaṃ mṛdu mṛtsnañ ca prāṇāyatanam utttamaṃ ||
dehaḥ sāvayavas tena vyāpto bhavati dehināṃ |
abhighātāt kṣayāt kopād vyā⸤nāc chokāc chramāt kṣudhaḥ ||
ojaḥ saṃkṣīyate dehe dhātugrahaṇaniḥcsṛtam ||
tatra visraṃso vyāpat kṣaya iti liṅgāni bhavanti | sandhiviśleṣo gātrāṇāṃ sadanaṃ do⸤thaṃṣacyavanaṃ kriyo sannirodhaś ca visraṃse | stabdhatāgurugātratācśopho varṇṇabhedo glānis tandrā nidrā vyāpanne | māṃsakṣayo mohaḥ pralāpo maraṇam iti ca kṣī⸤ṇe |
tatra visraṃse vyāpanne ca kriyāviśeṣair aviruddhair bbalam a𑑚cdhyāyayet mūḍhasaṃjñām itarañ ca varjjayet ||
yasya dhātukṣayād vāyuḥ saṃjñā karmma vināśayet |
prakṣiṇaṃ⸤ ca balaṃ yasya tau na śaktyau cikitsituṃ ||
rasanimittam eva sthaulyaṃc kārśyañ ca | tatra śleṣmalāhārasevino 'dhyasanaśīlasyāvyāyāmino divāsvapnaratasya 𑑚ma evānna⸤raso madhurataraś ca śarīram anukramamāṇotisnehān medo janayati | medaso 'tipravṛddhatvād vāṭharyam āpādayati | tam ativaṭharaṃ kṣudrasvāsapipāsākṣutsvapnasvedadaurggandhyaL⸤krathanagātrasādagadgadatvāni kṣipram evāviśanti | saukumāryāt medasaḥ sarvvakriyāsvasamarthatvam bhavati | kaphamedo nuruddhamārggatvā...⸤ccālpavyavāyo bhavati | āvṛtamārggatvād eva ca śeṣā dhātacvo nāpyāyante 'tyartham ato 'lpaprāṇo bhavati | pramehapīṭakājvarabhagandaravidradhivātavikārā⸤ṇām anyatamaṃ prāpya maraṇam upayāti | sarvva eva cāsya rogāc balavanto bhavanti | kasmād āvṛtamārggatvāt srotasām atas tasyotpattihetuṃ parihared utpanne tu śi𑑚⸤lājatuguggulumūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyacvamudgakoradūṣoddālakādīnāṃ virūkṣaṇacchedanīyānān dravyānāṃ vidhivad upayogo vyāyāma le⸤khanabastyupayogaś ceti |
tatra punar vvātalāhārasevino 'ctivyavāyavyāyāmādhyayanacistābhayaśokarātrijāgaraṇapipāsākṣutkṣāyālpāsanaprabhṛti⸤bhir upaśoṣito rasadhātuḥ śarīram anukramamāṇo 'lpatvān na prīṇayati tasmād atikārśyaṃ bhavati | so 'tikṛṣaḥ kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣābhārādāneṣv asahiL⸤ṣṇurvvātarogaprāyo 'lpaprāṇaḥ kriyāsu ca bhavati | kāsaśvāsaplīhodarāgnisādagulmaraktapittānām anyatasamaprāpya maraṇam upayāti sarvva eva cāsya rogā balavanto bhavanti | ka⸤smād alpaprāṇatvād atas tasyotpattihetuṃ pariharet | utpanne tuc payasyāśvagandhāvidārīvidārigandhāśatāvarīnāgabalānāṃ madhurāṇāṃ manyāsañ cauṣadhīnāṃ⸤ la vidhivad upayogaḥ | kṣīradadhighṛtamāṃsaśāliṣaṣṭikayavacgodhūmānāñ ca divāsvapnabrahmacaryāvyāyāmabṛhaṇabastyupayogaś ceti |
yaḥ punar ubhayasādhāra⸤ṇāny upaseveta tasyānnarasaḥ śarīram anukramamāṇaḥ samāndhāctūn upacinoti samadhātutvāt madhyaśarīro bhavati𑑚 | sarvvakriyāsu ca samarthaḥ kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣātapasaho balavānś ca bhavati saḥ | satatam anupāla𑑚cyitavya iti ||
bhavati cātra ||
dvāv apy etau vigarhitau sadā sthūlakṛṣau narau |
śreṣṭho madhyaśarīras tu kṛśaḥ⸤ sthūlāt tu pūjitaḥ ||
doṣaḥ prakupito dhātūn kṣapayaty ātmatejasā |
iddhaḥ svatejasā vahnirug vāgatam ivodakaṃ || _
L⸤ vailakṣaṇyāccharīrāṇām asthāyitvāt tathaiva ca |
doṣadhātumalānāṃ tu parimāṇan na vidyate ||
eṣāṃ samatvaṃ yac cāpi bhiṣagbhir abhidhīyate |
na tat svāsthyād ṛte śakyaṃ vaktum anyena hetu⸤nā ||
doṣādīnāṃ tu samatām anumānena lakṣayet |
kṣapayed bṛṃhayec cāpi doṣadhātumalān bhiṣak |
tāvad yāvad arogaḥ⸤ syād etat sātmyasya lakṣaṇaṃ |
samadoṣaḥ samāgniś ca samadhā𑑚ctumalakriyaḥ |
prasannātmendriyamanāḥ svastha ity upadiśyatety abhidhīyate
|| ḍohū || 0 ||
(From jpeg 31r3)
athātaḥ karṇṇavya⸤dha vidhim vyākhyāsyāmaḥ ||
rakṣābhūṣaṇanimittam vālasya karṇṇau cvyadhayet | tau ṣaṣṭhe māse saptame vā śuklapakṣe praśasteṣu tithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣu kṛtamaṅgalaṃ ⸤| svastivācanan dhātryaṅke kumāram upaveśyābhisāntvayamānaḥ | c bhiṣag vāmahastenākṛṣya karṇṇan daivakṛte chidre dakṣiṇahastena ṛjum vidhyet | pūrvvan dakṣiṇaṃ kumāra⸤sya bāmaṅ kanyāyāḥ pratanū sūcyā vahalam ārayā
śoṇita bahutve tivedanāyāñ cānyadeśaviddham iti jānīyāt | nirupadravatā taddeśaviddhaliṅgaṃ
tatra yadṛcchāviddhāyāṃ sirāyāL⸤m ajñena jvara dāha śvayathur vvedanā granthi manyāstambhāpatānakaśirograhakarṇṇaśūlāni bhavanti |
doṣasamudayād apraśastavyadhād vā tatra varttim apahṛtya yava madhuka mañjiṣṭhā gandharvva hasta mūlai⸤r mmadhughṛtapragāḍhair ālepayet | surūḍhañ cainam punar vvidhyet |
samyagvicddham āmatailapariṣekaṇopacaret | tryahāt tryahād varttiṃ sthūlatarīṅ kurvvīta | pariṣekañ ca tam eva |
atha vya𑑎⸤pagatadoṣopadrave karṇṇe lampravarddhanārthaṃ laghupravarddhanakā mā mai muṃcect |
evaṃ samvarddhitaḥ karṇṇaś chidyate tu dvidhā nṛṇāṃ|
doṣaṭo vābhighātād vā sandhānān tasya me śṛṇu||⸤
tatra samāsena pañcadaśasandhānākṛtayo bhavanti || tad yathā | c nemīsandhānakaḥ | utpalabhedyakaḥ | vallūrakaḥ | āsaṅgimaḥ | gaṇḍakarṇṇaḥ | āhāryaḥ | nirvvedhimaḥ|⸤ vyāyojimaḥ | kapāṭasandhikaḥ | arddhakapāṭasandhikaḥ | saṃkṣiptacḥ hīnakarṇṇaḥ | vallīkarṇṇaḥ | yaṣṭīkarṇṇaḥ | kākauṣṭhabhaḥ ti | teṣu tatra pṛthulāyasamobhayapāli𑑎⸤r nemīsandhānakaḥ | vṛttāyatasamobhayapālir utpalabhedakaḥ | hrasvavṛttasamobhayapālir vallūrakarṇṇakaḥ | abhyantaradīrghaikapālir āsaṅgimaḥ | bāhyaika dīrghaikapāli⸤L⸤r ggaṇḍakarṇṇakaḥ | apālir ubhayato'py āhāryaḥ | pīṭhopamapālir nnirvvedhimaḥ | aśusthūlasamaviṣamapālir vyāyojimaḥ | abhyantaradīrghaikapālir itarālpapāliḥ | ka⸤vāṭāsandhikaḥ| vāhyadīrghaikapālir itarālpapāliś vārddhackavāṭasandhikaḥ | tatraite daśakarṇṇasandhivikalpā vandhyā bhavanti | teṣān nāmabhir evākṛtayaḥ prā⸤yeṇa vyākhyātāḥ | saṃkṣiptādayaḥ pañcāsādhyāḥ | tatra śuṣka𑑎cśaṣkulir itarālpapāliḥ saṃkṣiptaḥ | anadhiṣṭhānapāliḥ paryantayoś ca kṣīṇamāṃso hīnakarṇṇaḥ⸤ tanuviṣamapālir vvallīkarṇṇaḥ | granthitamānsaḥ stabdhasirātactasūkṣmapāliḥ | yaṣṭīkarṇṇaḥ | nirmmānsasaṃkṣiptāgrālpaśoṇitapāliḥ kākauṣṭha iti | baddhe⸤ṣv api dāha pāka śrāva śopha yuktā na siddhim upayānti |
ato nyatamasya bandhañ cikīrṣuḥ | agropaharaṇīyoktopasambhṛtasambhāraḥ | viśeṣataś cāgropaharaṇīyāt | L⸤surāmaṇḍakṣīram udakaṃ dhānyāmlakapālacūrṇṇañ ceti | tato 'ṅganāṃ puruṣam vā grathitakeśāntaṃ laghubhuktavantam āptaiḥ suparigṛhītaṃ bandhān upapādya cchedyabhedyalekhyavyadhanair u⸤papādya karṇṇaśoṇitam avekṣyaitad duṣṭam aduṣṭañ ceti | tato vātaduṣṭe dhānyāmlodakābhyāṃ pittaduṣṭe śītodakapayobhyāṃ | śleṣmaduṣṭe surāmaṇḍodakābhyāṃ pra⸤kṣālya karṇṇam punar avalikhet | anunnatam ahīnam aviṣamañ ca karṇṇasandhin niveśya sthitaraktaṃ sandarśya madhughṛtenābhyajya picuplotayor anyatareṇāvagu⸤ṇṭhyo nātigāḍhan nātiśithilaṃ sūtreṇāvabadhya kapālacūrṇṇenāvakīryācārikam upadiśet | dvivraṇīyoktena cānnenopacaret |
vighaṭṭanan divāsvapnaṃ vyāyā⸤mam atibhojanaṃ |
vyavāyam agnisantāpam vākśramañ ca vivarjjayet ||
nātiśuddharaktam atipravṛttaraktaṃ kṣīṇaraktaṃ vā sandadhyāt |sa hi vātaduṣṭe raktabaddho rūḍho paripuṭanavāL⸤m bhavati | pittaduṣṭe gāḍhapākarāgavān | śleṣmaduṣṭe stabdhakarṇṇaḥ kaṇḍūmān | atipravṛttaśrāvaḥ śophavān | kṣīṇālpamāṃso na vṛddhi⸤m upaiti |
sa yadā rūḍho nirupadravaḥ karṇṇo bhavati tadainaṃ śanaiḥ śanair abhivarddhayet | anyathā saṃrambhadāhapākavedanāvām bhavati | punar api chidyeta |
athāsyāḥ ⸤praduṣṭasyābhivarddhanārtham abhyaṅgaḥ | godhāpratudaviṣkirānūpaudakavasāmajjāpayastailaṃ gaurasarṣapajañ ca yathālābhaṃ saṃbhṛtyārkkālarkkabalātibalānantāvidā⸤rīmadhukajalaśūkaprativāpan tailam pācayitvā svanuguptan nidadhyāt ||
svedito mardditaṅ karṇṇam anena mrakṣayed budhaḥ |
tato nupadravaḥ samyag balavāṃś ca vivarddhate ||⸤
ye tu karṇṇā na varddhante snehasvedopapāditāḥ |
teṣām apāṅge tv avahiḥ kuryāt prachannam eva ca ||
amitāḥ karṇṇabandhos tu vijñeyāḥ kuśalair iha |
yo yathā suniviṣṭaḥ⸤ syāt tat tathā yojayed bhiṣak ||
jātaromā suvarmmā ca śliṣṭasandhiḥ samaḥ sthiraḥ |
surūḍho vedano yas tu tat karṇṇaṃ varddhayec chanaiḥ ||
viśleṣitāyām atha nāsikāyāṃ vakṣyāmi L⸤sandhānavidhiṃ yathāvat |
nāsāpramāṇaṃ pṛthivīruhāṇāṃ patraṃ gṛhītvā tv avalamvi tasya ||
tena pramāṇena hi gaṇḍapārśvād
utkṛtya vandhra tv atha nāsikāgraṃ |
vilikhya cā⸤śu pratisandadhīta
taṃ sādhuvaddham bhiṣag apramattaḥ ||
suśīvitaṃ samyag ato yathāvan
nāḍīdvayenābhisamīkṣya nahyet |
unnāmayitvā tv avacūrṇṇayīta
pattrāṅgay⸤aṣṭīmadhukāñjanaiś ca ||
saṃchādya samyak picunā vraṇan tu
tailena siñced asakṛt tilānāṃ |
ghṛtañ ca pāyyaḥ sa naraḥ sujīrṇṇe
snigdho virecya sva yathopadeśaṃ ||⸤
rūḍhañ ca sandhānam upāgataś cai
tad vadhraśeṣaṃ tu punar nnikṛntet |
hīnam punar vvarddhayituṃ yateta
samañ ca kuryād ativṛddhamāṃsam iti || om ||
(From jpeg 33v4)
athāta āma⸤pakveṣaṇīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
atha śophasamutthānā gra...𑑚nthividradhyalajīprabhṛtayaḥ | prāyeṇa vyādhayo 'bhihitā anekākṛtayaḥ | tair vvilakṣaṇaḥ pṛthur ggra𑑚⸤...thitaḥ samo viṣamo vā tvadmāṃsasthāyī saṃghātaḥ śarīraikadeśotthitaḥ śopha ity ucyate |
sa ṣaḍvidho bhavati | vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantu𑑚L⸤kanimittaḥ | tatra vātaśvayathur aruṇaḥ kṛṣṇo vā paruṣo mṛduranavasthitastodādayaś cātra vedanāviśeṣā bhavanti | pittaśvayathuḥ pītaḥ sarakto vā śīghrānusārī mṛdur ddā𑑚⸤dayaś cātra vedanāviśeṣā bhavanti | śleṣmaśvayathuḥ pāṇḍuḥ śucklo vā kaṭhinaḥ snigdho mandānusārī kaṇḍvādayaś cātra vedanāviśeṣā bhavanti | sannipātaśvayatuaḥ⸤ sarvvadoṣaliṅgaviśeṣopeteḥ | pittavacchoṇitajotikṛṣṇaś cac | pittaraktalakṣaṇaś cāganturlāhitābhāsaś ca |
sa yadā bāhyābhyantaraiḥ kriyāviśeṣairn na śakyate pra𑑚⸤śamayituṃ kriyāviparyayād bahutvād vā doṣāṇāṃ pākayābhimu𑑚ckho bhavati | tasyāmasya pacyamānasya pakvasya lakṣaṇam ucyamānam upadhārayasva | tatra mandoṣmatā tva⸤ksāvvarṇya sthairyam alparujatālpaśophatā cāmalakṣaṇam uddiṣṭaṃ | csū|cībhir iva nistudyate daśyata iva ca pipīlikābhiś cchidyate bhidyata iva ca śastreṇa tāḍyata i⸤va ca daṇḍena niḥpīḍyata iva ca pāṇinā ghaṭyata iva cāṅgulyā dahyate pacyata iva cāgnikṣārābhyāṃ mūṣacoṣaparīdāhāś ca bhavanti | vṛścikaviddha iva ca sthānāsanaśayaL⸤neṣu na śāntim upaiti | ādhmātabamstir ivātataś ca śopho bhavati | tvakvaivarṇṇyaṃ śophātivṛddhir jjvarodāhaḥpipāsā bhaktāruciś ca pacyamānaliṃgaṃ || vedanopaśāntir nnirllohitālpa⸤śophatā ca valīprādurbhbhāvatvakparipoṭanan nimnadarśanam aṅgulyāc ca pīḍite bastāviva codakasañcaraṇaṃ pūyasya prapīḍayaty ekam antam ante cāvapīḍite muhurmuhus to⸤daḥ la kaṇḍūranunnatatā vyādher upadravaśāntir bhbhaktābhikāṃkṣā ca pacripakvaliṅgaṃ || kaphajeṣu khalu rogeṣu gambhīrānugatatvād abhighātajeṣu ca keṣucid asamastam pa⸤kvakvalakṣaṇan dṛṣṭvā pakvam apakvam iti manyamāno bhiṣa𑑚ham upaiti | ctatra hi tvaksavarṇṇatā śītaśophatālparujatāspavac ca ghanatā na tatra moham upeyāt ||
bhavati cātra ||
⸤ āmaṃ vidahyamānañ ca samyak pakvañ ca yo bhiṣak |
jānīyāt sa bhavecd vaidyaḥ śeṣās taskaravṛttayaḥ ||
vātād ṛte nāsti rujā na pākaḥ pittādṛte nāsti kaphāc ca pūyaḥ... |
tasmāt samastāḥ paripākakāle pacanti śophan traya eva doṣāḥ ||
nartte rūjāvātamṛte ca pittaṃ pākaḥ kaphañ cāpi vinā na pūyaḥ |
tasmād vipākaṃ paripākakāle prayāntiL śophās tribhir aiva doṣaiḥ |
kālāntareṇābhyuditaṃ tu pittaṃ kṛtvā vase vātakaphau prasahya... |
pacatyataḥ śoṇitam eva pāko matopareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ ||
dravyānāñ canda⸤nādīnān dagdhānāṃ svetatā yathā |
tadvat pittoṣmaṇādagdhaṃ raktam pūcyam ihocyate ||
tatrāmacchede sirāsnāyuvyāpādanaṃ śoṇitātipravṛttir vvedanāprādurbhbhāvovada⸤raṇam anekopadravadarśanaṃ kṣatavidradhirvvā bhavati | sa yadā tuc bhayamohābhyāṃ pakvam apakvam iti manyamānaś ciram upekṣate vyādhiṃ vaidyaḥ | sa gambhīrānugato⸤ dvāram alabhamānaḥ pūyaḥ svamāsayamavadāryotsaṅgaṅ kṛtvā nācḍīñ janayitvā bhavaty asādhyaḥ ||
bhavati cātra ||
yaś chinatty āmam ajñānādyaś ca pakvam upekṣate |
śvapa𑑚⸤cāviva sampaśyet tāvaniścitakāriṇau ||
prāk śastrakarmmaṇaś ceṣṭaṃ bhojayed āturam bhiṣak |
pāneyam pāyayet madyaṃ tīkṣṇaṃ yo vedanāsahaṃ ||
na mūrcchaty annasaṃyogāL⸤t mattaḥ śastran na budhyate |
tasmād avaśyaṃ bhoktavyaṃ rogeṣūkteṣu karmmaṇi ||
prāṇo hy ābhyantaro nṝṇāṃ bāhyaprāṇaguṇānvitaḥ |
dhārayaty avirodhena ucchrayaṃ pāñcabhautikam ||
yo⸤ hy utthito 'lpo yadi vā mahān syāt kriyāṃ vinā pākamupaitic śophaḥ | la
viśālamūlo viṣamaṃ vidagdhaḥ sa kṛcchratāṃ yāty avagāḍhadoṣaḥ ||
ālepaviśrāvana⸤śodhanais tu samyak prayuktair yadi nopaśāmyet | hu
śīghraṃ vipacyect samamalpamūlaḥ san piṇḍitaś copari vālpaaidoṣaḥ ||
kakṣān samāsādya yathā ca vahnir vā⸤citaḥ sandahati prasahya |
tathaiva pūyo 'pyaviniḥsṛto hi māṃcsaṃ sirā snāyu ca khādatīha ||
ādau vimlāpanaṅ kuryā dvitīyamavasecanaṃ |
tṛtīyam upanāhan tu⸤ caturthīm pāṭanakriyāṃ ||
pañcamaṃ śodhanaṃ vidyāt ṣaṣṭhaṃ ropaṇamiṣyate |
ete kramā vraṇasyoktās saptamaṃ vaikṛtāpaham
iti || ḍoñ ||
(From jpeg 35v5)
athāta ālepanavraṇabandhaL⸤vidhim vyākhyāsyāmaḥ ||
ālepana ādya upakrama eṣa sarvvaśophānāṃ sāmānyataḥ pradhānatamaś ca | taṃ prati pratirogaṃ vakṣyāmaḥ |
tatra pratilomamālimpe⸤nnānulomamaḥ | pratilome hi samyagauṣadhacmavatiṣṭhate | praviśati ca romakūpaistasya pramāṇam mābhiṣārdracarmmotsedham upadiśanti |
na ca śuṣkam u⸤pekṣitavyam anyatra pīḍayitavyāt | śuṣkam apārthakaṃ rujāka𑑚crañ ca bhavati |
ālepa pradehayor antaram ālepaḥ śītastanur aviśoṣīvā | pradehastūṣṇaḥ śīto vā⸤ bahalobahvaviśoṣī ca | tatra raktapittaprasādakṛd ālepaḥ |c śodhano ropaṇaśophavedanāpagamaś ca tasyopabhogaḥ kṣatākṣateṣu yas tu kṣateṣūpayujyate | sa bhū⸤yaḥ kalka iti saṃjñāṃ labhate | nirudhyālepanasaṃjñā tenāśrāvacsannirodhau mṛdu pūtimāṃsāpakarṣaṇam antarddoṣatā śur vraṇaśuddhiś ca bhavati |
na cā lepanaṃ rātrau prayu⸤ñjīta śaityānuśleṣmaṇaḥ | ūrddhvavivṛtarāmakūpatvād ūṣmānanireti |
avidagdheṣu śopheṣu hitam ālepanaṃ bhavet |
yathāsvaṃ doṣaśamanaṃ... dāhakaṇḍūrujāpahaṃ ||
maL⸤rmmadeśeṣu ye rogā guhyeṣv api sadā nṛṇāṃ |
saṃśodhanāya teṣān tu kuryād ālepanaṃ bhiṣak ||
ata ūrddhvaṃ vraṇabandhanadravyāṇy upadekṣyāmaḥ || kṣaumakārppāsikāvikadukūlakau⸤śeyapattaurṇṇācīnapaṭṭacarmmāntarvvalkalalatāvidalarajju vāc lagūlasantānikālohādīny eṣāṃ vyādhiṅ kālañ cāvekṣyopayogaḥ | pramāṇataś ceṣām ādeśaḥ... |
⸤
la bhra kośadāmasvastikānuvellitaṃ śākhāsu grīvāmeḍhra mūtolīcmaṇḍalamsthavikāyamalakakhaṭvācīnavibandhavitānagosphaṇāḥ pañcāṅgī ceti caturddaśa bandhavi⸤śeṣāḥ | teṣān nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ ||
ta𑑚ctra kośañjaṅghāṅguliparvvasu vidadhyāt | dāmamasaṃbādheṅge sāndhikūrccakastanāntarakarṇṇeṣu sva⸤stikama nuvellitaṃ śākhāsu grīvāmeḍhrayon mūctolīṃ vṛtteṅge maṇḍalam aṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgreṣu sthavikā | yamalavraṇābhyāṃ yamalakaṃ | hanuga⸤...ṇḍaśaṃkheṣu khaṭvām apāṅgayoś cīnaṃ | pṛṣṭhodaroraḥsu vibandhaṃ mūrddhni vitāmaṃ | cipukanāmauṣṭhāṃsabastiṣu goṣphaṇā jatruṇiL⸤pañcāṅgīm iti | yo vā yasmin pradeśe suniviṣṭo bhavati tattasmin nidadhyāt |
yantranam ūrddhamadhastiryak ca bhavati |
tatra ghanāṅ kāvalikān datvā cāmaparikṣepam ṛjum anā⸤viddham asaṅkucitaṃ mṛdu paṭṭan niveśya badhnīyāt | na ca vraṇasyopacri kuryāt | granthim ābādhaṅ karoti |
athāsya na ca vikeśikauṣadhetisnigdhetirūkṣe viṣame vā⸤ kurvvīta | kasmād atisnehāt kledayati | raukṣyāc chinatti durnyāstacvraṇacarmmāvagharṣaṇaṃ karoti | yukta snehatyādāśu rohati |
tatra vraṇāyatanaviśeṣād bandhastrividho⸤ bhavati | gāḍhassamaḥ śithila iti |
tatra sphikkukṣivaṃkṣaṇacśiraḥ sugāḍhaḥ | śākhāvadanakarṇṇakaṇṭhameḍhramuṣkapārśvodarorasmu samaḥ | akṣṇoḥ sandhiṣu ca𑑚⸤ śithilaḥ |
tatra paittikaṃ gāḍhasthāne samaṃ badhnīyāt | samasthāne śithilaṃ | śithilasthāne naiva śoṇitaduṣṭañ ca || ślaiṣmikaṃ śithilasthāne samaṃ | samasthāne gāḍhaṃ | L⸤gāḍhasthāne gāḍhataraṃ | vātaduṣṭañ ca ||
tatra paittikaṃ grīṣme dvirahne badhnīyāt | raktopadrutamapyevaṃ | ślaiṣmikaṃ hemante tṛtīye 'hni | vātopadrutamapyevaṃ | evaṃ mūhya baṃdhamvipa⸤ryayañ ca kurvvīta |
samaśithilasthāneṣu gāḍha baṃdhe vikesickauṣadhanair arthakyaṃ śophavedanāprādurbhbhāvaś ca | gāḍhasamasthāneṣu sithila bandhe vikesikauṣadhapa⸤la ñtanam paṭṭasañcārād vraṇava𑑚gharṣaṇañ ca |
aviparītabandhe vedanācśāntir asṛkprasādo mārddavañ ca |
abadhyamāne śītavātātaparajovarṣadaṃśamasakamakṣikāpra𑑚⸤bhṛtibhir abhighātaviśeṣair hanyate vraṇaḥ | vividhavedanocpadrutaś ca duṣṭatām upaiti | ālepanādīni cāsya viśopam upayānti ||
cūrṇṇitam mathitam bhagnaṃ⸤ viśliṣṭam atipāditaṃ |
asthisnāyusirācchinnam āśu bandhena rohati ||
sukhañ ca vraṇitaḥ śete sukhaṅ gacchati tiṣṭhati |
sukha śayyāsanasthasya kṣipraṃ saṃrohati vraṇaḥ ||
L⸤abandhyā pittaraktābhighātanimittā yadātodadāhavedanābhibhūtāḥ kṣārāgnidagdhāḥ pākāt prakuthitaprasīrṇṇamāṃsāś ca bhavanti ||
kuṣṭhinām agnidagdhānāṃ piṭakā madhumehi⸤nāṃ |
karṇṇikāś conduruviṣe viṣajuṣṭavraṇāś ca ye ||
māṃsapācke na badhyante gudapāke ca dāruṇe |
svabuddhyār vapi vibhajet kṛtyākṛtyeṣu buddhimān ||
doṣan dehañ ca⸤ vijñāya vraṇan ś ca vraṇakovidaḥ |
ṛtūñ ca parisaṃkhyāya... tato bandhīn niveśayed iti ||
ḍoḍa ||
(From jpeg 38r3)
|| athāto vraṇitopāsanīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
atha vraṇitasya⸤ prathamam evāgāram anvicchet || praśastavāstusuni viṣṭaṃ śucyavātāctapañca |
apraśastavāstunigṛhe sambādhe 'śucinyātape
cātivāte ca rogāḥ syuściraṃ śārīramānasā⸤ḥ |
tasmiñ chayanam asambādhaṃ svāstīrṇaaṇaṃ manojñam prākchīrṣan saśastraṅ kucrvvīta |
sukhaceṣṭāpracāraḥ syāt | svāstīrṇṇe śayane vraṇī
prācyādiśi sthito devās tat pūjanārthan tataḥ⸤śiras
tasmin suhṛdbhir anukūlaiḥ priyamvadair upāsyamāno yatheṣṭamāśīteti ||
bhavati cātra ||
suhṛdo vikṣipanty āśu kathābhir vvraṇavedanāḥ |
āśvāsayanto bahuśaḥ svanukūL⸤lāḥ priyamvadāḥ ||
na ca divānidrāvaśagaḥ syād
utthāsamvesanaparimārjjanādiṣu cātmaceṣṭāsv apramatto vraṇaṃ rakṣet || bhavati cātra ||
sthānāsanañcaṅkramaṇaṃ divāsvapnan tathaiva ca |
⸤vraṇito na viniṣeveta śaktimān api mānavaḥ ||
gamyānāñ ca strīṇāṃc sandarśanasambhāṣaṇasaṃsparśanāni dūrata eva pariharet || bha ||
strīṇāṃ sandarśanāc chukraṅ kadāci⸤d balitaṃ sravet |
grāmyadharmmakṛtān doṣān so 'saṃsargge 'pyavācpnuyāt ||
navadhānyamāṣatilakaśāyakulatthaniṣpāvakaharitaśokāmlalavaṇaguḍapiṣṭavikṛ⸤taśuṣkaśākājāvimāṃsaśīto dakadadhidugdhatakraprabhṛtīnic pariharet || bhavati cātra ||
takrānto navadhānyādiryoyamvargga udāhṛtaḥ |
doṣasañjanano hyeṣa vijñeyaḥ⸤ pūyavarddhanaḥ ||
madyapañyamaireyāriṣṭāsavamadhusurāvihārācm pariharet ||
madyamamlañ ca rūkṣañ ca tīkṣṇamuṣṇañ ca vīryataḥ |
āśukāri ca tatpītaṃ kṣipram vyāpāda⸤yed vraṇaṃ ||
vātātaparajodhūmātibhojanāniṣṭaśravaṇadarśanāmarṣaśokaviṣamaśayanāsanarātrijāgaraṇātmakṣikādibhiś cābādhām pariharet ||
vraṇitasyopataL⸤ptasya kāraṇair eva mādibhiḥ |
kṣīṇaśoṇitamāṃsasya bhuktaṃ samyag na jīryati ||
ajīrṇaaṇāt pavanādīnāṃ vibhramobalavān bhavet |
tataḥ śopharujāśrāvadāhapākāna⸤vāpnuyāt ||
sadā ca nīcanakharomṇāśucināśucivāsasāśācntimaṅgaladevatābrāhmaṇagurupareṇabhavitavyaṃ || tat kasya hetoḥ hiṃsāvihārāṇi tu rakṣānsi⸤paśupatikuberakumārānucarāṇi mānsaśoṇitapratvāt kṣactajanimittam vraṇitam upa sarppanti satkārārthañ jighāṃsūni vā kadācid bhavanti ||
teṣāṃ satkārakāmā⸤nām prayatetāntarātmanā |
dhūpamālyopahārām̐ś ca bhakṣām̐ś caivocpahārayet ||
te tu santarppitā ātmavanna hiṃsyus tasmāt satatam atandritajanaparivṛto nityadī⸤podakaśastrasragdāmālaṅkṛta veśmani sampan maṅgalamano 'nuckūlāḥ kathāḥ śṛṇvannāsīta ||
sampatmaṅgalayuktābhiḥ kathābhiḥ prītamānasaḥ |
āsāvān vyādhi⸤mokṣāya kṣipraṃ sukham avāpnuyāt ||
ṛksāmayajurbhir mmantrairaparaiś cāśīrvvādair upādhyāyabhiṣajāś ca sandhyayo rakṣāṅkuryuḥ ||
L⸤sarṣapāriṣṭapatrābhyāṃ sarppiṣālavaṇena ca |
dvirahnaḥ kārayed rūpaṃ saptarātramatandritaḥ ||
chattrāticchattralāṅgulīñ jaṭilāṃ brahmacāriṇīṃ | lakṣmīguhāmatiguhāvacāmativiṣāntathā || śatavīryāṃ sahac sravīryāṃ siddhārthām̐ś cāpi dhārayet || bhavati cātra ||
anena vidhānā yuktam ārād eva niśācarāḥ |
vanaṃ⸤ kesariṇākrāntaṃ varjjayanti mṛgā iva ||
bālośīrair vraṇambīcjair nna ca nam parighaṭūyet |
na tuden na ca kaṇḍūyāc chayānaḥ paripālayet ||
jīrṇaśālyodanaṃ⸤ snigdhamalyamuṣkan dravottaraṃ |
bhuñjāno jāṅgalair mmāsaiḥ śīcghraṃ vraṇam apohati ||
taṇḍulīyakajīvantī suniṣarṇṇakavāstukaiḥ |
bālamūlakavārttākī paṭolaiḥ⸤ kāravallakaiḥ ||
sadāḍimaiḥ sāmalakair ghṛtabhṛṣṭaiḥ sasaindhavaiḥcḥ |
anyair eva ṅguṇair vvāpi mudgādīnāṃ rasena vā ||
divā na nidrā vaśago nivātagṛhagocaraḥ |
vra⸤ṇī vaidyavase tiṣṭhac chīghraṃ vraṇam apohati ||
evaṃ vṛttasamācāro vraṇī sampadyate sukhī |
āyuś ca dīrgham āpnoti dhanvatarivaco yathā ||
(From jpeg 39v6)
|| athāto hitāhiL⸤tīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yad vāyoḥ pathyan tat pittasyāpathyam ity anena hetunā na kiñci dravyam ekāntena hitam ahitam vāstīti kecid ācāryā bruvate || taṃ⸤ tu na samyak | iha khalu dravyāṇi svabhāvataḥ saṃyogataś ca ekācntahitāni ekāntāhitāni hitāhitāni ca bhavanti ||
tatraikāntāhitāni jātisātmyatvāt | sali⸤laghṛtadugdhvaudanaprabhṛtīni | ekāntāhitāni tu dahanapacanacmāraṇādiṣu pravṛtttāny agnikṣāraviṣādīni saṃyogatas tv aparāṇi viṣatulyāni bhavanti | hitā⸤hitāni tu yad vāyoḥ pathyan tat pittasyāpathyam iti
etad dvitvān na sacrvvavraṇināmayamāhārārthe vargga upadiśyate | raktaśāliṣaṣṭikāṅgukamukundakapāṇḍukakalama⸤ nīvārodravoddālakaśyāmākavāḥ || eṇahariṇakuracṅgāmṛgamātṛkāsvadaṃṣṭrīkrakaralāvatittirikapiñjalavarttīrakavarttakāḥ || mudgavanama⸤sūramukuṣṭhahareṇaavāḍhakīsatīnāḥ || cillīvāstūkasuniṣarṇṇakajīvantī taṇḍulīyakamaṇḍūkaparṇṇāḥ | gavyaṃ ghṛtaṃ saindhavadāḍimāmalakam ity eṣa varggaḥ sarvvavraṇinyaḥ L⸤sāmānyataḥ pathyatamaḥ |
tathā brahmacaryanivātaśayaṇoṣṇodakādivāsvapnāvyāyāmādhūmasevā ca ekāntaḥ pathyatamāni |
ahitāni prāgupadiṣṭāni | hitāhitāni tu⸤ yadvāyoḥ pathyantatpittasyāpathyam iti ||
saṃyogatas tv aparācṇi viṣatulyāni bhavanti | vallīphalajavakakarīraāmlaphalalavaṇakulatthapiṇyāka⸤ tailaśuṣkaśākamadyajāmvajāṅgalacilimilimatsyacgodhāvarāhānacaikadhyam aśnīyāt | payasā prākpayaso 'nte vā payasaḥ |
kapotām̐ś ca sarṣapataila⸤siddhām̐ś ca nāśnīyāt | kapiñjalamayūralāvatittirigocdhāś cairaṇḍakāṣṭhasiddhā eraṇḍatailana nādyāt | madhughṛtasamaghṛtamadhucāntarikṣaudakānupānaṃ | kāṃsabhājane daśarātraparyuṣitaṃ sarppiḥ | madhunoṣṇena vā dacdhimadyañ ca | pittena cāmamāṃsāni | surākṛsarapāyasām̐śca naikadhyamaśnīyāt | sauvīreṇa saha⸤tilasaṣkulī | takreṇa madhughṛtadhānāpṛṣatamāṃsāni | godhāmmadhunā | kṣaudrāsavena matsyāṃ | pṛṣatamāṃsam vā maireyamādhvīkābhyāṃ | matsyānupotakayā sahaikṣuvikṛtīś ca sarvvāḥ | L⸤guḍaṅkākamācyāmadhunā mūlakāni ca | naikadhyamadhunā varāhaṃ | dadhnā kukkuṭaṃ | madyena balākāṃ |
taratamayogayuktāṃś ca | bhāvānatirūkṣam atisnigdham atyuṣṇam atiśītam evamā⸤dīn vivarjjayet | na madhunoṣṇaṃ | noṣṇa noṣṇārtto | na madhunātilackalkenopotakāṃ | na pippalīmatsyavesayā | priyaṅgvanuliptena pāyasamaśnīyāt ||
bhavati cātra ||
viruddhāny evam ādīni vīryato yāni kānicit |
tāny ekāntācny eva śeṣam vidyād hitāhitaṃ || bhavati cātra ||
vyādhimindriyadaurbbalyam maraṇ vā niyacchati |
viru⸤ddharasavīryāṇi bhuñjāno 'nātmavān naraḥ ||
yatkiñcid docṣamutkleśya bhuktaṃ kāyān na nirharet |
rasādiṣu rasārthatvāt tad vikārāya kalpate ||
viruddhāśana⸤jānrogān pratihanti virecanaṃ |
vamanaṃ śamanam vāpi pūrvvam vāc hitasevanaṃ ||
sātmyato 'lpatayā vāpi dīptāgnes taruṇasya ca |
snigdhavyāyām iva linām viruddha⸤m vitatham bhaved iti ||
|| kṣāram agniñ jalāyuś ca tathā śoṇitavarṇṇanaṃ |
doṣadhātumalañ caiva karṇṇatāḍanam eva ca ||
āmapakveṣaṇīyañ ca ālepanavidhin tathā |
L⸤vraṇitopāsanīyañ ca viruddhānnena viṃśatiḥ ||
dvitīyo daśa || thaṃ ||
c|| athāto vraṇapraśnaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
vātapittaśleṣmāṇa eva dehe sambhavahetavo bhavanti || tair evāsyā⸤vyāpanair adhomadhyorddhasanniviṣṭaiḥ śarīram idan dhāryate| agāram icva sthūṇābhir ataś ca tristhūṇam ity āhur ity eke| ta eva ca vyāpannāḥ pralayahetavo bhavanti tad ebhiḥ śoṇita⸤caturtthaiḥ sambhavasthitipralayeṣv apy avirahitaṃ śarīram bhavati || c
bhavati cātra ||
nartte dehaḥ kaphād asti na ca pittān na mārutāt |
śoṇitād api vā nityan deham etais tu dhāryate ||⸤
tatra vā gatigandhopādāno dhātuḥ | tapa santāpe | śliṣa āliṅgacne | eṣāṃ kṛdvihitaiḥ pratyayair vvātaṃ pittaṃ śleṣmā iti rūpāṇi bhavanti ||
teṣāṃ sthānāny ata ūrddhvam vakṣyāmaḥ⸤ || tatra samāsena vāyuḥ śroṇīgudasaṃśrayaḥ | pakvāmāsayamadhyasthacm pittasya | āmāsayaḥ śleṣmaṇaḥ ||
ataḥ param pañcadhā vibhajyante | tatra vātasya vātavyādhike vakṣyāmaḥ | ⸤pittasya yakṛtplīhānau hṛdayan dṛṣṭis tvag iti | pūrvvoktan tu śleṣmaṇas tūrasaḥ kaṇṭhaḥ śiraḥ sandhaya iti || etāni khalu doṣasthānāny avyāpannānām bhavanti | pūrvvoktañ ca ||
visargā𑑎L⸤dānavikṣepaiḥ somasūryānilā yathā |
dhāra ya nti jagaddehaṅ kaphapittānilās tathā ||
tatra jijñāsyate || kim pittavyatirekeṇānyo 'gnirutā⸤ho pittam evāgnir iti | atrocyate | na khalu pittavyatir𑑎cekeṇānyo 'gnir upalabhyate | āgneyatvāt pitte dahanapacanādiṣu pravarttamāno 'gnivad upacā⸤raḥ kriyante ntaragnir iti | kṣiṇe vāgniguṇe tatsamānadra𑑎cvyopayogād ativṛddhe śītakriyopayogād āgamāc ca paśyāmo na khalu pittavyatirekeṇā⸤nyo 'gnir iti |
tat tu dṛṣṭahetukena viśeṣeṇa pakvāmāsa𑑎cyamadhyasthaṃ caturvvidham apy annam pacati vivecayati ca doṣarasamūtrapurīṣāṇi | tatrastham eva cātma⸤śaktyā śeṣāṇām pittasthānānāṃ śarīrasya cāgnikarmmaṇā𑑎cnugrahaṅ karoti | tasmin pitte pācako 'gnir iti saṃjñā || yakṛtplīhnoḥ pittan tasmin rañjako gnir i⸤ti saṃjñā sa rasasya rāgakṛd uktaḥ | yat tu hṛdistham pittan tasmin sādhako 'gnir iti saṃjñā śobhitaprārthitamanorathasādhanakṛd uktaḥ || yat tu dṛṣṭyām pittaṃ tasminn ā𑑎L⸤locako 'gnir iti saṃjñā sa rūpagrahaṇe dhikṛtaḥ || yat tu tvaci pittan tasya bhrājako 'gnir iti saṃjñā so'bhyaṅgaparisekāvagāhālayanādīnāṃ kriyādravyādīnāṃ pācayitā ||||
bha bhavati cātra ||⸤ pittaṃ tīkṣṇan dravam pūtinīlam pītan tathaiva ca |
uṣṇaṅ kaṭurasañ caicva vidagdhan tv amlam iṣyate ||
ata ūrdhvaṃ śleṣmasthānāny anuvyākhyāsyāmaḥ || tatrāmāsayaḥ pittāsaya𑑎⸤syopari tatpratyanīkatvād ūrdhvagatitvāt tejasaś candra ivādictyasya sa caturvvidhasyāhārasyādhāraḥ sa ca tatraudakair guṇaiḥ praklinno bhinnasaṃghātas sukhajaro bhavati ||
⸤
mādhuryāt picchilatvāc ca prakleditvāt tathaiva ca |
āmāsaye sacmbhavati śleṣmā madhuraśītalaḥ ||
sa tatra sthitaḥ svaśaktyā śeṣāṇāṃ śleṣmasthānānāṃ śarīrasyoda⸤kakarmmaṇānugrahaṅ karoti || uraḥsthas tu trikasandhāraṇam ātmacvīryyeṇānnarasasahitena hṛdayāvalambanam varaṇañ ca karoti | kaṇṭhasthas tu jihvendriyasya saumyatvāt ⸤ 𑑛 samyagrasajñāne vivarttate || śiraḥsthas tu snehasantarppaṇādhikṛtatvād indriyāṇām ātmavīryyeṇānugrahaṃ karoti || sandhisthas tu sandhisaṃśleL⸤ṣāt sarvvaṃ sandhisaṃśleṣāt sarvvasandhyagranuhaṅ karoti ||
bhavati cātra | śleṣmā śveto guru snigdhaḥ picchilaḥ śīta eva ca |
madhuraś cāvidagdhaḥ syād vidagdho lavaṇaḥ smṛtaḥ ||
śoṇitasthānaprāgabhihi⸤taṃ |
anuṣṇaśītam madhuraṃ snigdhaṃ raktañ ca varṇataḥ |
śoṇitaṅ gucru visraṃ syād vidāhaś cāsya pittavat ||
etāni khalu doṣasthānāny atra sañcīyante doṣāḥ | prāk sañcaya𑑎⸤hetur uktaḥ || sañcitānāṃ khalu doṣāṇāṃ stabdhapūrṇṇakoṣṭhatā pīctāvabhāsatā mandoṣmatā cāṅgānāṃ gauravam ālasyañ ceti liṅgāni bhavanti | tatra prathamaḥ kriyākāla⸤ḥ ||
ata ūrdhvam prakopakāraṇāni vakṣyāmaḥ | tatra balavadvigrahātivyavāyavyāyāmapratapanapradhāvanābhighātalaṅghanaplavanaprataraṇajāgaraṇahayagajaratha⸤prayāṇātikaṭukakaṣāyatiktalaghurūkṣaśītavīryyaśuṣkaśākavallūrakoradūṣaśyāmākanīvāramudgamasūrāḍhakīhareṇuniṣpāvānaśanavātamūtrapurīṣaśuL⸤kravathūdgāraccharddibāṣpavegavighātādibhir vviśeṣair vvāyuḥ prakopam āpadyate ||
sa śītābhraprayāteṣu gharmmārtte ca viśeṣataḥ |
pratyūṣasy aparāhṇe ca jīrṇṇānte ca prakupyati ||
krodhaśo⸤kabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamlalavaṇocṣṇatīkṣṇarūkṣalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitaśākavarāhamatsyājāvi⸤kamāṃsadadhimastutakrasauvīrakasurāmlaphalakaṭvaraprabhṛtibhi ḥ cr vviśeṣaiḥ pittam prakopam āpadyate ||
taduṣṇe voṣṇakāle ca ghanānte ca viṣeśataḥ |
madhyāhne cārddharātre ca𑑎 ⸤jīryyaty anne ca kupyati ||
divāsvapno vyāyāmālasyamadhurāmlalavaṇacsnigdhaśītagurupicchilābhiṣyandihāyanakayavanaiṣadhotkaṭamāṣagodhūmatilapiṣṭavikṛtadugdhadadhi⸤kṛśarapāyasekṣuvikārānūpodakamāṃsavasābisamṛṇālakaserukaśṛṅgāṭakamadhuravallīphalasamasanādhyaśanaprabhṛtibhir vviśeṣaiḥ śleṣmā prakopam āpadyate ||
sa śīte śītaL⸤kāle ca vasante ca viśeṣataḥ |
pūrvvāhṇe ca pradoṣe ca bhuktamātre prakupyati ||
pittaprakopaṇair eva cābhīkṣṇaṃ dravasnigdhagurubhiś cāhārair ddivāsvapnakrodhānalātapaśramābhighātā⸤jīrṇṇaviruddhādhyaśanaprabhṛtibhir vviśeṣair raktam prakopam āpadyatec ||
yasmād raktam vinā doṣair nna kadācit prakupyati |
tasmāt tasya yathādoṣaṅ kālam vidyāt prakopanaiḥ ||
⸤
teṣān tu prakopāt koṣṭhatodasañcaraṇāmlīkādāhapipāsānnadveṣachṛdayotkledā bhavanti | tatra dvitīyaḥ kriyākālaḥ ||
ata ūrdhvam prasaraṃ vakṣyāmaḥ | teṣām ebhir ātaṅkavi⸤śeṣaiḥ prakupitānām piṣṭakiṇvodakasamavāya ivābhyudgatācnām prasaro bhavati | teṣām vāyur ggatimattvāt prasaraṇahetuḥ | saty apy ācaitanye sa hi rajobhūyiṣṭhaḥ | ra⸤jaś ca pravarttakam bhāvānām yathā mahānudakasañcayo 'tipravṛddhatvāt | setum avadāryāparair udakair vvyāmiśraḥ sarvvataḥ pradhāvaty evan doṣāḥ | L⸤ekaikaśo dvandvaśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā vā tatra vātaḥ pittaṃ śleṣmā śoṇitaṃ | 𑑛 ⸤ vātapitte | vātaśleṣmāṇau | pittaśleṣmāṇau | vātaśoṇite | pittaśoṇi c pittaśoṇite | śleṣmaśoṇite | vātapittaśoṇitāni | vātaśleṣmaśoṇitāni | pittaśleṣmaśo⸤ṇitāni | vātapittakaphāḥ | vātapittakaphaśoṇitānīti | c evam pañcadaśadhā prasaranti ||
kṛtsne 'rdhe 'vayave cāpi dehasya kupito bhṛśam |
doṣo vikāram bhajate me⸤gho vṛṣṭim ivāmbare ||
nātyarthaṅ kupitaś cāpi līno mārggeṣu ti𑑎cṣṭhati |
niḥpratyanīkaḥ kālena hetum āsādya kupyati ||
tatra vāyoḥ pittasthānagatasya pittavat kri⸤yā | pittasya ca kaphasthānagatasya kaphavat | kaphasya ca vātasthānagatasya vātavat kriyāvibhāgaḥ ||
evam prakṣubhitānām prasaratām vimārggagamanam āṭopo dhūmāyanam arocakaL⸤ś charddir iti liṅgāni bhavanti | tatra tṛtīyaḥ kriyākālaḥ ||
ata ūrddhvasthānasaṃśrayaṃ vakṣyāmaḥ | evaṃ khalu prasṛtas tām̐s tāñ charīrapradeśān āgamya tāṃs tān vyādhīñ janayanti | tam prati prati⸤rogam vakṣyāmaḥ | ye doṣās te 'dhaḥ sanniveśaṅ kurvvanti te gulmavṛddhyucdarāgnisaṅgānāhavisūcikātīsāraprabhṛtīn janayanti | bastigatāḥ pramehāśmarīmūtrāghātamū⸤tradoṣaprabhṛtīn || gudagatās tu bhagandarārśaḥprabhṛtīn || meḍhragatācs tu parivarttikāpadaṃśaśūkadoṣaprabhṛtīn || vṛṣaṇagatā vṛṣaṇavṛddhīn || ūrddhvajatrugatā ūrddhvagā ga⸤lagaṇḍāpacīprabhṛtīn || tvaṅmānsaśoṇitagatāḥ kṣudrarogānc kuṣṭhādīn visarppām̐ś ca || māṃsagatā granthyapacyarbbudagalagaṇḍālajīprabhṛtīn || asthigatā vidra⸤dhyanuśayīprabhṛtīn || pādagatāḥ ślīpadavātaśoṇitaprabhṛtīcn || sarvvagatāḥ | jvaraśukradoṣasarvvāṅgarogaprabhṛtīn || evam anyeṣv api sthāneṣu rogānāṃ doṣasanni⸤veśañ jānīyāt || teṣām evam abhisanniviṣṭānām pūrvvarūpaprādurbbhāvo bhavati | tatra caturthaḥ kriyākālaḥ ||
ata ūrdhvam vyādhidarśanam vakṣyāmaḥ || śophārbbudagranthividradhivisarppādīL⸤nāṃ pravyaktalakṣaṇatā jvarātīsāraprabhṛtīnāñ ca | tatra pañcamaḥ kriyākālaḥ ||
ata ūrddhvam asyāvadīrṇṇasya vraṇabhāvam āpannasya ṣaṣṭhaḥ kriyākālaḥ || jvarātīsāraprabhṛtīnāñ ca dī⸤rghakālānubaddhaḥ | tatrāpratikriyamāṇo 'sādhyatām upaiti ||
bhavacti bhavati cātra ||
sañcayañ ca prakopañ ca prasaraṃ sthānasaṃśrayaṃ |
vyaktim bhedañ ca yo vetti doṣāṇāṃ sa bhaved bhiṣa⸤k ||
sañcaye 'pahṛtā doṣā labhante nottarā gatīḥ |
te tūttarāsu gactiṣu bhavanti balavattarāḥ ||
sarvvair bbhāvais tribhir vvāpi dvābhyām ekena vā punaḥ |
saṃsarge kupitaḥ kruddhaḥṃ⸤ doṣan doṣo 'nudhāvati ||
saṃsargge yo garīyān syād upakramya sa vaic bhavet |
śeṣadoṣāvirodhena sannipāte tathaiva ca ||
vraṇe tu yasmād rūḍhe 'pi vraṇavastu na naśyati |
⸤ādehadhāraṇāj jantor vvraṇas tasmān nirucyata iti ||
21 ||
(From jpeg 45v5)
athāto vraṇāśrāvavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
tvaṅmāṃsasirāsnāyvasthisandhi⸤koṣṭhamarmmāṇy aṣṭau vraṇavastūni bhavanti | atra sarvvavraṇasanniveśaḥ ||
tatrādyaikavastusanniveśī tvagbhedī vraṇaḥ sūpacaro bhavati | śeṣās tv āsrāvā vijñeyāḥ | ya evam uttiṣṭhaL⸤nty avadīvyante ca |
āyataś caturasro vṛttas tripuṭaka iti vraṇākṛtisamāsaḥ | viśeṣatas tu vikṛtākṛtayo durupakramā bhavanti ||
sarvva eva vraṇāḥ kṣipraṃ saṃrohanty ātmava⸤tāṃ subhiṣagbhiś copakrāntāḥ | anātmavatām ajñaiś copakrāntācḥ praduṣyanti pravṛddhatvād doṣāṇāṃ |
tatrātisamvṛto vivṛtaḥ kaṭhino 'timātram atimṛdur utsanno⸤vasannaḥ | śīto 'tyuṣṇaḥ kṛṣṇaraktapītaśuklādivarṇṇeṣv apy arthacvarṇṇaḥ pūtimāṃsasirāsnāyupratipūrṇṇaḥ pūtipūyāśrāvī ūnmārgy utsaṅgy amanojñadarśanagandhotya⸤rthavedanāvān dāhapākarāgakaṇḍūśophapiṭakopadruto 'tyacrthaduṣṭaśoṇitasrāvī dīrghakālānubandhī ceti duṣṭavraṇaliṅgāni | tatra doṣocchrayam avekṣya yathā⸤svam prakurvvīta ||
atha sarvvāsrāvām vakṣyāmaḥ | tatra ghṛṣṭāsu jhinnāsu vā tvakṣu tvaksphuṭite bhinne 'vadārite vā salilaprakāśo bhavaty āsrāvaḥ | kiñcid visraḥ pītāvabhāsaś ca | L⸤māṃsagate tu sarppiḥ prakāśaḥ sāndraḥ svetaḥ picchilaś ca || sirāgatas tu sadyaś chinnāsu sirāsu raktātipravṛttiḥ pakvāsu ca toyanāḍībhir ivāgamanaṃ pūyasya āśrāvaś cā⸤tra tanur vvicchinnaḥ sapheno vasāpratimaḥ saraktaś ca | snāyugatacs tu snigdho ghanaḥ siṃghāṇakapratimaḥ saraktaś ca || asthigatas tu asthiny abhihate sphuṭite bhinnevadā⸤rite vā doṣabhakṣitatvāc chuktidhautam ivābhāti asthinissācraś ca bhavati | āśrāvaś cātra tanur vvicchinnaḥ picchilo 'valambī sarudhirotmathitaś ca𑑎 ⸤bhavati | koṣṭhagatas tu mūtrapurīṣapūyarudhirodakāni sravati | marmmagatas tu nocyate tvagādiṣv evāvaruddhatvāt ||
atha sarvvavraṇavedanām vakṣyāmaḥ || todanabhedanacchedanatāḍa𑑎L⸤nāvamanthanāyāmanavikṣepaṇacumucumāyananirddarśanāvabhañjanasphoṭanavidāraṇotpāṭanakampanavividhaśūlaviśleṣaṇavikiraṇapūraṇastambhanasvapanākuñcanāṅku⸤sikāḥ sambhavanti || vividhā vā yatra muhurmmuhur vvedanā āgacchanti tacm vātikam iti vindyāt | ūṣācoṣaparidāhadhūmāyanāni yatrāṅgārāvakīrṇṇam iva vedanā sarujan tīkṣṇa⸤sampātipacyate | yatra coṣmābhir vvṛddhir bbhavati kṣate kṣārāvasiktavacc ca yatra vedanāviśeṣā ghotātam paittikam iti vindyāt | pittavad raktasamutthañ jānīyāt | viśeṣo rakta⸤do raktasrāvaś ca bhavati | kaṇḍūrgurutvaṃ suptatā svedo 'lpavedanatvaṃ stacmbhaḥ śaityañ ca yatra taṃ ślaiṣmikam iti vindyāt | yatra sarvvavedanāsamutpattis taṃ sānnipātikam iti viṃ⸤dyāt ||
ata ūrddhvaṃ sarvvavarṇṇam vakṣyāmaḥ | bhasmakapotāsthivarṇṇaḥ paru𑑎ṣo 'ruṇavarṇṇaḥ kṛṣṇa iti mārutajasya | nīlaḥ śyāvo haritaḥ pītaḥ kṛṣṇo raktaḥ piṅgala iti pittara𑑎⸤ktasamutthayoḥ | śvetaḥ snigdhaḥ pāṇḍur iti śleṣmajasya | sarvvavarṇṇopetaḥ sānnipātikaḥ ||
bhavati cātra ślokaḥ |
na kevalam vraṇeṣūkto vedanāvarṇṇasaṅgrahaḥ |
sarvvaśophavikāreL⸤ṣu vraṇaval lakṣayed bhiṣag iti || 22 ||
(From jpeg 47v1)
athātaḥ kṛtyākṛtyavidhiṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
tatra vayaḥsthānān dṛḍhānām prāṇavatāṃ satvavatām ātmavatāñ ca sucikitsyā vraṇā bhavanti || ⸤ekaikasmin vā puruṣe yatraitad guṇapañcakam bhavati | tasya khalu sācdhanīyatamāḥ | tatra vayaḥsthānām pratyagradhātutvād āśu vraṇasaṃroho bhavati | dṛḍhānāṃ sthirabahumāṃsatvā⸤c chastram avacāryamāṇaṃ sirāsnāyvādīn viśeṣān na prāpnoti prāṇacvatām vedanābhighātāhārayantraṇādibhir nna glānir bbhavati | satvavatān dāruṇair api kriyāviśeṣair nna vyathā bha⸤vati | ātmavatām punar mmitāhāravihārādibhir upadeśair nnānya𑑎cthā matiḥ pravarttate | sarvvañ caiṣāṃ sādhur bbhavati | tasmād eṣāṃ sukhasādhanīyatamāḥ ||
ta eva viparītaguṇāḥ | ⸤vṛddhakṛṣālpaprāṇabhīruṣv anātmavatsu ca draṣṭavyāḥ ||
sphikpāyu𑑎cprajananalalāṭagaṇḍauṣṭhaphalakoṣodarajatrumukhābhyantarasaṃsthāḥ sukharopaṇīyā vraṇāḥ ||
akṣidanta⸤nāsāapāṅgaśrotranābhijaṭharasevanīnitambapārśvakukṣistanakakṣasandhibhāgagatāḥ saphenapūyānilaraktavāhinontaḥśalyāś ca duścikitsyāḥ || romāntopanakhamanmajaṅghāsthiL⸤saṃśritāś ca bhagandaram api cāntarmmukhaṃ sevanīkakcupasthasaṃśritam iti ||
kuṣṭhinām viṣajuṣṭānāṃ śoṣiṇām madhumehinām |
vraṇāḥ 𑑛 ⸤kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāñ cāpi vraṇe vraṇāḥ ||
avapāṭikācniruddhaprakāsasanniruddhagudajaṭharagranthikṣatakrimayaḥ pratiśyāyajāḥ koṣṭhajāś caஐ ⸤tvagdoṣiṇām pramehiṇām vā ye pratikṣateṣu dṛśyante śarkkacrā sikatāmehī vātakuṇḍālikāṣṭhīlā dantaśarkkaropakuśakaṇṭhakāśālūkaniṣkoṣaṇa⸤dūṣitā dantaveṣṭā visarppāsthikṣatoraḥkṣatayaś ca yā𑑎cpyāḥ ||
|| bhavanti cātra ||
sādhyā yāpyatvam āyānti yāpyāś cāsādhyatām iyuḥ |
asādhyāś cādaduḥ prā⸤ṇān narāṇām akriyāvatāṃ ||
evaṃ yāpyam vijānīyāt kriyā cdhārayate hitaṃ |
kriyāyān tu nivṛttāyāṃ sadya eva vinaśyati ||
prāptā kriyā dhārayate yāpya⸤vyādhitam āturaṃ |
prapatantam ivāgāram viṣkambhaḥ sādhuyojitaḥ ||
kriyāyān tu nivṛttāyāṃ sadya eva vinaśyati |
viṣkambhapatanād yadvad gṛhasya patanaṃ dhruvaṃ ||
L⸤ata ūrddhvam asādhyān padekṣyāmaḥ || māṃsapiṇḍ o a vad udgatāḥ prasekinontaḥpūyā vedanāvantaḥ | aśvāpānavad udvṛttauṣṭhāḥ kecit kaṭhinā gośṛṅgavad udgatāḥ | mṛdumāṃsapra⸤rohāḥ | apare duṣṭarudhirāśrāviṇaḥ | tantupicchilāsrāviṇoc vā madhyonnatāḥ | kecid avasannaśuṣiraparyantāḥ | śaṇatūlavat snāyujālavanto durddarśanāḥ | ⸤vasāmedomajjāmastuluṅgāśrāviṇaś ca | doṣasamutthā pītāsitamūtrapurīṣavātavāhinaś ca koṣṭhaprāptāḥ | ta evobhayato bhāgaṃ vraṇamukheṣu pūyaraktanirvvāhi⸤ṇaḥ kṣīṇamāṃsānāñ ca sarvvato gatayas tv aṇumukhān māṃsabudbudacvantaḥ saśabdavātavāhinaś ca śiraḥkaṇṭhasthāḥ | kṣīṇamāṃsānāñ ca pūyarudhiranirvvāpinaḥ | ⸤arocakāvipākakāsaśvāsopadravayuktāḥ | bhinne ca śiracḥkapāla yatra mastuluṅgadarśanan tridoṣaliṅgaprādurbhāvaḥ | kāsaśvāsau vā yasyeti || [conspicuous filling sign]
bhavanti cātra ślokāḥ ||
vasāmedo 'tha majjānam mastuluṅgañ ca yaḥ sravet |
āgantujo vraṇaḥ sidhyen na sidhyed doṣasambhavaḥ || 𑑛
L⸤amarmmopahite deśe sirāsaṃdhyasthivarjjite |
vikāro yo 'nuparyeti tad asādhyasya lakṣaṇaṃ ||
krameṇopacayaṃ prāpto 𑑛 ⸤dhātūn anugataḥ śanaiḥ |
na śakyam unmūlayituṃ vṛddho vṛkṣa ivācmayaḥ ||
sa sthiratvān mahattvāc ca dhātvanukramaṇena ca |
nihanty auṣadhavīryāṇi balavattvāt tathaiva ca ||
⸤ ato yo viparītaḥ syāt sukhasādhyaḥ sa ucyate |
abaddhamūlaḥ ckṣupako yadvad utpāṭane sukhaṃ ||
tribhir ddoṣair anākrāntaḥ śyāvauṣṭhaḥ piḍakī samaḥ |
avedano nirā𑑎⸤srāvo vraṇaḥ śuddha iti smṛtaḥ ||
kapotavarṇṇapratimo yasyānte ckledavarjjitāḥ ||
sthirāś ca piṭakāvanto rohatīti tam ādiśet ||
rūḍhavarmmāṇam agranthim aśūnam a⸤rujam vraṇaṃ |
tvaksavarṇṇaṃ samatalaṃ samyag rūḍham vinirddiśet ||
doṣaprakopād vyāyāmād abhighātād ajīrṇṇataḥ |
harṣāt krodhād bhayād vāpi vraṇo rūḍho 'pi dīryate || 2⸤3 ||
(From jpeg 49r6)
athāto vyādhisamuddeśīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
dvividhā vyādhayaḥ | śastrasādhyāḥ snehādikriyāsādhyāś ca | tatra śastrasādhyeṣu snehādikriyā na pratiṣidhyate | L⸤snehādisādhyeṣu śastrakarmma na kriyate ||
asmim̐s tu śāstre sarvvatra sāmānyāt | sarvveṣāṃ vyādhīnāṃ yathāsthaulyenāvarodhaḥ kriyate | prāgabhihitaṃ tadduḥkhasaṃyogād vyādhir iti | tac ca ⸤duḥkhan trividhaṃ | ādhyātmikam ādhibhautikam ādhidaivikam icti | tac ca duḥkhaṃ saptavidhe vyādhāv upanipatati | saptavidhās tu vyādhayaḥ | tad yathā ādibalapravṛttāḥ | ⸤janmabalapravṛttāḥ | doṣabalapravṛttāḥ | kālabalapravṛttācḥ | saṃghātabalapravṛttāḥ | daivabalapravṛttāḥ | svabhāvabalapravṛttāś ceti ||
tatrādibalapravṛttā ⸤ śukraśoṇitadoṣānvayāḥ | kuṣṭhārśaḥprabhṛtayaḥ | te pi dvivicdhā mātṛjāpitṛjāś ca | janmabalapravṛttā nāma | ye mātur apacārāt paṅgujaḍajātyandhamūka𑑎⸤vadhiramirmmiṇavāmanaprabhṛtayo jāyante | te dvividhā rasa𑑎ckṛtā dauhṛdāpacārakṛtāś ca || doṣabalapravṛttā nāma | ya ātaṅkāpacārakṛtās ta dvividhāḥ śā⸤rīrā mānasāś ca ||
kālabalapravṛttā nāma | ye śītoṣṇavātavarṣaprabhṛtibhiḥ samutpannās tepi dvividhā L⸤vyāpannā avyāpannāś ca ||
saṃghātabalapravṛttā nāma | ya āgantava ādhibhautikās ta dvividhāḥ | durbbalasya balavadvigrahāc chastrādikṛtāś ca ||
daivabalapravṛttā nāma | ya aupa⸤sarggā dvividhāḥ | abhicārābhiśāpābhiṣaṅgajāḥ || svabhācvabalapravṛttā nāma | kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprabhṛtaya iti | tepi dvividhā raktakṛtā ⸤araktakṛtāś ca | raktakṛtaḥ kālakṛtaḥ | araktakṛtaḥ | cakālakṛtaḥ || atra sarvvavyādhyuparodhaḥ ||
sarvveṣāñ ca vyādhīnām vātapittaśleṣmāṇa eva mū𑑎⸤laṃ | talliṅgatvād dṛṣṭaphalatvād āgamāc ca paśyāmaḥ | yathā𑑎 chi kṛtsnaṃ vikārajātam vaisvarūpyeṇa vyavasthitaṃ satva rajas tamāṃsy avyatiricya varttante | ⸤evam eva kṛtsnam vikārajātaṃ vaiśvarūpyeṇāvasthitam avyactiricya vātapittaśleṣmāṇo varttante doṣadhātumalasaṃsarggād āyata2naviśeṣān nimitta𑑎⸤taś caiṣām vikalpo bhavati | doṣadūṣiteṣv atyarthañ ca dhātuṣu jijñāsā bhavati | rasajo yaṃ raktajo yaṃ māṃsajo yaṃ medojo yaṃ asthijo yaṃ majjājo yaṃ śukrajo yam vyādhi𑑎L⸤r iti ||
aśraddhārocakapipāsāṅgamarddajvarahṛllāsātṛptigauravapāṇḍurogasrotorodhakārśyavairasyāṅgasādāḥ | akālapalitatimiradarśanarasadoṣajā vikā⸤rāḥ kuṣṭhavisarppapiṭakās tilakālakanacchavyaṅgamasakacnīlikākoṭhaplīhagulmavidradhyarśo'rbbudāsṛgdararaktapitt i a prabhṛtayo raktadoṣāt | gudamukha⸤meḍhrapākāś cādhimāṃsārbbudārśo'pajihvāpakuśagalaśuṇḍi𑑎ckāmāṃsasaṃghātoṣṭhaprakopagalagaṇḍagaṇḍamālāprabhṛtayo māṃsadoṣāt || granthivṛddhigalagaṇḍā⸤rbbudoṣṭhaprakopamadhumehātisthaulyaprabhṛtayo medodoṣāt | cadhyasthidantāsthitodaśūlādayo 'sthidoṣāt || tamodarśamūrcchābhramapārśvagauravahṛcchūla⸤sthūlamūlorujambheti | majjadoṣāt | klaibyam apraharṣaś ca śuckradoṣāt | tvagdoṣaḥ saṅgo 'tipravṛttir vvā malānām malāyatana3doṣāt || indriyāṇām ayathā ⸤pravṛttir apravṛttir vvā indriyāyatanadoṣād ity eṣa samāso vistaranimittāni caiṣām pratirogam vakṣyāmaḥ ||
bhavati cātra ||
kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāL⸤𑑛vatām |
yatra saṅgāḥ savaiguṇyād vyādhis tatropajāyate ||
bhūyo 'tra jijñāsyate | kim vātapittaśleṣmāṇāṃ jvarātīsārādīnāñ ca ⸤nityaṃ saṃśleṣaḥ paricchedo veti | yadi nityaṃ saṃśleṣaḥ syān𑑎 nictyāturā eva sarvvaprāṇinaḥ syuḥ | athāpy anyathābhāvo vātādīnāṃ jvarādīnāñ cānyatra varttamānasyā⸤nyasya liṅgan na bhavatīti kṛtvā vātādayo jvarādīnām mūlā𑑎cnīti tan na || atrocyate || doṣān pratyākhyāya jvarādayo na bhavanti || atha ca nityaṃ sambandhaḥ | yathā ⸤hi vidyudvātāśanivarṣaṇyākāsa̅m pratyākhyāya na bhavanti | sa𑑎cty apy ākāśe kadācic ca na bhavanti | atha ca nimittato bhavanti | taraṅgabudbudādayaś codakaviśe⸤ṣāḥ | evam vātādīnāñ jvarādīnāñ ca na nityasaṃśleṣo na vicchecdaḥ śāśvatikaḥ | atha ca nimittatas tebhya evotpattir iti ||
vikāram parimāṇañ ca saṃkhyā cai⸤ṣām pṛthak pṛthak |
vistareṇottare tantre sarvvabādhām pracakṣmaha iti ||
24 ||
(From jpeg 51r6)
athāto 'ṣṭavidhiśastrakarmmavidhiniścayam vyākhyāsyāmaḥ ||
chedyās tu bhaL⸤gandarārśo' rbbudaduṣṭavraṇanāḍīcarmmakīlatilakālakamedogranthiśleṣmanimittāś cāmas tathā māṃsasirāsnāyukothamāṃsakandīmāṃsāsthigatam api ca śalyam utsaṅgaḥ ⸤śataponako jatumaṇir vvalmīkamadhuṣodhimānsaḥ | māṃsasaṃcghātagalaśuṇḍikā ity evam ādayo vikārāḥ ||
bhedyās tu sarvvajāmṛte vidradhyanuśayī pramehapi⸤ṭakāṃ granthayaś ca visarppāś cāditas trayas trayo vṛddhayaś ca vidācrikāvamanthau puṣkarikānāḍyastanarogāś ca sahopadaṃśaiḥ śophāś cāsarvvasarāḥ prāyaśaḥ kṣudra⸤rogās tālupuppuṭatuṇḍikerīgilāyuprabhṛtayo 'ntaḥ pūya𑑎cśalyāḥ pañca medaḥsamutthā aśmarīhetor bbastiś ca |
lekhyāś catasro rohiṇyavraṇanetravarmmāṇya⸤dhijihvopajihve māṃsocchrayaḥ kilāso dantavaidarbbhaḥ pañca cmedojāś ca ||
vedhyās tu sirodaravṛddhiprabhṛtayaḥ ||
eṣyās tu gatimanto vraṇā nāḍyaḥ śalyāni ca |
visrāvyo vidradhiḥ sarvvo bhaL⸤ved anyatra sarvvajāt |
kuṣṭhāni vāyuḥ sarujaḥ śophaś cāpy ekadeśajaḥ ||
pālyāmayā ślīpadāni viṣajuṣṭaś ca śoṇitam |
arbbudāni visarppā⸤ś ca granthayaś cāditaś ca ye ||
trayas trayas te viśrāvyā stanarocgās tathaiva ca |
sauśiraḥ kaṇṭhaśālūkāḥ kaṇṭakāḥ kṛmidantakaḥ ||
dantaveṣṭaḥ sopakuśaḥ śī⸤tādo dantapuppuṭaḥ |
pittāsṛkkaphajāś cyauṣṭhyāḥ kṣudrarogāś ca cbhūyaśaḥ ||
sīvyā medaḥsamutthās tu bhitvā vilikhitan tathā |
kaphagranthir alpapāliḥ karṇṇa𑑎⸤sadyovraṇaś ca yaḥ ||
śirolalāṭākṣikūṭakarṇṇeṣv anāsāgacṇḍakṛkāṭikā | bāhūdarasphiṅpāyuprajananamuṣkādiṣu pradeseṣv acaleṣu māṃsavatsu ca śīvye⸤t | jānukurpparajaṃghādiṣu pracaleṣv alpamāṃseṣu na sīvyetc | vāyunirvāhino 'ntarllohitaśalyāḥ saviṣāṃś ca tatra vā sīvyaṃ vraṇam abhisamīkṣya celā⸤sthipāṃsutṛṇaromaśuṣkaraktādīny apohotkṛtyākṛṣya yathāsthānaṃ sthāyayitvā snāyusūtravālānāṃm anyatamena sīvyet | tṛṇāṣmantakamūrvātasīnāṃ vā valkalaiḥ |(From jpeg )L sūcyas tu tisra upadiśyante | dvyaṅgulā tryaṅgulā dhanuvakrebhi | tatra māṃsaleṣv avakāseṣu tryasrāḥ sīnvyasthiscalpamāṃseṣu ca dvyaṅgulā vṛttā patkāmāsamayor marmasu ca dhanurvvakrārdhatṛtī⸤yāṅguleti | goṣṭhaśikātūnasevanyāvellitakaṃ rajagranthibacndhañ ceti | samāsena secanavikalpāḥ | teṣān nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ teṣāṃ pra⸤hāram āsādyopayogāṃ vuddhyāvekṣya na cātisannikṛṣṭāṃ viprakṛcṣṭām alpagrāhiṇīm atibahugrāhiṇīm vā sūcīm pātayet || bhavati cātra ||
dūre nipatitābādhaṃ sannikṛṣṭa⸤viluñcanaṃ |
alpagrahān tadvad eva vraṇe kuryād atas tyajet |
sacmyak sīvitam avekṣya madhughṛtayutair añjaranemadhukalodhrapriyaṅgusallakīphalarasāñjanakṣaumamasī⸤cūrṇṇaiḥ pratisārya bandhenopacaret ||
bhavanti cātra ślokāḥ ||
ectad aṣṭavidhaṅ karmma samāsena prakīrttitaṃ |
cikitsiteṣu kārtsnyena vistaras tasya vakṣyate ||
hīnātiri⸤𑑛ktan tiryak ca gātracchedanam ātmanaḥ |
etāś catasro 'ṣṭavidhe karmmaṇi vyāpadaḥ smṛtāḥ ||
ajñānalobhāhitavākyayogair
bbhayapramohair aparaiś ca bhāvaiḥ |
vaidyo yadā 𑑎 L⸤śastram abhiprayuñjan
saśeṣadoṣān kurute vikārān ||
taṃ kṣāraśastrāgnibhir auṣadhaiś ca
bhūyo 'bhiyuñjan tam ayuktiyuktaṃ |
jijīviṣur dūrata eva vaidyam
vivarjayed ugravi𑑎⸤ṣāhitulyaṃ ||
tad eva yuktaṃ tvaci marmmasandhīn
hiṃsā sirā snāyucm athāsthi caiva |
mūrkhaprayuktam puruṣaṃ kṣaṇena
prāṇair vviyuñjyād atha vā kadācit ||
bhramaḥ pralāpaḥ pa⸤tanam pramoho
viceṣṭanaṃ līyanam uṣṇatā ca |
suptāṅgatā mūrchanacm ūrddhvavātas
tīvrā rujo vātakṛtāś ca tās tāḥ ||
māṃsodakābhaṃ rudhitañ ca gacchet
sarvvendriyārthoparamas ta𑑎⸤thaiva |
daśārddhasaṃkhyeṣv atha vikṣateṣu
sāmānyato marmmasu liṅgacm uktaṃ ||
surendragopapratimam prabhūtaṃ
raktaṃ sravet tatkṣatajaś ca vāyuḥ |
karoti rogān vividhān yatho⸤ktān sirāsu chinnāsv atha vikṣatāsu ||
kaubjaṃ śarīrāvayavāvasādaḥ
kriyāsv aśaktis tumulā rujaś ca |
cirād vraṇo rohati yasya cāpi
taṃ snāyuviddhaṃ L⸤manujaṃ vyavasyet ||
śophābhivṛddhis tumulā rujaś ca
balakṣayaḥ sarvvata eva śophaḥ |
kṣateṣu sandhiṣv acalācaleṣu
syāt sarvvakarmoparamaś ca liṅgaṃ || 𑑛
⸤ ghorā rujo yasya niśādineṣu
sarvvāsv avasthāsu ca naiti śānticṃ |
bhiṣag vipaścid viditārthasūtras
tam asthividdhaṃ manujaṃ vyavasyet ||
yathāsvam etāni vibhāvaye⸤c ca
liṃgāni marmmasv abhitāḍiteṣu |
pāṇḍur vvivarṇṇaḥ sparśan na veti
cyo māṃsamarmmaṇy abhitāḍitaḥ saḥ ||
ātmānam evātijaghanyakārī
śastreṇa yo hiṃsati karmma kurvva⸤n |
tam ātmavān ātmanudaṅ kuvaidyam
vivarjayed āyur abhīpsamānacḥ ||
tiryakpraṇihite śastre doṣāḥ purvvam udāhṛtāḥ |
tasmāt pariharan doṣān kuryāc chastranipātanam ||
⸤mātaram pitaram putrān bāndhavān api cāturaḥ |
apy etāñ chaṅkate nityaṃ vaidye viśvāsam eti ca ||
visṛjaty ātmanātmāna na cainam pariśaṅkate |
tasmāt putravad eveha pālayeL⸤d āturam bhiṣak ||
karmmaṇā kaścid ekena dvābhyāṃ kaścit tribhis tathā |
vikāraḥ sādhyate kaścic caturbbhir api karmmabhiḥ || 25 || ❈ ||
(From jpeg 54r2)
⸤athātaḥ praṇaṣṭaśalyavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
atha śalya chiṃsāyān dhātus tasya yatpratyayasya śalyam iti rūpam bhavati |
tad dvividhaṃ śārīram āgantukaś ca
sarvvaśa⸤rīrābādhā ihopadṛśyaṃta ity ataḥ śalyaśāstraṃ ||
tatra śārīrā𑑎cṇi dantanakharomādīni dhātavo nna malā doṣāś ca duṣṭāḥ | āgantūni śarīraśalyavyatirekeṇa𑑎 ⸤yāvanto bhāvā duḥkham utpādayanti ||
bhavati cātra ||
śarīre sarvvaśa𑑎clyānāṃ gatayaḥ pañcadhā smṛtāḥ |
ṛjvāgatam avāñcīnan tiryag ūrddhvam adhogataṃ ||
tāni tu yadā vegakṣa⸤yāt pratīghātād vā tvagādiṣu vraṇavastuṣv avatiṣṭhante | dhamanī𑑎csroto'sthipesīvivaraprabhṛtiṣu vā śarīrapradeśeṣu
tatra lakṣaṇam ucyamānam upadhārayasva || ⸤ śyāvam piṭakācitaṃ śophavedanāvantam muhurmmuhuḥ śoṇitāsrāviṇam budbudavad udgatam mṛdumānsañ ca vraṇañ jānīyāt saśalyo yam iti || sāmānyato lakṣaṇam uktaṃ | L⸤viśeṣatas tvaggate vivarṇṇaḥ śopho bhavanty āyataḥ kaṭhinaś ca | māṃsagate śophābhivṛddhir asaṃrohaḥ pīḍanāsahiṣṇutā coṣaprapākau ca māṃsānām peśyantaragate 'py eva coṣa⸤śoṣavarjjaṃ | sirāgate cādhmānaṃ śūlañ ca | snāyugate snāyujā𑑎clā'sukṣepaṇaṃ | srotogate srotasāñ ca karmmaguṇahāniḥ | dhamanīgate saphenaṃ raktam īrayan samīraṇaḥ | ⸤saśabdo nirggacchaty aṅgamarddapipāsā hṛllāsaś ca | asthigate vicvidhavedanāprādurbhāvaḥ saśophaś ca | asthivivaragate tv asthicūrṇṇapūrṇṇatāṃ saṃharṣo vegavām̐ś ca | sandhi𑑎⸤gate 'py evaṃ ceṣṭoparamaś ca | koṣṭhagate tv āṭopānāhau purīṣāchāradarśanāni ca vraṇamukhād bhavanti | marmmagate tu marmmaviddhavad ācakṣate | sūkṣmagatiṣu śalyeṣv etā𑑎⸤ny eva lakṣaṇāni vispaṣṭāni bhavanti |
mahānty alpāni vā śuddhacdehānām anulomasanniviṣṭāny uparohanti | viśeṣataḥ kaṇṭhagatasrotaḥsirātvakpeśyasthivi⸤vareṣu doṣaprakopavyāyāmād abhighātāt | kṣatād api sthānāt tu calitaṃ | śalyam punar ābādhakam bhavet | 𑑛
L⸤tatra tvakpraṇaṣṭe mṛdgomayacūrṇṇapramṛditāyāṃ tvaci yatra saṃrambho vedanā vā bhavati | tatra śalyam iti jānīyāt | tatra styānaghṛtamṛccandanakalkair vvā pradigdhe śalyoṣmaṇāśu visacrati ghṛtam upaśuṣyati cālepo yatra tatra śalyañ jānīyāt | māṃsapraṇaṣṭe snehādibhir āturam u⸤papādayet | karṣitasya tu śithilīkṛtam anavabaddhaṃ kṣubhya𑑎cmānaṃ yatra saṃrambhī vedanām vā janayati | tatra śalyañ jānīyāt koṣṭhāsthisandhipeśīvivareṣv ava⸤sthitam evam parīkṣet | sirādhamanīsrotaḥsu ca || snāyupracṇaṣṭe khaṇḍacakrasaṃyukte yāne tv āturam āropyāśu viṣame dhvani yāyāt | yatra saṃrambho vedanā𑑎 ⸤vā bhavati tatra śalyañ jānīyāt || asthipraṇaṣṭe snehasvedocpapannāny asthīni bandhanapīḍanābhyāṃ bhṛśam upācaret | yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ ⸤jānīyāt || sandhipraṇaṣṭe snehasvedopapannān sandhīn prasāraṇākuñcanabandhapīḍanair bbhṛśam upācaret | yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyañ jānīyāt || marmmapraṇaL⸤ṣṭe tv ananyabhāvān marmmaṇām uktam parīkṣaṇam bhavati |
sāmānyalakṣaṇam api hastiskandhāśvapṛṣṭhaparvvatadrumārohaṇadrutayānalaṃghanaplavanavyāyāmajṛmbhoṅgārakṣavathuṣṭhīvanaha⸤sanaprāṇāyāmair vvātamūtrapurīṣaśukrotsarggair vvā yatra vedanā bhacvati tatra śalyañ jānīyāt ||
bhavanti cātra ślokāḥ ||
āturaś cāpi yan deśam abhīkṣṇam parirakṣati |
⸤saṃvāhyamāno bahuśas tatra śalyam vinirddiśet ||
alpatām apacśūnañ ca nirujan nirupadravaṃ |
prasannamṛduparyantan nirāghaṭūm avedanaṃ ||
eṣaṇyā sarvvato dṛṣṭvā yathālā⸤bhañ cikitsakaḥ |
prasārākuñcane nyūnan niḥśalyam iti nirddiśect ||
asthyātmakam bhidyate tu śalyamantaś ca śīryate |
prāyo nirbbhujyate śārṅgam āyasañ ceti niścayaḥ ||
⸤vārkṣañ ca vaiṇavañ caiva tālajañ cāpy anirhṛtaṃ |
pacanti raktam māṃsa𑑎cñ ca kṣipram etāni dehinām ||
kanakaṃ rajatan tāmraṃ kṛṣṇāyastrapusīsakaṃ |
cirasthānād vilīyante pittate⸤𑑛jaḥpratāpanāt ||
svabhāvaśītā mṛdavo ye cānye 'py evamādayaḥ ||
dravībhūtā śarīre 'sminn ekatvaṃ yānti dhātubhiḥ ||
viṣāṇadantakeśāsthiveṇudārūpalāL⸤ni tu |
śalyāni na viśīryante śarīre mṛnmayāni ceti ||
26 ||
(From jpeg 56r1)
(From jpeg 56r1)
c|| athātaḥ śalyāpanayanīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
tatra samāsena tv avabaddhaśalyoddharaṇārthan nava hetū⸤n vakṣyāmaḥ || tadyathā | svabhāvaḥ pācanaṃ | pramārjjana,n nirddhamanam praticmarṣaḥ pravāhaṇam ācūṣaṇam ayaskāntā karṣaṇaṃ 𑑎 harṣaṇam iti ||
tatrāśrukṣavathukāsodgāramūtrapu⸤rīṣānilaiḥ svabhāvapravṛttair nnayanādibhyaḥ prapatanti eṣa svabhā𑑎cvo nāma || māṃsāvagāḍham avidahyamānam pācayitvā prakothayet | pūyaśoṇitavegāṅ gauravād vā patati⸤ etat pācanan nāma || aṇūny akṣiśalyāni pariṣecaṇopa𑑎cdhamanabālavastrapāṇibhiḥ pramārjjayed etat pramārjjanan nāma || āhāraśeṣaṃ kaṇṭhagataṃ śleṣmagataṃ siṃ⸤ghāṇakan niśvāsotkāsanābhyān nirddhamed etan nirddhamanan nāma || ca nna 2nya śalyāni tu vamanāṅgulisparśanaprabhṛtibhiḥ pramṛsyoddhared eṣa pratimarśo nāma || vātamū⸤trapurīṣagarbbhasaṅgeṣu virecanair vvā pravāhaṇenoddhared etat pravāhaṇan nāma || | mārutodakastanyarudhiraviṣaśalyāny ācūṣaṇenoddhared āsyena viṣāṇena vā etad āL⸤cūṣaṇan nāma || anulomam anavabaddham akarṇṇam analpavraṇamukham ayaskāntenoddharet | hṛdy avasthitam anekakāraṇotpannaṃ śokaśalyaṃ harṣaṇeneti ||
sarvvaśalyānāṃ śarīragatā⸤nām mahatām aṇūnāñ ca dvāv evāharaṇahetū bhavataḥ pratilomānulomacś ca ||
tatra pratilomam avāñcīnam apanayet | anulomam parācīnam
uttuṇḍitaṃ chitvā nirghātayet |
chedanī⸤yamukhāny acchedanīyamukhāni kakṣavakṣaḥparaśukāntarapatitācni ca yathāmārggeṇāharttum prayateta ||
hastena vā harttum aśakyam visasya yantreṇa śastreṇāharet ||
bhabhavati cātra ||
⸤śītalena jalenainam mūrcchantam avasecayet |
saṃrakṣec cāsya marmmācṇi muhur āśvāsayec ca taṃ ||
tataḥ śalyam uddhṛtya nirllohitam vraṇaṅ kṛtvā svedārham agnighṛtaprabhṛtibhiḥ ⸤svedayitvā madhusarppirbbhyām baddhvācārikam upadiśet |
hṛdayam acbhivarttamānaṃ śalyaṃ śītajalādibhir udvejitasyodvignahṛdayasyāpaharet yathāmārggadurāharaṇa⸤m anyato na parādhyamānam pāṭayitvāpaharet ||
asthivivarapraviṣṭam asthividaṣṭaṃ cāvagṛhya padbhyāṃ yantreṇāpaharet | evam aśakyaṃ guṇena pariveṣṭya badhvāśvavaktrakaṭake | pañcāL⸤ṅgyāṃ vṛkṣaśākhāyām vā acchedyadeśottuṇḍitam aṣṭhīlāsmam udgarāṇām anyatamasya prahāreṇa vicālya yathāmārggata eva yantreṇa mṛditakarṇṇam akarṇṇañ ceti | anābādhakarade⸤śottuṇḍitāni purastād eva |
jātuṣe tu kaṇṭhaśakte kaṇṭhanāḍīpracveśyāgnitaptayā śalākāntayā vigṛhyaprāpta 2 śītābhir adbhiḥ pariṣiñcya sthirībhūtaṃ śalyam uddharet ||
ajā⸤nuṣaṃ jatunā liptayā pūrvvakalpenāsthiśalyam anyad vā tiryak kacṇṭhaśaktam avekṣyañ ca keśoṇḍukadṛḍhaikadīrghasūtrabandhanaṅ kṛtvā dravabhaktopahitaṃ | pāyayed ākaṇṭhāc ca ⸤pūrṇṇakoṣṭham vāmayet vamataś ca śalyaikadeśaśaktaṃ sūtraṃ sahasā tv āckṣipet | mṛdunā dantadhāvanakūrccakenāharet | praṇuded vāntaḥkṣatakaṇṭhāya ca madhusarppirleham praya⸤cchet triphalācūrṇṇam vā madhuśarkkarāmiśram
udakapūrṇṇam avāñcchiracsam avapīḍayet | dhunuyād vāmayec ca
grāsaśalye tu kaṇṭhaśakte niḥśaṅkām anavabaddhaṃ skandhe muṣṭhinā ⸤nihanyāt | snehasukhodakam vā pāyayet ||
bhavantibhavanti cātra ||
śalyākṛtiviśeṣām̐ś ca sthānañ cāvekṣya naikadhā |
tathā yantrapṛthaktvañ ca samyak chalyam athāharet ||
karṇṇavanti ca𑑎 L⸤śalyāni duḥkhāny āharaṇe viduḥ |
ādadīta bhiṣak tasmāt tāni yuktyā samāhitaḥ ||
etair upāyaiḥ śalyan tu naiva nirhāryate yadi |
matyā nipunayā vaidyo yantrayogaiś ca nirharet ||
śo⸤phapākau rujaś cogrāḥ kuryāc chalyam anirhṛtam |
vaikalyam maraṇaṃ ccāpi tasmād yatnād vinirhared iti || 27 ||
(From jpeg 57v2)
(From jpeg 57v2)
athāto viparītavraṇavijñānīyam vyā𑑎⸤khyāsyāmaḥ ||
phalāgnijalavṛṣṭīnāṃ puṣpadhūmāmbudā yathā |
khyācpayanti bhaviṣyatvaṃ riṣṭāni maraṇan tathā ||
tāni saukṣmyāt pramādād vā tathaivāśu vyatikramāt |
gṛhyante ⸤nodgatāny ajñair mmumūrṣor nna tv asaṃbhavāt ||
dhruvaṃ hi riṣṭe maraṇaṃ brāchmaṇyais tat kilāmalaiḥ |
rasāyanatapojapyatatparair vvā nivāryate ||
nakṣatrapīḍā bahudhā yathā kālā𑑎⸤d vipacyate |
riṣṭapākan tathā kecit bruvate bahavo janāḥ ||
acsiddhim prāpnuyāl loke pratikurvvaṅ gagatāyuṣaḥ |
tasmād yatnena riṣṭāni lakṣayet kuśalo bhiṣak ||
⸤ gandhavarṇṇarasādīnām viśeṣāṇāṃ svabhāvataḥ ||
vaikṛtaṃ yat tad ācaṣṭe vraṇinaḥ pakvalakṣaṇaṃ ||
kaṭus tīvraś ca visraś ca gandhas tu pavanādibhiḥ |
lohagandhis tu raktena vyāmiśraḥ sānniL⸤pātikaḥ ||
lājātasītailasamāḥ kiñcid visrāś ca gandhataḥ |
jñeyāḥ prakṛtigandhās tu tato 'nyad gandhavaikṛtaṃ ||
madyājyayoḥ sumanasāṃ padmacandanayor api | 𑑎
⸤sugandhā divyagandhāś ca mumūrṣūṇām vraṇāḥ smṛtāḥ ||
śvavājimūcṣikādhvāṃkṣapūtivallūramatkuṇaiḥ |
sagandhāḥ paṅkagandhāś ca bhūmigandhāś ca garhitāḥ ||
kuṅkumadhyāmakaṃ⸤guṣṭhaḥ savarṇṇāḥ pittajāś ca ye |
dahyante_ na śuṣyanti varjjayet tān cvicakṣaṇaḥ ||
kaṇḍūmantaḥ sthirāḥ snigdhāḥ svetāḥ kaphanimittajāḥ |
dahyante vedanāvanto bhiṣak tān a⸤pi varjjayet ||
kṛṣṇā ye tv aruṇāsrāvā vātājā marmmatāpinaḥ |
csvalpām api na kurvvanti rujan tān api varjjayet ||
kṣveḍanti ghurghurāyanti jvalantīva ca ye vraṇāḥ |
tvaṅmāṃ⸤sasthāś ca pavanaṃ saśabdam visṛjanti ye ||
ye ca marmmasvasaṃbhūtā bhavanty atyarthavedanāḥ |
dahyante cāntarātyartham bahiḥ śītāś ca ye vraṇāḥ ||
dahyante bahir atyartham bhavanty antaś ca śītalāL⸤ḥ |
śaktikuntadhvajarathā vājivāraṇapakṣiṇaḥ ||
yeṣu cāpy eva bhāṣeyuḥ prāsādākṛta𑑎⸤yas tathā |
cūrṇṇāvakīrṇṇā iva ye bhānti cānavacūrṇṇitāḥ ||
prāṇamāṃ𑑎csakṣayaśvāsakāsārocakapīḍitāḥ |
pravṛddhapūyarudhirā vraṇā yeṣāñ ca marmmasu ||
kriyābhiḥ ⸤samyag ārabdhā na siddhyanti ca ye vraṇāḥ |
varjjayed api tām prājñaḥ csaṃrakṣann ātmano yaśaḥ ||
28 ||
(From jpeg 58v3)
(From jpeg 58v3)
athāto viparītadūtasvapnadarśanīyam vyākhyā𑑎⸤syāmaḥ ||
dūtadarśanasambhāṣā veśaceṣṭitam eva ca |
ṛkṣavelā ctithiś caiva nimittaṃ śakuno 'nilaḥ ||
gehe vaidyasya vāgdehamanasāñ ca viceṣṭitaṃ |
kathayanty ā⸤turagataṃ śubham vā yadi vāśubhaṃ ||
pāṣaṇḍāśramavarṇṇānāṃ sacvarṇṇāḥ karmmasiddhaye |
ta eva viparītāḥ syur ddūtāḥ karmmavipattaye ||
napuṃsaka strī bahavo ⸤nyathā kāryānusūyakāḥ |
garddabhoṣṭrarathārūḍhā rudantyaḥ sandhyayos tathā ||
vaidyaṃ ya upasarppanti dūtās te cāpi garhitāḥ |
pāśadaṇḍāyudhadharāḥ śuklaitaranivāsaL⸤naḥ ||
ārddrajīrṇṇāvasavyekamalinodhvastavāsasaḥ |
nyūnādhikāṅgātikṛṣṇā vikṛtā raudrarūpiṇaḥ ||
rūkṣaniṣṭhuravaktāras tv amaṅgalyābhidhāyinaḥ |
chindantas tṛṇakāṣṭhāni spṛ⸤śanto nāsikāstanaṃ ||
vastrāntānāmikākeśanakharomadaśāṃ spṛcśan |
likhanto vā mahīṃ kiñcin muñcanto loṣṭabhedi⸤naḥ |
tailakarddamadigdhāṅgā raktasraganulepanāḥ ||
phalam pakvam acsāram vā gṛhītvā'nyac ca tadvidhaṃ |
nakhair nakhāṅkarañ cāpi kareṇa caraṇan tathā ||
upānaccarmmahastā vā𑑎 ⸤vikṛtā vyādhipīḍitāḥ |
vāmācārā rudanto vā śvāsino vivṛteckṣaṇāḥ ||
yāmyān diśam prāñjalayo viṣam aikapadaiḥ sthitāḥ |
vaidyaṃ ya upasarppanti dūtās te cāpi ga𑑎 ⸤rhitāḥ ||
dakṣiṇābhimukhan deśe maline krūrakarmmiṇaṃ |
bhūmau cśayānan nagnam vā vegotsargeṣu vāśuciṃ ||
prakīrṇṇakeśam abhyaktaṃ svinnam viklavam eva vā |
vaidyaṃ ⸤ya upasarppanti dūtās te cāpi garhitāḥ ||
pitrye vā bahukārye vā tathā cotpātadarśane |
madhyāhne cārddharātre vā sandhyayoḥ kṛttikāsu vā ||
ārddrāśleṣāmaghāmūlāpūrvvāsu bharaL⸤ṇīṣu vā |
navamyām atha ṣaṣṭhyām vā pakṣasandhidineṣu vā ||
vaidyaṃ ya upasarppanti dūtās te cāpi garhitāḥ |
svinnābhitaptā madhyāhne jvalanasya samīpataḥ ||
garhitāḥ pittarogeṣu ⸤dūtā vaidyaṃ samāgatāḥ |
ta eva kapharogeṣu karmmasiddhikarāḥ smṛctāḥ ||
etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ svabuddhyā vibhajed bhiṣak |
raktapittātisāreṣu prameheṣu tathaiva ca ||
⸤praśasto jalasaṃrodho vaidyāturasamāgamaḥ |
evam vibhāgam vicjñāya śeṣam budhyeta paṇḍitaḥ ||
śuklavāsāḥ śucigauraḥ syāśyāmo vā priyadarśanaḥ |
svasyāñ jātau ⸤svagotro vā dūtaḥ kārjakaraḥ smṛtaḥ ||
goyāneganāgata𑑎cs tuṣṭaḥ padbhyām vā kliṣṭaceṣṭitaḥ |
dhṛtimām̐ś ca vidhijñaś ca kālajñaḥ pratipattimān ||
alaṅkṛto ⸤maṅgalavāg dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ ||
svastham prāṅmukham āsīcnaṃ same deśe śucau śuciṃ ||
upagacchanti ye vaidyan te ca kāryakarāḥ smṛtāḥ |
māṃsakumbhodakacchattra𑑎⸤vipravāraṇagovṛṣāḥ ||
śuklavarṇṇāś ca pūjyante prasthāne darśanāgatāḥ |
strī putriṇī savatsā gaur varddhamānam alaṅkṛtā ||
kanyā matsyāḥ phalañ cāmaṃ svastīkā modakā dadhi |
hiraṇyā𑑎L⸤kṣatapātram vā ratnāni sumano nṛpaḥ |
apraśāntaba𑑎lo vājī haṃsaś cāsaḥ śikhī tathā |
brahmadundubhipuṇyāhaḥ śaṅkhaveṇurathasvanāḥ ||
siṃhameghaninādāś ca heṣitaṅ gajabṛṃhitaṃ |
śastaṃ haṃsarutan nṝcṇām vācaś ca hṛdayaṃ priyāḥ ||
āsthitā vā na⸤ vo bho veśmadhvajatoraṇavedikāḥ ||
dikṣu śastāsu vaktāro madhuracm pṛṣṭhato nugāḥ |
vāmā vā dakṣiṇā vāpi śakunāḥ karmmasiddhaye ||
śuṣke 'sanihate 'patre vallī⸤naddhe sakaṇṭake |
vṛkṣe tha vāśmabhasmāsthibhūtuṣāṅgārapāṃśuṣu ||
ccaityavalmīkaviṣamasthitā dīptakharasvanāḥ |
purato dikṣu dīptāsu vaktāro nārthasādhakāḥ ||
⸤puṃsaṃjñāḥ pakṣiṇo vāmāḥ strīsaṃjñā dakṣiṇāḥ śubhāḥ |
dakṣiṇād vāmagamanam praśastaṃ śvaśṛgālayoḥ |
cāsakau⸤śikayor evan nobhayaṃ śaśasarppayoḥ ||
darśanam vā rutam vāpi na godhākṛkalāsayoḥ |
dūtair ariṣṭais tulyānām aśastan darśanan nṛṇāṃ ||
kulatthatilakarppāsatuṣapāṣāL⸤ṇabhasmanāṃ |
pātraṃ neṣṭan tathāṃgāratailakarddamapūritaṃ ||
vinā surayā madyānāṃ pūrṇṇaṃ vā raktasarṣapaiḥ |
śavakāṣṭhapalāśānāṃ rūḍhānām pathi saṅgamāḥ ||
neṣyante patitāntasthadī⸤nāndharipavas tathā |
mṛduḥ śīto 'nukūlaś ca sugandhiś cānilaḥ cśubhaḥ ||
kharoṣṇo ni ṣṭha mba2 gandhaś ca pratilomo na śasyate |
granthyarbbudādiṣu sadā cchedaśabdas tu pūjitaḥ ||
⸤vidradhyudaragulmeṣu bhedaśabdas tathaiva ca |
raktapittātisāreṣu cruddhaśabdaḥ praśasyate ||
daurmmanasyañ ca vaidyasya yātrāyān naiva pūjictaṃ |
praveśe 'py evam etat syād avekṣya ca yathāturaṃ ||
pratidvāre gṛhe cāsya idam bhūyo na pūjyate |
⸤bhāṇḍānāṃ saṅkarasthānāṃ sthānasañcaraṇan tathā ||
nikhātotpāṭacnam bhaṅgaḥ śastrāṇān nirggamas tathā |
vaidyāsanāvasādo vā āturo vāpy adhomukhaḥ ||
vaidyaṃ sambhāṣa⸤te 'ṅgāni kuḍyam āstaraṇāni vā |
anusṛjya dhunuyād vā pragṛhītaśiras tathā ||
hastam vākṛṣya vaidyasya nyasec chirasi corasi |
na sa sidhyati vaidyo pi L⸤gṛhe yasya na pūjyate ||
vaidyam muhur mmuhuḥ pṛcchan mārṣṭi vā svāṅgam āturaḥ |
bhūyaḥ saṃpūjyate yasya gṛhe vaidyaḥ sa sidhyati ||
śubhaṃ śubheṣu dūtādiṣv aśubhaṃ hy aśubheṣu ca |𑑎
⸤āturasya dhruvan tasmād dūtādīn samparīkṣayet ||
svapnān ataḥ pracvakṣyāmi maraṇāya śubhāya ca |
paśyanti suhṛdo yām̐s tu svapnān svayam athāpi vā ||
snehābhyaktaśarī⸤rasya karabhavyāḍagarddabhaiḥ |
varāhair mmahiṣair vvāpi yo yāyād dackṣiṇāmukhaṃ ||
kṛṣṇā raktāmbaradharā hasantī muktamūrddhajāḥ |
yam vā karṣati badhvā strī hasantan dakṣiṇā𑑎⸤mukham ||
ante nivāsibhir yo vā py ākṛṣyed dakṣiṇāmukhaṃ |
paricṣvajeyur yañ cāpi pretāḥ pravrajitās tathā ||
āghrāyyate yaś ca muhuḥ śvāpadair vvikṛtānanaiḥ |
piben ma⸤dhu ca tailañ ca yo vā paṅke vasīdati ||
paṅkapradigdhagātro vā nṛtyecd vātha haseta vā |
nirambaraś ca yo raktaṃ dhārayec chirasā srajaṃ ||
yasya vaṃśo nalo vāpi vṛkṣo vo⸤rasi jāyate |
mastakādyaś ca tālo vā ucchritā veṇuvīrudhaḥ ||
yam vā matsyo grased yo vā jvalanam praviśen naraḥ |
parvvatāgrāt pated yo vā śvabhre vā tamasāvṛte ||
hriyate srotasā L⸤yo vā yo vā mauṇḍyam avāpnuyāt |
parājayeta yuddhair vvā kākādyair vvābhibhūyate ||
patanaṃ tārakādīnāṃ praṇāśo dīpacakṣuṣoḥ |
yaḥ paśyed devatānām vā prakampam patanan tathā ||
yasya ⸤ccharddir vvireko vā dasanāḥ prapatanti vā |
śālmaliṅ kiṅśukaṃ yūcpaṃ valmīkam pāribhadrakaṃ ||
puṣpāḍhyaṃ kovidāram vā citam vā yo 'dhirohati |
karppāsatailapiṇyāka𑑎⸤lohāni lavaṇan tilān ||
svasthaḥ sa labhate vyādhim vyādhito mṛctyum arcchati |
yathāsvam prakṛtisvapno vismṛto vihatas tathā ||
cintākṛto divā yaś ca bhavanty aphaladā⸤s tu te |
jvaritānāṃ śunā sakhyaṃ kapisakhyan tu śoṣiṇāṃ ||
unmā𑑎cde rākṣasaiḥ pretair apasmāre tu narttanaṃ |
mehātisāriṇān toyasnehapānan tu kuṣṭhinaḥ ||
gulme tu sthāva⸤rotpattiḥ koṣṭhe mūrddhni śiroruji |
pipāsāśvāsayor adhvā ccharddyāṃc śaṣkulibhakṣaṇaṃ ||
hāridram bhojanam vāpi yad bhavet pāṇḍurogiṇaḥ |
raktapittī pibed yaś ca śoṇitaṃ sa ⸤vinaśyati ||
yo naro vahubhir mmuṣṇaiḥ kruddhaiś ca prativodhyate |
hanyate vahubiḥ śastrair vvrāhmaṇaṃ yo na paśyati ||
dantaprakṣālanasnānaṃ svapne keśavilekhanaṃ |
rogāgamanimittan tad dhanvantaLrivaco yathā ||
aparvvāśī kṣugadaśṭāni guḍam vāyo vibhakṣayet |
pratibuddho vijānīyād aṅgavyādhim upasthitaṃ ||
ayuktaṃ yaḥ na sārubdhāśuṣkavṛkṣañ ca sarvataḥ |
plavate toyamadhye vā sa rogaṃ prāpnuyā⸤n mahat||
tilakalkena māṃsena vasayā karddamena vā |
gātraṃ yasyopalicpyeta sa rogam prāpnuyāt mahat ||
cāṇḍālair vvā śvapākair vvā cauraiḥ pravrajites tathā |
anyaiś ca nīcabībhatsaiḥ prahā⸤ro na praśasyate|
madyasyānnasya māṃsasya tilatelasya sarppiṣaḥ |
sva¦pne kiñcid yadi prāpya paśyed vyādhim upasthitaṃ ||
raktavarṇṇan tu yat kiñcit sarvvan tan na praśasyate |
rakṭaṃ yad āmakaṃ⸤ māṃsañ candanañ ca praśasyate ||
yad vā śuklena varṇṇena sarvvam etat praśasyacte |
karppāsam apy atho bhasma dadhicaivātra varjjitaṃ ||
yat tu kṛṣṇena varṇena sarvvan tan na praśasyate |
bhūmilā¦⸤bho hiraṇyañ ca hastī caiva praśasyate ||
ata ūrdvam pravakṣyāmi praśastaṃc svapnadarśanaṃ |
devān dvijān govṛṣabhān jīvataḥ suhṛdo nṛpān ||
samṛddham agniṃ sādhūm̐ś ca nirmmalāni ja⸤lāni ca |
paśyet kalyāṇabhāvāya vyādher apagamāya ca ||
māṃsam matsyaṃ srajaḥ svetā vāsāṃsi ca phalāni ca |
labhate dhanalābhāya L⸤ vyādher apagamāya ca ||
nadīnadasamudrām̐ś ca kṣubhitān nirmmalodakān |
taret kalyāṇalābhāya vyādher apagamāya ca ||
⸤prāsādān saphalān vṛkṣān vāraṇān parvvatān tathā |
āruhed dravyalācbhāya vyādher apagamāya ca ||
īdṛgvidhāñ chubhān yo vā svapnān paśyet sadāturaḥ |
sa dīrghāyur iti khyā⸤tas tasmai karmma samācaret || 29 ||
(From jpeg 62v3)
athātaḥ pañcecndriyārthavipratipattim vyākhyāsyāmaḥ ||
śarīraśīlayor yasya prakṛtir vvikṛtir bbhavet |
tadāriṣṭaṃ sa⸤māsena vyāsatas tu nibodha me ||
śṛṇoti vividhān śabdān yo cdivyān asato bahūn |
samudrapurameghānām asampattau ca tān svanān ||
tān svanām vā na gṛhṇīte gṛhṇī⸤te cānyaśabdavat |
grāmāraṇyasvanām̐ś cāpi gṛhṇāti viparītavact ||
dviṣacchabdena ramate suhṛcchabdena kupyati |
yac cākasmān na gṛhṇīte gatāsun tam pracakṣate ||
yat tūṣṇam i⸤ti gṛhṇāti śītam uṣṇañ ca śītavat |
sañjātaśītapiṭakau yaś ca dāhena pīḍyate ||
uṣṇagātro 'tigātrañ ca yaḥ śītena pravepate |
prahārāt nābhijānāti sa gaccheta yamālayaṃ ||
pāṃL⸤śunaivāvakīrṇṇāni yaś ca gātrāṇi manyate |
varṇṇānyatā vā rājyo vā yasya gātre bhavanti hi ||
snātānuliptaṃ yañ cāpi bhajante nīlamakṣikāḥ |
sugandho vāti cākasmāt taṃ bruvanti ga⸤tāyuṣaṃ ||
viparītena gṛhṇāti rasān yaś copayojitān |
kracmopayuktām̐ś ca rasān yasya doṣābhivṛddhaye ||
yasya doṣāgnisāmyañ ca kuryur mmithyopayojitāḥ |
⸤yo vā rasan na samvetti tam bruvanti gatāyuṣaṃ ||
surabhin durabhim vectti durabhiṃ surabhīti ca |
yo vā gandhan na gṛhṇāti śānte dīpe ca mānavaḥ ||
divā jyotīṃṣi yaś cāpi ⸤jvalitānīva paśyati |
rātrau candraṃ jvalantam vā sūryam vā candravarccacsaṃ ||
ameghopaplave yaś ca śakracāpataḍidguṇān |
taḍidvato guṇān yac ca nirmmale gagane ghanān ||
⸤vimānayānaprāsādair yaś ca saṅkulam ambaraṃ |
yaś cāpy anirmmalaṃ mūrttim antarikṣe prapaśyati ||
dvandvāni śītamuṣkañ ca kālāvasthādiśas tathā |
viparītena gṛhṇāti bhāvānān yoś ca yoL naraḥ||
dhūmanīhāravāsobhir āvṛtām iva medinīṃ |
pradīptam iva lokañ ca yo vāplutam ivāmbhasā ||
bhūmim aṣṭāpadākārāṃ ⸤lekhābhir yaś ca paśyati |
yo vā mayūrakaṇṭhābham vidhūmam vahnicm īkṣate ||
dhruvam ākāśagaṅgām vā taṃ bruvanti gatāyuṣaṃ ||
⸤yo jyotsnādarśatoyeṣu svacchāyāñ ca na paśyati |
paśyaty ekāṅgachīnāṃ vā vikṛtām vā 'nyasatvajāṃ ||
śvakākakaṅkagṛdhrāṇām pretānāṃ yakṣarakṣasāṃ |
piśācoraga⸤nāgānām bhūtānāṃ vikṛtān api ||
svasthaḥ sa labhate vyādhiṃ vyādhicto mṛtyum arcchati || ... || vraṇapraśnam vraṇāsrāvaṃ kṛtyākṛtyavidhin tathā |
vyādhyuddeśīyam adhyāyaṃ śastrakarmmāṣṭakan tathā || praṇaṣṭaśalyavijñānaṃ śalyāpanayanacm eva ca |
viparītavraṇajñānaṃ dūtasvapnaviparyayaṃ || pañcendriyārthavibhrāntim proktaṃ vai tṛtīyo daśa || ⸤||
|| 30 ||
(From jpeg 63v6)
athātaś cchāyāvipratipattim vyākhyāsyāmaḥ ||
śyāvā lohitikā nīlāḥ pītikā cāpi dehināṃ |
abhidravanti yañ chāyā sa parāsur asaṃśayaṃ ||
hrīr apakrāmati L ⸤yataḥ kāntismṛtidhṛtiśriyaḥ |
akasmād yam bhajante ca sa parāsur asaṃśayaṃ ||
yasyādharauṣṭhaḥ patitaḥ kṣiptañ corddhaṃ tathottaraḥ |
ubhau vā jāmbavābhāsau sa parāsur asaṃśayaṃ ||
ā⸤raktā daśanā yasya śyāvā vā syuḥ patanti vā |
khañjanapratibhā vācpi taṅ gatāyuṣam ādiśet ||
kṛṣṇā snigdhāvaliptā vā jihvā śūnā ca yasya vai |
karkkaśā ca bhaved yasya ⸤so 'cirād vijahāty asūn ||
kuṭilā sphuṭitā vāpi śūnā vā yasya𑑎 cnāsikā |
bhagnā vā sphurate cāpi sa parāsur asaṃśayaṃ ||
saṃkṣipte viṣame stabdhe rakte supte ca locane |
⸤yasya syātāṃ śrute vāpi sa parāsur asaṃśayaṃ ||
na dhārayan__ti yaḥ śīcrṣan nāharan__ty annam āsyagaṃ |
ekāgradṛṣṭir mūḍhātmā sa parāsur asaṃśayaṃ ||
balavān durbbalo vāpi𑑎 ⸤sammohaṃ yo dhigacchati |
utthāpyamāno bahuśaḥ sa parāsur asaṃ𑑎cśayaṃ ||
uttānaḥ sarvvadā śete pādau vikurute ca yaḥ |
viprasāraṇaśīlo vā sa parāsur asaṃśayaṃ ||
⸤śītapādakarocchvāsaś chinnaśvāsaś ca yo bhavet |
kākocchvāsaś ca yo marttyaḥ sa parāsur asaṃśayaṃ ||
nidrā na cchidyate yasya yo vā jāgartti sarvvadā |
muhyed vā vaktukāmaś ca pratyākhyeL⸤yaḥ sa jānatā ||
parilihed uttaroṣṭham uṅgarām̐ś ca karoti vā |
pretair vvā bhāṣate sārddhaṃ sa parāsur asaṃśayaṃ ||
khebhyaḥ saromakūpebhyo yasya raktaṃ pravarttate |
puruṣasyāviṣārttasya sa pa ⸤rāsur asaṃśayaṃ ||
vātāṣṭhīlā tu hṛdaye yasyorddham anuyāyinī |
crujānnavidveṣakarī sa parāsur asaṃśayaḥ ||
ananyopadravakṛtaḥ pādaḥ śophasamutthitaḥ |
puruṣaṃ𑑎 ⸤hanti nārīñ ca mukhajo guhyajo dvayaṃ ||
atīsāro jvaro dhmānañ chacrddiḥ sūnāṅgameḍhratā |
kāsinaḥ śvāsino vāpi yasya taṃ kṣīṇam ādiśet ||
svedo dāhaś ca balavān hikkā ⸤śvāsaś ca mānavaṃ |
balavantam api prāṇair vviyuñjanti na saṃśayaṃ c||
śyāvā jihvā bhaved yasya savyañ cākṣi nimajjati |
mukhañ ca jāyate pūtir yasya tam parivarjjayet ||
netre ⸤cāmreṇa pūryete svidyete caraṇau tathā |
cakṣuś cākulatāṃ yāti cyamarāṣṭraṅ gamiṣyataḥ ||
atimātraṃ laghūni syur ggātrāṇy atigurūṇi vā |
yasyākasmāt sa vijñeyo gantā ⸤caiva yamālayaṃ ||
paṅkamatsyavasātailaṃghṛtagandhām̐ś ca ye narāḥ |
viṣṭagandhām̐ś ca ye vānti gatās te yamasādanaṃ ||
yūkā lalāṭam āyānti balin nāśnanti vāyasāḥ |
yeṣāṃ L ⸤cāpi ratir nnāsti gatās te yamasādanaṃ ||
jvarātīsāraśophāḥ syur yasyānyonyāvasādinaṃ |
prakṣīṇañ ca balaṃ yasya na sa śakyaś cikitsituṃ ||
kṣīṇasya yasya kṣuttṛṣṇe hṛdyai⸤r mmṛṣṭair hitais tathā |
annapānair nna śāsyeta tasya mṛtyur upasthitaḥ ||
cpravāhikā śiraḥśūlaṃ koṣṭhaśūlañ ca dāruṇaṃ |
pipāsā balahāniś ca tasya mṛtyur upasthitaḥ ||
⸤viṣameṇopacāreṇa karmmabhiś ca purākṛtaiḥ |
anityatvāc ca jantūcnāṃ jīvitan nidhanaṃ vrajet ||
pretā dūtāḥ piśācāś ca rakṣāṃsi vividhāni ca |
maraṇīyan naran nitya𑑎m upasarppanti sarvvadā ||
tāni bhaiṣajavīryāṇi pratinighnanti sarvvadā c|
tasmāt mohāḥ kriyāḥ sarvvā bhavantīha gatāyuṣam
iti || 31 ||
(From jpeg 65r4)