Suśrutapāthaśuddhi of Candraṭa: Sūtrasthāna

Published in by in .

A manuscript identifying itself as Candraṭa's Pāṭhaśuddhi but which seems mainly to be Ḍalhaṇa's commentary, Nibandhasaṅgraha.

More ▾
Title Suśrutapāṭhaśuddhi
Title Nibandhasaṅgraha
Commentary Suśrutapāṭhaśuddhi
Author Suśruta
Author Ḍalhaṇa
Physical description
Language/Script [Sanskrit in Devanagari script.]
  • Devanagari
Format folia
Material paper
History
Date of production
Place of origin unknown
Provenance [record of ownership]
Acquisition [how it was acquired]

Transcription of MS London BL IOLR Taylor 1842 (Eggeling 2646), supporting the Suśrutapāṭhaśuddhi of Candraṭa and the Nibandhasaṅgraha of Ḍalhaṇa

Adhyāya 1.12

(From folio IOL San 2646 (Eggeling) - 139)
Candraṭa on 1.12.1
|| athāto 'gnikarmavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.1
|| agninā kṛtvā yat karma agneḥ saṃvadhi vā yat karma tad agnikarma || tasya vidhivividhānaṃ || || tad yasminnadhyāye vidyate | taṃ vyākhyāsyāmaḥ || agnikarmīyam ity anye paṭhaṃti || agnikarmādhikṛtyakṛto 'gnikarmīya iti vyākhyānayaṃti ca ||
Candraṭa on 1.12.3
agnikarmamahātmyam āha || kṣārād agnir garīyān kriyāsu vyākhyātaḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.3
kṣārād guroḥ sakāśād agnir garīyān gurutaraḥ || kutaḥ | punaḥ kṣārād agnir garīyān ity āha || kriyāsu karmasu || na tu guṇeṣu || guṇeṣu punas tridoṣaghnachedyabhedyalekhyakaraṇādiṣu kṣāra eva pradhānaḥ || etena sve sve kṛtye dvayor apiprādhānyam uktaṃ || yathā dṛḍhaprahāritvenārjunāt karṇaḥ karṇād dūrāpātitvenārjunaḥ pradhānam iti || vyākhyāta iti kathita ity arthaḥ || pratijñātasya garīyas tv asya sādhakaṃ hetum āha || || tad dagdhānāṃ rogāṇāṃm apunarbhavāt || tad dagdhām iti || agnidagdhānām apunarbhāvād iti || apunarbhāvas tu sāLdhyānāṃ samyag dagdhānāṃ || etad viparyayetv agnidagdhasyāpi punar udbhavaḥ || anyetv anyā samādadhati || arbudādayo 'gninā samūlam unmūlitā mithyāhārādibhiḥ || punardoṣaprakopāt tat sthāna evānye jāyamānās tadvad upālabhyaṃte || hetvaṃtaraṃ samuccinvan āha || bheṣajaśastrakṣārair aśakyānāṃ tatsādhyatvāc ca || tat sādhyatvād agnisādhyatvād ity arthaḥ || anye svedaśastrakṣārair iti paṭhaṃti || tatrāyam arthaḥ || bhagaṃdaryarśasādayaḥ pūrvaṃ svidyaṃte || paścāt teṣu śastram avacāryate || athavā svedagrahaṇaṃ bheṣajopalakṣaṇaṃ || bheṣajāśaktau śaṃktau śastrāvacāraṇaṃ || śastrāśaktāvaśeṣavyādhiśamanāya kṣāraḥ || kṣārāśakte 'vagāḍhamūle vyādhāv agnir iti || aganyavacāraṇopakaraṇāni nidarśayann āha ||
Candraṭa on 1.12.4
athaimāni dahanopakaraṇāni || tad yathā || pippalyajāśakṛdgodaṃtaśaraśalākā jaṃābavauṣṭvetataralauhāḥ kṣaudraguḍasnehāś ca ||
Ḍalhaṇa on 1.12.4
ajāśakṛchāgapurīṣaṃ || jāṃbavauṣṭhaṃ jaṃbūphalasadṛśamukhāgnāLkṛṣṇapāṣāṇaracitāvarttiḥ || itaralohāḥs tāmrarajatādayaḥ || teṣāṃ vikārā lauhāḥ || kṣaudraguḍasnehāś ceti || cakārāt sarjarasamadhūchiṭādayaḥ || agnyupakaraṇarāśitrayasya pratyekaṃ viṣayaṃ darśayann āha || tatra pippalyajāśakṛdgodaṃtaśaraśalākāstvaggatānāṃ || tvaggatānām iti || vātakaphakṛtānāṃ suptyādi vikārāṇāṃ || jāṃbavauṣṭhetaralauhāmāṃsagatānāṃ || māṃsagatānāṃ vātakaphajavikārāṇāṃ || kṣaudraguḍasnehāḥ śirāsnāyusaṃdhyasthigatānāṃ || atrāpi vātakaphasaṃbhūtānām iti bodhavyaṃ || nanu kāśyapena muninā sirādiṣv agnikarma pratiṣiddhaṃ || tathā ca tad vacanaṃ || nasirāsnāyusaṃdhyasthimarmasv api kathaṃcana || daṃśasyotkarttanaṃ kāryaṃ dāho vā bhiṣajāgninā iti || iha tu sirādiṣv api agnikarmoktaṃ || itthaṃ ca śāstrāṃtaravirodhaḥ || tanna || atrāpi sirā snāyusaṃdhyasthichedād raktātipravṛttau vyāpatpratīkāyāgnikarmoktaṃ || na punaḥ sirādigataroLgochedanāya || yato māṃsadāhād eva sirādirogo chedo jāyata eva || tathā bhadraśaunakaḥ || tvaṅmāṃsasaṃśrito vāyus tvagdāhenaiva śāmyati || māṃsadagdhena śāmyaṃti sirāsnāyvasthisaṃdhijā iti || tasya kālaṃ sāpavādaṃ nirddiśann āha ||
Ḍalhaṇa on 1.12.5
|| tatrāgnikarma sarvarttuṣu kuryād iti utsargaḥ || anyatra śaradgrīṣmābhyām ity apavādaḥ || śaradgrīṣmayor apy avasthāyāṃ pravṛttim āha ||
Candraṭa on 1.12.5
tatrāpyātyayike 'gnikarmasādhye vyādhau tatpratyanīkaṃ vidhikṛtveti ||
Ḍalhaṇa on 1.12.5a
tasyāgnisamānasyatrāpīti || śaradgrīṣamyor apīti || ā tyayike āśuprāṇavināśake || tatpratyanīkaṃ vighiṃdhi kṛtveti || tasyāgnisamānasya śaradgrīṣmābhidhānasya kratoḥ pratyanīkavidhi viparitavidhānaṃ śītāchādanabhojanapradehādikaṃkṛtvā agnikarma kuryād ity anuvarttate || atra pāṭhe || kecid vidhiśabdaṃ na paṭhaṃti || sarvā'gnikarmāṃgavidhim āha ||
Candraṭa on 1.12.6
sarvavyādhiṣu ca pichalamannaṃ bhuktavataḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.6
tatrāpy agnikarma kuryād iti pratyekaṃ saṃbaLdhyate || pichalamantraṃ pichalavīryamantraṃ || śītamṛdupichalānāṃ vīryāṇāṃ pittaghnatvāt || tatra pradeśeṣu bhojanasya pratiṣedham āha || mūḍhagarbhāśmarībhagaṃdarodarārśomukharogeṣv abhuktavataḥ || kecid atra mūḍhagarbhāśmarītyādi pāṭhaṃ na paṭhaṃti || agnikarmaṇyekīyakaṃ mataṃ darśayann āha || ||
Candraṭa on 1.12.7
tatra dvidham agnikarmāhureke tvagdagdhaṃ māṃsadagdhaṃ ca || iha tu sirāsnāyusaṃdhyasthiṣvapi na pratiṣiddho 'gniḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.7
sirādiṣv apy agnikarma karttavyam ity arthaḥ | pūrvaṃ vyākhyātaḥ || sirādiṣv api agni karmavidhirātyayike vyādhāveva || nānyatretyeke vyākhyā vyākhyānayaṃti || tvag ādiṣu karmaṇikṛte prativiṣayaṃ bhedalakṣaṇaṃ darśayan āha ||
Candraṭa on 1.12.8
tatra śabdaprādurbhāvā durgandhatā tvagsaṃkocaś ca tvagdagdhe || kapotavarṇatā alpaśvayathuvedanatā śuṣkasaṃkucitavraṇatā māṃsadagdhe || kṛṣṇonnatavraṇatā snāvasaṃnirodhaś ca śirāsnāyudagdhe || rukṣāruṇatā karkkaśasthiravraṇatā ca saṃdhyaLsthidagdhe ||
Ḍalhaṇa on 1.12.8
sthiravraṇatā kaṭhiṇatā || rogabhedāicharīrāvayavaviśeṣeṣv agnyavacāraṇaṃ darśayann āha||
Candraṭa on 1.12.9
tatra śirorogādhi akṣimaṃthayo bhrūlalāṭaśaṃkhapradeṣeśeṣu dahet ||
Ḍalhaṇa on 1.12.9
adhiemaṃtho 'kṣirogobhisyaṃdapūrvakaḥ || bhrūvau akṣikūṭopari romarājī || śaṃkhau bhrūkarṇayor madhyaṃ vatmadeśe yathā agnyavacāraṇaṃ || tathā darśayann āha || vartmarogeṣv ārdranaktakapratichannāṃ dṛṣṭiṃ kṛtvā varmaromakupān dahed ity anuvarttate || vartmanetrāchādanaṃ || ārdranaktaka ārdrakapaṭaḥ || śeṣaviṣayam avasthābhedena darśayann āha ||
Candraṭa on 1.12.10
tvagmāṃsaśirāsnāyusaṃdhyasthisthitetyugrarujivāyāvuchritakaṭhinasuptamāṃse vradraṇe graṃthyarśorbudabhagaṃdarā pacīślīpadacarmakīlatilakālakāṃtravṛddhisaṃdhisirāchedanādiṣu nāḍaiīśoṇitātipravṛttiṣu cāgnikarma kuryāt ||
Ḍalhaṇa on 1.12.10
aty ugrarujivāyāv ity ugraśūle vāyau || uchritakaṭhinasuptamāṃse vraṇa iti || uchritamutsedhavat || suptasumacetanaṃ || nāḍīti vraṇaviśeṣaḥ || praṇidhānāLkāraviśeṣam āha ||
Candraṭa on 1.12.11
tatra valayabiṃduvilekhāpratisāraṇānīti dahanaviśeṣāḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.11
vyādhimūle valayam iva valayaṃ || śalākāgranirmito biṃdur iva biṃduḥ || tīryagṛjuvakrā vividhā lekhā vilekhā || taptaśalākāprabhṛtibhir avagharṣaṇaṃ pratisāraṇaṃ || viśeṣā iti || āśrayavyādhivaśenākṛtibhedāḥ || tatra valayetyādigadyasyādau kecid rogākṛtiṃm avekṣyeti paṭhaṃti || sa ca nibaṃdhakārair na paṭhitaḥ || kutaḥ || tasyārthasyāgrimaślekenaivoktatvāt || valayādi dahanaviśeṣeṇāraṃbhahetuṃ parihāryāṇi ca darśayitum āha ||
Candraṭa on 1.12.12
bhavati cātra ||
Candraṭa on 1.12.12ab
rogasya saṃsthānam avekṣya samyak narmasya marmāṇi valāvalaṃ ca ||
vyādhiṃ tathārttuṃ ca samyak tatodhyavasyed bhiṣagnikarmaḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.12
rogasya graṃthyādeḥ saṃsthānam āyatādyākāraṃ || etena valayādyāraṃbhahetuḥ kathitaḥ || parihāryāṇi ca kathayann āha || narasya marmāṇītyādi || valāvalam iti || āturasyeti śeṣaḥ || valavati āture karmādhikāraḥ || abalavati parihāraḥ || vyādhiṃL vātakaphātmakaṃ tatra agnikarmādhikāraḥ || parihāras tu raktapittādau || ṛtum iti || hemaṃtādi pravṛttiviṣayaṃ || apravṛttis tu śaradgrīṣmayoḥ || avekṣya samyag iti || atra ekasminn eva śloke ekārthaśabdadvayakaraṇaṃ pravṛttinivṛttir ubhayor apy avekṣaṇe yatnaḥ | kārya iti pratipādanārthaṃ || adhyavasyet kuryād ity arthaḥ || prathamasya avekṣyetyetasya sthānesya viditveti kecit paṭhaṃti || viditvā jñātvā || idānīṃ samyagdhagdagdhaṃ cikitsann āha ||
Candraṭa on 1.12.13
tatra samyag dagdhe madhyusarppibhyāṃm abhyaṃgaḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.13
agnikarmadūṣitaraktapittayoḥ prāsādāya vedanopaśamāya ca || agninivṛttiviṣayaṃ darśayann āha ||
Candraṭa on 1.12.14
athemān agninā pariharet || pittaprakṛtimaṃtaḥ śoṇitaṃ bhinnakoṣṭham anuddhṛtaśalyaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīrum anekavraṇa pīḍitam asvedyāṃś ceti ||
Ḍalhaṇa on 1.12.14
aṃtaḥśoṇitaṃ bhinnakoṣṭham iti || itthaṃbhūtasya puruṣasya śoṇitanirodhenadāhapākādi saṃbhavāt || anekavraṇapīḍitam ity asya sthāne kecit anekavyādhiparipīḍitaLm iti paṭhaṃti || asvedyāḥ pāṃḍurmehīraktapittatṛṣārtta ity ādayaḥ || valayādiprakārāt prakārāṃtareṇa agnidagdhalakṣaṇaṃ vaktum āha ||
Candraṭa on 1.12.15
ata ūrdhvam itarathādagdhaṃ vakṣyāmaḥ || || tatra snigdhaṃ rukṣaṃ vāśrity a dravyam agni dahaṃti || agnisaṃtapto hi snehaḥ sūkṣmasirānusāritvāt tvagādīn anupraviśya āśu dahati ||tasmāt snehadagdhedhikārujo bhavataṃti ||
Ḍalhaṇa on 1.12.15
itathādagdham iti || prakārāṃtareṇa vaidyād ṛte pramād dagdhaṃ ||tatra snigdhaṃ rūkṣyaṃ cāśrity a dravyam agni dahatīti || dravyaṃ dagdhaṃ sarppirādi || rukṣyaṃ dravyaṃ kāṣṭhapāṣāṇaādiloṣṭhādi || tatra agnidagdhaṃ vaidyadoṣāt pramādād vā caturvidhaṃ darśayann āha ||
Candraṭa on 1.12.16
tatra pluṣṭaṃ durddagdhaṃ samyag dagaddham atidagdhaṃ ceti caturvidham agnidagdhaṃ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.16
pluṣṭadurddagdhayor hīnadagdhatvepi prathakkaraṇaṃ lakṣaṇacikitsābhedāt || tatra pluṣṭam ity ādi gaṇanayaiva catuḥsaṃkhyā ladhbā || punaś caturvidham itikaraṇaṃ pluṣṭadurddagdhabhyāṃ bhedābhyāṃ hīnadagdhasya tripakāradāhaśaṃkānirāsārthaṃ || eṣāṃ lakṣaL ṇam āha || tatra yad vivarṇaṃ pluṣyate 'timātraṃ tadapluṣṭaṃ tatra teṣu madhye vivarṇaṃ prākṛtavarṇād anyavarṇaṃ pluṣyate atimātraṃ atyarthaṃ datpratyate || na sphoṭotpattiḥ syāt || anye tu || atra pluṣṭam atimātraṃ vivarṇaṃ yat pluṣyāt iti paṭhaṃti vyākhyānayaṃti || atimātraṃ vivarṇaṃ yat pluṣyata iti || agnitāpenocchinna iva bhavati || vivarṇam atra pāṃḍuvarṇaṃ || yatrottiṣṭhaṃti sphoṭās tīvrāś coṣadāharāgapākaveda nāś cirāc copaśāmyaṃti || taddurddagdhaṃ || coṣa ākṛṣyata iva vedanāviśeṣaḥ || dāho bhasmasāt bhavatīva || rāgo raktatā vedanā tuṣādayaḥ || samyag dagdham anavagāḍhaṃ tālavarṇaṃ susaṃsthitaṃ || pūrvalakṣaṇayuktaṃ ca || anavagāḍham atidagdhaṃ lakṣaṇarahitaṃ | tālavarṇaṃ pakvatālaphalavarṇam ity arthaḥ || pakvatālavarṇam ity eke paṭhaṃti || apare tu tālapakvaphalavarṇaṃ || susaṃsthitaṃ atyunnatāvanatādidoṣavarjitaṃ || pūrvalakṣaṇayuktaṃ ceti || tvaṅmāṃsasirāsnāyusaṃdhyasthidāhaliṃgayuktaṃ ||L atidagdhe māṃsāvalaṃbanaṃ gātraviśleṣaḥ sirāsnāyusaṃdhyasthivyāpādānam atimātraṃ jvaradāhapipā sāmūrchāś copadravā bhavaṃti || vraṇaś ca asya cireṇa rohati || ruḍhaś ca vivarṇo bhavati || gātraviśleṣā viṣaṭanaṃ || vyāpādanaṃ hiṃsanaṃ || atimātraśabdo jvarādibhiḥ saha pratyekaṃ saṃbadhyate || mūrchāś ceti || cakārāt vakṣamāṇāparāgnipluṣṭapratapanādikarmaprasādhakarmam iti jñeyaṃ || idānīṃ sarvāgnidagdheṣu cikitsārthaṃ viśiṣṭadūṣyadoṣayo dṛṣṭiṃ darśayann āha ||
Candraṭa on 1.12.17
bhavati cātra ||
Candraṭa on 1.12.17a
agninā kopitaṃ raktaṃ bhṛśaṃ jaṃtoḥ prakupyati ||
tatas tenaiva vegena pittam asyābhyudīryate ||
Ḍalhaṇa on 1.12.17a
tatas tadanaṃtaraṃ || tenaivāgninā raktena cyetyarthaḥ || kutaḥ punaḥ prādhānyenāgni dagdhepi pittam evodīryate || ity āha ||
Candraṭa on 1.12.18
tulyavīrye ubhe hyete rasato dravyatas tathā ||
tenāsya vedanā tīvrā prakṛtyā ca vidahyate ||
Candraṭa on 1.12.19ab
sphoṭāḥ śīghraṃ prajāyaṃte jvaras tṛṣā ca bādhate ||
Ḍalhaṇa on 1.12.17ab-19ab
hi yasmāt kāraṇāt | ete dve 'pi agnipitte | tulyavīrye uṣṇavīLvīrye | rasāt dve 'pi kaṭuke || dravyato dravyād api tulye || tathāhi | sadṛśa evādhāro vahneeḥ pittasyāpi || dravyaṃ cātra rasādyādhāra ucyate || tataḥ kāraṇāt tenāt tenāgninā asya pittasya kopitasya vedanādāhādikā bhavaṃtīti vākyaśeṣaḥ || prakṛtyā ca vidahyata iti || prakṛtyā svabhāvena vidahyate vidāham upayāti || tābhyām eva raktapittābhyāṃ sphoṭā jvarādayaś ca || śīghraṃ prajāyaṃta iti || anye ubhe i tyatra raktapitte iti vyākhyānayaṃti || uṣṇavīryatvaṃ ca | madhurarasasyāpi raktapittasya yāṃtrikekṣurasavidvidāhitvāt || dravyata iti || ete dve api raktapitte dravyād api tulye tulye || dravyaśabdenātra hetvād hārau kathyete tad yathā || taktapittayor dvayor api tejo hetu || ādhāraś ca dvayor api teja eveti ||
Candraṭa on 1.12.19cd
dagdhasyopaśamārthāya cikitsā saṃprakṣyate ||
pluṣṭasyāgnipratapanaṃ kāryam uṣṇa tathauṣadhaṃ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.19cd
agnipratapanaṃ svedanaṃ || uṣṇam auṣadham iti || ālepanānnapānādikaṃ || kutaḥ kāraṇāt atra śarīram uLpacaryate nāgnikopitaṃ raktapittam ity āha ||
Candraṭa on 1.12.20cd
śarīre svinnabhūyiṣṭhe svinnaṃ bhavati śoṇitaṃ |
Ḍalhaṇa on 1.12.20cd
svinnabhūyiṣṭhe atyarthaṃ svinne || svalpam api raktaṃ yadi asvinnaṃ bhavati || tadā raktapittopaśamanena śītopacāreṇaduḥkham utpādayatīti darśayann āha ||
Candraṭa on 1.12.21
prakṛtyā hyudakaṃ śītaṃ skaṃdayatyatiśoṇitaṃ ||
tasmāt sukhayati hyuṣṇaṃ ma tu śītaṃ kathaṃcana ||1||
Ḍalhaṇa on 1.12.21
skaṃdayatyatiśoṇitam iti | raktam atyarthaṃ styānatāṃ nayatītyarthaḥ || styānena raktena ca || ruddhamārgo vāyurūṣmāpyanirgachan pluṣṭe śūlaśopharāgādikāṃ vedanāṃ karoti || ataḥ śītā kriyā na sukhaṃ karoti || uṣṇakriyā punā raktavilāyanakarī bhavati || ataḥ rūṣmaniḥsaraṇavātānulomahetuḥ sā ati sukhayati || durddagdhakriyāṃ nirddiśann āha ||
Candraṭa on 1.12.22
śītām uṣṇāṃ ca durddagdhe kriyāṃ kuryāt bhiṣak punaḥ || ghṛtālepanasekāṃs tu śītām evāsya kārayet ||
ghṛtālepanacsekāṃs tu śītānevāsya kārayet ||
Ḍalhaṇa on 1.12.22
durddagdhe 'vagāḍhamūladagdhabhāgasya svinnaraktasya nirvāpaṇārthaṃ śitāṃ kriyāṃ kuryāt || anavagāḍhamūladagdhabhāLgasyāsvinnaraktasya vilāpanārtham uṣṇāṃ kriyāṃ kuryāt || anye tu śītāṃ dāhātiśaye || śītātiśaye tūṣṇām iti || punaḥ kiṃ kuryād ity āha || ghṛtālepanāidīn śītān eva kārayed iti || evaṃ sukhī bhavati || vraṇarohaṇaṃ ca || samyag dagdhe cikitsām āha || ||
Candraṭa on 1.12.23
samyak dagdhe tugākṣīrīplakṣacaṃdanagairikaiḥ ||
sāmṛtaiḥ sarpiṣā snigdhair ālepaṃ kārayed bhiṣak ||
Candraṭa on 1.12.24
grāmyānūpaudakaiś cainaṃ piṣṭair māsaiḥ pralepalayet ||
pittavidradhivac cainaṃ saṃtatoṣmāṇam ācaret ||
Ḍalhaṇa on 1.12.23-24
tugākṣīrī vaṃśarocanā | anye tu vaṃśarocanānukāri pārthivaṃ dravyaṃ || plakṣaḥ parppaṭī || caṃdanaṃ raktacaṃdanaṃ || sāmṛtair iti || guḍūcīsahitaiḥ || etais tugākṣīryādidravyaighratasniigdhīkṛtaiḥ pittapratyanīkam aviśoṣiṇaṃ lepaṃ samyak dagdhe kārayed ity arthaḥ || vātaśāṃtyarthaṃ pralepam āha || grāmyetyādi || gramyā aśvādayaḥ || ānūpā varāhamahiṣādayaḥ || audakāāḥ kūrmādayaḥ || pittavidradhivac cainaṃ saṃtatoṣmāṇam ācaret iti || enaṃ samyag dagdhaṃ || saṃtatoṣmāṇaṃ balavattaroṣmāṇaṃ || atiLdagdhe cikitsām āha || ||
Candraṭa on 1.12.25
atidagdhe viśīrṇāni māṃsānudhṛtya śītalāṃ ||
kriyāṃ kuryād bhiṣak paś cāśālidatuṃdulakaṃḍanaiḥ ||
Candraṭa on 1.12.26
tiṃdukītvakkapālair vā ghṛtamiśraiḥ pralepayet ||
vraṇaṃ gaḍūcīpatrair vā chādayed athavaidakaiḥ ||
Candraṭa on 1.12.27ab
kriyāṃ ca kuryād akhilāṃ bhiṣak pittavisarppavat ||
Ḍalhaṇa on 1.12.25-27ab
viśīṇāni avalaṃbitāni | paś cā chālitaṃdulakaṃḍanair iti || śālitaṃdulakaṃḍanodbhavaiḥ guṃḍanaiḥ || karṇair ity arthaḥ || karṇaiś ca cūrṇaprayogakāle avacūrṇayed ity adhyāhāraḥ || tiṃdukītvakkapālair ceti tiṃdukī valkalakarpparaiḥ || tiṃdukītvacātiṃdukīvalkalena | kapālai mṛtkarparair ity anye || tiṃdukītvakkaṣāyair veti kecit paṭhaṃti || tiṃdukyā yā tvak | tayā pralepayet || kaṣāyāḥ kaṣāyavṛkṣāś ca ye tair apītyarthaḥ || anye tu kaṣāyaśabdena cūṇam āhuḥ || tatra tiṃdukīvalkalacūṇair ity arthaḥ || audakaiḥ padmotpalādipatraiḥ || pittaraktopadrutaṃ vraṇaṃ || gaḍūcyādi patrachādanenoṣmāṇaṃ tyaktvā sukhaṃ saṃrohati || sarveṣv agnidagdheṣu ropaṇārthaṃ cikiL tsāṃ darśaryann āha || ||
Candraṭa on 1.12.27cd
madhuchiṣṭaṃ samadhukaṃ rodhraṃ sarjarasaṃ tathā ||
Candraṭa on 1.12.28
maṃjiṣṭhāṃ caṃdanaṃ mūrvāṃ piṣṭvā sarpir vipācayet ||
sarveṣām agnidagdhānām etad ropaṇam uttamaṃ || ||
Ḍalhaṇa on 1.12.27cd-28ab
idaṃ ca samānyaṃ ropaṇaṃ ghṛtaṃ kecit paṭhaṃti nanu nivaṃdhakārā iti || sopayogitvān mayāpi likhitaṃ || snehadagdhe cikitsām āha || ||
Candraṭa on 1.12.29ab
snehadagdhe kriyāṃ rūkṣāṃ viśeṣeṇāvacārayet ||
Ḍalhaṇa on 1.12.29ab
rūkṣadagdhe punar uktām api snigdhāṃ kriyām avacārayet || idānīṃ kaṃṭhanāsādiṣu karmaṇi kṛte dhumopaghātalakṣaṇaṃ cikitsāṃ darśayann āha || ||
Candraṭa on 1.12.29cd
ata urddhvaṃ pravakṣyāmi dhūmopahatalakṣaṇaṃ ||
Candraṭa on 1.12.30
śvasiti kṣauti cātyarthaṃm apy ādhamatikāśata ||
cakṣuṣoḥ paridāhaś ca rāgaś caivopajāyate ||
Candraṭa on 1.12.31
sadhūmakaṃ niḥśvasati ghreyam anyan na vetti ca ||
tathaiva ca rasānsarvān śrutiś cāsyopahanyate ||
Candraṭa on 1.12.32
tṛṣṇā dāhajvarayutaḥ sīdaty atha ca mūrchati || ||
dhūmopahata ity eṣa ||
Ḍalhaṇa on 1.12.29cd-32
śvasiti śvāsaṃ karoti || kṣauti cātyartham iti || atiśayena chikkati || ādhamatiL ādhmānayukto bhavati || rāgaḥ pītalohitatā akṣṇoḥ | ghreyam anyan na vetti veti || nāsāgatadoṣeṇa dhūmād anyat ghreyaṃ na vetti || ghreyaṃ tāvan na vetti || anyat spṛśyaṃ dṛśyaṃ ca na vetti ity anye || rasān sarvān ity atra na vettīti saṃbadhyate || śrutiś ca asyopahanyata iti || na śṛṇotītyarthaḥ || śrotragatadoṣeṇa || tṛṣṇādāhajvarayuta iti || sparśadoṣeṇa || sīdati kriyāsvasamartho bhavatītyarthaḥ || ||
Candraṭa on 1.12.32d
śṛṇu tasya cikitsitaṃ |
Candraṭa on 1.12.33
sarpir ikṣurasaṃ drākṣāṃ payo vā śarkkarāṃbu vā ||
madhurāmlau rasau vāpi vamanāyaā pradāpayet ||
Candraṭa on 1.12.34
vamataḥ koṣṭhaśuddhiḥ syāt dhūmagaṃdhiś ca na śyati ||
vidhinānena śāmyaṃti sadanakṣavathujvarāḥ ||
Candraṭa on 1.12.35
dāhamūrchātṛḍādhmānasvāsākāsāś ca dāruṇāḥ ||
madhurair lavaṇāmlaiś ca kaṭukaiḥ kvalagrahaiḥ ||
Candraṭa on 1.12.36
samyag gṛhṇātīṃdriyārthān manaś cāsya prasīdati ||
śirauvirecanaṃ cāsmai dadyād yogena śāstravit ||
Candraṭa on 1.12.37
dṛṣṭi viśudhyate cāsya śirogrīvaṃ ca dehinaḥ aL vidāhalaghusnigdham āhāraṃ cāsya kalpayet ||
Ḍalhaṇa on 1.12.33-37
sarppir ikṣurasam ity eko yogaḥ || drākṣāṃ payo veti dvi tīyaḥ || śarkkarāṃbu veti tṛtīyaḥ || madhurāmlau rasau vāpīti caturthaḥ || sadanam aṃgaglāniḥ || yogena mātrayā || idānīṃ dagdhacikitsāprasaṃge na dagdhasadṛśasya cikitsāṃ darśayann āha || ||
Candraṭa on 1.12.38ab
uṣṇa vātātapair dagdhe śītaḥ kāryo vidhiḥ sadā ||
Ḍalhaṇa on 1.12.38ab
uṣṇavāto graiṣmikaḥ śārado vā || uṣṇavātenātapena ca dagdha iiva dagdhaḥ || uṣṇavātātapābhyām iti dvicane prāpte bahuvacanam anuktoṣṇaprāpaṇā rthaṃ || sadā sthāne kecit vraṇe iti || paṭhaṃti vyākhyānayaṃti casusrutapathasuddhi-01 || vraṇe iti tvag ādi vraṇavastu || ||
Candraṭa on 1.12.38cd
śītavarṣānilairdagdhe snigdham uṣṇaś ca śasyate ||
Ḍalhaṇa on 1.12.38cd
śītaṃ himaṃ himadagdhas tuṣāradagdha itilokoktyā | himadagdhepi dāhasādṛśyam asti || varṣānila iti || vṛṣṭisaṃyukto vāyuḥ || tatrāpi bahuvacanam anuktaśīta prāpaṇārthaṃ || dagdhasthāne kecit hata iti paṭhaṃti || ||
Candraṭa on 1.12.39ab
tathāpi tejasā daLgdhe sidhir nāsti kathaṃcaneti ||
Ḍalhaṇa on 1.12.39ab
atitejasā vajrāgninā || tathātitejasā dagdho na dhyati kathaṃcaneti yat kṛtaṃ || tat kiṃcid dagdhepi jīvati pratikārayet || snehābhyaṃgaparīṣekaiḥ pradehaiś ca tathā bhiṣag iti paṭhaṃti | taṃ ca nibaṃdhakārā na paṭhaṃti || ||

iti sūtrasthānanibaṃdhasaṃgrahe dvādaśo 'dhyāyaḥ || ||12||