Published in by in .
Transcription of MS London BL IOLR Taylor 1842 (Eggeling 2646),
supporting the Suśrutapāṭhaśuddhi of Candraṭa and
the Nibandhasaṅgraha of Ḍalhaṇa
Adhyāya 6.1
Most of the material marked in bold red (marginal) below is in
fact the NS of Ḍalhaṇa, not a separate work of Candraṭa. Awaiting
further clarification.
(From folio IOL San 2646 (Eggling).jpg_158_1r : 1)
Candraṭa on 6.1.1a
om namaḥ dhanvantaraye ||
Candraṭa on 6.1.1
athātaḥ aupadravikam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || ||
Candraṭa on 6.1.3
viṃśe 'dhyāyaśate ca ⸤yad uktam asakṛn mayā ||
vakṣyāmi bahudhā samyak uttare smin nibodha tat || 1 ||
Candraṭa on 6.1.4
idānīṃ tat prava-⸤kṣyāmi tantram
uttamaṃ||ram uttamaṃ ||
nikhilenopadiśyente yatra rogāḥ prathagvidhāḥ || 2 ||
Candraṭa on 6.1.5
śālākyaśāstrā⸤bhihitā videhādhipakīrttitāḥ ||
ye ca vistaraśo dṛṣṭāḥ kumārāḥ bādhahetavaḥ || 3 ||
saṃbandhasugranthakāreṇa upari nibaddhaḥ
|| bhidhānaṃ cakṣuṣaḥ
prādhānyād uktaṃ ca || cakṣuḥ pradhānaṃ sarveṣām
indriyāṇāṃ vidurbudhāḥ || ghananīhāramuktānāṃ
jyotiṣām iva bhāskaraḥ || cakṣurhīnaś ca puruṣaḥ
sarvakriyāsvasamarthaḥ || ||
1||2|| 3||
Candraṭa on 6.1.6
ṣaṭsu kāyaci⸤kitsāsu yathoktāḥ paramarṣibhiḥ ||
upasargrādayo rogā ye cāpy āgantavaḥ smṛtāḥ || 4 || ||
agniveśabheḍajātūkaparāsarahāritakṣārapāṇi || bhūtanimittā
unmādāda-yaḥ vātyanimittatvāt || jvarādayaḥ || 4 ||
L
Candraṭa on 6.1.7
triṣaṣṭī rasasaṃsargrāḥ svasyavṛttaṃ tathaiva ca ||
yuktārthā yuktayaś caiva doṣabhedās tathaiva ca || 5 ||
yuktārtha - prāmāṇopapannāḥ || yuktayaḥ -
tantrayuktayaḥ || 5||
videhādhi⸤patiḥ śrīmān janako nāma viśrutaḥ ||
āraṃbhayajñapraṇavaḥ somavad brāhmaṇairvṛtaḥ || 6 ||
tasya yajña⸤pravṛttasya kupito bhagavān raviḥ ||
dṛṣṭiṃ praṇāśhayāmāsa sonutepe mahttapaḥ || 7 || yajñapraṇavaḥ - āraṃbhayajñānāṃ praṇavaḥ
||6|| 7||
dīptāṃśustapasā⸤ tena toṣitaḥ pradahaunavaṃ ||
cakṣuś caitat prasannātmā sarvabhūtānukaṃpayā || 8 || kaṃpayā - kṛpayā ||8|| 9|| 10||
Candraṭa on 6.1.8
yathoktā vividhā-⸤ś cārthā rogāḥ sādhanahetavaḥ ||
mahatas tasya tantrasya durgādhasyāṃbudher iva || 9 ||
Candraṭa on 6.1.9
ādāv evottamāṃ⸤gasthān rogān abhidadhāmy ahaṃ ||
saṃkhyayā lakṣaṇaiś cāpi
sādhyāsādhyakrameṇa ca || 10 ||
Candraṭa on 6.1.10
viṃ-⸤dyād aṃgulavistāramā... guṣṭodarāyataṃ ||
dvyangulaṃ sarvataḥ sārdhaṃ bhiṣak nayanamanḍalaṃ || 11 ||
dvyamgulaṃ - dviruktepi na doṣaḥ || 11
||
L
Candraṭa on 6.1.11
suvṛtaṃ gostanākāraṃ sarvabhūtaguṇodbhavaṃ ||
palaṃ bhuvo 'gnito raktaṃ vātāt kṛṣṇaṃ sitaṃ jalāt || 12 ⸤ ||
Candraṭa on 6.1.12
ākāśādaśrumārgrāś ca jāyante netrabudbude ||
dṛṣṭiṃ cātra yathā vakṣye tathā vidyād viśāradaḥ || ⸤
13 ||
Candraṭa on 6.1.13
netrāyāmatribhāge stu kṛṣṇamaṇḍalam ucyate ||
kṛṣṇāt saptāṃśam icchanti dṛṣṭiṃ dṛṣṭiviśāradāḥ || ⸤ ||
14 ||
Candraṭa on 6.1.14
maṇḍalāni ca sandhīṃś ca paṭalāni ca locane ||
yathākramaṃ vijānīyāt pañca ṣaḍ ca ṣaḍeva ca || 15
⸤
sarvabhūta - sarvabhūtāny eva guṇāḥ ||
tebhya udbhavo 'syeti || palaṃ - māṃsaṃ || 12||13|| 14|| 15||
||
Candraṭa on 6.1.15
pakṣmavartmaśvetakṛṣṇadṛṣṭīnāṃ maṇḍalāni tu ||
anupūrvaṃ tu te madhyāś catvāronte yathottaraṃ || 16 ||
Candraṭa on 6.1.16
pa⸤kṣmavartmagataḥ sandhirvartmaśuklagato 'paraḥ ||
śuklakṛṣṇagatastvanyaḥ kṛṣṇadṛṣṭigato 'paraḥ || 17 ||
ta⸤taḥ kanīnakagataḥ ṣaṣṭhe pingagataḥ smṛtaḥ ||
vartmādayo dṛṣṭyaṃtā yathāpūrvaṃ catvāro
madhyāḥ | kṛṣṇādayaḥ ||
pakṣmāntā yathottarṃ catvāroṃ 'tāḥ ||
16 || 17 ||
kanīnakagataḥ - nāsā samī vyavassthitaḥ
|| 18 ||
Candraṭa on 6.1.17
dve vartmapaṭale viṃdyāc catvāryanyāni cā|kṣaṇi || 18
|| L
jāyate timiraṃ yeṣu vyādhiḥ paramadāruṇaḥ ||
Candraṭa on 6.1.18" met="hyper metrical
tejojalāsritaṃ bāhyaṃ teṣv anyat piśisitāśritaṃ || 19 ||⸤
medastṛtīyaṃ ca palamāśritaṃ tvasthi cāparaṃ ||
anyat - dvitīyaṃ || 19 ||
aparaṃ - caturthaṃ
Candraṭa on 6.1.19
paṃcamāṃśasamaṃ dṛṣṭesteṣāṃ bāhulyamiṣyate || 20 ||
śi⸤rāṇāṃ kaṇḍarāṇāṃ ca medasaḥ
kālakasya ca ||
samaṃ - masuradalamātrāvasthinnāvādṛṣṭeḥ
paṃca sabhāgatulayaṃ || teṣāṃ - paṭalānāṃ || bāhulyaṃ - jāḍyaṃ
|| 20 ||
Candraṭa on 6.1.20
guṇāt kālāt paraḥ śleṣmā bandhane 'kṣṇoḥ śirāyutaḥ || 21 ⸤
śirānusāribhir doṣair visaguṇair ūrdhvamāgataiḥ ||
guṇāt - dṛṣṭisparśāt || kālāt - kālakāt ||
paraḥ - utkṛṣṭaḥ || 21 ||
śirānusāribhir - atha saṃprāptim āha ||
vikṛtiṃ prāptaiḥ || 22 ||
Candraṭa on 6.1.21
jāyante netrabhāgeṣu rogāḥ paramadāruṇāḥ || 22 ||
ta⸤trāvilaṃ sasaṃraṃbhamastu kaṇḍūpadehavat ||
netrabhāge - netrāvayaveṣu || 22 ||
tatrāvilaṃ - pūrvarūpam āha ||
sasaṃraṃbhaṃ - īṣac chophānvitaṃ ||
ādyair - ādiśabdo gurvādibhiḥ
pratyekaṃ saṃbadhyate | evaṃ vātādilṃgāni vaktāni || 23 ||
Candraṭa on 6.1.22
gurūṣātodarāgādyairjuṣṭaṃ cāvyaktalakṣaṇaiḥ || 23 || L
saśūlaṃ vartmakośeṣu śūkapūrṇāṃbham eva ca ||
Candraṭa on 6.1.23
prahanyamānaṃ rūpeṇa kriyāsvakṣi yathā purā || 24 ||
dṛṣṭvaiva⸤ dhīmān budhyeta doṣeṇādhiṣṭitaṃ tu tat ||
kriyāsu - unmeṣanimeṣalakṣaṇāsu || yathā
purā - yathāpūrvaṃ || 24 ||
Candraṭa on 6.1.24
tatra saṃbhavamāsādya yathādoṣaṃ bhiṣakjitam || 25 ||
vida-⸤dhyānnetra rogāṇāṃ balavantaḥ syuranyathā ||
doṣeṇa adhiṣṭitaṃ - rogeṇa adhiṣṭitaṃ ||
bhiṣakjitaṃ - bhiṣak karmmaṇiśreṣṭhaṃ || 25 ||
Candraṭa on 6.1.24a
vidāhya sātmyātividdhaśitakṣārāmlatīkṣṇoṣṇaguru⸤dravānnaiḥ ||
Candraṭa on 6.1.24b
arvāk śirotyuchritaśāyinaś ca jvaropatāpādṛtuparyayāc ca || 26 ||
arvāk - kaṃdhāsīsai |
|| 26 || 27 || 28 ||
rāmakṛṣṇa ||
Candraṭa on 6.1.26
uṣṇābhitaptasya ja⸤lapraveśāddūrekṣaṇāt
svapnaviparyayāc ca ||
prasaktasaṃrodanaśokakopakleśābhighātādatimaithunā⸤dvā
|| 27 ||
Candraṭa on 6.1.27
suktāranālāmlakulatthamāṣaniṣevaṇādvegavinigrahāc ca ||
śvedād rajo dhūmaniṣevaṇā⸤c ca
chardervidhātādvamanātiyogāt || 28 ||L
evaṃ hyaciṃtā pratikāriṇo'nnavidāgham
apyuddhamato narasya ||
bāṣpagrahāt śūkṣmyanirīkṣaṇāc ca ne⸤tre vikārān
janayanti doṣāḥ || 29 ||
hyaciṃtā - iyaṃ pūrvoktā aciṃtā || bāṣpa
- nayanajalagrahāt || 29 ||
Candraṭa on 6.1.25
saṃkṣepataḥ kriyāyogaṃ nidānaparivarjitaṃ ||
vātādīnāṃ pratī⸤ghātaḥ prokto vistarataḥ punaḥ || 30
||
kriyāyogaṃ - tatra saṃbhavamāsādya
ityādinā || parivarjitaṃ - parikīrtitaṃ iti pāṭhaḥ || punaḥ -
mayā
|| 30 || 31 || 32 ||
Candraṭa on 6.1.28
vātāddaśa tathā pittāt kaphāc caiva trayodaśa ||
rakṣktāt ṣoḍa⸤śa vijñeyāḥ sarvajāḥ paṃcaviṃśatiḥ || 31
||
Candraṭa on 6.1.29
tathā bāhyau punardvau ca rogāḥ ṣaḍsaptatiḥ smṛtāḥ ||
hatā-⸤dhimaṃtho nimiṣo dṛṣṭirgāmbhīrikā ca yā || 32 ||
Candraṭa on 6.1.30
yac ca vātāhataṃ vartma na te sidhyanti vātajāḥ ||⸤
yopyo tha tanmayaḥ kācaḥ
sādhyāḥ syuḥ sānyamārutāḥ || 33 ||
tanmayaḥ - vātanimittaḥ || sānyamārutāḥ
- anytovātaḥ || 33 ||
Candraṭa on 6.1.31
śuṣkākṣipākādvīmanthasyandamāru⸤taparyayāḥ ||
asādhyo hrasvajātyo yaḥ pītāśrāvaś ca
paittikaḥ || 34 ||
Candraṭa on 6.1.32
yāpyo vyādhi parimlāyī⸤ yaś ca koco tha
tanmayaḥ ||
abhiṣyaṃdo 'dhimaṃtho 'mladhyuṣitaṃ śuktikā ca yā || 35 ||
asādhyo - atha pittajān āha || 34 || 35
||
L
Candraṭa on 6.1.33
dṛṣṭiḥ pittavide... ca dhūmadarśī ca
sidhyati |
asādhyaḥ kaphajaḥ srāvo yāpyaḥ kācaś ca tanmayaḥ || ⸤
36 ||
Candraṭa on 6.1.34
abhiṣyando dhimanthaś ca balāsagrathitaṃ ca
yat ||
dṛṣṭi śleṣmavidagdhā ca paithakyo lagaṇaś ca yaḥ ⸤ ||
37 ||
Candraṭa on 6.1.35
kṛmigraṃthipariklinnaṃ vatmaśuktārmapiṣṭakaḥ ||
śleṣmopanāhaḥ sādhyas tu kathitāḥ śleṣmaje⸤ṣu tu || 38
||
Candraṭa on 6.1.36
raktasrāvo jakājātaṃ śroṇitārśovraṇānvitaṃ ||
śukraṃ na sādhyaṃ kācaś ca yāpyaḥsta⸤... prakīrttitaḥ || 39 ||
asādhyaḥ - atha śleṣmajān āha || 36 || 37
|| 38 || 39 ||
Candraṭa on 6.1.37
manthasyandau klinnavartma harṣotpātau tathaiva ca ||
sirājāvaṃjanākhyā ca-⸤ silārājālaṃ ca yat
smṛtam || 40 ||
Candraṭa on 6.1.38
parvaṇyathāvraṇaṃ śukraṃ śoṇitārmorjunaś ca yaḥ ||
ete sādhyā⸤ vikāreṣu raktajeṣu bhavanti hi || 41 ||
harṣo śiroharṣaḥ || utpātaḥ - śirotpātaḥ
|| 40 || 41 || 42 ||
Candraṭa on 6.1.39
pūyāśrāvo nākulāndhyamakṣipākātyayo lajī ||
a-⸤sādhyāḥ sarvajā yāpyaḥ kāca kopaś ca
yakṣmaṇaḥ || 42 ||
L
Candraṭa on 6.1.40
vartmāvabandho yo vyādhiḥ śirāsu piḍikāś ca yāḥ ||
prastāryamadhimāṃsārya snāryarmotsaṃginī ca yā || 43
⸤
Candraṭa on 6.1.41
pūyālasaś cārbudaṃ ca śyāvakarddamavartmanī ||
tathārśovartma śuṣkārśaḥ śarkarāvartma yac ca vai || 44 ||
Candraṭa on 6.1.42
sa-⸤śophaś cāpy aśophaś ca ...ko bahulavartma ca ||
alkinnavartma kuṃbhīkā biśavartma ca sidhyati
|| 45
⸤
Candraṭa on 6.1.43
sanimitto 'nimittaś ca dvāv asādhyau tu bāhyajau ||
ṣaṭsaptati vikārāṇām eṣā saṃgrahakīrttitā⸤ḥ || 46 ||
Candraṭa on 6.1.45ef
bhūya etān pravakṣyāmi saṃkhyārūpacikitsitaiḥ ||
Candraṭa on 6.1.44
nava sandhyāśrayās teṣu vartmajās tv eka⸤viṃśati || 47
||
śuklabhāge daśaikaś ca catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ ||
Candraṭa on 6.1.45
sarvāśrayāḥ saptadaśa dṛṣṭijā dvāda⸤śaiva tu || 48 ||
bāhyajau dvau samākhyātau rogau paramadāruṇau ||
ity uttare prathamo 'dhyāyaḥ ||
Adhyāya 6.2
(From folio IOL San 2646 (Eggling).jpg_161_4v : 8)
Candraṭa on 6.2.1
athātaḥ sandhirogavijñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || ||
Candraṭa on 6.2.3
Candraṭa on 6.2.3
pūyālasaś copanāhaḥ śrāvāḥ pavaṇi⸤kālajī ||
kṛmigranthiś ca vijñeyā rogāḥ sandhigatā nava || 1 ||
L
Candraṭa on 6.2.4" met="hyper metrical
pakvaḥ śophaḥ sandhijaḥ saṃśravedyaḥ sāndraṃ pūyaṃ pūti pūlāsaḥ
saḥ ||
granthirnālpo dṛṣṭisaṃbādhapākaḥ kaṃḍūprāyo⸤
nīrujastūpanāhaḥ || 2 ||
sandhijaḥ - kanīkasandhijo nāsandhau || pūti - du...|| dṛdhisandhau
|| 2||
Candraṭa on 6.2.5
gatvā sandhīnaśrumārgreṇa doṣāḥ kuryuḥ srāvāns tvak parītān
kanīnān ||
taṃ vai⸤ srāvāṃ netranāḍīm athaike tasyā lingaṃ
kīrttiayiṣye caturdhā ||
Candraṭa on 6.2.6
pākaḥ sandhau saṃśravedyas tu pūyaṃ pūyāśrā⸤vo
naikarūpaḥ pradiṣṭaḥ ||
śvetaṃ sāndraṃ pichalaṃ yaḥ sravec ca śleṣmāsrāvo nīrujaḥ
saṃpradiṣṭaḥ || 4 ||
Candraṭa on 6.2.7" met="hyper metrical
raktā⸤vaḥ śoṇitotthaḥ saraktaḥ kṛṣṇaṃ nālpaṃ saṃsraven
nātisāndraṃ ||
pītābhāsaṃ nīlamuṣṇaṃ jalābhaṃ pittāsrā⸤vaḥ saṃśravet
sandhimadhyāt || 5 ||
aśrumārgeṇa - nayanajalamārgreṇa || 3 ||
4 || 5 ||
Candraṭa on 6.2.8
tāṃmrā tanvī dāhaśūlopapannā raktājñeyā parvaṇī vṛttaśophā ||
jā⸤tā sandhau kṛṣṇaśukle lajī syāt tasminn evaṃ
khyāpitā pūrvalingaiḥ6 ||
Candraṭa on 6.2.9a
syāt kānīno yaś ca vāpāngasandhā⸤
pūṣākanḍūpakṣmatodārttiyuktaḥ ||
Candraṭa on 6.2.9b
granthis tīvrāśukṣmajantūpasṛṣṭāpūyāśrāvītaṃ kṛmigranthim āhu ||
7 ||
tasmin - kṛṣṇaśuklasandhau ||
pūrvalingaiḥ - kśudraroganidānoktaiḥ || 6 || 7 ||
L
|| ity uttare dvitīyo 'dhyāyaḥ || 2||
|| ity uttare dvitīyo 'dhyāyaḥ ||
(From folio IOL San 2646 (Eggling).jpg_162_5v : 1)
athāto vartmaroga || ||
athāoto vartmarogavijñānīyam adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ || ||
⸤
pṛthakdoṣāḥ samastā vā yadā vartmadhyapāśrayāḥ
||
sirā dyāpyāvatiṣṭhante vartmasandhikamūrchitāḥ
|| 1 ||
⸤
vivadhya māṃsaṃ ca raktaṃ
ca tadā vartmavyapāśrayāt ||
vikārān janayanty āśu gadatas
tān nibodhameta || 2
⸤
utsangiṇyatha kumbhīkā pothakyo vartmaśarkarāḥ |
tathārśovartma śuṣkārśaḥ tathaivānjananāmikā || 3 ||
ba⸤halaṃ vartma yaccāpi
vyādhivartmāvabandhakaḥ ||
kliṣṭaṃ kardamavartmākhyau śyāvavartma tathaiva ca || 4 ||
prakli⸤nnamapariklinnaṃ vartma
vātaharaṃ ca yat ||
arbudaṃ nimiṣaś cāpi śoṇitārśaś ca yat smṛtam || 5 ||
lava⸤ṇo biśanāmā ca pakṣmakopas
tathaiva ca ||
ekaviṃśatir ity ete vikārā vartmasaṃśrayāḥ || 6 ||
gadataḥ - kathayataḥ2|| 3|| 4|| 5|| 6||
bāhyā - helaṭopacuṃ || 7 ||
nā⸤matas te samuddiṣṭā lakṣaṇaistān
pracakṣmahe ||
piḍikābhyantaramukhī bāhyādho vartma saṃśrayā || 7 ||
L
vijñeyātsanginī nāma tadrupapiḍikācitā ||
kuṃbhīkabījapratimāḥ piḍikā yasya vartmanoḥ || 8 ||
⸤
ādhmāyante ca vijñeyā bhinnā yāḥ
kuṃbhīkapiḍikās tu tāḥ ||
kanḍūsrāvānvitā gurvyo raktasarṣapasanni⸤bhā || 9 ||
piḍikās tu rujovatyaḥ pothekya iti saṃjñitāḥ
||
vartmanoḥ - ubhayoḥ adha upari ca || 8 ||
9 ||
piḍikābhiḥ suśūkṣmābhi ghṛnābhir
abhisaṃvṛtāḥ⸤ || 10 ||
piḍikā yā kharā sthulā sā jñeyā vartmaśarkarā ||
pothekya - pothibharīya iti loke || 10 ||
parvārubījasaṃsthānāḥ piḍikā mandavedanāḥ || 11
||⸤
sūkṣmāḥ kharāś ca vartmasthāstadārśāvartma kīrttyate ||
parvāru - grīṣmakarkaṭī || 11 ||
dīrghānkuraḥ khara
sta|dhbo dāruṇo vartmasaṃbhavāḥḥ || 12 ⸤ ||
vartmasthā - antarbāhye || 12 ||
mṛdvī mandarurujā śūkṣmā jñeyā
sānjananāmikā ||
sānjana - ānjaṇī || 14 ||
vartmopacīyate yasya piḍikābhiḥ samantataḥ ||
14⸤
savarṇābhiḥ samābhiś ca
vidyāvidyādbahalavartma
tat ||
kanḍūmatālpatoyedena vartmaśophena yo naraḥ || 15
⸤
vyādhir eṣa samākhyātaḥ śuṣkārśa iti
saṃjnitaḥ ||
śuṣkārśaḥ - cāndha hīlaḥ || 13 ||
dāhatodavatī tāmrā piḍikā vartmasaṃbhavā ||
13 ||
savarṇābhiḥ - samānavartmābhiḥ || 15
||
L
na samaṃ chādayed akṣi bhavedbandhaḥ sa
vartmanaḥ ||
mṛdvalpavedanaṃ tāṃraṃ yadvartma samam eva ca
|| 16 ||
akasmāc ca sra⸤ved aśru kliṣṭaṃ vartma tad ādiśet ||
|| 16 ||
kliṣṭaṃ punaḥ pittayutaṃ
vidahec choṇitaṃ yadā || 17 ||
tadā kṛṣṇatvam āpa⸤nnam ucyate vartmakardamaṃ ||
yad vartma bāhyato 'ntaś ca śyāvaṃ śūnaṃ
savedanaṃ || 18 ||
sakanḍūṣāparikledi śyā⸤vavartmeti tan mataṃ ||
sarujaṃ bāhyataḥ śūnamantaḥ klinnaṃ śravaty ati
|| 19 ||
kanḍūnis todabhūyiṣṭaṃ klinna⸤vartma tad ucyate ||
yasya dhautāni dhautāni saṃbadhyante punaḥ
punaḥ || 20 ||
vartmānyaparipakvāni apari⸤klinnavartma tat ||
vimuktasandhi niś ceṣṭaṃ
vartma yasya ni mīlyate || 21 ||
etadvāta vidyāt sarujaṃ yadi⸤ vārujaṃ ||
vartmāntarasthaṃ viṣamaṃ granthibhūtamavedanaṃ
|| 22 ||
vijñeyamarbudaṃ puṃsāṃ saraktamavilambitaṃ⸤ ||
kliṣṭaṃ - tad eva kliṣṭavartma yadā
pittayutaṃ sat śoṇitaṃ vidahet || 17 || 18 || 19 || 20 || 21
|| 22 || 23 || ||
nimeṣiṇīḥ śirā vāyuḥ
praviṣṭo vartmasaṃśrayāḥ || 23 ||L
cālatyati vartmā nimeṣaḥ sa gado mataḥ ||
chinnāḥ chinā vivardhante vartmasthā mṛdavo
'kurāḥ || 24 ||
dā⸤hakaṇḍūrujopetāste rśaḥ śoṇitasaṃbhavāḥ ||
apākaḥ kaṭhinaḥ sthūlo granthivartmabhavo rujaḥ
|| 25 ||
sa⸤kaṇḍūḥ picchilaḥ kolapramāṇo
lagaṇas tu saḥ ||
śūnaṃ yadvartma bahubhiḥ sūkṣmai
chinnaidraiḥ samanvitaṃ || 26 || ⸤
biśamantarjala iva biśavartmeti tanmataṃ ||
doṣāḥ pakṣmāśayagatāstīkṣṇāgrāṇi kharāṇi ca ||
⸤ 27 ||
nivatmarttayanti pakṣmāṇi tairghṛṣṭaṃ cākṣi śrūyate ||
|| 24 || 25 || 26 || 27 ||
nirvarttayanti - niḥpādayanti || 28 ||
utpāṭitaiḥ punaḥ śāntiṃ pakṣmabhiś copajā⸤yate || 28 ||
vātātapānaladveṣṭi pakṣmakopaḥ sa ucyate ||
pakṣmakopaḥ - paḍavālā || 29 ||
vartmapakṣmāśayagataṃ pittaṃ romāṇi śā⸤tayet || 29 ||
kanḍūṃ dāhaṃ ca kurute pakṣmaśātaṃ tam ādiśet
||
ity uttare tṛtīyo 'dhyāyaḥ ||3 ||
ity uttare tṛtīyo 'dhyāyaḥ || 3 ||
⸤
(From folio IOL San 2646 (Eggling).jpg_164_7r : 8)
athātaḥ śuklagatarogavijñānīyam adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
L
prastāriśuklakṣatajādhimāṃsasnāyvarmasaṃjñāḥ
khalu pancarogā |
syuḥ śuktikā cārjunapiṣṭakau ca-⸤ jālaṃ śirāṇāṃ piḍikāś
ca yāḥ syuḥ ||
rogā balāsagrathitena sārdham ekādaśākṣṇaḥ khalu
śuklabhā⸤ge || 1 ||
prastāri prathitam ihārma śuklabhāge vistīrṇaṃ tanu
rudhiraprabhaṃ sanīlaṃ ||
prastāri - armaśabdaḥ prastāryādibhiḥ
pratyekaṃ saṃbadhyate || yāḥ - śirāpiḍikāḥ || 1 ||
śuklākhyaṃ mṛdu ka⸤thayanti śuklabhāge
saśvetaṃ samam abhi vardhate cireṇa || 2 ||
yan māṃsaṃ pracayam upaiti śuklabhāge padmā⸤bhaṃ tad
upadiśanti lohītārma ||
vistīrṇaṃ mṛdu bahalaṃ yakṛtprakāśaṃ śyāvaṃ vā
tad adhikamāṃsajārma⸤ vindyāt || 3 ||
śukle yat pisitam upaiti vṛddhim etat sādyarmety abhipaṭhitaṃ
khara prapānḍu ||
śyāvāḥ syuḥ⸤
piśitanibhāś ca bindavo ye śuktir vā bhavati sa śuktikāvikāraḥ ||4
||
eko yaḥ śaśarudhiraprabha⸤s tu binduḥ śuklastho bhavati
tam arjunaṃ vadanti ||
prathitaṃ - vikhyātaṃ || iha -
śālākyatantre || sanīlaṃ - vikalpena || 2 || 3 || 4 ||
piṣṭaśuklo - śālipiśṭadhavalaḥ || 5 ||
utsannaḥ salilanibho 'tha piṣṭaśuklo bindur yo
bhavati sa⸤ piṣṭakaḥ suvṛttaḥ || 5 ||L
jālābhaḥ kaṭhinaśiro mahān saraktaḥ santānaḥ smṛta iha
jālasaṃjñitas tu ||
suklasthāḥ sitapiḍi⸤kāḥ śirāvṛtā yāḥ
nā vindyād asitasapīpajāḥ śirājāḥ || 6 ||
santāno bhavati śirāvṛttaḥ site yo⸤ bindur vā sa tu
nirujo balāsakākhyaḥ ||
asitasamīpajāḥ - kṛṣṇasamīpatāḥ || 6 ||
ity uttare caturtho 'dhyāyaḥ
|| ||
ity uttare caturtho 'dhyāyaḥ ||4 ||
(From folio IOL San 2646 (Eggling).jpg_165_8r : 3)
athātaḥ kṛṣṇagataro⸤gavijñānīyam
adhyāyaṃ vyākhyāmaḥ || ||
athaathāto
kṛṣṇagatarogavijñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
yat savṛṇaṃ śukram athāvraṇaṃ ca pākātyayaś cāpy
ajakā tathai⸤va ||
catvāri ete 'bhihitā vikārāḥ kṛṣṇāśrayāḥ saṃgrahataḥ purastāt ||
1 ||
saṃgrahataḥ - saṃkṣepataḥ || 1
||
nimagnarūpaṃ hi bhavec ca-⸤ kṛṣṇe śūcy
eva viddhaṃ tu vibhāti yad vai ||
srāvaṃ sraved uṣṇam atīva yac ca tat savraṇaṃ śukram udāharanti
|| 2 ||
⸤
śucy eva - śucyākṛtachidraṃ || 2 || 3 ||
dṛṣṭeḥ samīpe na bhavet tu yac ca na cāvagāḍhaṃ
na ca saṃśraveddhi ||
avedanāman na ca yugmaśukraṃ tat siddhim ā⸤pnoti kadācid eva || 3 ||
gaṃbhīrajātaṃ bahalaṃ ca śukraṃ cirotthitaṃ
cāpi vadanti kṛcchra ||
calaṃ - ḍalaḍalāyati || 4 ||
vicchinnamadhyaṃ⸤ piśitāmṛtāṃ vā
calaṃ sirāśukraṃm adṛṣṭikṛc ca || 4 || L
dvitvaggataṃ lohitam antataś ca cirotthitaṃ cāpi vivarjanīyaṃ ||
uṣṇāsrupātaḥ piḍikā ca pītāya⸤smin
bhaven mudganibhaṃ ca śukraṃ || 5 ||
tad apy asādhyaṃ pravadanti kecid anyac ca tittiripakṣatulyaṃ ||
dvitvaggataṃ - dvitīyapaṭalāśritaṃ ||
antataś ca - prānte || 5 ||
śo⸤phāsrapākārttiyutaṃ netre
sakledarogaṃ ca bhaved viśukraṃ || 6 ||
viśukraṃ - tad apy asādhyaṃ || 6 ||
sitaṃ yadā bhāty asitapradeśe syandātma⸤kaṃ nātirugasrayuktaṃ ||
syandātma - abhiṣyandotthaṃ ||
vihāyasīvābhrada.......kāri tad avraṇaṃ sādhyatamaṃ vadanti || 7 ||
vihāya - ākāśa iva || 7 ||
saṃcchādyate⸤ śvetanibhena sarvaṃ
doṣeṇa yasyāsitamaṇḍalaṃ tu ||
samutthitaṃ - abhiṣyandotthaṃ || ||
8 ||
tam akṣipākātyayam
akṣikopasamutthitaṃ tīvrarujaṃ⸤ vadanti || 8 ||
ajāpurīṣapratimo rujāvān salohito lohitapicchalāśruḥ ||
vidārya kṛṣṇaṃ praca⸤yo bhyupaiti tac cājakājātam iti
vyavasyet || 9 ||
pracayaḥ - samuchrāyaṃ prāpnoti || 9
||
ity uttare pancamo 'dhyāyaḥ ||5 ||
ity uttare pancamo 'dhyāyaḥ ||
||
(From folio IOL San 2646 (Eggling).jpg_166_9r : 1)
athātaḥ sarvarogagatavijñānīyam adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ || ||
athaathātaḥ
sarvarogagatavijñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || 1 ||
syaṃdāś ca catvāra ihopadiṣṭās tā⸤vaṃta eveha tathādhimaṃthā ||
śophānvito śophayutaś ca pākāv
inyity evam ete
daśa saṃpradiṣṭāḥ || 1 ||
ha⸤tādhimaṃtho nilaparyayaś ca
śuṣkākṣipāko 'nya=ta eva vātaḥ
||
dṛṣṭis tathāmlādhyuṣitā śirāṇā⸤m utpātaharṣāv api
sa=rvabhāgāḥ || 2 ||
anyato dhātaḥ || sarvagatāḥ || 2|| 3
||
prāyeṇa sarve nayanāmayās tu bhavanty
abhisyaṃdanimittamūlā⸤ ||
tasmād abhisyaṃdam udīryamāṇam upācared āśu hitāya dhīmān || 3 ||
nistodana staṃbhanaromaharṣa⸤pāruṣyasaṃkocaśirobhitā=pāḥ ||
śuṣkā=lpadūṣī śiśirāśrutā ca
vātābhipanne nayane bhavaṃti || ⸤ 4 ||
dāhaprapākau śiśirābhinaṃdo dhūmāyanaṃ
bāṣpasamusthitthiś
ca ||
uṣṇāśrutā pītakanetra-⸤tā ca pittābhipanne
nayane| bhavaṃti || 5 ||
sisakaḥ || śuṣkadūṣīsūkupīhu || 4 || 5 ||
uṣṇābhinaṃdo gurutākṣiśophaḥ kaṃḍūpadehau
sita=tā⸤tiśi...
śrāvo muhuḥ picchila eva cāpi kaphābhipanne nayane bhavaṃti || 6
||
śvetatā || 6 ||
L
tāmrāstatā lohitanetratā ca rājyaḥ samaṃtād
atilohitāś ca ||
pittasya liṃgāni ca yāni tāni⸤
--rantābhipanne nayane bhavaṃti || 7 ||
vṛddhair etair abhisyaṃdair narāṇām
akriyāvatāṃ ||
tāvaṃtas tv adhimaṃ⸤thāḥ syur
nayane tīvravedanāḥ || 8 ||
utpāṭyata ivātyarthaṃ mathyate raṇivac ca
yat ||
saṃharṣatodani⸤rbheda...māṃsasaṃradhbamāvilaṃ || 9 ||
kuṃcanāsphoṭanādhmānavepathuvyadhanairyutaṃ ||
śiraso rdvaṃ ca⸤ yena syād adhimaṃthaḥ sa mārutāt || 10
||
|| 7 || 8 || 9 || 10 ||
raktarājicitaṃ śrāvi vahninevā ca
daāhyate ||
yakṛtpiṃ⸤ḍopamaṃ dāhi kṣā=reṇāktam iva kṣataṃ || 11 ||
kṣate kṣārāvasecana iva vedanā || 11 || 12
||
prapakvocchū...vartmāṃtaṃ saśvetaṃdaṃ pītadarśanaṃ ||
mūrcchā⸤śirodāhayutaṃ pittenākṣyadhimaṃthitaṃ ||
1312 ||
śophavannātisaṃradhbaṃ ||
srāvakaṃḍūsamanvitaṃ || ⸤
śaityagauravapaicchilyadūṣikā=gharṣaṇānvitaṃ || 143 ||
pīhāgharṣaṇaṃ ||13 || śrī rāmacandrāya
namaḥ
rūpaṃ paśyati duḥkhena pāṃśupūrṇam ivāvilaṃ ||
- L
nāsādhmānaśiroduḥkhaṃ yutaṃ śleṣmādhimaṃthitaṃ || 14 ||
baṃdhujīvapratīkāśaṃ tāmyati sparśanākṣa⸤maṃ ||
raktāsrāvaṃ saniḥstodaṃ paśyaty agninibhā diśaḥ || 15 ||
|| 14 || 15 ||
rakta=magnāriṣṭakavat kṛṣṇabhāgaś ca⸤ lakṣyate ||
ya=d dīptaṃ raktaparyaṃtaṃ tad
raktenādhimaṃthitaṃ || 16 ||
raktamadhye magnaḥ ariṣṭka iva || jvalad
iva || 16 ||
hanyādṛṣṭiṃ sapta...rātrāt kaphottho⸤ 'dhīmaṃtho 'sṛksaṃbhavaḥ paṃcarātrāt
||
ṣaḍrātrādvau mārutottho dhimaṃthe mithyā=cārāt paittikaḥ sa⸤dya eva || 17 ||
mithyācārāt sarvatra saṃbadhyet || 17 || 18
|| 19 || 20 ||
udīrṇaḥvedanaṃ netraṃ
rāgaśophasamanvitaṃ ||
gharṣanistodaśūlāśruyuktas tad r⸤ktavad viduḥ || 18 ||
maṃdavedanatā kaṃḍūsaṃ raṃbhāśrupraśāṃtatā ||
prasannavartmatā cākṣṇoḥ saṃpakvaṃ⸤
dośam ādiśet || 19 ||
kaṃḍūpadehāśruyutaḥ pakvoduṃbarasannibhaḥ
||
saṃraṃbhī dahyate yaś ca netrapā⸤kaḥ saśophajaḥ || 20 ||
śopha=hīnāni liṃgāni netrepāke tv aśophaje ||
śophavarjitāni ||
aṃtaḥśirāṇāṃ śva=sana⸤naḥ sthito dṛṣṭiṃ
pratikṣipan || 21 ||
vāyuḥ || 21 ||
L
hatādhimaṃthaṃ janayet tam asādhyaṃ vidur
budhāḥ ||
pakṣmākṣikūṭabhruvam āśritas tu yad ānilaḥ
saṃcara-⸤ti praduṣṭaḥ ||
paryāya=śaś cāpi rujaḥ karoti
||
taṃ vātaparyāyam udāharanti || 22 ||
yat=
kūṇitaṃ dāruṇa⸤m akṣivartma vilokyte cāviladarśanaṃ tu
||
sudāru=ṇaṃ yat pratibodhane ca
śuṣkākṣipākābhihataṃ⸤ tadakṣi || 23 ||
yasyāva=ṭūkarṇīśirohanustho manyāgato vāpy anilo
'nya=to vā |
kuryād rujo ti bhru⸤vi locane ca | tam anya=to vātam udāharanti || 24 ||
amlena bhuktena vidāhinā vā saṃchādyate
sarvata⸤ eva netraṃ ||
śāphānvitaṃ lohitakaṃ sadā haraṃtim etādṛg aṃmlādhyuṣitaṃ vadaṃti
|| 25 ||
avedanā vā⸤pi savedanā vā
yasyākṣirājyo hi bhavaṃti tīvrāḥ ||
muhur virajyanti ca tā samaṃtād vyādhiḥ śiro⸤tpāta iti
pradiṣṭaḥ || 26 ||
L
mohāc chirotpāta upekṣitas tu jāyeta rogas tu
śirāpraharṣaḥ |
tāmlāsrasacchaṃ śravati pragāḍhaṃ ta⸤thā na śaknoty
abhivīkṣituṃ tu || 27 ||
21 || ityuity uttare
ṣaṣṭo 'dhyāyaḥ || ||
ity uttare ṣaṣṭo 'dhyāyaḥ ||6 ||
(From folio IOL San 2646 (Eggling).jpg_168_11r : 2)
athāto dṛṣṭigatarogavi⸤jñānīyam
adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || ||
athaathāto
dṛṣṭigatarogavijñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
||
masūradalamātrāṃ tu paṃcabhūtaprasādajāṃ ||
khadyotavisphuliṃ⸤gābhāmiddhāṃ teājobhir
avya=yaiḥ ||1||
akṣayaiḥ ||1||
āvṛtāṃ paṭa=lenākṣṇorbāhyaṃ na vivarākṛtiṃ ||
śītasātmyān nṛ⸤ṇāṃ dṛṣṭimāhurnayanaciṃtakā ||2||
rogāṃstadāśra|yān ghorān ṣaḍ ca
ṣaṣṭu pracakṣmahe ||
paṭalāni⸤ praviṣṭasya timirasya ca lakṣaṇam ||3||
tejojalāśritena ||2||3||
śirābhir abhisaṃprāpya viguṇo 'bhyaṃ=tare bhṛśaṃ ||
prathame paṭa⸤le do=ṣo yasya dṛ=ṣṭyāṃ
vyavasthitaḥ ||4||
kālakāśritena āghe paṭale ||
duśṭaḥ ||timirākhyo doṣaḥ
||4||
avyaktāni su rūpāṇi sarvāṇyeva prapaśyati ||
dṛṣṭirbhṛśaṃ⸤ vihva=late dvitīyaṃ paṭalaṃ gate ||5||
atha dvitīya paṭalagatasya lakṣaṇamāha
||5||
L
makṣikā maśakān keśān jālakāni ca paśyati ||
maṃḍalāni patākāś ca marīcīn kuṇṭalāni⸤ ca ||6||
||6||
paripla=vāṃś
ca vividhān varṣamabhraṃ tamāṃsi ca ||
durasthāny api rūpāṇi manyate sa samīpataḥ⸤ ||7||
caṃcalapradeśān ||7||
samīpasthāni dūre ca dṛ=ṣṭergocaravibhramān ||
yatnavānyapi vātyarthaṃ śūcīpāśaṃ na paśyati⸤ ||8||
dṛṣṭiviṣayaḥ ||8||
ū=rdhvaṃ
paśyati nādhastāttṛtīyaṃ paṭaleaṃ gate ||
mahāṃty api ca rūpāṇi cchāditāniīva
vāsasā⸤ ||9||
karṇanāsākṣiyuktāni yuktāni
viparītāni vekṣyate ||
yathādoṣaṃ ca rajyeta dṛṣṭirdoṣe⸤ baliyasi ||10||
atha tṛ|tīyapaṭalagatasya lakṣaṇamāha
||9||10||11||12||13||
adhaḥsthate samīpasthaṃ dūrasthaṃ coparisthite
||
pārśvasthite tathā doṣe pārśvasthā⸤ni na paśyati ||11||
dṛṣṭimadhyagate doṣe sa ekaṃ manyate dvidhā
||
dvidhāsthite tridhā paśyed bahudhā⸤
cānavasthite ||12||
timirākhyaḥ sa vai doṣaḥś caturthaṃ paṭalaṃ gataḥ ||
ruṇaddhi sarvato dṛṣṭiṃ liṃganāśaḥ⸤
sa ucyate ||13|| L
tasminnapi cirodbhūte cātiruḍhe mahāgade ||
caṃdrādityau sanakṣatrāvaṃtarīkṣe ca vaidyutaḥ
||14||-⸤
nirmalāni ca tejāṃsi bhrājiṣṇūni ca paśyati ||
||14||
sa eṣa liṃga=nāśastu nīlikākācasaṃjñitaḥ ||15⸤
tatra vā=tena rūpāṇi
bhramaṃtīva ca paśyati ||
iṃdriyaśaktināśaḥ||15||
ā=vilānyaruṇābhāni vyā=viddhāni ca mānavaḥ ||16⸤
pittenādityakhadyotaśakracāpataḍidgaṇān ||
śikhibarhivicitrāṇi nīlakṛṣṇāni cekṣya⸤te ||17||
idānīṃ paṭaprāptsya sāmanyaliṃgamabhidhāya
vātāde lakṣaṇamāha || asphuṭāni ||
vyākulāni ||16||17||
gaura=cāmaragaurāṇi śvetābhrapratimāni ca ||
śvetacāmaraḥ ||18||19||20||
kaphena pa|śyed rupāṇi snigdhāni
ca si-⸤tāni ca ||18||
paśyed aśūkṣmyāṇy atyarthaṃ vyabhre
caivābhrasaṃplavaṃ ||
salilaplāvitānīva parijā⸤ḍyāni
mānavaḥ ||19||
tathā raktena raktāni tamāṃsi vividhāni ca
||
haritaśyāvakṛṣṇāni dhū⸤madhūmrāṇi
cekṣate ||20||
L
||sannipātena citrāṇi viplutāni ca paśyati
||
bahudhāpi dvidhā vāpi sarvāṇyeva samaṃtataḥ
||21||⸤
hīnādhikāṃgānyathavā jyotīṃṣy api ca mānavaḥ ||
pittaṃ kuryāt parimlāyi mūrcchitaṃ raktatejasā
||22||⸤
pītā diśastathodyaṃtamādityaṃ naiva paśyati ||
vikīryamāṇān khadyotair vṛkṣān tejobhir eva ca
||23⸤
vakṣyāmi ṣaḍvidhaṃ rogair liṃganāśam ataḥ paraṃ ||
rāgo ruṇo mārutajaḥ pradiṣṭaḥ pittāt
parimlāyyatha⸤vāpi nīlaḥ ||
kaphāt sitaḥ śoṇitajotha raktaḥ samastadoṣāc ca vicitravarṇaḥ
||24||
||21||22||23||24||
aruṇaṃ⸤ maṇḍalaṃ dṛṣṭyo
sthūlakācāruṇaprabhaṃ ||
parimlāyini rogaḥ syān mlāyinī=laṃ ca maṃḍalaṃ ||25||
doṣa⸤kṣayāt kadācit syāt svayaṃ
tatra ca darśanaṃ ||
āvilaṃ maṇḍalaṃ vātāc caṃcalaṃ paruṣaṃ tathā || 26||
pītanīlaṃ kalesari
||25||26||27
pi⸤ttāto maṃḍalaṃ nīlaṃ kāṃcyābhaṃ
pītam eva ca ||
śleṣmaṇā bahalaṃ stīlesnigdhaṃ śaṃkhaṃ kuṃdeṃ=dupāṃḍuraṃ ||27
⸤
mucukuṃda||27||28||
calapadmapalāśasthaḥ śuklo bindur ivāṃbhasaḥ
||
saṃkucaty ātape ty arthaṃ chāyāyāṃ vistaraty
api || 28
L
madyamāne ca nayane maṃḍalaṃ tad visarppati ||
pravālapadmapatrābhaṃ maṃḍalaṃ śoṇitātmakaṃ ||29||
29||
dṛṣṭirāgo bha⸤vec citro liṃganāśe tridoṣaje ||
yathāsvaṃ doṣa=liṃgāni sarveṣv
eva bhavaṃ hi ||30||
todādīni ||30||
tathā naraḥ pittavidagdha⸤dṛṣṭiḥ
kaphena cānyas tv atha dhūmadarśī ||
yo hrasva=jātyo nakulāṃdhatā ca gaṃbhīrasaṃjñā ca tathaiva
dṛṣṭiḥ ||31
⸤
pittaje liṃganāśe yo hrasvajātyo nāma
vikāro bhavati | tena vikāreṇa ||31||32||33||
ṣaṭ liṃganāśā ṣaḍime ca rogā dṛṣṭyāśrayāḥ
ṣad ca ṣaḍ eva ca ... ||
pittena duṣṭena gatena vṛdhiṃ pītā bhave⸤d yasya narasya dṛṣṭiḥ ||32||
pītāni rūpāṇi ca manyate yaḥ sa mānavaḥ
pittavidagdhadṛṣṭiḥ ||
prāpte tṛ⸤tīyaṃ paṭalaṃpa tu doṣe divā na
paśyen niśi vīkṣyate ca ||33||
ra... sa= śītānugrahītadṛṣṭi pittālpa⸤bhāvādapi tāni paśyet ||
naraḥs tathā śleṣmavidagdhadṛṣṭistānyeva śuklāni hi
manyate tu ||34||
tri⸤ṣu sthitolpaḥ paṭaleṣu doṣo
naktāṃdhyamāpādayati prasahya ||
divā sa sūryānugṛhītacakṣurīkṣeta rū⸤pāṇi
kaphālpabhāvāt ||35||
|| saḥ puruṣaḥ ||34||35||
L
śophajvarāyāsaśirobhitāpairabhyāhatā yasya
narasya dṛṣṭiḥ ||
sadhūmakān paśyati sarvabhāvāṃstaṃ-⸤ dhūmadarśīti
vadaṃti rogaṃ ||36
||36||
yo hrasva=jātyo divaseṣu kṛcchrāt hra...svāni rūpāṇi ca
tena paśyet⸤||
rātrau sa=
śītānuigṛhītadṛṣṭiḥ pittālpabhāvādapi tāni paśyet
||37||
pittaje liṃganāśe yo hrasvajātyo nāma vikāro bhavati tena vikāreṇa ||
puruṣaḥ ||37||
vidyotate yasya nararasya⸤ dṛṣṭirdoṣābhipannā nakulasya yadvat ||
citrā=ṇi
rūpāṇi divā= sa paśyet sa vai
vikāro nakulāṃdhasaṃ⸤jñaḥ ||38||
dṛṣṭirvirūpā śvasa=nopasṛṣṭā
saṃkucyate 'bhyaṃtarataḥ prayāti ||
nānā rūpāṇi || rātrau napaśyete ||38|| vātodbhūte liṃganāśe
vātopasṛṣṭāḥ ||39||
rujāvagāḍhā ca tamakṣaro⸤gaṃ
gaṃbhīraketi pravadaṃti tajjñāḥ ||39||
bā=hyau punarvāviha
saṃpradiṣṭau nimittataś cāpy animittata⸤ś ca ||
nimittatas tastra
manobhitāpānjñeyastvabhisyaṃdanida=rśanaiś ca ||40
surarṣigaṃdharvamahorugāṇāṃ⸤ saṃdarśanenā-pi
ca bhāskarāṇāṃ ||
āgaṃtukau ||40|| rūpaiḥ ||41||
hanyeta dṛṣṭirmanu'jasya yasya sa
liṃganāśastvanimittasaṃjñaḥ 41 L
tatrā=kṣi
vispaṣṭamivātibhāti|| vaiḍūryavarṇā vimalā ca dṛṣṭi
||
vidīryate śīryate
hīyate vā nṛ⸤ṇāmabhīghātahatā tu dṛṣṭiḥ ||42||
animittasaṃjñe liṃganāśe ||42||
ityete nayanagatā mayā vikārāḥ saṃkhyātāḥ
pṛthagiha ṣaṭ⸤ sa saptatiś ca ||
teṣāṃ te= pṛthagiha
vistareṇa sarvaṃ vakṣyante haṃ tadanu cikitsitaṃ yathāvat
||43||
⸤
te tava ||43||
ityuttare saptamo 'dhyāyaḥ ||7||
ityuity uttare saptamo
'dhyāyaḥ || ||
(From folio IOL San 2646 (Eggling).jpg_171_13r : 4)
athātaś cikitsāpravibhāgavijñānīyam
adhyāyaṃ vyā⸤khyāsyāmaḥ ||
ṣaṭsaptatirye 'bhihitā vyādhayo nāmalakṣaṇaiḥ
||
cikitsitamidaṃ teṣāṃ sa⸤māsādyāsataḥ śṛṇuḥ ||
cchedyāsteṣu daśaika nava
lekhyāḥ prakīrttitāḥ ||1||
bhedyāḥ paṃca vikārāḥ⸤ syurvyadhyāḥ paṃcadaśaiva tu ||
dvādaśāśastrakṛtyās tu yāpyāḥ sapta bhavaṃti hi
||2||
rogā varjayi⸤tavyāḥ syurdaśa
paṃca ca jānatā ||
asādhyau vā bhavetāṃ tu yāpyau vāgaṃtu=saṃjñikau ||3||
atha||1||2||3||
||animittataḥ | animittataḥ
||3||
L
arśo 'nvitaṃ bhavati vartma tu yattathārśaḥ
śuṣkaṃ tathārbudamatho piḍikāḥ sarājyaḥ ||
jālaṃ śirājam api⸤ paṃcavidhaṃ tathārma cchedyā
bhavaṃti saha parvaṇikāmayena ||4||
utsaṃginī
bahulakardamavartmanī ca⸤ śyāvaṃ ca yac ca paṭhitaṃ tvi
baddhavartma ||
kliṣṭaṃ ca pothakiyutaṃ khalu vartma yac ca ||
kubhīnikī ca saha⸤ śarkarayā ca lekhyāḥ 5
||4||5||
śleṣmopanāhalagaṇau ca biṣaṃ ca bhedyā granthiś
ca yaḥ kṛmikṛto 'ṃjananā⸤mikā ca ||
ādau śirā nigaditās tu ya=yoḥ
prayoge pā=kau ca yau nayanayoḥ
pavano nya=tas tu-⸤ ||6||
pūyālasānilaviparyayamaṃdasaṃjñāḥ syaṃdās tu
yāṃtyapaśamaṃ hi śirāvyadhena ||
śuṣkākṣi⸤pākakaphapittavidagdhadṛṣṭiṣvamlākṣiśukranicayārjunapiṣṭaekeṣu
||7||
śirāharṣaśirotpātayoḥ || saśophapākaḥ
aśophapākaḥ || anyatovātaḥ ||6||7||
aklinnavartmahuta⸤bhukdhva=jadarśaśuktipraklinnavartmasu
tathaiva balāsasaṃjñe ||
āgaṃtunāmayayuge=na ca dū⸤ṣitāyāṃ dṛṣṭau na śastrapatanaṃ pravadaṃti tajjñāḥ
||8||
dhūmadarśī || nimittataḥ amininimittataḥ || 8
L
saṃpaśya=taḥ ṣaḍapi ye bhihitāsu kācāste pakṣmyakopasahitās tu
bhavaṃti yāpyāḥ ||
catvāra eva pavana⸤prabhavāstvasādhyā dvau pittajau
kaphanimittaja eka eva ||9||
aṣṭārdhakā rudhirajāś ca gadāstridoṣā⸤stāvaṃta eva
gaditāvapi bāhyajau dvau ||
doṣalākācā ||9||
ity uttare aṣṭamo 'dhyāyaḥ ||8||
iti ity uttare aṣṭamo
'dhyāyaḥ ||8|| ||
(From folio IOL San 2646 (Eggling).jpg_172_15r : 3)
athāto vātābhi⸤ṣyaṃdapratiṣe=dhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
atha pratiṣedhaṃ cikitisitaṃ ||
purā=ṇasarpiṣā snigdhau syaṃdābhisyaṃdpīḍitau |
śvedayitvā⸤ yathānyāyaṃ śirāmokṣeṇa jojayet ||1||
varṣoṣitapāsarpiṣāṃ pānasnigdhau
||1||
saṃpādapādayed ba=stibhiś ca samya=k sne=havirecitau ||
tarpa⸤ṇaiḥ puṭapākaiś ca dhūmairāś cotanais tathā ||2||
nirūhyanuvāsanaiḥ || kṛtasaṃsarjacakramauḥ
||tlvakādibhisnehaviracanaiḥḥ
||2||
nasyaiḥsnehavirekaiś
ca śirobastibhir eva ca ||
vā=taghnānūpa⸤jalajamāṃsāmlakvāthasecanaiḥ ||3||
bhadradārvādi ||3||
L
snehaiś catu=rbhir ruṣṇaiś ca tatpī=tāṃbaradhāraṇaiḥ ||
payobhir vesavāraiś ca śālvalaiḥ pāyasais tathāḥ ||4||
sarppistailavasāmajjabhiḥ || tair
bhāvitānāṃ vastrāṇāṃ dhāraṇaiḥ ||4||
bhi⸤ṣak
saṃpādayed etāvupanāhaiś ca pūjitaiḥ ||
grā=myānūpodakaraiḥ snigdhaiḥ
phala=rasānvitaiḥ ||5||
athāhāram āha || dāḍimāmalakaprabhṛtibhiḥ
5||
susaṃ⸤skṛ=taiḥ pa=yobhiś
ca tayor āhāra iṣyate ||
tathā copari bhaktasya sarpiḥpānaṃ praśasyate ||6||
vastratuḥ snehapītaṃ vastraṃ ...kṣṇārupari doṣāpe...yādhāraṇīyaṃ || payobhir iti bahurvacanaṃ
bhūyobhūyaḥ prā paṇārthaṃ
||6||
triphalā⸤kvāthasaṃsiddhaṃ kevalaṃ
jī=rṇam eva vā ||
siddhaṃ vāta=haraiḥ kṣīraṃ
prathame=na gaṇena vā ||7||
kālāṃtareṇāpi saṃskārāpattiḥ ||
bhadradārvādibhiḥ || vidārigaṃdhādyena ||7 ||
snehāstailādvi⸤nā siddhā vātaghnais
tarppaṇe hitāḥ ||
sne=hikaḥ puṭapākaś ca dhūmo
nasyaṃ ca tadvidhaṃ ||8|| || || ||
kriyākalpoktaḥ || snaiaihikaṃ
||8|| ||rāmacaṃdrāya namaḥ || ||
L
nasyādiṣu sthirākṣīrama=dhuraiḥ kṣīramiṣyate ||
e=raṇḍapallave mūle tvaci
vājaṃ payaḥ sṛtaṃ || 9||
kākolyādibhiḥ || idānīmāṃtaraṃ
kramamabhidhāya bāhyamāha ||9||
kaṃṭakāryāś ca⸤ mūleṣu sukhoṣṇaṃ
secane hitaṃ ||
saiṃdhavo=dīcyayaṣṭyāhvapippalībhiḥ sṛtaṃ payaḥ ||10||
bālakṃ ||10||
hitamardvodakaṃ seke
ta⸤thāś cotanam eva ca ||
hrīberavakra=maṃjiṣṭoduṃbarutvakṣu sādhitaṃ ||11||
sāmbhaś chāgaṃ payo vāpi śūlāś co⸤tanam uttamaṃ ||
mudhukaṃ rajanīṃ pathyāṃ devadāru ca peṣayet ||12||
ājena payasā śreṣṭamabhiṣyande tad aṃja⸤naṃ ||
gairikaṃ saiṃdhavaṃ kṛṣṇāṃ nāgaraṃ ca yathottaraṃ ||13||
dviguṇaṃ piṣṭam adbhis tu guṭikāṃjanam iṣyate
||-⸤
snehāṃjanaṃ hitaṃ cātra vakṣyate tad yathāvidhi ||14||
tagara ||11||12||13||14||-
rogo yaś cānyato vāto yaś ca mārutaparyayaḥ
||⸤
anenaiva vidhānena bhiṣak tāvapi sādhayet ||15||
pūrvabhaktaṃ hitaṃ sarpiḥ kṣīraṃ vāpy atha
bhojane ||⸤
vṛkṣād anyāṃ kapitthe ca paṃcamūle mahaty api ||16||
||15||16|| rāmakṛṣṇa || ||
L
sakṣīraṃ ka=rkaṭarase siddhaṃ cātra ghṛtaṃ pibet |
siddhaṃ ca hitamatrāhuḥ pattūrārttagalāgni=kaiḥ ||167 ||
kuracīrālārase || javāni ||17||
sa⸤kṣīraṃ māṣa=śṛṃgyāṃ vā
sarpivītaratarepi vā ||
saidhavaṃ dāru śuṃṭhī ca mātuluṃgaraso ghṛtaṃ ||18||
kākaḍāsīṃga ||18||
sta⸤nyo=dakāṃbhyāṃ karttavyaṃ śuṣkapāke tad
aṃjanaṃ ||
pūjitaṃ sarppiṣaś cātra pānamakṣṇoś ca tarpaṇaṃ ||⸤19||
ghṛtena jīvanīyena nasyaṃ tailena cāṇunā ||
pariṣeke hitaṃ cātra payaḥ śītaṃ sasaiṃdhavaṃ ||⸤20||
strīṇāṃ ||19||20||
rajanīdārusi=ddhaṃ vā saiṃdhavena samāyutaṃ |
sarppiryutaṃ stanyaghṛṣṭam aṃja=naṃ vā mahauṣadhaṃ ||21⸤
vasā vānūpajalajāḥ saiṃdhavena samāyutāḥ ||
nāgaronmiśritāḥ kiṃcit śuṣkapāke tad aṃjanaṃ ||⸤22||
payaḥ || aṃjanaṃ kāryaṃ
||21||22||
raktābhisyaṃde 'ṃjane ca vakṣyate tac ca
yojayet ||
pavanaprabhavā rogā ye= kecid dṛṣṭināśa⸤nāḥ ||
bījenānena medhāvī teṣu karmma prayojayet ||23||
timirādayaḥ ||23||
ity uttare navamo 'dhyāyaḥ
||9||
ity uttare navamo
'dhyāyaḥ ||9|| ||
(From folio IOL San 2646 (Eggling).jpg_174_17r : 1)
athātaḥ pittābhiṣyaṃdapratiṣedhaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
athaathātaḥ
pittābhiṣyaṃdapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
pittasyaṃde paittike cādhimaṃthe
raktāśrāvaṃ⸤ śraṃsa=naṃ cāpi kāryaṃ ||
akṣṇoḥ sekālepanaṃsyāṃjanāni paitte ca
syādyadvisarppe= vidhānaṃ
||1||
virecanaṃ || uśiralāmajjakacaṃ
dattānītyādikaṃ ||1||
guṃ-⸤drāṃ śāliṃ śaivalaṃ
śailabhe=daṃ
dārvīmelāmutpalaṃ rodhramabhraṃ ||
padmātpatraṃ śarkarāṃ darbhamikṣu nālaṃ ro⸤dhraṃ
vetasaṃ padmakaṃ ca ||2
pāṣāṇabhedaṃ ||2||
drākṣā kṣaudraṃ caṃdanaṃ yaṣṭikāhvaṃ
yoṣitkṣīraṃ dhātrya=naṃte ca
piṣṭvā ||
sarppi⸤siddhaṃ nā=vane tarpaṇe ca siddhaṃ kṣīraṃ śastrameteṣu vājaṃ
||3||
utpalasāri vā ||3|| nasye
||3||
yojyo vargro vyasta eṣo nyathā= vā samyagnasyo= 'ṣṭārddhasaṃkhye pi nityaṃ ||
śastāśeṣā pittahaṃtrī kriyā ca ṣaḍrātrā=rdvātkṣīrasa=rppiś ca nasyaṃ ||4||
aṣṭārdha saṃkhye
śirovirekāvapīḍapratimarśanasyādibhedena catuḥsaṃkhye | api
śabdaḥ saṃbhāvanāyāṃ |samasto
vā anyathā ity arthaḥ || trirātrād ūrdhvaṃ || guṃdrādibhiḥ
saṃskṛtāt kṣīrāt utthitaṃ sarppiḥ ||4|| ||rāma||
L
pā=lāśaṃ
syāc choṇitaṃ cāṃjanārthe śa...lla=kyā vā
śarkarākṣaudrayuktaṃ ||
kiṃśukarajaṃ || śallakṣīraṃ vā 'ṃjanārthaṃ
||5||
tadvat phenastoyadheḥ pauṃḍarīkaṃ
dhātrībījāny utpalaṃ śarkarā ca ||5||
rasakriyāṃ vā śarkarākṣaudrayuktāṃ
pāliṃ=dyāṃ vā mādhu⸤ke cāpi kuryāt ||
mustāṃ phenaṃ sāgarasyotpalaṃ ca ||
jaṃtu=ghnailādhātrībījādrasaś ca ||6||
tālī-⸤sailāgairikośīraśaṃ...khair evaṃ yuṃjyād aṃjanaṃ stanyapiāṣṭaiḥ
||
pūrṇāṃjanamāhatṛvṛ... || kvāthe || viḍaṃgaḥ ||6||
cūrṇaṃ kuryād aṃjanārthe rasao vā
stae-nyopetao dhātakīsyaṃda=nābhyāṃ ||7||
yoṣitstanye śāta=kumbhe
vighṛṣṭaṃ kṣaudropetaṃ kaiśukaṃ vāpi⸤ puṣpaṃ ||
ti.......
||7||
rodhraṃ drākṣāṃ śarkarāṃ votpalaṃ ca nāryāḥ
kṣīraṃ yaṣṭisā=hvāṃ vacāṃ ca
||8||
piṣṭvā kṣīre va=rṇa⸤kasya tvaga=smiṃs toyonmiśre caṃdanoduṃbare ca
||
suvarṇakhallī || jeṭīṭhīmadhu ||8
sauvarṇapātre || abhisyaṃde ||9||
rāmakṛṣṇa
kāryaḥ phenaḥ sāgarasyāṃjanārthe nārīstanye
mākṣī⸤ke vāpi ghṛṣṭaḥ ||9|| L
yo=ṣitstanye sthāpitaṃ
yaṣṭikāhvaṃ rodhraṃ drākṣāṃ śarkarām utpalaṃ ca || ...
āścotanadvayam āha || kṣaumā anadvam eva
||9||
kṣaumābaddhaṃ pathyamāś cota⸤ne vā
sarppirbhṛṣṭaṃ yaṣṭikāhvaṃ saro=dhram ||...
toyonmiśrāḥ kāśmarīdhātripathyās tadvaccā=huḥ kaṭphalaṃ cāṃbunaiva ||
10
eṣo mlāsthe 'nukra=maś cātha śuktau kāryaḥ sarvaḥ syācchirāmokṣyavarjyaḥ ||10
āścotanaṃ || saṃdanādhimaṃthaharaḥ
||10||
sarppi=ḥ
peyaṃ⸤ traiphalaṃ tailvakaṃ vā peyaṃ vā syāt kevalaṃ
yat purāṇam ||11
do=ṣe 'dhaḥ syāstāc
chuktikāyām apā=ste-⸤
śītairdravyair aṃjanaṃ kāryamā...śu 11
viśeṣam āha || śuktikāyāṃ viśeṣamāha || virekena niraste
||11||
vaiḍū=ryaṃ
syāt sphāṭikaṃ vai drumaṃ ca mauktā śāṃkhaṃ rājataṃ śātakuṃbhaṃ
||12⸤
cūrṇaṃ śūkṣmaṃ śarkarākṣaudrayuktaṃ śuktiṃ hanyād aṃjanaṃ caitad
āśu || 12
yuṃjyāt sarpirdhūmadarśī naras tu śe⸤ṣaṃ kuryād raktapaittaṃ vidhānaṃ ||13||
yac caivānyat pittahṛt tac ca sarvaṃ yad vīsarpi paittike tad
vidhānaṃ ||13
ścotojamuktāvaiḍūryādīni
||12||13||
ity uttare daśamo 'dhyāyaḥ ||10 ||
(From folio IOL San 2646 (Eggling).jpg_175_18v : 1)
athātaḥ śleṣmābhiṣyaṃdapratiṣedhaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
syaṃdādhimaṃthau kaphajau pravṛddhau jayec
chi⸤rāṇāmatha mokṣaṇena ||
śvedāvapīḍāṃjanadhūmasekapralepayogaiḥ kavalagrahaiś ca ||1||
||1||
rūkṣais tathā⸤ś cotanasaṃvidhānais
tathaiva nasyaiḥ puṭapākayogaiḥ ||
trya=hāt tryahāc cāpy
apatarppaṇāṃte prātasta⸤yo=stiktaghṛṃtaṃ praśastaṃ ||2||
ekāṃtareṇa || ṣyaṃdādhimaṃthayoḥ
||2||
tad annapānaṃ ca samācared vi ya chleṣmaṇo naiva karoti vṛddhiṃ ||
kuṭaṃ⸤na=ṭāsphotaphaṇijjabilvapa=ttūrapīlvarkakapitthabhaṃ=gaiḥ ||3||
...garaḥ
||sitavirekaḥ || pallavaiḥ ||
śvedaṃ vidadhyād athavānulepaṃ⸤
ba=rhiṣṭasuṃṭhīsurakāṣṭakuṣṭhaiḥ ||
siṃdhūtthahiṃgutriphalāmadhūkaprapauṃḍarīkāṃjanatutthāgraiḥ
||4
...lakaṃ ||
ślokārddhavyavachinnāvarttārāh ||4||
L
piṣṭairjalenāṃjanavarttayaḥ syuḥ
pathyāharidrāmadhukāṃjanair vā ||
trīṇyūṣaṇāni triphalā haridrā viḍaṃ⸤gasāraś ca samāni
ca syuḥ || 5
||5||
barhiṣṭakuṣṭāmarakāṣṭaśaṃkhapāṭhānakhavyoṣamanaḥśilāś ca ||
piṣṭāṃ⸤bunā vā kusumāni jātīkaraṃjaśo=bhāṃjanajāni yuṃjyāt ||6||
rktasi rasa ||6||
phalaṃ pra=kīryāstvathavāpi śigroḥ⸤ puṣpaṃ ca tulyaṃ
bṛhatīdvayasya ||
rasāṃjanaṃ saiṃdhavacaṃdanaṃ ca manaḥśilāle lasunaṃ ca tulyaṃ
||7||
cirabilvaḥ ||7||
pi-⸤ṣṭvāṃjanārthe kaphajeṣu dhīmān
varttiṃ vidadhyānnayanāmayeṣu ||
roge balāsagrathiteṃ 'janaṃ ca kartta⸤vyametat
suviśu=ddhakāye ||8||
śirāvydhavirekaśirovirekaiḥ suviśuddhakāye
||8||
nīlā=n
yavānā yyapa=yo nupītān
śilā=kinaḥ śuṣkatanū
vidahya ||⸤
tathārjakāsphotakapitthabilvanirguṃḍījātīkusumāni caiva ||9||
haritān yavān||tripaṃcāhaṃ ||9|| rāma ||
L
tatkṣā=rayatsaiṃdhavavyoṣatutthaṃ pa=kvaṃ vidadhyādatha veṇunājyāṃ ||
etadbalāsagrathite ṃjanaṃ syādeṣo nu⸤kalpas tu
phaṇijja=kādau 10 ||
mahauṣadhaṃ māgadhikāṃ ca mukhyāṃ
sasaiṃdhavaṃ yanmaricaṃ ca śuklaṃ ||
tanmātu⸤luṃgasvarasena miśraṃ netrāṃjanaṃ piṣṭakamāśu
hanyāt ||11||
...ḍhakaṃ dvi
droṇenāṃ ...pacet kṣāravat ba...ḥ pariśṛtaṃ || prativāpaṃ
dārvīlepaṃ || ...digaṇamadhye ...jjakā aṃtagataḥ ||10||11
phale bṛhatyā magadhodbhavānā mādhā⸤ya kalkaṃ phalapākakā=le ||
śro=tojayuktaṃ tata uddhṛtaṃ tu tadvat tu pa=thyaṃ vidhir eṣa cāpi ||12
bṛhtyāḥ phalasya pākakāle bījānyupddhṛtya pippalīkalkena pūrayet śrotoja
yuktaṃ śuṣkāvacchāyāṃ
taduddhṛtya
tamaṃjane prayojyaṃ ||| pūrvavat
pi2ṣṭake hitaṃ |||| sauvī1rāṃjanaṃ ||||
||12||
vārttāka-⸤sphigviṃdrasa=rāpi...lakirātatiktāmalakīphaleṣu ||
kāsīsasāmudrarasāṃjanāni jātyā⸤s tathā kṣā=rakam eva cāpi ||13||
iṃdravāruṇi || jātīkalikā
||13||
rāmacaṃdrāya namaḥ ||
L
praklinnavartmanyupadiśyate tu yogāṃjanaṃ
tanmadhunāvaghṛṣṭaṃ ||
nā=deyamagryaṃ
maricaṃ= ca śu=klaṃ nepā⸤lajā=tā ca samapramāṇā ||14||
samātuluṃgadrava eṣa yogaḥ kaṃḍūṃ nihanyāt
sakṛdaṃjanena ||
sa⸤śṛṃgaveraṃ suradāru mustaṃ siṃdhuprasutaṃ makulāni
jātyāḥ ||15||
||sauvīrāṃjanaṃ nā deyaṃ || śobhājanabījaṃ
|| raktaśigruḥ || manaḥśilā ||14||15||16||
sarāprapiṣṭaṃ tv idam aṃjanaṃ hi kaṃḍvāṃ⸤ ca śophe ca hitaṃ vadaṃti ||
syaṃdādhimaṃthakramam ācarec ca sarveṣu caiteṣu sadāpraśastaḥ
||16||
⸤
ity uttare ekādaśo 'dhyāyaḥ ||11 ||
itiitiity uttare
ekādaśo 'dhyāyaḥ ||11 || ||
(From folio IOL San 2646 (Eggling).jpg_177_20r : 5)
athāto raktābhiṣyaṃdapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
⸤
athaathaathāto
raktābhiṣyaṃdapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
||1||
maṃthaṃ syaṃdaṃ śirotpātaṃ śirāharṣaṃ ca
raktajaṃ ||
ekenaiva vidhānena cikitsec caturo gadān ||1||
L
vyādhyā=rttāṃś caturo pyetān
snigdhānkauṃ=tena sarpiṣā
||
rasai=r udārair athavā
śiromokṣeṇa yojayet ||2
⸤
|| prāk kepāś cotanādiśamanaṃ pravṛddhānāṃ snehaśirāvyadhādi ata
ārttagrahaṇaṃ kṛtaṃ || koṣṇena | pāṭḥāṃtaraṃ ||
māṃsarasaiḥ ||2||
viriktānāṃ pra=kāmaṃ ca śi=rāṃsy eṣāṃ virecayet ||
vaireca=nikasiddhena
sitāyuktena sarpiṣā ||3|| ma⸤jñā= vā tena dvipakvena medasā tasyacchṛtena vā ||
pragāḍhaṃ || pratirogāpekṣayā
bahuvacanaṃ || pittaraktaprasādanāni vairecanadravyāṇi taiḥ
siddhena sarpiṣā ||3||
tataḥ pradehāḥ pariṣecanāni nasyāni dhūmāś ca
yathā=⸤svam eva
||
āś cotanābhyaṃjanatarppaṇāni snigdhāś ca kāryāḥ puṭapākayogāḥ
||4||
majjā || doṣānatikrameṇa ||4||
nīlo=tpalo-⸤śīrakaṭaṃ=kaṭerīkālīyayaṣṭīmadhumustarodhraiḥ ||
sapadmakairdhūtaghṛta=pradigdhairakṣṇoḥ pradeyaṃ pari⸤taḥ pra
kuryāt ||5||
rujāyāṃ vāpy atibhṛśaṃ śvedāś ca mudavo hitāḥ
||
akṣṇoḥ samaṃtataḥ kāryaṃ pātanaṃ⸤ ca jalaukasāṃ ||6||
athapradehamāha
|| dāruharidrā || miśraiḥ ||5||6||
L
ghṛtasya mahatīṃ mātrāṃ pītā cārttiṃ
niyacchati ||
pittābhis yaṃ daśamanaṃ vidhiṃ cāpy upayojayet ||7||
⸤
||7||
kaserumadhukābhyāṃ vā cūrṇam
aṃbarasaṃbhṛ=taṃ ||
nyastamasptāṃtarikṣāṃ=su hitamāś cotanaṃ bhavet ||8||
pā⸤ṭalārjunaśrīparṇīdhātakīdhātribilvataḥ ||
puṣpāṇy atha bṛhatyoś ca biṃbīlodhrāc ca tulyaśaḥ ||9||
⸤
maṃjiṣṭāṃ cāpi madhunā piṣṭām īkṣurasena vā
||
raktābhis yaṃdaśāṃtartham etad aṃjanam iṣyate ||10||
caṃ⸤danaṃ kumudaṃ patraṃ śilājatuṃ
sakuṃkumaṃ ||
ayastāmrarasaṃ tutthaṃ niṃbaniryāsam aṃjanaṃ ||11||
vastradhṛutaṃ || tāsām apām abhāve guṇavad
bhūmipatitā upādesyā
||8||9||10||11||
trapukāṃ⸤syamalaṃ cāpi piṣṭvā
puṣpa=rasena tu ||
vaṃjlā yāḥ kṛtā varttyaḥ pūjitāś cāṃjane sadā ||12||
madhunā ||12||
syādaṃ⸤janaṃ ghṛ=taṃ kṣaudraṃ śirotpātasya bheṣajaṃ
||
tadvatsaiṃdhavakāsīsaṃ stanyaghṛṣṭaṃ ca pūjitaṃ ||13||
caturṇāṃ rogāṇāṃ sāmānyaṃ cikitsitamabhidhāya vai|śeṣikaṃ
śirotpātādīnāṃ cikitsitamāha ||13||
L
madhunā śaṃkhanepā=lītutthadārvyaḥ sasaiṃdhavāḥ ||
rasaḥ śirīṣapuṣpād vā surāmaricamākṣikaiḥ ||14||
⸤
yuktaṃ ca madhunā vāpi gairikaṃ hitamaṃjanaṃ
||
śirāharṣe ṃjanaṃ kuryāt phāṇitaṃ madhusaṃyutaṃ ||15||
|| manaḥśilā ||14||15||
madhu⸤nā tārkṣyajaṃ cāpi kāsīsaṃ ca
sasaiṃdhavaṃ ||
vetrā=mlas tasya saṃyuktaṃ
phāṇitaṃ tu sasaiṃdhavaṃ ||16|||
amlavetasa ||16||
pai=ttaṃ⸤ vidhimaśeṣeṇa kuryād
arjunaśāṃtaye ||
ikṣukṣaudrasitāstanyadārvīmadhukasaidhavaiḥ ||17||
pittābhisayṃdoktaṃ ||17||
sekāṃja⸤naṃ cātra hitam amlair
āśotanaṃ tathā ||
sitāmadhukaka=ṭvaṃgamas tu
kṣaudrāmlasaiṃdhavaiḥ ||18||
bījapūra⸤kakolāmladāḍimāmlaiś ca
yuktitaḥ ||
ekaśo vā dviśo vāpi yojitaṃ vā tribhis tribhiḥ ||19||
sphaṭi⸤kaṃ vidrumaṃ śaṃkho madhukaṃ
madhu caiva hi ||
śaṃkhakṣaudrāsitāyuktaḥ sāmudraḥ phena eva vā ||20||
aralu ||18||19||20||
dvāvi-⸤mau vihitau yogāvaṃjane 'rjunanāśanau ||
saiṃdhavakṣaudrakatakāḥ sakṣaudraṃ vā rasāṃjanaṃ ||21||
ślokārdhavihitau ||21||
L
kāsīsaṃ madhunā vāpi yojyamatrāṃjane sadā ||
lohacūrṇāni sarvāṇi dhā=tavo
lavaṇāni ca⸤ ||22||
ratnāni daṃtāḥ śṛṃrvāṇi gaṇaś cāpy avasādanaḥ
||
kukuṭāṃḍakapālāni lasunaṃ kaṭukatrayaṃ⸤ ||23||
haritālādi ||22||23||
karaṃjabījamelāś ca mekhyāṃjanam iti smṛtaṃ
||
pu=ṭapākā=vasānena raktaviśrāvaṇādinā⸤24 ||
śukragatasya
cikitsitamāhapuṭakāka | pāko 'vasāne yasya
||24||
saṃpāditasya vidhinā kṛtsnena syaṃdaghātinā
||
anenāpaharec chukramavraṇaṃ ku=śalo bhiṣak⸤ ||25||
bāhyāvasthāvaśenopakramituṃ jānāti sakuśalaḥ ||
25||
uttā=namavagā=ḍhaṃ
vā karkaśaṃ vāpi savraṇaṃ ||
śirīṣabījamaricapippalīsaiṃdhavaiḥ api ||⸤26||
śukrasya gharṣaṇaṃ
kāryamathavā saiṃdhavena tu ||
kuryāt tāmrarajaḥśaṃkhaśilāmaricasaiṃdhavaiḥ 27
atha savraṇacikitsitamāha | uttānaṃ
ekapaṭalāśritaṃ || dvipaṭlā-śritaṃ ||26||27|| rāmakṛṣṇa
||
L
aṃtyādviguṇitairebhir
aṃjanaṃ śukranāśanaṃ ||
kuryād aṃjanayogau vā samyak ślokādvikāvimau ||⸤28||
28||
śaṃkhako=lāsthikatakadrāksāmadhukamākṣikaiḥ ||
kṣaudradaṃtā=rṇavamalaśirīṣakusumair a⸤pi ||29||
kṣārāṃjanaṃ vā vitaredbalāsagrathitāpahaṃ ||
mudgān vā nistuṣān bhraṣṭān
śaṃkhakṣaudrasi⸤tāyutān ||30||
badaramajjā || godaṃtā ||29||30||
madhuka=sāraṃ madhunā yojayeccāṃjane sadā= ||
bibhītakāsthimajjā vā sakṣau⸤dra śukranāśanaḥ ||31||
muhūsāraṃ || dvitīyo yogaḥ ||31||
śaṃkhaśma=tamadhudrākṣāmadhukaṃ kanakaṃ tathā ||
dvitvagga=te saśūle vā-⸤ vātaghnaṃ tarpaṇaṃ hitaṃ ||32||
āsuṃ draṭha|| tvak
śabdo 'tra paṭale varttate tena paṭala
dvitīye paṭale iti
||32||
vaṃśa=jāsaruṣkarau tāla nāḍikeraṃ ca dāpayet
||
viśrāvya ksāravaccu⸤rṇaṃ bhā=vayetkarabhā=sthijaṃ ||33||
bahuśo 'ṃjanametatsyācchukravaivarṇyanāśanaṃ
||
ajakāṃ pārśvato⸤ vidhvā śucyā visrāvya codakaṃ ||34||
vaṃśakarīrā || sapta vārān bhāvayet ||
uṣṭrāsthijaṃ ||33||34||
L
vrarṇaṃ gomāṃsacūrṇena pūrayet sarpiṣā saha
||
bahuśo 'valikhec cāsya vartmanyapagataṃ bhiṣak= ||35||
⸤
||niminādyuktaṃ|
saśophaś cāpy aśophaś ca yau pākau dvau
prakīrttitau ||
snehaśvedopapannasya tatra vidhvā śi=rāṃ bhiṣak⸤ ||36 ||
apāṃgyoḥ sānunāsikyo lalātaśaṃkhasaṃdhijāḥ
|| snigdhasvinnasyatāḥ sarvāḥ śirāvyadhyet tu de-dehināṃ ||36||
sekāś cotananasyāni puṭapākāṃś ca kārayet ||
sarvataś cāpi śuddha=sya
karttavyam idam aṃja⸤naṃ ||37||
aṃjanaṃ kāryaṃ kaphasyaṃdādanyatra
||37||
tā=mrapātrasthitaṃ māsaṃ sarpiḥ saiṃdhavasaṃyutaṃ ||
maireyaṃ vāni dhāyaivaṃ dadhyuttarakam eva vā⸤ ||38||
ghṛtaṃ kāṃsyamalopetaṃ stanyaṃ vāpi
sasaiṃdhavaṃ ||
madhukasāraṃ madhunā tulyāṃśaṃ gairikeṇa vā⸤ ||39||
athāṃjanāni upadiśaṃti
||38||39||
rāmacaṃdra ||
sarpiḥsaiṃdhavatāmrāṇi yoṣitstanyayutāni vā
||
dāḍimārevatāśmaṃtakolāmlamadhu saiṃdhavaiḥ L
rasakriyāṃ cā vitaretsamyakpākajighāṃsayā ||
māsaṃ saiṃdhavasaṃyuktaṃ sthitaṃ sarppiṣi
nāgaraṃ ||40⸤
āś cotanāṃjane yojyamabalākṣīrasaṃyutaṃ ||
jātyāḥ puṣpaṃ
saiṃdhavaṃ śṛṃgaveraṃ kṛṣṇā=bījaṃ kīṭaśa=⸤troś ca sāraṃ ||
etat piṣṭvā netrapāke 'ṃjanārthaṃ kṣaudropetaṃ nirviśeṃṣekaiḥ prayojyaṃ ||41||
|| pippalī | viḍaṃgataṃdulaṃ
||41||
pūyālase⸤ śoṇi=tamokṣa eva hitaṃ
tathaivāpyapanā=hanaṃ ca ||
kṛtsno vidhiś cekṣaṇapākaghātī yathāvidhā⸤naṃ bhiṣajā
prayojyaḥ ||42||
punaḥ śoṇitamokṣagrahaṇaṃ atra
pradhānopakramatvāt || doṣapratyanīkaṃ kalkaṃdatvā ||42||
kāsīsasiṃdhu=prabhavārdrakaistu hitaṃ bhaved aṃjanam eva
cā=tra ||
kṣaudrānvi⸤tair ebhir athopayuṃjyād anyat tu
tāmrāyasacūrṇayuktaiḥ ||43||
snehādinā samyag apāsya doṣāstṛptiṃ⸤ vihāyaiva yathāsvam enaṃ ||
praklinnavartmānam upakrameta sekāṃjanāś cotanadhūmanasyaiḥ
||44||
lavaṇaṃ || atra pūyālase ||43||44||
L
mustāharidrāmadhukapriyaṃgusiddhārtharodhrotpalasārivābhiḥ ||
kṣuṇṇāṣṇābhir
āś rotanam eva-⸤ kāryamatrāṃjanaṃ cāṃjanamā=kṣikaṃ syāt ||45||
sauvīrāṃjanaṃ ||45||
patraṃ phalaṃ cāmalakasya paktvā kri=yāṃ vida⸤dhyādathavāṃjanārthe ||
vaṃśasya vā mūlarasakriyāṃ tu varttīkṛtāṃ tāṃmra=kapālapakvāṃ ||46 ⸤ ||
rasakriyāṃ || tāmrapātre ||46||
rasakriyāṃ vā triphalāvipakvāṃ palāśapuṣpaiḥ
|| khara=maṃjarair vā ||
piṣṭvā chagalyāḥ payasā⸤ ma=laṃ vā saṃkāṃsya dadhgvā
saha tāṃtavena ||47||
pratyaṃjanaṃ tan maricair upetaṃ cūrṇena
tāmrasya sa⸤hopayojyam ||
samudraphenaṃ lavaṇottamaṃ vā śaṃkho tha
mudgā maricaṃ ca śuklaṃ ||48||
cūrṇāṃja⸤naṃ vrājāḍyam
athāpi kaṃḍuṃ praklinnavartmāny upahaṃti sarvaṃ ||
praklinnavartmany api caita eva⸤
yogāḥ prayojyāś ca samīkṣya doṣān ||
sakajjalaṃ tāṃmraghaṭe ca ghṛṣṭaṃ sarpiryutaṃ
tuthakam aṃja⸤naṃ ca ||49||
apāmārgraḥ || āmalakaṃḥ
||47||48||49||
ity uttare dvādaśo dhyāyaḥ ||12 ||
itiitiity uttare
dvādaśo dhyāyaḥ ||12 || ||
(From folio IOL San 2646 (Eggling).jpg_181_24v : 1)
athāto lekhyapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
nava ye 'bhihitā lekhyā sāmānyastesv ayaṃ
vidhiḥ⸤ ||1||
snigdhavāṃtaviriktasya nivātātapasadmani ||1||
āptair dṛḍhaṃ gṛhītasya veśmany uttānaśāyi⸤naṃ ||
sukhodakaprataptena vāsasā susamāhitaḥ ||2||
śvedayed vartma nirbha=jya
vāmāṃguṣṭāṃgulisthitaṃ⸤ ||
||1||2||
plotāṃtarikṣaṃ taṃ naiva calati śraṃsatena vā
||3||
unnāmya unnataṃ kṛtvā ||3||
tataḥ pramṛjya plotena vartma
śastrapadāṃtikaṃ ||
likhe⸤c= chastreṇa patrair vā tato
rakte sthite punaḥ ||4||
prasthitaṃ |śephālīkādīnāṃ
||4||
śvinnaṃ ma=nohvākāsīsavyoṣāṃjanasaiṃdhavaiḥ ||
śla-⸤kṣṇapiṣṭaiḥ samākṣīkaiḥ
prati=sāryoṣṇavāriṇā ||5||
manaḥśilā || avaghṛyya ||5||
prakṣālya sarpiṣā siktaṃ vraṇa=vat samupācare⸤t ||
śvedāvapīprabhṛtīṃs
tryahād ūrdhvaṃ prayojayet ||6||
vyāsataste samuddiṣṭaṃ vidhānaṃ
lekhyakarmma-⸤ṇi ||
asṛgāśrāvarahitaṃ kaṃḍuśophavivarjitaṃ ||7||
baṃdhanādibhiḥ ||6||7||
L
samaṃ nakhanibhaṃ vartma likhitaṃ samyag
iṣyate ||
raktam akṣi śravet skvannaṃ kṣatāc chastrakṛtāt dhruvaṃ || ⸤ ||8||
||8||
rāgaśophapariśrāva timira
vyādhyanirjayaḥ= |
vartma śyāvaṃ guru stadhvaṃ
kaṃḍuharṣopadehavat ||9||
⸤
netrapākam udīrṇaṃ vā kurvītāpratikāriṇaḥ
||
etad durlikhitaṃ jñeyaṃ snehayitvā punar
likhet ||10||
⸤
vyāvarttate vartma yadā pakṣma vāpi vimuṃcati
||
sraṃ siruk śrāvabhūyiṣṭaṃ tadatiśrāvitaṃ vidu ||11
⸤
snehaśvedādiriṣṭaḥ syāt kramas tatrānilāpahaḥ
||
vartmāvabaṃdhaṃ kliṣṭaṃ ca bahalaṃ yat prakīrttitaṃ ||12||
⸤
pothakīś cāpy avalikhet prasthayitvāgrataḥ
śanaiḥ ||
samaṃ likhet tu medhāvī śyāvakarddamavartmaniī ||⸤ 13 ||
kuṃbhīkinīṃ śarkarāṃ ca tathaivotsaṃginīm api
||
kalpayitvā tu śastreṇa likhet paścād ataṃdritaḥ ⸤
ḥ||14||
bhaveyu vartmasu ca yāḥ piḍikāḥ kaṭhinā
bhṛśaṃ ||
hṛsvās tāṃmrāś ca sā pakvāḥ bhiṃdyād
bhinnā li⸤khed api ||15||
bhavati ||
9||10||11||12||13||14||15||
taruṇā vālpa=saṃraṃbhāḥ piḍīkā bāhyavartmajāḥ ||
viditvaitāḥ praśamayec chedālepanaśo⸤dhanaiḥ ||16||
alpaśophāḥ ||16||
ity uttare trayodaśo 'dhyāyaḥ ||13 ||
itiitiity uttare
adhyāyaḥ 13 ||
(From folio IOL San 2646 (Eggling).jpg_182_25v : 1)
athāto bhedyarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
atāto bhedyarogaathāto
bhedyarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
śvedayitvā biśagraṃthiṃ chidrāṇyasya
nirāśrayaṃ ⸤ ||
pakvaṃ bhittvā tu śastreṇa siṃdhavenāvacū=rṇayet ||1||
pratisārayet ||1||
māgadhīpuṣpakāsīsanepā=lyelāyutena ca ||
⸤
tataḥ kṣaudraghṛtaṃ dattvā samya=g baṃdhamathācaret ||2||
manaḥśilā || samyak grahaṇāt baṃdhasyāpi
śitithilatākhyāyitā ||2||
rocanākṣāratutthāni pippalyaḥ kṣaudram eva ca
||⸤
pratisā=raṇamekaikaṃ bhinne
lavaṇa iṣyate ||3||
yuṃjyāda śamyati sati
kṣārāgnī vidhikovidaḥ ||
⸤
śvinnāṃ bhitvā viniḥpīḍya
bhiṣagaṃjananāmikāṃ ||4||
śilailānatasiṃdhūtthaiḥ sakṣaudraiḥ
pratisāraṇaṃ⸤ ||
rasāmjanamadhubhyāṃ vā bhinnāṃ vā
śastrakarmavit ||5||
gharṣaṇaṃ ||4||5||
pratisāryāṃja=nair yuṃjyā duṣṇair dīpanaśikho⸤dbhavaiḥ ||
samyakśvinne kṛmigraṃthau bhinne syāt pratisā=raṇaṃ ||6||
kajjalaiḥ || aṃjananāmikoktaṃ || 6||
bhagavate vāsudevāya namaḥ ||
L
triphalāmūtrakāsīsasaiṃdhavais tu rasakriyāṃ
||
bhinvo=panāhaṃ saṃśvedya
pippalīmadhusaiṃdhavaiḥ ||7||
lekhaye⸤n maṃḍalāgreṇa samaṃtāt
pracchayed api ||
saṃsnehya patrabhaṃgaiś ca śvedayitvā yathāsukhaṃ ||8||
saṃśvedya bhitvā maṃḍalāgreṇa lekhayet
pracchyec ca pippalīmadhusaiṃdhavaiḥ pratisārayet
||7||8||
āpākād vidhi⸤noktena
paṃcabhedyānupācaret ||
sarveṣveteṣu vihitaṃ vidhānaṃ sneha=pūrvakaṃ ||
saṃyak ca prayato bhūtvā ku⸤rvīta vraṇaropaṇaṃ
||9||
snehapūrvovidhir yasya ||9||
ity uttare caturdaśo 'dhyāyaḥ ||14 ||
itiitiity uttare
caturdaśo 'dhyāyaḥ ||14 ||
(From folio IOL San 2646 (Eggling).jpg_183_26r : 4)
athātaḥ chedyarogapratiṣedhaṃ⸤
vyākhyāsyāmaḥ ||
atha athaathātaḥ
chedyarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
snigdhaṃ bhuktavato hy annam upaviṣṭasya
yatna=taḥ ||
saṃroṣayet tu nayanaṃ bhiṣak cūrṇai⸤s tu lāvaṇaiḥ ||1||
tatauḥ saṃroṣitaṃ cūturṇaṃ suśvinnaṃ parighaṭṭitaṃ ||
arma yatra valījātaṃ tatraital lagayed bhi⸤ṣak ||2||
yathā nātipīḍā bhavati
||1||2||
apāṃgaṃ prekṣyamāṇasya biḍaśena samāhitaḥ ||
mu=cuṃṭyāgṛhya medhāvī śucyā
sūtreṇa vā pu⸤naḥ ||3||
mucuṃṭṭī śūkṣmadaṃtarju.......cakabhūṣaṇāni
gaṃbhīra... māṃsāṃtāś carmaṇaḥ
śoṣī...sya ca ||3||
rāma ||
L
na cotthāpayitā kṣipraṃ kāryama hy unnataṃ tu tat ||
śastrābādhabhayāc cāsya vartmanī grāhayed dṛḍhaṃ ||4||
⸤
||4||
tataḥ praśi=thilībhūtaṃ tribhir eva vilaṃbitaṃ ||
ullikhyamaṃḍalāgreṇa tīkṣṇena pariśodhayet ||5||
⸤
muktasaṃśleṣaṃ ||5||
vimuktaṃ sarvataś cāpi kṛṣṇāc chuklāc ca
maṃḍālāt ||
nītvā kanīnako=pāṃtaṃ chiṃdyān
nātikanī⸤nakaṃ ||6||
caturbhāgasthite māṃse nākṣivyāpattim arhati
||
kanīnakavadhādaśru nāḍī vāpy upajā⸤yate ||7||
hīnacchedāt punar vṛddhiṃ śīgram
evādhigacchati ||
armma cej jālavad vāpi tad eṣyonmārjya laṃ⸤bitaṃ ||8||
nāsāsamīpastho 'kṣasaṃdhiḥ ||6||7||8||
chiṃdyād vakreṇa śastreṇa vartmaśuklāṃ tam
āśritaṃ ||
pratisāraṇam akṣṇoḥ stu tataḥ kāryam a=⸤naṃtaraṃ ||9||
anaṃtaroktaṃ ||9||
yāvanā=lasya cūrṇena trikaṭor lavaṇasya ca ||
śvedayitvā tataḥ paścād badhnīyāt kuśalo⸤ bhiṣak ||10||
yavakṣārasya ||10||
doṣa=rttubalakālajñaḥ snehaṃ dattvā yathāhitaṃ ||
vraṇavat saṃvidhānaṃ tu tasya kuryād ataḥ⸤ paraṃ ||11||
chedanavedanopaśamārtham uttarakālavidhim āha || 11||
L
tryahān muktā karaśvedaṃ dattvā śodhanam ācaret ||
karaṃjabījāmalakamadhukaiḥ sādhitaṃ payaḥ ||12||
||12||
hi⸤tamāś cotanaṃ śūle
dvira=hnaḥ kṣaudrasaṃyutaṃ
||
madhukotpalakiṃjalkadurvākalkaiś ca mūrdhani ||13||
sāyaṃ prātaḥ ||
prale⸤paḥ saghṛta kṣaudra
kṣīrapiṣṭaḥ praśasyate ||
le=khyāṃjanair
apaharetd armaśeṣo bhaved yadi ||14
sāvaśeṣasya
amapaṭayālāpanayām āha || śukrādiṣu
nirddiṣṭaiḥ ||14||
arma cālpaṃ dadhini⸤bhaṃ nīlaṃ
raktam athāpi vā ||
dhūsaraṃ tanu yac cāpi śu=kravat tad upācaret ||15||
lekhyāmjanādibhiḥ ||15||
carmābhaṃ bahulaṃ yattu snāyumāṃ⸤saśirāvṛtaṃ ||
cchedyam eva tad armma syāt kṛṣṇa=maṃḍalagaṃ ca yat ||16||
dṛṣṭimārgrāvaraṇakāri ||16||
viśuddhavavarṇam akli=ṣṭaṃ kriyā=sv akṣi⸤ gataklamaṃ ||
chinne 'rmaṇi bhavet samyag yathā=svam anupadravaṃ ||17||
nirdoṣaṃ || unmeṣādiṣu || yathāpūrvaṃ
||17||
śrīrāmacaṃdrāya namaḥ ||
L
śirājāle śirā yāś ca kaṭhināstāś ca buddhimān
||
u=llikhen maṃḍalāgreṇa
biḍiśenāva=laṃbitāḥ ||
18
⸤
śirāsu piḍikā jātā yā na sidhyaṃti bheṣajaiḥ
||
armmavan maṃḍalāgreṇa tāsāṃ chedyadanam
iṣyate ||19
⸤
urddhaṃ chiṃdyāt || apakṛṣya ||18||19||
rogayoś caitayoḥ kāryam armoktaṃ
prati=sāraṇaṃ ||
vidhi=ś cāpi yathādoṣaṃ
lekhanadravyasaṃbhṛtaḥ ||20
⸤
armavat snigdhaśvinnādiko vidhikāryaḥ ||
yavanālādikaṃ ||20||
saṃdhau saṃśvedya= śastreṇa parvaṇīkāṃ vicakṣaṇaḥ ||
utta=re ca tribhāge ca
biḍiśena vi=laṃbitāṃ ||21||
chiṃ⸤dyāt tatto rdvam agre syād
aśrunāḍī hy ato 'nyathā ||
pratisāraṇam atrāpi saidhavakṣaudram iṣyate ||22||
le⸤khanīyāni cūrṇāni vyādhiśeṣasya
bheṣajaṃ ||
śaṃkhaṃ samudraphenaṃ ca maṃḍūkīṃ ca samudrajāṃ ||23||
śvedayitvā
|| ūrdhabhāge || apakṛṣya ||21||22||23||
spha⸤ṭikaṃ kuruviṃdaṃ ca
pravālāśmaṃnakau tathā ||
vaiḍūryo palakaṃ mu=stā=mayas tāṃmrarajāṃsi ca ||24
muktā iti pāṭhaḥ ||24||
L
samabhāgāni saṃpīṣya sārdhaṃ śrotāṃjaṃnena tu
||
cūrṇāṃjanaṃ kārayitvā bhājane meṣaśṛṃgaje ||25||
saṃsthā⸤pyobhayataḥ kālam aṃjayet
satataṃ budhaḥ ||
armāṇi piḍikāṃ hanyāt chirājālāni tena vai ||26||
||25||26||
a=rśa⸤s tathā yac ca nāmnā śuṣkārśo rbudam eva ca ||
abhyaṃtaraṃ vartmamayā vidhānaṃ teṣu vakṣyate ||27||
athārśovartmādīnāṃ pratīkāramāha ||27||
vartmopaśvedya⸤ ni=rbhujya śucyotkṣi=pya prayatnataḥ ||
maṃḍalāgreṇa tīkṣṇena mūle chiṃdyād bhiṣagvaraḥ ||28||
tataḥ saiṃidhava⸤kāsīsakṛṣṇābhiḥ pratisārayet ||
sthite ca rudhire vartma dahet samyak śilākayā ||29||
uttānaṃ kṛtvā || bidiśena ||28||29||
kṣāre=ṇā⸤valikhec cāpi vyādhiśeṣo bhaved yadi
||
tīkṣṇair ubhayato bhāgais tato doṣam apakṣipet ||30||
yathādo⸤ṣam ca vitared
abhiṣyaṃdakriyāvidhi ||
māsaṃ suyaṃtrito rogī syādaṃte śastrakarmmaṇaḥ ||31||
yavakṣāreña ||30||31||
ity u⸤ttare paṃcadaśo 'dhyāyaḥ ||15||
(From folio IOL San 2646 (Eggling).jpg_185_28v : 1)
athātaḥ pakṣmagatarogapratiṣedhaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
athātaathātaathātaḥ
pakṣmagatarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
yāpyas tu yo vartmabhavo vikāraḥ pa-⸤kṣmaprakopo bhihitaḥ purastāt ||
tatropaviṣṭasya narasya vartmacarmopariṣṭād anutiryag eva ||1||
||1||
bhru⸤vor adhastāt parimucya bhāgau
pakṣmāśrutaṃ caikam ato vakṛṃtet ||
kanīnikāpāṃgasa=maṃ samaṃtād ya⸤vākṛtiṃ snigdhatanor
narasya ||2||
madhye ||2||
utkṛtya śastreṇa yavapramāṇaṃ bālena
sīvyedbhiṣagapra=mattaḥ ||
da⸤ttvā tu sarppimadhucāvaśeṣaṃ kuryād vidhiṃ yo
bhihito vra=ṇena ||3||
yathā vrtmatruṭanaṃ
bhavati || sadyo vraṇe || 3||
lalāṭadeśe ca nibadhyapaṭṭaṃ prāk⸤
sūtram a=trāpy
a=paraṃ ca badhvā ||
sthairyaṃ ga=te cāpy atha śastramārgre bā=lān vimuṃcet kuśalo 'bhivīkṣya ||4||
⸤
evaṃ na cec chāmyati tasya vartma nirbhujya
doṣopahatāṃ valiṃ tu ||
tato gninā vā pratisārayet tat kṣā⸤reṇa vā samyag
avekṣya dhīraḥ ||5||
paṭṭe ||bālaṃ || prāpte || bālān
karttayitvā||4||5||
rāmacaṃdrāya namaḥ ||
L
chittvā sa=maṃ cāpy upapakṣma=mālāṃ samyak grahītvā biḍiśaistribhis tu ||
pathyāphalena pratisāraye⸤t tu piṣṭena vā
tauvara=kenaṇa
samyak ||6||
catvāra ete vidhayo vihaṃtuṃ
pakṣmopadharo
pṛthageva śastāḥ⸤ ||
virecanāś cotana eva
nasyadhūmalepāṃjanasneharasakriyāś ca ||7||
|| eka kālaṃ || paḍvālā || timirī āphalaṃ
||6||7||
ity uttareity uttare
ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ
ity uttare ṣoḍaśo 'dhyā⸤yaḥ ||16 ||
(From folio IOL San 2646 (Eggling).jpg_186_29r : 4)
athāto dṛṣṭigatarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
athātoathātodṛṣṭigatarogapratiṣedhaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
trayaḥ sādhyās trayo 'sādhyā⸤ yāpyā
ṣaṭ ca bhavaṃti hi ||
rogādṛṣṭigatā nṝṇāṃ teṣu sādhyās trays tu ye
||1||
tatraikasya pratī⸤kāraḥ kīrttito
dhūmadarśinaḥ ||
dṛṣṭau pittavidagdhāyāṃ vidagdhāyāṃ kaphena ca
||2||
pittaśleṣmā⸤haraṃ kuryāt dvidhiṃ śastrakṣatād ṛte ||
||1||2||3||
nasyasekāṃjanālepapuṭapākaiḥ satarpaṇaiḥ ||3||
L
ā=dye tu traipha=laṃ deyaṃ sarpis traivṛ=tam utta=re ||
tailva=kaṃ cobhayoḥ peyaṃ kevalaṃ jīrṇam eva vā= ||4||
pittavidagadhadṛṣṭau ||triphalā saṃskṛtaṃ
traiphalaṃ | athavā vaidehoktaṃ | traiphalāyā rasaprasthaṃ
prasthaṃ bhṛṃgarasayetyādikaṃ traiphalaṃ || trivṛtayā
saṃskṛtaṃ traivṛtaṃ | napunarapatāvakoktaṃ | tasyā yogitvāt ||
śleṣmavidagadhadṛṣṭau || paṭṭīkā rodhreṇa saṃskṛtaṃ tailvakaṃ || vā
śabdena snehapānavamanādikaṃ śodhanaṃ kathitaṃ ||4||
tato 'ṃja⸤nāni kurvīta ato vakṣyāmi
yāni tu ||
gairikaṃ saiṃdhavaṃ kṛṣṇāṃ go=dasyata
maṣīṃ tathā ||5||
gomāṃsaṃ⸤ maricaṃ bījaṃ śirīṣasya
manaḥśilāṃ ||
vṛtaṃ kapitthān madhunā svayaṃguptāphalāni ca ||6||
catvāra ete yo⸤gāḥ syur ubhayor
aṃjane hitāḥ ||
kuśakāśokaśālāmrapriyaṃgunalinotpalaiḥ ||7||
harī āla ||5||6||7||
puṣphair hareṇukṛ-⸤ṣṇāhvāpathyāmalakasaṃyutaiḥ ||
sarpirmadhuryutaiś cūrṇair veṇu=nāḍyām avasthitaiḥ ||8||
aṃjaye dvāv api⸤ bhiṣak
pittaśleṣmavibhāvitau ||
āṃmrajaṃbubha vaiḥ puṣpais tadrasena hareṇukāṃ ||9||
prabhāvadguṇāṃtarotpattiḥ
||8||9||
L
piṣṭvā kṣaudrājyasaṃyuktāṃ prayojyam athavāṃjanaṃ ||
nalinotpalakiṃjalkagairikaiḥ saya=kṛdrasaiḥ ||10||
⸤
goyakṛto rasena ||10||
guṭikāṃjanam etad vā dinarātryaṃdhayor hitaṃ
||
rasāṃjanara=sakṣaudratālīsasvarṇagairikaṃ ||11||
bolu ||11||
gośakṛ⸤drasasaṃyuktaṃ
pittopahatadṛṣṭaye ||
sīta= sau=vīrakaṃ vāpi piṣṭvātha ra=sabhāvitaṃ ||12||
kūrmapittena ma⸤timā dbhāvayed rohitena vā ||
cūrṇāṃjanam idaṃ yuktaṃ prayojyaṃ pittaśāṃtaye ||13||
śrotāṃjanaṃ || kṛṣṇasauvīrāṃjanaṃ ||
goyakṛudrasabhāvitaṃ || 12||13||
kāśmarīmadhukaṃ⸤dārvīrodhramastūrasāṃjanaiḥ ||
sakṣaudram aṃjanaṃ tadvad dhitam
atrā=maye sadā ||14||
pittavidagdhāyām eva dṛṣṭau ||14||
śrotojaṃ saiṃdhavaṃ kṛ-⸤ṣṇāṃ
reṇukāṃ cāpi peṣayet ||
ajāmūtreṇa tā varttyaḥ kṣaṇa=dāṃdhyāṃjane hitā ||15||
kaphavidagdhāyām eva ||15||
kālānusārī⸤vāṃ kṛṣṇāṃ nāgaraṃ
madhukaṃ tathā ||
tālīsapatraṃ kṣaṇa=de
gāṃge=yaṃ ca yakṛdrasaiḥ
||16||
haridre dve ||motha ||16||
L
kṛtās tā varttayaḥ piṣṭāḥ chāyāśuṣkāḥ
sukhāvahāḥ ||
manaḥśilābhayāvyoṣabalākālānusāri⸤vā ||17||
saphe=nā
varttayaḥ piṣṭāḥ chāgakṣīrasamanvitāḥ |
gomūtrapittamadirāyakṛdvātrīrase pace⸤t ||18||
kaphavidagdhāyāṃ hitāḥ ||18||
kṣudrāṃjanaṃ rasenā=nyadyakṛtastraiphale pi vā ||
gomūtrādyārṇavamalapippalīkṣaudrakaṭphalaiḥ⸤ ||19||
saiṃdhavopahitaṃ yujyān nihitaṃ veṇugahvare
||
medo yakṛt ghṛtaṃ cājaṃ pippalyaḥ saiṃdhavaṃ madhu ||20 ⸤||
kṣudrāṃjanaṃ nāsa ||19||20||
rasam āmalakaṃ cāpi pakvaṃ samyag nidhāpayet
||
ko=śe khadiranirmāṇe
tadva=t kṣu=drāṃja=naṃ hitaṃ ||21
⸤
kūṃpalī || śleṣmavidagdhāyāṃ dṛṣṭau ||
kśaudrāṃjanaṃ saṃjñārasakriyā
|| yakṛdrasena guṭikāraktacaṃdanenayuktā ||21||
hareṇumagadhājāsthimajjailāyakṛdanvitaṃ ||
ya=kṛdrasenāṃjanaṃ vā
śleṣmopahatadṛṣṭaye ||22||
vipā⸤cya godhāyakṛd ardhapāṭitaṃ
supūritaṃ māgadhikābhir agninā ||
niṣevitaṃ tad yakṛd aṃjanena vā
nihaṃ⸤ti naktāṃdhyam asaṃśayaṃ khalu ||23||
ekākinā ||22||23||
L
ta=thā
yakṛcchāgabhavaṃ hutāśane
vipācya samyagmadhuanāsamanvitam ||
prayojitaṃ pūrvavadāśvasaṃśayaṃ⸤
jayet kṣa=pāṃdhyaṃ
sakṛdaṃjanānnṛṇāṃ ||24||
godhāyakṛdvat ||kaphapittavidagdhaṃjanaṃ ||
ekavarāṃjanāt || 24 ||
plīhā yakṛc cāpy upabhākṣite py ubhe
prakṛkalpya śūle ghṛ⸤tatailasaṃyute ||
te= sārṣapasnehasamāyute 'janena=
ktāṃdhyam āśveva hataḥ prayojite ||25||
godhāchāgabhave || te ubhe ||
kaphapittavidagdhaprabha....... ||25||
na=dīja⸤ siṃdhu= trikaṭūny
athāṃja=naṃ
manaḥśilā dve ca niśe yakṛ=drase ||
sacaṃdanai yaṃ guṭikāthavāṃjanaṃ
praśasya⸤te vai divaseṣv apaśyataḥ ||26||
śvetaṃ sayvīraṃjanaṃ || saiṃdhavaṃ ||
kṛṣṇasauvīrāṃjanaṃ || yakdrasena guṭikāracaṃdanena yukta|| 26||
bha=vaṃti
yāpyāḥ khalu ye ṣaḍāmayā
hared asṛkteṣu śirāvimokṣaṇaiḥ
⸤
virecayec cāpi purāṇasarpiṣā
virecanāṃgo=pahitena sarvadā
||27||
atha timiracikitsitamāha || kṛtasnehaś
vedeṣu || vairecanadravyasaṃskṛtena ||27||
L
L
pa=yovimiśraṃ pavanodbhave hitaṃ...
vadaṃti paṃcāṃ=gulatailam eva
tu ||
bhaved ghṛtaṃ traiphalam eva śo⸤dhanaṃ
viśeṣataḥ śoṇitapittarogayoḥ ||28||
ētat sāmānyamuktāvātādibhedena
sarvatimirāṇāmarāgaprāptānāṃ citsitamāha || eraṃḍatailaṃ
||28||
trivṛdvirekaḥ kaphaje praśasyate
tridoṣa⸤ tailam uśaṃti saṃskṛ=taṃ ||
purāṇasarpis timireṣu sarvaśo
hitaṃ bhaved āyasabhājane...⸤
sthitaṃ ||29||
pānābhyaṃganasya tarpaṇādiṣu | athavā sarvaśaḥ vātādikeṣu sarveṣu vikāreśu ||29||
hitaṃ ca vidyāt triphalāyutaṃ sadā
ghṛtaṃ ca yan meṣaviṣā=ṇanāmabhiḥ ||
sa⸤dāvalihyāt triphalāṃ vicūrṇitāṃ
ghṛtāpragāḍhāṃ timire ca pittaje ||30||
samīraṇe tailayu⸤tāṃ kaphātmake
madhupragāḍhāṃ vidadhīta yuktitaḥ ||
gavāṃ śakṛtkvāthavipakvam uttamaṃ
hitaṃ tu⸤ tailaṃ timireṣu nāvanaṃ ||31||
mīṃḍhī āuli ||30||31||
L
hitaṃ ghṛtaṃ kevalaṃ eva paittike
hy ajāvijaṃ yan madhurair vipācitaṃ ||
tailaṃ sthirā=dau
madhu=re ca ya⸤dgaṇe
tathāṇu=tailaṃ
pavanāsṛgutthathoḥ ||32||
vidārigaṃdhādau || kākolyādyai ||
tilapīḍanopakaraṇakāṣṭelyādinā vātavyādhāvuktaṃ ||32||
sa=hāśvagaṃdhātiba=lāva=rīśṛtaṃ
hitaṃ ca nasye⸤tṛ=vṛtaṃ yadīritaṃ ||3
jalodbhavāmūpajamāṃsa saṃskṛtān
ghṛtaṃ vidheyaṃ payasā yad utthitaṃ ||33||
⸤
mudgaparṇī || kāṃkasī || śatāvarī || tair eva
vātapittakaphajidbhiḥ saṃskṛtaṃ ||33||
sa...saiṃdhavaḥ
kravya=mṛge=ṇa māṃsayor
hitaḥ sasarppiḥ samadhuḥ puṭāhva=yaḥ ||
vasātha gṛdhroragatāṃ⸤mracūḍajāḥ
sadā praśastā madhukānvitā 'ṃjane ||34||
kravyagṛdhrādayaḥ || kṛṣṇamṛgaḥ|| puṭapākaḥ || kukkuṭaḥ ||34||
pratyaṃjane śrotasi yat
satthitaṃ
kramā⸤d rasakṣīraghṛteṣu bhāvitaṃ ||
sthitaṃ daśāhaṃ tra=yam eva
jāṃjanaṃ
kṛṣṇora=gāsye
kuśasaṃpraveṣṭi⸤te ||35||
prathamaṃ māṃsarase paścāt kṣīre paścād
ghṛte eva kramāt || māṃsam ity arthaḥ || kālasarppasukhe...śaveṣṭitaṃ ||35||
L
tan=mālatīkṣā=rakasaiṃdhavāyutaṃ
sadāṃjanaṃ syāt ti=mire 'tha
rogiṇi ||
subhāvitaṃ vā payasā di⸤natrayaṃ
kācāpahaṃ śāstravidaḥ praśacakṣate ||36||
tat aṃjanaṃ udhṛtya ||jātīmukulāni
||vātāprāpte timire ||36||
havir hitaṃ kṣīrabhavaṃ tu paittike
vadaṃti nasyaṃ⸤ madhurau=ṣadhaiḥ kṛtam ||
saṃ tarpaṇe caiva hitaṃ prayojitaṃ
sajāṃgalasteṣu ca yaḥ puṭā=hvayaḥ ||37||
kākolyādibhiḥ saṃskṛtaṃ ||madhuradravyeṣu
|| puṭapākaḥ 37 ||
ra⸤sā=ṃjanaṃ kṣaudrasatāmanaḥśilā kṣudrāṃjanaṃ
tanma=dhukena yojitaṃ ||
sa=māṃjanaṃ vā kana=kāka⸤rodbhavaṃ sucūrṇitaṃ
śreṣṭam u=śaṃti
tadvidaḥ= ||38||
rasakriyocyate || paittike hitaṃ ||
samaṃ aṃjanaṃ āto 'ṃjanaṃ yasmin || tutthakaṃ
kakanakākaraṃ || pratyaṃjane || śalākyavidaḥ
||28||
bhilloṭagaṃdhodakasekasecitaṃ pratyaṃjane
cātra=⸤ hitaṃ tu
tutthakaṃ ||
sameṣaśṛṃgāṃjana=bhāgasaṃmitaṃ
jalodbhavaṃ kācamalaṃ vyapohati ||39||
paittike || karkaṭaśṛuṃgasauvīrakā... bhāgatulyaṃ ||39||
L
palāśarohītamadhūkajā rasāḥ kṣudreṇa yuktā
madirāsupe=...māḥ ||
uśīrarodhratriphalā⸤priyaṃgubhiḥ paceta= nasyaṃ kapha=rogaśāṃtaye ||40
viḍaṃgapāṭhākiṇahīṃgudītvacaḥ
prayojayed dhūma⸤m
uśīrasaṃyutaṃ ||
vanaspatikvā=thavipācitaṃ
ghṛtaṃ
hitaṃ haridrānalade ca tarpaṇe ||41||
aṃjanāt kācamalaṃ vyapohtyanuvarttanīyaṃ ||
tailaṃ paceta kaphaghnatvāt || kaphodbhave kāce
||41||
samāga⸤dhi
mākṣikasaiṃdhavāsya= vā
tsajāṃgalaḥ syāt puṭapāka eva ca ||
manaḥśilātryūṣaṇasaṃkhamākṣi⸤kaiḥ
sā=siṃdhukāsīsarasāṃjanaiḥ
kriyāḥ= ||42||
kṣīravṛkṣāṇāṃ kvāthe haridrānalade kalkīkṛtya ghṛtaṃ
pakvaṃ tarpaṇe saśyate || ghṛtavān ||saiṃdhavaḥ | rasakriyā
||42||
hite ca kāsīsarasāṃjane 'ṃja=ne
vadaṃti pathyā gu⸤ḍa=nāgarā yute ||
ya=d aṃja=naṃ vā bahu=śo niṣe=citaṃ
samū=travargre tripha=lodake= sṛte ||43||
rasakriyāṃjane || jīrṇaguḍaḥ ||
sannipātodbhavasya timirasya cikitsitam āha|| ...to 'ṃjanaṃ || bahun vārān || dvāṃtaṃ dhvāṃtaṃ
||mūtrāṣṭake || triphalākvāthe|| āṃtrikṣe ||43||
L
niśā=carāsthisthitam etad aṃjanaṃ kṣipec ca māsaṃ
sali=le sthire punaḥ ||
meṣasya puṣpair madhuke⸤na saṃyutaṃ tad aṃjanaṃ
sarvakṛ=te prayojayet
||44||
jalokāsthi || taduddhṛtya śoṣayitvā ||
sannipātakṛte ||44||
krama=ś
ca sarvaḥ kṛtajodbhaveś ca
hitaḥ
pa=raṃ⸤ parimlāyini
vāpi pittahṛt ||
doṣān vibhajyātha mukhapralepanaṃ
||45
kuryāc ca sarveṣu yathānu⸤yogataḥ
||45||
kriyāś ca | pāṭhāṃtaraṃ
1 rasakriyāḥ
sarvavātādyuktāḥ sarvaje hitāḥ || vividhatāṃ gate ||45||
kramo hitaḥ syaṃ=dahitaḥ prayojitaḥ
samīkṣya doṣeṣu yathāsvam eva ca ||
doṣoda⸤ye naiva ca viplute gade
dravyāṇi nasyādiṣu yojayet punaḥ ||46||
punaś ca ka=lpe 'ṃjanavistaraḥ
śu⸤bhaḥ pravakṣyate 'nyastam apīha yojayet ||
vātābhisyaṃdādīnāṃ cikitsitaṃ vātādiṣu
timireṣu hitaṃ ||46||
kriyākalpe || itaraḥ || āhāramāha
||47||
ghṛtaṃ purāṇaṃ triphalāṃ śatāvarīṃ
ta=thaiva mudgāmalakaṃ
ya⸤vān api ||47||L
niṣecamāṇasya narasya yatnato bhayaṃ sughorāttimirān na vidyate
||
śatāvarīpāyasa eva kevalaḥ⸤ kṛto
thavā cāmalakeṣu pāyasaḥ ||48||
prabhūtasarppistriphalodakottaraṃ yavo=danaṃ vā timiraṃ vya⸤pohati ||
||48||
jīvaṃtiśākaṃ suniṣarṇakaṃ ca satuṃdulīyaṃ
varavāstukaṃ ca ||49||
cillī tathā mūla⸤kapotikā ca daṣṭerhitaṃ śākam ajāṃ
galaṃ ca ||
yavānāṃ khaṃ...ḍitānāṃ pūtānāmodanakalpena pakvānāṃ pariśrutānāṃ grahaṇaṃ
na tu piṣṭānāṃ ||49||
paṭolakarkoṭakakāravellavārttākatarkārika⸤rīrajāni ||50||
śākāni snigdhārttagalāni caiva hitāni dṛṣṭerghṛtasādhitāni ||50||
||50||
vi⸤varjaye sthirāmokṣaṃ timire
rāgamāgate ||
yaṃtreṇotpī=ḍito doṣo
nihanyādāśu darśanaṃ ||51||
⸤
arāgi timiraṃ sādhyam ādyaṃ paṭalamāśritaṃ ||
kṛcchraṃ dvitīye rāgi syāt tṛtīye yāpyam ucyate ||52||
ūrdvapīḍitaḥ
||51||52||
L
rāgaprāpteṣv api hitāstimireṣu kriyā
yathā=||
yāpanārthaṃ yatho=ddiṣṭāḥ
sayyā vāpi jalauka⸤saḥ ||53||
śleṣmike liṃganāśe tu karma vakṣyāmi siddhaye ||
na ced ardheṃdugharmābhrabiṃdumuktākṛti⸤-sthiraḥ
||54||
arogeṣu timireṣu kriyāhitāḥ tathā
rāgaprāpteṣv api yāpanārthaṃ yaethoddiṣṭāḥ
kriyāhitāḥ ||53||54||
viṣamo vā tanur madhye rājimān vā bahuprabhaḥ
|
dṛṣṭistho lakṣyate doṣaḥ sarujo⸤ vā sa=lohitaḥ ||55||
snigdhaśvinnasya tasyātha kāle nātyuṣṇaśītale
||
yaṃtritasyopaviṣṭa⸤sya svāṃ nāsāṃ paśyataḥ samaṃ ||56||
etallakṣaṇaṃ vyatirekeṇānyovyādhyaḥ ||55||56||
matimān śuklabhāgau dvau kṛṣṇā muktvā
tva=pāṃgataḥ ||
u-⸤nmīlya nayanaṃ samyak sirājālavivarjite ||57||
apāṃgapakṣe ekaṃ bhāgaṃ muktā ||57||
rāmacaṃdra||
L
nādho= nordhaṃ na pārśvābhyāṃ chidre daivakṛte tataḥ ||
śilākayā prayatnena viśva=staṃ
yavavakrayā ||58
⸤
śleṣmaṇa udakarūpatvāt
||58||asatrastaṃ ||58||
madhya=pradeśinyaṃguṣṭasthirahastagṛtahitayā ||
da=kṣiṇena bhiṣak savyaṃ vidhyet savyena cetaran 59
⸤
vāribimdvāgamaḥ samyak bhavec chabdas tathā
vyadhe ||
saṃsecya viddhamātraṃ tu yoṣitstanyena
kovidaḥ ||⸤60 ||
madhyamā || hastena || netraṃ
||59||60||
...śalākāgreṇa tato nirlikhed
dṛṣṭi=maṃḍalaṃ ||
vidhyato yo nyapārśve 'kṣṇastaṃ rudhā nāsi⸤kāpuṭaṃ
||61||
madhye likhet kaphasaṃhativiśleṣārthaṃ ||61||
ucchaṃghanena
karttavyo dṛṣṭimaṃḍalajaḥ kaphaḥ ||
nirabhra iva gharmāṃśuryadā dṛṣṭiḥ pra⸤kāsate ||62||
tadāsau likhitā samyak jñeyā yā|
cāpi nirvyathā ||
paścāt saśleṣmā ||62||63||
sthāne doṣe bale cāpi⸤ svedayed
akṣi bāhyataḥ ||63||L
samyaksedaṃ avasthāpya...gair anilanāśanaiḥ ||
tato dṛṣṭeṣu rūpeṣu śalākām āharec chanaiḥ
||⸤64||
ghṛtenābhyajya nayanaṃ vastrapaṭṭena veṣṭayet
||
tato grahe nirābādhe śayītottāna seeva ca ||⸤65||
udgārakāsakṣavathuṣṭīvanotkaṃpanāni ca ||
tatkālaṃ nācared ūrdhvaṃ yaṃtraṇā snehapītavat⸤ ||66||
tryahāt tryahā
dvāvayec ca kaś cāt kaṣāyair anilāpahaiḥ ||
vāyor bhayāt tryahād ūrdhaṃ śvedayed akṣi⸤ pū=rvavat ||67||
mṛdu yathā bhavati ||67||
daśāham evaṃ saṃyamya hitaṃ dṛṣṭiprasādanaṃ
||
paścāt ka=rma ca seveta
laghvannaṃ vā⸤pi mātrayā ||68||
śirāvyadhaṃ vidhau
pūrvaṃ narā ye ...ca vivarjitāḥ ||
na teṣāṃ nīlikāṃ vi⸤dhyed anyatrābhihitā...bhiṣak ||70||
paścāt karma nāvanāś
cotarppaṇapuṭapākaśirostyaṃjanaprabhṛtikaṃ
||68||69||70||
L
pū=ryate
śoṇi=tenākṣi na cirād viśirā vyadhe ||
tatra strīstanyayaṣṭyāhvapakvaṃ eke hitaṃ ghṛtaṃ ||71||
atha vyāpacckitsāmāha || tatkālam eva ||
71||
a⸤pāṃ=gāsannaviddhe tu śophaśūlāśruraktatā ||
ratatropanāhaṃ bhrūmadhye kuryāc coṣṇājyasecanaṃ ||72||
⸤
samīpe ||72||
vyadhen āsannakṛṣṇena rāgaḥ kṛṣṇaṃ ca pīḍyate
|
tatrādhaḥ=śodhanaṃ sekaḥ
sarpiṣā raktamokṣaṇaṃ⸤ ||73||
athābhy upari vidve tu kaṣṭā ruk
sapravarttate ||
tatra koṣṇena haviṣā pariṣekaḥ praśa⸤syate ||74||
snigdhaśvinnasya virecanaṃ ||73||74||
śūlāsrurā=gās tv atyarthaṃ vyadhenādhaś ca pichalaḥ ||
śalākāmanu cāś ca śrāvas tatra⸤ pū=rvaṃ cikitsitaṃ ||75||
nayanajalarāgaḥ ||strīstanyaṃ yaṣṭyāhvelipūrvaṃ ||75||
rāgāsravedanāstaṃbhaharṣāś cātivigha=ṭṭite ||
snehaśvedau hitau tatra hi⸤taṃ cāpy anuvāsanaṃ ||76||
aticalite ||76||
|| rāma ||
L
doṣastvadho pakṛṣṭo 'pi taruṇaḥ punarurdhagaḥ
||
kuryāc chulkāruṇaṃ netraṃ tīvraru...ṣṭadarśanaṃ || ⸤||77||
||77||
ma=dhurais
tatra siddhena ghṛtenākṣṇaḥ prasecanaṃ ||
sirobastiṃ ca tenaiva dadyāmāṃsaiś ca bhojanaṃ⸤ ||78||
doṣas tu saṃjātabalo ghanaḥ saṃpūrṇamaṃḍalaḥ
||
prāpya naśye chalākāgraṃ tanvabhram iva māru⸤tam ||79||
...ṣṭīmadhukādibhiḥ ||78||79||
mū=rdhābhighātavyāyāmavyavāyavamimūrchanaiḥ ||
doṣaḥ pratyeti kopāc ca viddho titaru⸤ṇaś ca yaḥ ||80||
nanu kiṃ taruṇa... viddho doṣapratyeti |uttānyaipi hetubhiḥ tān
hetūnāha||80||
śalākā ka=rkaśā śūlaṃ kṛśā doṣāpariplutiṃ ||
vraṇaṃ viśālaṃ sthūlāgrā tī-⸤kṣṇā hiṃsyād ane=kadhā ||81||
kharakharikā || anekaprakāraṃ kṛtaṃ
bhavati ||81||
jalāśrāvaṃ su viṣamā kriyāsaṃgam athāsthirā
||
karoti varjitā⸤ doṣais tasmād ebhir hi=tā bhavet ||82||
kāryakarī ||82||
L
aṣṭāṃgu=lāyatā madhye sūtreṇa pariveṣṭitā |
aṃguṣṭa=parvasamitā vaktrayo
mukulākṛtiḥ ||83⸤||
dīrghā || aṃguṣṭaparvakrameṇā
||83||
tāmrāyasī śātakauṃbhī śalākā syād aninditā ||
rāgaḥ śopho 'rbudaṃ coṣo bu=dbudaṃ śūka=rākṣitā⸤ ||84||
kutsitā || budbudākāro māṃsanirgamaṃ ||
śukarasyāodhodṛṣṭitvaṃ
||84||
adhimaṃthādayaś cānye rogā syur
vyadhadoṣa=jāḥ ||
ahitācārato vāpi yathāsvaṃ tān upāca⸤ret ||85||
rujāyām akṣikerāge vā yogān bhūyo
nibodha me ||
gairikaṃ sārivā dūrvā yavapiṣṭaṃ⸤ ghṛtaṃ payaḥ ||86||
mukhālepaḥ prayojyo yaṃ vedanārāgaśāṃtaye ||
mṛdubhraṣṭais tilair vāpi siddhāortha⸤kasamāyutaiḥ ||87||
mātuluṃgarasopetair mukhālepastadarthakṛt ||
payasyāsārivāpatramaṃjiṣṭā⸤madhukair api ||88||
te sarve ...lākākṛtā
||85||86||87||88||
rāmacaṃdrāya namaḥ ||
L
ajākṣīrānvitair lepaḥ sukhoṣṇaḥ pathya ucyate
||
dārupadmakasuṃṭhībhir evam eva kṛto 'pi vā⸤ ||89||
drākṣāmadhukakuṣṭair vā tadvat
saiṃdhavasaṃyutaiḥ ||
rodhrasaiṃdhavamṛdvīkāmadhukair vāpy ajā⸤payaḥ ||90||
śṛtaṃ seke prayoktavyaṃ rujārāganivāraṇaṃ ||
madhukotpalakuṣṭair vā drākṣālākṣā⸤sitāyutaiḥ ||91||
sasaiṃdhavaiḥ śṛtaṃ kṣīraṃ rujārāganivāraṇaṃ ||
śatāvarīmudgavaparṇīmustāmu⸤dhukapadmakaiḥ ||92||
sājakṣīraiḥ sṛtaṃ sarpi dāhaśūlanivarttanaṃ ||
vātaghnasiddhe payasi siddhaṃ sa⸤rppiś caturguṇe ||93||
kākolyādimratīvāpaṃ taṃ yuṃjyāt sarvakarmmasu ||
śāmyaty evaṃ na ce chūlaṃ⸤
snigdhasvinnasya mokṣayet ||94|| ||89||90||91||92||93||94||
tataḥ śirāṃ dahed vāpi matimān= kīrttitaṃ yathā ||
dṛṣṭer a⸤taḥ prasādārtham aṃjane
śṛṇu me śubhe ||95||lalāṭaśaṃkhapradeśeṣu
||95|| śrīkṛṣṇāya namaḥ || L
meṣaśṛṃgasya puṣpāṇi śiriṣadhavayor api ||
sumanāyāś ca puṣpāṇi mustā vaiḍūryam eva ca
||96 ⸤
ajākṣīreṇa saṃpiṣya tāmre saptāham āvapet ||
pravidhāya ca tadvarttīr yojayec cāṃjane
bhi⸤ṣak ||97||
srotojaṃ vidrumaṃ phenaeṃ sāgarasya manaḥsilāṃ ||
maricāni ca tā varttīḥ kāraye-⸤d
vāpi pū=rvavat ||98||
dṛṣṭisthairyāpyam ete tu vidadhyād aṃjane hite ||
tāmre saptāham āvapediti ||98||
bhūyo vakṣyāmi mukhyāni⸤
vistareṇāṃjanāni ca |
kalpe= nānāprakārāṇi tānyapīha
prayojayet ||99||
kriyākalpena ||99|| iti ||
ity u⸤ttare saptadaśo
'dhyāyaḥ ||17|| ||
(From folio IOL San 2646 (Eggling).jpg_195_38r : 6)
athātaḥ kriyākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
athaathaathātaḥ
kriyākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
sarvaśā⸤strārthatattvajñaos taporāśir udāradhīḥ ||
vaiśvāmitraṃ śasāsātha śiṣyaṃ kāśipatir muniḥ ||1||
⸤
tarpaṇaṃ puṭapākāṃ caś ca sekān
āścotanāṃjane ||
ta=tra tatropadiṣṭāni teṣāṃ
vyāsaṃ nibodha me⸤ ||2||
vātābhiṣyaṃdādiṣu ||2||
L
saṃśuddhadehaśiraso jīrṇānnasya śubhe dīne ||
pūrvāhne vāparāhne vā kāryam akṣṇos ca tarpaṇaṃ ||3||
⸤
||3||
vātātaparajohīne veśmany
uttānaśāyinaḥ ||
ādhārau mākhacūrṇena kli=nnena
parimaṃḍalau ||4
⸤
uṣṇodakena klinnena ||4||
samau dṛḍhāvasaṃbādhau karttavyau netrakośayoḥ
||
pūrayed ghṛtamaṃḍasya viṣaptāsya sukhodake ||5||
uparyasthasya || vilinasya ||5||
ā⸤pakṣmā=grāt tataḥ sthāpyaṃ paṃca tadvākśatāni tu ||
svasthe kaphe ṣaṭ pitte 'ṣṭau daṃśa vāte
śatāni tu⸤ ||6||
pūrṇam iti saṃbaṃdhanīyaṃ ||6||
rogasthānaviśeṣeṇa kecit kālaṃ pracakṣyate ||
yathākra=mopadiṣṭeṣu trīṇyekaṃ
paṃca sapta ca ⸤||7||
daśa dṛṣṭyām athāṣṭau vā vākśatāni vibhāvayet
||
tataś cāpāṃgataḥ snehaṃ śrāvayitvākṣi śodhayet 8
.........avartmasu śukle kṛṣṇe
sarvatra dṛṣṭirogeṣu yathākramaṃ trīṇī vartmasu ekaṃ
śuklepaṃcakṛṣṇe sapta sarvatra dasadṛṣṭyāṃ daśāṣṭau vākśatāni
||7||8||
L
śvinnena ya=vapiṣṭena sne=havīryeritaṃ tataḥ ||
yathāsvaṃ dhū=mapānena kapham
asya viśodhayet ||9||
yavalāpasikayā || snehaśaktyā iritaṃ
preritaṃ kaphaṃ || viḍaṃgapāthākiṇahīraṃgudītva ca uśīrādikaṃ
śirovirecanīyaṃ dhūmaṃ ||9||
e=kāhaṃ⸤ vā tryahaṃ vāpi paṃcāhaṃ ceṣyate paraṃ ||
tarppaṇe tṛptiliṃgāni netrasyemāni lakṣayet ||10||
kiyataṃ kālaṃ tarpaṇaprayoga ity āha ||10||
sukhasva=pnā⸤vabodhatvaṃ vaiśa=dyaṃ vartmapāṭavaṃ ||
ni=rvṛtir vyādhisaṃśāṃtiḥ
kriyā=lāghavam eva ca
||11||
upalepādyabhāvaḥ || sukhaṃ || naitrasya
puruṣasya vā || nimeṣonmeṣādīnāṃ lāghavaṃ ||11||
gu=rvāvila=m
atisnigdha⸤m aśrukaṃḍupadehavat ||
jñeyaṃ doṣasamukliṣṭaṃ netram atyarthatarpitaṃ ||12||
bhārikaṃ || aśrubahulaṃ ||12||
rūkṣa=m
āvilam aśrāvyam asahaṃ⸤ rūpadarśane ||
vyādhivṛddhiś ca tatjñeyaṃ hīnatarpitamakṣyatha ||13||
anayor doṣabāhulyāt prayateta ci⸤kitsitaṃ ||
dhūmanasyāṃjanaiḥ sekai rūkṣaiḥ snigdhaiś ca yogavit ||14||
snigdhatvavīhinaṃ ||13||14||
tāmya=tyativiśu=ṣkaṃ
yadrukṣaṃ yaccātidā=ruṇaṃ ||
śīrṇapakṣmāvilaṃ ji=hmaṃ
rogakliṣṭaṃ tu yad bhṛśaṃ ||15||
⸤
kriyāsu apravṛtti || aśru...hitaṃ || kaṭhinaṃ || kriyāsu jaḍaṃ
||15||
tadakṣi tarpaṇādeva labheto '=rjāmasaṃśayaṃ ||
durdinātyuṣṇaśīteṣu nasyaṃ yeṣu= ca ga|rhitaṃ ||16||
balaṃ ||bhuktavān ity ādi ||16||
ta⸤rpaṇārhā na te proktāḥ
snehapānākṣa=māś ca ye ||
ta=taḥ praśāṃtadoṣeṣu
puṭapākaḥ kṣameṣu ca ||17||
pu⸤ṭapākaḥ prayoktavyo netre tu
bhiṣajā bhavet ||
snehano lekhanīyaś ca ropaṇaś caiva sa tridhā ||18||
⸤
hitaṃ snigdho tirūkṣaś ca snigdhasyāpi ca
lekhanaḥ ||
puṭapākas tu dhāryo dve dṛṣṭau
balārtham itaraḥ pi⸤ttāsṛgvraṇavātanut ||19||
vivarjayet snehapānam ajīrṇītaruṇajvarī ity ādīn ||
kutaḥ snehapāneṣu ||17||18||19||
sa=rppirmāṃsavasāmajjamedaḥsyādvauṣadhaiḥ kṛtaḥ ||
snehanaḥ puṭapākas tu dhā⸤ryo dve vācchate tu saḥ ||20||
atha snehanapuṭapākamāha || snigdha.......grāhyaṃ ||20||
jāṃgalānāṃ ya=kṛnmāṃsailekhanadravyasaṃbhṛtaiḥ ||
kṛṣṇaloharastāṃmraśaṃkhavidrumasiṃdhujaiḥ ||21||
⸤
samudraphenakāsīsaśrotojadadhimastubhiḥ |
lekhano vāchataṃ tasya paraṃ dhāraṇamucyate ||22||
samīpasthitaṃ māṃsaṃ yakṣkṛnmāṃsaṃ
yakṛtsamīpamāṃsaṃsya prabhāvāllekhanatvaṃ
||21||22||
sta⸤nya=jāṃgalamadhvājya=tikta=dravyavipācitaḥ ||
lekhanāt trigu=ṇaṃ dhāryaḥ
puṭapākas tu ropaṇaḥ ||23
⸤
vitarettarpaṇoktaṃ tu dhūmaṃ hitvā tu ropaṇam
||
snehasvedau tathā kāryau kāryau naiva va tu ropaṇe ||24||
⸤
stanyaṃ strīṇām eva || gvyam eva|| paṭolaniṃbakākamā...kirātatiktakādīni || kālaṃ ||23||24||
ekāhaṃ vā dvyahaṃ vāpi tryahaṃ vāpy
avacāraṇaṃ ||
yaṃtraṇā tu kriyākālāt dvirgu=ṇaṃ kāryam iṣyate ⸤||25||
tejasyajalamākāśamādarśaṃ bhāsvarāṇi ca ||
nekṣeta tarpite netre puṭupākakṛte tathā||26|| ||
snehapānā...rasya yaḥ kālas tasmād dviguṇaṃ na punaḥs tarpaṇakālāt | kriyākālāt ||25||26||
L
mithyopacārād= anayo yor vyādhirupajāyate ||
aṃjanāś cotanāśvedairyathā=svaṃ tamupācaret ||27
⸤
prasannavarṇaṃ viśadaṃ vātātapasahaṃ laghu ||
sukhasvapnāvabodhākṣi puṭapākaguṇānvitam ||28||
a⸤tiyogādrujaḥ
śophaḥ piḍikāmirodgamaḥ ||
pāko 'śru harṣaṇaṃ cāpi hīne doṣodgamas
tathā ||29||
⸤
tarpaṇapuṭapākayoḥ|| vyādhidoṣasya yasya
yadātmīyaṃ ||27||28||29||
ata urdhaṃ pravakṣyāmi puṭapākaṃ prasādhanaṃ
||
dvau bilva=mātrau ślakṣṇasya
piṃḍau māṃsasya peśitau ||30⸤
palapramāṇau ||30||
dravyā=ṇāṃ
bilvamā=traṃ tu dravyāṇāṃ
ku=ḍavo mataḥ ||
tadaikadhyaṃ samāloḍya patraiḥ supariveṣṭitaṃ ||31||⸤
triṣū pa...pākeṣu
yathoddiṣṭānāṃ || palaṃ ||
catvāri palāni ||31||
kāśmarīkumudairiṃdupadminīkadalībhavaiḥ ||
mṛdāvaliptamaṃgāraiḥ khadirairavaku=layet ||32||
ka⸤takāṃśmaṃtakairaṃḍapāṭalāvṛṣabādaraiḥ ||
sakṣīradrumakāṣṭhair vā gomayair vāpi
yuktitaḥ ||33||
paced ity arthaḥ ||32||33||
L
śvinnamuddhṛtya
niḥpīḍya rasamādāya taṃ nṛṇāṃ ||
tarppaṇoktena vidhinā yathāvadavacācārayet ||34
⸤
||34||
ka=nīnike
niṣecyaḥ syān nityam uttānaśāyinaḥ ||
raktapitte ca tau= śītau
koṣṇau vātakaphāpa⸤hau ||35||
atyuṣṇatīkṣṇau satataṃ dāhapākakarau smṛtau
||
aplutau śītalau vāsrastaṃbharuggharrṣa⸤ṣa=kārakau ||36||
nāsāsamīpagavaḥ saṃdhiḥ ||
tarparṇapuṭapākau ||35||36||
atimātrau kaṣā=yatvasaṃkocasphuraṇāvahau ||
hīnapramāṇau doṣāṇām u⸤tkleśajananau bhṛśaṃ ||37||
kaḍakaḍai ||37||
yuktau kṛtau dādyaśopharuggha=rṣaśrāvanāśanau ||
kaṃḍūpadehadū=ṣī-⸤kāraktarājivināśanau ||38||
tasmāt pariha...ran
doṣān vidadhyāttau sukhāvahau ||
vyāpada⸤ś ca yathādoṣaṃ nasyadhūmāṃjanairjayet ||39||
pī...||38||39||
ā=dyaṃtayoś cāpy ana=yoḥ śveda ś coṣṇāṃbucaili=kaḥ ||⸤
tathā hito vasāne ca dhūmaḥ śleṣma=samuddhatau ||40||
śleṣmādhikye pūrvapaścāc ca || tarpaṇapuṭapākayoḥ ||
uṣṇāṃbusiktavastreṇa || śleṣmādhikau ||40||
L
yathādoṣaṃ prayuktaṃ tu nātipra=balam oja=sā ||
rogamāś cotanaṃ haṃti sekas tu balavattaraṃ ||41⸤||
madhyamaṃ || śaktyā ||41||
tau tridhācopayu=jyete rogeṣu puṭapākavat ||
lekhane sapta cāṣṭau vā biṃdavaḥ snaihike daśaḥ ||⸤42||
sekāś cotane uttpannamātrāvarogena yujyate
kiṃ caturthe 'hnihani ||42||
āś cotane prayoktavyā dvādaśaiva tu ropaṇe ||
sekasya kāle dviguṇaḥ puṭa=pākāt paro ma⸤taḥ ||43||
snehanalekhanaropaṇabhedena mātrāvadhāraṇaṃ ||43||
athavā kāryani=rvṛtter upayogo yathākramaṃ ||
pūrvāpa=rāhna madhyā.......jākāleṣu⸤ vātayoḥ ||44||
rogopaśāṃtiṃ yāvat || pūrvāhne madhyāhne
||44||
yogāyogau sneha=seke tarpaṇoktau pracakṣyate ||
rogā=n śirasi saṃbhutān ha⸤tvātiprabalān guṇān ||45||
snehaviṣaye || śirobastimāha ||45||
karoti śiraso bastir ya ukto mūrdhnitailikāḥ
||
śuddhadehasya sāyā⸤hne yathāvyādhya=śitasya tu ||46||
...manādibhir
athavā śīrasa eva śuddhi|| yaathā vyādhipratyanīkaṃ
bhuktavataḥ ||46 ||
L
rujvāśīnasya badhnīyāt ba.......stikośaṃ tato dṛḍhaṃ ||
yathāvyādhisṛtasnehapūrṇaṃ saṃyamya dhārayet || ⸤||47||
||47||
tarpaṇoktaṃ daśaguṇaṃ vidhiṃ kuryad
viśā=radaḥ || vyaktarūpeṣu
roṣeṣu śuddhakāyasya kevale || 48⸤
śālākyataṃtrakovidaḥ||48||
ne=traṃte
bastite doṣe prāpta=m aṃjanam
ācaret ||
lekhanaṃ ropaṇaṃ vāpi prasādanam athāpi vā ||49||
pakṣmavartmākṣipuṭāpāṃganiyukte ||
doṣadūṣyādhiṣṭānaprasanīkaṃ ||49||
tatra⸤ paṃca= rasāny astānāḍyaikara=savarjitān ||
paṃcadhā lekhanaṃ kār yuṃjyād yathādo=ṣam ataṃdritaḥ ||50||
rasaśabdena dravyāṇyucyate || madhurarasavarjitān ||
vātapitakaphaśoṇita...nnipātabhedena ||50||
netra⸤vartmaśiraḥkośaśrotraśṛṃgāṭakāśritaṃ ||
mukhanāsākṣibhir doṣam oj=asā
śrā=vayet tu taṃ ||51||
kaṣā⸤yaṃ tiktakaṃ vāpi sasnehaṃ
ropaṇaṃ mataṃ ||
tat snehaśaityād vraṇaṃ syād dṛṣṭeś ca balavarddhanaṃ ||52||
aṃjanaṃ svabhāvena śrāvayed iti śeṣaḥ
||51||52||
L
madhuraṃ snehasaṃpannam
aṃjanaṃ prasādanaṃ ||
dṛṣṭidoṣaprasādārthaṃ snehanārthaṃ ca taddhitaṃ ||53||
53
yathā⸤doṣaṃ ca yojyāni tāni
rogaviśāradaiḥ ||
aṃjanāni yathoktāni prāhuḥ sā=yāhnarātriṣu ||54
⸤
pūrvāhnaparāhnarātriṣu ||54||
guṭikānira=sacūrṇāni trividhānyaṃjanāni tu ||
yathāpūrvaṃ balaṃ teṣāṃ śreṣṭam āhur manīṣi⸤ṇaḥ ||55||
rasakriyā ||55|| adhikaṃ ardhaṃ vidyate
yāsāṃ sā adhyarddhā sārdhā ||55||
hareṇumātrā varttiḥ syāl lekhanasya
pramāṇannātaḥ ||
prasādanasya vā=dhyardhā dviguṇā⸤ ropaṇasya ca
||55||
rasā=ṃjanasya mātrā tu piṣṭāvarttimitā matā ||
dvitriś catuḥśalākāś ca cū⸤rṇasyāpyanupū=rvaśaḥ ||56||
rasakriyāyāḥ pramāṇaṃ āha ||
rasaāṃjansyakriyāṃjanasya yathā
piṣṭayāvarttyāsamitālpamātrāmitā ||56||
teṣāṃ tulyaguṇānyeva vidadhyādbhojanānyapi ||
sauvarṇaṃ rājataṃ śā=rṅgaṃ tāṃ⸤mraṃ vaiḍūryakāṃsyajaṃ
||57||
meṣaśṛṃgamayaṃ ||57||
L
āyasāni ca yojyāni śalākāś ca yathākramaṃ ||
vaktrayor mukulākārā kalāyaparimaṃ⸤ḍalā ||58||
||58||
aṣṭāṃgulā ta=nurmadhye sukṛtā sādhu=nigrahā ||
auduṃbaryaśmajā vāpi śārīrī⸤
vā hitā bhavet ||59||
karkaśādidoṣarahitā || sukhagrahā || aṃgulī
||59||
vā=menākṣi
vinirbhujya hastena tu samāhitaḥ ||
śalākayā dakṣiṇe=na-⸤ kṣipet kā=īnam aṃjanaṃ
||60||
āpāṃgaṃ vā yathāyogaṃ kuryād vāpi gatāgataṃ
||
vartmāvalepī vā⸤ yattadaṃgulyaiva prayojayet ||61||
hastena || dakṣiṇena kuṃḍalīkṛtya ||
kanīnakādapāṃgaṃ yat nīyate
tat kānīnaṃ ||60||61||
akṣi nātyaṃtayor
aṃjyādbādhamāno pi vā bhiṣak ||
na cā⸤nirvāṃtadoṣe 'kṣṇi dhā=vanaṃ saṃprayojayet ||62||
doṣa pratinivṛttaḥ san hanyāt dṛṣṭibalaṃ⸤ tathā ||
śrāṃte bhīte prarudite madyapīte navajvare
||63||
aṃtayoḥ kanīnakāpāṃgayo rogādidoṣa
bhavet || yāvad doṣo
'śrudūṣikādirūpeṇa vāṃto na bhavati tāvat prāṃkṣālanaṃ kāryaṃ ||62||63||
L
vegāghātaśirodoṣaiś cārtānāṃ neṣyate
'ñjanam |
uṣṇevegavidhāte ca na aṃjanaṃ saṃpraśasyate
||
rāgaruktimirāśrāvaśūlasaṃraṃbhasaṃbhavāt
||64||
64
ni⸤drākṣaye kriyāśaktiḥ pravāte
dagdhalakṣayaṃā ||
rajodhū=mahate
rāgaśrāvādhīmaṃthasaṃbhavaṃ ||65||
saṃraṃ⸤bhaśūlau nasyāṃte śiroruji
śirārujaṃ ||
śiraḥsnāte ca śīte ca ravāv anudite pi ca ||66||
kṛte dhūṃmapāne||65||66||
doṣasyai⸤ryād apā=rthaṃ syād doṣotkleśaṃ karoti ca ||
ajīrṇe py evam etat syāt chrotomārgrāvarodhanāt ||67||
nirarthakaṃ||67||
do⸤ṣavego=dbhave dattaṃ kuryā stāṃstāṃnupadravān ||
tasmāt pariharan doṣān aṃjanaṃ sādhyadhu= sādhayet || ⸤6868||
udaye || doṣakālāvasthāpekṣaṃ ||68||
lekhanasya viśeṣeṇa kāla eṣa prakīrttitaḥ ||
vyā=padaś ca jayed
etāḥ= sekāś
cetetana nāvanaiḥ || ⸤69||
yathāsvaṃ dhūmakavalair nasyaiś cāpi
samusthitāḥ ||
viśadaṃ laghucāsrāvaṃ kriyāpaṭu sunirmalaṃ ||70||
vyāpadaḥ pratikāramāha || etā rāgarupāgā...
||69||70||
rāmacaṃdrāya namaḥ ||
L
saṃśāṃtopadravaṃ netraṃ viriktaṃ samyag
ādiśet ||
jihma dāruṇadurvarṇaṃ srasta pakṣma tathaiva ca ||71||
netraṃ virekā⸤tiyoge syaṃdane
cātimātraśaḥ ||
tatra saṃtarpaṇaṃ kāryaṃ vidhānaṃ cānilāpahaṃ ||72||
||71||72||
akṣi maṃdaviriktaṃ⸤ syād
uda=grataradoṣavat ||
dhūrmai rnasyāṃjanālepair hitaṃ
doṣāvasecanaṃ ||73||
utkaṭadoṣavat||73||
snehavarṇapabalopetaṃ pra⸤sannaṃ doṣavaṣirjatiṃ ||
jñeyaṃ prasādane samya...k praupayukte
'kṣi vinirrmivṛtaṃ
||74||
sarvakriyākṣamaṃ| upaśāṃtopadravaṃ
||74||
kiṃcid vinavikā⸤raṃ syāt
tta=rpaṇād vi kṛ=tādati ||
tatra doṣa=haraṃ rūkṣaṃ
bheṣajaṃ śasyate mṛdu ||75||
atikṛtāt
||prasādanām
aṃjanāt||ka
phaharaṃ rūkṣabheṣajopadeśāt
||75||
rāmacaṃdra||
L
sādhā=raṇam api jñeyam etad ropaṇalakṣaṇaṃ ||
prasādanavadācaṣṭe ta=smin
yukte tibheṣaje ||76
⸤
snehanaṃ ropaṇaṃ vāpi hīnayuktamapārthakaṃ ||
karttavyaṃ mātrayā tasmād aṃjanaṃ siddhim ichatā ||77||
||...danāṃ
janalakṣaṇena snehavarṇabalopetādināsamaṃ ||atiyukte ropaṇe
prasādanaevaddoṣahaṃ rūkṣam ity ādikaṃ
kathayati || 76||77||
dhū⸤mair nasyām aṃjanair vāpi
doṣaśeṣaṃ samaṃ nayet ||
puṭa=pākaṃkriyā...su kriyāsv
eṣaiva kalpanā ||78||
saha⸤sraśa=ś
cāṃjaneṣu bījenoktena pūji=tā
||
puṭapākasekāś cotanaśirobastiṣu hīnāti yoge
eṣaiva trividhasya lekhanādi raṃjanasya anaṃroktā yā cikitsā saiva kāryā
nānyā ||78||
gata=doṣamapetāśrupaśyaṃtaṃ samyag aṃbhasā ||79||
prakṣā⸤lyākṣi yathādoṣaṃ kāryāṃ
pratyam aṃjanaṃ tataḥ ||
hīnāti yukteṣu || uktā kalpanā pūjitā
||kasyām avasthāyāṃ dhāvanaṃ kāryaṃ tāmāha
||79||80||
dṛṣṭer balaviśudyarthaṃ yāymarogakṣayāya ca ||80||L
rājārhyāṇyaṃjanāgryā=ṇi
nibodhemānyataḥ paraṃ ||
aṣṭau bhāgān aṃja=...nasya
nīlotpalasugaṃdhinaḥ ||81⸤
au=daṃbaraṃ śā=takauṃbhaṃ rāja=taṃ tu samāṃśataḥ ||
||śreṣṭāni ||sauvīrāṃjanasya
||81||
ekādaśaitān bhāgāṃs tu yojayet kuśalo bhiṣak
||82⸤
mū=ṣākṣiptaṃ tu
taddhmātamā=vṛtaṃ
jātavedasi ||
tāmraṃ ||sauvarṇyaṃ raupyaṃ
||82||
khadīrāśmaṃtakāgārairgośakṛdbhir athāpi vā
||83||
ga⸤vāṃ śakṛdrase mūtre dadhni sarppiṣi mākṣike ||
tailamajjavasāmadyasarvagaṃdhodakeṣu ca
||84||
drākṣā⸤rakṣekṣutriphalāraseṣu suhimeṣu|| ca
||
sārivādikaāṣāye ca kaṣāye
cotpalāodike ||85||
ni⸤ṣecayet pṛthak tvainaṃ dhvāṃtaṃ dhvāṃtaṃ punaḥ punaḥ
||
muṃsi gālanasthānaṃ ||vilīnagalitam ity
arthaḥ ||83||84||85||86||
tato 'ṃtarīkṣe saptāhaṃ plotabaddhaṃ sthitaṃ
jale ||86|| L
viśoṣya cūrṇayenmuktāṃ sphaṭikaṃ vidrumaṃ tathā ||
kālānusārivāṃ cāpi śucirāvāpya yogataḥ ||⸤87||
etac cūrṇāṃjanaṃ śreṣṭaaṃ nihitaṃ bhājane śubhe ||
daṃtasphaṭikavaiḍūryaśaṃkhaśailāsanodbhave
||88⸤
śātakuṃbhe 'thavā śārṅgre rājate vā susaṃskṛte ||
sahasrapākavat pūjāṃ kṛtvā rājñaḥ prayojayet ||⸤||89||
tenāṃjitākṣo nṛpati bhavet sarvajanapriyaḥ ||
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ dṛṣṭirogavivarjitaḥ ⸤90 ||
||87||88||89||90||
kuṣṭaṃ caṃdanamelāś ca patraṃ madhukam
aṃjanaṃ ||
meṣauśṛṃgasya puṣpāṇi va=kraṃ ratnā=ni
sapta ca ||91⸤
tagaraṃ ||marakata padmarāgeṃ dranīla muktā
vaiḍūrya suvarṇa pravālāni saptaratnāni ||91||
utpala=sya
vṛhatyo=ś ca padmasyāpi ca
kesaraṃ ||
nāgapuṣpamuśīrāṇi pippalī tutcham
uttamaṃ ||92||⸤
nīlotpalasya ||rīṃgaṇīdvayoḥ
||masūragrīvaṃ ||92||
kukuṭāṃḍakapālāni dārvīṃ pathyāṃ sarocanāṃ ||
maricānyakṣama=jjānaṃ tulyāṃ
ca gṛhagoli=kāṃ ||⸤93||
bibhītakamajjānaṃ || gṛhakārikāṃ
||93||
L
kṛtvā śūcikṣmaṃ śu=ciś cūrṇaṃ nyased abhyarcya
pū=rvavat ||
etad bhadrodayaṃ nāma sadaivārhati bhūmipaṃ ||94
⸤
||vaidyaḥ ||śaṃkhadaṃdubhinirghoṣabhājanāni ||94||
va=ktraṃ
ca maricaṃ caiva māṃsī śīleyam eva ca ||95||
tulyāṃśāni samā caiva samagraiś ca manaḥśilā || ⸤96||
tagaraṃ ||95|||96||
patrasya bhāgāś catvāro dviguṇaṃ
sarvato= 'ṃja=naṃ ||
tāvac ca yaṣṭīmadhukaṃ pūrvavac caitad aṃjanaṃ ||97⸤||
dṛṣṭirogeṣu sarveṣu timirādiṣu pūjitaṃ ||
vināśanārthaṃ rogārtheṇāṃ
yaśaskaram anuttamaṃ⸤||98||
sarvebhyaḥ ||śroto 'ṃjanaṃ ||97||98||
manaḥśilā devakāṣṭaṃ rajanyau
triphaloṣa=ṇaṃ ||
lākṣārasonamaṃjiṣṭāḥ saiṃdhavailāḥ sa⸤mākṣikāḥ ||99||
maricaṃ ||99||
rodhraṃ sābarakaṃ cūrṇaṃ māyasaṃ tāmram eva
ca ||
kālānusārivāṃ caiva kukuṭāṃḍada⸤lāni tu ||100||
tulyāni payasā piṣṭvā guṭikā kārayed budhaḥ
||
kaṃḍūtimiraśukrārmaraktarājyu⸤paśāṃtaye ||101||
||100||101||
L
kāṃsyāpamārjanamaṣīṃ madhukaṃ saiṃdhavaṃ
tathā ||
eraṃḍamūlaṃ ca samaṃ bṛhatyaṃśadvayānvitaṃ ||102||
||102||103||
āje⸤na payasā piṣṭvā tāmrapātraṃ
pralepayet ||
saptakṛtvas tu tā vartyac chāyāśuṣkā rujāpahā ||103||
pa⸤thyātutchakayaṣṭyāhvaistulyairmarica=ṣoḍaśaiḥ ||
pathyā= sarvavikāreṣu varttiḥ
śītāṃbupeṣitāḥ ||104
⸤
rasakriyāvidhānena yathoktavidhikovidaḥ ||
piṃḍāṃjanāni kurvīta yathāyogamataṃdritaḥ ||5
⸤
maricasya ṣoḍaśabhābhāgāḥ
||104||105||iti||
ity uttare 'ṣṭādaśo 'dhyāyaḥ ||18 ||