Pa Patan 8930: Rasendramaṅgala commentary

Published in by in .

MS described in Puṇyavijayajī (1972: 329–435).

More ▾
Title Rasendramaṅgala
Commentary [title of commentary]
Author Nāgārjuna Siddha
Commentator [commentator]
Rubric (folio 1v1) || śrīvardhamānajineśvarāya namaḥ || śrīgurubhyo namaḥ ||
Incipit (folio 1v1)natvā sureṃdraṃ śivasaukhyadāyakaṃ kārakaṃ apārasaṃsārasamudratārakaṃ
Explicit (folio 24v)śrīr astuḥ kalyāṇam astuḥ śubhaṃ bhavatuḥ śreyo stuḥ sakalasajjanasya śrīr astuḥ
Physical description
Language/Script [Sanskrit in Devanāgarī script.]
Format pothi
Material paper
Extent 21 folios.
Dimensions
  • (leaf) [height] x [width] cm
  • (written) [height] x [width] cm
Foliation
  • () Scribal foliation 1-25 |
  • () Modern numerals written in pencil, centre-right margin, recto and verso |
Condition [whether the manuscript is complete, description of wear and damage]
Layout [description of marginal frame lines, etc.]
Hand
  • (sole) Devanāgarī script in black ink.
  • (major) Devanāgarī script in red ink.
  • (minor) English script in green highlighter.
Additions
  • Marginal annotations and corrections throughout |
  • Marginal illustration of alchemical apparatus on leaf 2r, and 27 fuller illustrations on leaves 24v-25v |
Binding [description of cover, binding, and/or stringholes]
History
Date of production Vikrama Saṃvat 1737 (AD 1681) |
Place of origin [place of production]
Provenance [record of ownership]
Acquisition [how it was acquired]

L
oṃ namaḥ śivāya ||
pītāṃbarodhavalijinnāgakṣaya⸤bahalarāgagaruḍacaraḥ |
sa jayati harir iva harajāṃ | vidalitabhavadainyaduḥkhaharaḥ ||
saptaviṃśatisiddhānā mataṃm ālokya yatna⸤taḥ |
nānā smastanighaṃṭādi | jñatva...dauṃ vadṛkatrayaṃ |
...2bhidhānaṃ syā | doṣadhānāṃ pṛthak pṛthak |
taṃ viditvā ca dhātūnāṃ pāraṃ⸤payopadeśataḥ |3 |
sa śaṃsayasyagūḍhārthe |spaṣṭīkaraṇahetave
raseṃdramaṃgalasyedaṃ ṣṭippaṇaṃ racayāmy ahaṃ ||
harā jrāto daraja⸤ḥ pāradaḥ
so jayatu
ka iva harir iva yathā haraḥ
kiṃ bhūtaḥ hariḥ pītaṃ aṃbareyasyāsau pītāṃbaraḥ
baliṃ jayati iti baliji⸤t
balināmā detyaṃ nāgānāṃ paṃcanāgānāṃ hastīnāṃ kṣavyaṃ nayaiti iti nāgakṣayaḥ |
bahalarāgān garuḍasya sa tathaiva taā⸤syāruḍho
carati iti bahalarāgagaruḍacaraḥ
vidalitaṃ bhavasya saṃsārasya dainyaṃ yena asau vidalita
bhavadainyaḥ duḥkhaṃ haLrati
iti vidalibhavadenyaduḥkhaharaḥ ||5 ||
aparapakṣe pītaṃ abhraka aṃbara yena asau pītāṃ baraḥ
baligaṃdha jitaṃ grastaṃ yena a⸤sau balijit
athavā bali liṃptādīn jayati te vā nāgaṃ sisakaṃ kṣayaṃ nayatīti nāgakṣayaḥ |
bahalān rāgān garuḍasya hāṭeka⸤sya athavā mākṣikasya
caratīti bahalarāgagaruḍacaraḥ
vidalitaṃ dainyaṃ daridraṃ yenāsau bhavasaṃsārasya duḥkhaṃ hataṃ yenāsau raseṃdro ja⸤yatu ||
atha saptaviṃśatisiddhānāha |
āḍumaś vaṃdrasenaś ca laṃkeśaś va visāradaḥ
kapālā matamāṃḍavyo bhāskaraḥ surasenakaḥ |
ratna⸤ghoṣaś va śaṃbhuś va | tatheka ratvavāhanā
iṃdra dogomukhaś vaiva kaṃbalir vyāḍir eva ca |
nāgārjuna surāviṃdo nāgabodhir yaśodharaḥ |
ṣaṃḍakapā⸤liko vrahmā | goviṃdo laṃpako hariḥ |
saptaviṃśati bhūpeṃdrāḥ | rasasiddhāḥ prakīrttitāḥ |
eteṣāṃ matam ālokya yatnena param ādade
deśe⸤ deśānāṃ dhātunāṃ ca pṛthak kṛtvā dṛṣṭvā pāraṃparyeṇa raseṃdramaṃgalagraṃthasya vyākhyānaṃ karomi |
natvā raseṃdraṃ śivasaukhyakārakaṃ |
apāra⸤saṃsārasamudraṃtārakaṃ |
sarvārthasiddhipradamukhyamaṃgalaṃ |
graṃthaṃ pravakṣyāmi raseṃdramaṃgalaṃ ||1 |
rasomahāsūtastrinetraḥ trilocanaḥ
harabīja⸤?ś caiva | bījeṃdro tha rasāyaṇaḥ |
pāradaś ca suvarṇākhvyo | mahāvahnis tathaiva ca |
lokeśaḥ khecaro dīvyaḥ | saubhāgyaḥ paramo mataḥ
śikhi⸤hemanidhiś vaiva anaṃtojñānam eva ca |
sūkṣamaśāṃtaprabhūś caiva | kalikāṃtakaraḥ paraḥ |
etāni rasanāmāni | jñātavyāni prayatnataḥ⸤ |
etenā parisiddhā nirākṛtāḥ
sarvajñaḥ pāradaḥ girīśajaṃ sūtaṃ kaṃ harasu iti |
pārāvāra saṃsārasamudraṃ yo vai na jānāti raseṃdramaṃga⸤laṃ ity ādi karmaśaṣdo upaskara
rasakarmādīn upaskaraṃ na yo vetti
hastarasakarmaṇi kauśalaṃ
trinetrasya ca karmāṇi
tasya siddhiḥ kathaṃ⸤ bhavet
upaskarāṇi yathā
tulābhājanaṃ tac ca dvividham | tulāghaḍakaṃ ca
ṣalvabhājanaṃ tac ca trividhaṃ pāṣākhalvaṃ lohakhalvaṃ tāmrakhalvaṃ⸤ |
śilāṃ vāṃ ḍatāṃ ca sā dvidhā |
pāṣāṇa kuṃḍanā vicitra kharparāṇi tāmrādīni
bhājanāni mṛnmayāni ca koṣṭikā ca
sā ca trividhā⸤ jālakoṣṭīkā karthūrakoṣṭikā | bhūmikoṣṭikā
bhastrikā dvidhā nalikā vakranalikā |
nalikā lohamayā |
vakranalikā mṛnma⸤yā |
mṛnmūkhā dvividhā pakvā apakvā ca
apakvāyā bhedā vajramūkhā
valmīkamṛttikā bhāgaṃ śālituṣabhāga catuṣṭayaṃ
iṣṭikā caturthātśaṃ⸤ ṭhikkarikā cūrṇaṃlohakā ṭamaṣṭāṃśaṃ kūpikācūrṇaṃ ṣoḍaśāṃśaṃ | dataracūrṇaṃ aṣṭāṃśaṃ udakena saha kaṃḍayitvā kriyate sā mṛnmaLvyā mūkhā
tasyāḥ bhedaḥ gostanā aṃdhamūkhā nalikā mūkhā saṃpūṭhī mūkhā ṭolāmūkhādayaḥ |
kuṃbhakāreṇa svapakvāḥ mṛttikāyāḥ kri⸤yate
sā pakvamūkhā iṣṭamūkhā kṣāramūṣā saiṃdhavādilavaṇamūkhā kokilākhyamūkhā hematāmralohatra pusisakamukhādayaḥ
saṃḍa⸤saṃ dvividhaṃ | patrasaṃḍasaṃ kākamūkhasaṃḍasaṃ |
tatra pramāṇaṃ | kapotapuṭaṃ kurkuṭapuṭaṃ gajapuṭaṃ khadirādayaḥ
kokilākhyaśilāyaṃtraṃ | gaja⸤daṃtabhājanayaṃtraṃ dolāyaṃtraṃ | adhaḥpātanayaṃtraṃ | pātanaṃtraṃ | ūrdhvapātanayaṃtraṃ | niyāmakayaṃtraṃ | ḍamaruyaṃtraṃ ḍamaruyaṃtraṃ cakratrayaṃ cākī⸤yaṃtraṃ | vālukāyaṃtraṃ | kachapayaṃtraṃ | agniṣomāyaṃtraṃ | kāṃsabhājanayaṃtraṃ | ghāṇayaṃtraṃ | gaḍukayaṃtraṃ | ... | jālikāyaṃtraṃ | vāraṇayaṃtrādayaḥ⸤ |
śilopari śilā deyā śilāyaṃtraṃ | pīṭhopari pīṭhaṃ madhye rasādayaḥ pīṭhayaṃtraṃ | pāṣāṇayaṃtraṃ | tāmrabhājanaṃ bhūmyāṃ nikṣipya tasyopari rasādayaḥ |⸤
pīṭhīkārthe karāṃgulī marddayet |
tad yathā kākānī strī avimeḍhikā śṛṃgīmeṣaśṛṃgī
eteṣāṃ niryāsaḥ
gorasanā gobhī vāruṇī vajrava⸤llī tridhāṃrāsthivallī asthiśṛṃkhalā ity arthaḥ |
mahodadhi agastiḥ kīlālaḥ āpaḥ gaṃdhaṃ gaṃdhakaḥ ghaṭodbhavaḥ agasti | kadalī uttaravā⸤ruṇī karīraṃ kīraṃ kṣīrakaṃdaṃ
bhūvallī bhūlatā mātṛvāhakaḥ
dvimukhīmatvaṃ ḍasarppaviśeṣaḥ
dinārikā girikaṇīṃ kaṃcukī kṣīrakaṃcukī |⸤ kṣīrakaṃcukī vārā nivulaḥ sāraṇena madhunā trisaṃghāte
nalikāyaṃtre mukhāyaṃtre bhūdhāreti jālikāyaṃtre
prasave puṣpe ||
vajrakaṃdaṃ | kṣīrakaṃdaṃ⸤ |
abhrakādisatvapātanaprakaraṇa || druti prakaraṇam ||
atha lohamāraṇaṃ | rasītabaṃti rasasadṛśāni bhavaṃti |
lohamāraṇādhikāraḥ samā⸤ptaḥ ||
atha rasabaṃdhādhikāraḥ ||
navasāraṃ sūlikālavaṇaṃ ghanaṃ karpūraṃ |
kṣāriṇī mokaṃkṣaka niculaḥ |
apāmārgākṣārāṇi |
paṭutrayaṃ |
ṭaṃ⸤kaṇaṃ yavakṣāraḥ svarjrikā ity arthaḥ ||
suragaṃdhakaity ādi sureṃdram iti
gaṃdhaka rasaṃ samānena ka jalūkāṃ ṣṇatvā | gaḍukayaṃtreṇa baṃdhayitvā mā⸤kṣikadhotasatvād ayaḥ samāṃśenāparāṇi marddayetdivyarthaḥ |
godaṃtaṃ tālakaṃ tacchasūtakaṃ samaṃ | paṃcamāhiṣeṇa saha vāṭikāṃ baddhā saṃsoṣya jālikā⸤yaṃtreṇa rasaṃ baṃdhayitvā tato 'parāṇipi icchāguṭikāṃ kārayed ity arthaḥ |
golaṃ kṛtam iti korthaḥ
sulvasutakapiṣṭikāṃ kṛtvā mūkhā...tre rasatā⸤rakeṇa baṃdhayitvā yojayet
satkūṭaḥ rātikā samasūtena patrāṇi lepayitvā śilā manaḥ śilā alāṃ haritālaṃ tālasamāṃśena mūkhāyaṃ⸤treṇa bhasmaṃ kṛtvā miśrayed ity arthaḥ |
saurasajā gaṃdhakacūrṇaṃ samasūtakena kajjalīkṛtvā cākīyaṃtreṇa nāgṛhītvā melayet ||6 ||
sulva⸤patrāṇi samasūtakena lepayitvā kāṃjikena tato? udhṛtya gaṃdhakasama cūrṇena saha dhāradharakrameṇa datvā haṃḍikāyaṃtreṇa mārayitvāL miśrayed ity artaḥ ||6 ||
sūtaṃ rasagaṃdhakaṃ samena kajjalī kṛtvā melayet |
tato yogeṣu yojayet ||7 ||
gaṃdhakapiṣṭikā tāmramayabhūdhara⸤yaṃtreṇa kṛtvā melayet |
udurghari sulvaṃ bhrāmakaṃ madhugaṃdhāsma piṣṭirinigaṃdhakapiṣṭijaraṇaṃ |9 |
harajaṃ sūtakaṃ gaṃdhakena piṣṭikā kāryā
tato⸤ melayet |
atha jvareghanaṃ kāṃsaṃ rasasya caturthāṃśena vārayaṃtreṇa vārayitvā samagaṃdhakena haṃḍikāyaṃtreṇa mārayitvā vātajvaraharayoga kvā⸤thena tridinaṃ mardayitvā guṭikā baṃdhayed ity arthaḥ |
vrahmāritikāsā ca samasūtakasya vārayitva gaṃdhakena sa haṃḍikāyaṃtreṇa mārayitvā⸤ pinnajvarakvāthe guṭikā pūrvavat |
śleṣmaṃ tāmraṃ
tac ca sūtakasya caturthāṃśena cārayitvā gaṃdhakamadhye pācayet |
tataḥ kvāthena pūrvavat
a⸤nena rasabaṃdhena dvaṃdva jvaraharakvāthe pṛthak marditenakrameṇa sarvaṃ dvaṃdvaḥ jvarān haṃti |6 |
sūtakasya aṣṭamāṃśena suvarṇaṃ cārayitvā tada⸤bhāve śulvaṃ vā
samagaṃdhakena kajjalikāṃ kṛtvā gaḍukayaṃtreṇa baṃdhayitvā sannipātajvaraharakvāthena tridinaṃ mardayitvā sūtakaṃ mākṣikaṃ bo⸤ladrabolamity ādi sannipātacikitsāṃtka krarmaryogena melayed ity arthaḥ |
ṣoḍaśāṃśena tāraṃ rasasya cārayitvā tālakena samaṃ mūkhā⸤yaṃtreṇa mārayitvā śeṣaṃ pūrvavat |7 ||
athālīsāreṇa sulvapatrāṇi samarasagaṃdhaka cūrṇayitvā lepayitvā īṣallaghupuṭena raṃkā⸤rayet ||
tataḥ kāṃcanāratvakrarasena tridinaṃ marddayitvā atīsāracikitsokta yogaiḥ krameṇa melayed ity arthaḥ |9 |
māṃḍurāyasacūrṇaṃku⸤ṭhāracchinnalohatvāt triphalāyā rasena ṣalve mardayitvā īṣatgaṃdhakena saha vārayitvā grahaṇīyogena yojayet |
tathāḍā ⸤kvāgrahaṇī kramadoṣe pītagaṃdhakapalaṃ rasapaladvayaṃ kumārīrasena mardayitvā śulvasya patrāṇi kṛtvā amlena prakṣālya pralake⸤na lepayitvā haṃḍikāyaṃtreṇa kṛṣṇavarṇaṃ bhasmasūtakaṃ bhavati |
sulvasya piṣṭikāṃ kṛtvā mākṣikadhauta satvaṃ datvā samena ca tramarda⸤ḥ prapunnāṭaḥ
tasya rasena tridinaṃ mardayitvā mūkhāyaṃtreṇa svetavarṇaṃ palaṃ sūtaṃ tadvanirguṇḍīrase rasena saṃmardya vālukāyaṃtreṇa ratka⸤varṇaṃ bhasmasūtakaṃ bhavati |
athavā gaṃdhapalaṃ sūtakasya paladvayaṃ svarṇamākṣikadhautasatvapalārddhaṃ tusyakaṣkarṣa pramāṇaṃ ekatra ni⸤rguḍīrasena āloḍya vālukāyaṃtreṇa ratkavarṇaṃ bhasmasūtakaṃ bhavati |15 |
rakasatvaṃ | rasasamāṃśena vārāhīrasena mūkhāyaṃtre⸤ṇa śyāmavarṇaṃ bhasmasūtakaṃ bhavati ||16 ||
hema abhrakasatva vā sulva bījasthāne sarvasthāne prayojayet |
bhasmasūtakayogeṣu rasa he⸤mabhamaṃ kṛtvā tadardhaṃgaṃdhakaṃ datvā dvipadīstrī tasyā puṣpeṇa rajanīraṃbhārasena ṭaṃkaṇena saha ṣalve saṃmardya gaḍukayaṃtreṇa badhavitvā taLto aṃdhamūkhāyāṃ īṣat gaṃdhakena saha tuṣāgninā puṭhet bhasma sūtakaṃ bhavati |
vyāghrīkaṃdodare svinnaṃ ta śvetaṃ vaikāṃtaṃ tasya pādaṃ⸤ddhasūtapalaṃ tārasya palarasena tārapatrāṇi saṃlepya punaḥ palarasaṃ kṣiptvā vaikrāṃtena saha hayamūtreṇa vyāghrīkaṃdasamena marddayet ||⸤
yāvat śuklaṃ bhavati haṃḍikāyaṃtreṇa baṃdhayitvā tasya baddhaṃ sūtasya palaṃ tārasya paśatamekaṃ tasya patrāṇi kṛtvā pralipya puṭet tāraṃ⸤bhasmaṃ bhavati tat samasūtasya melayitvā aṃdhaṃ mūrakāyāṃ tuṣakarṣāgninā puṭat bhasmaṃ saṃbhavati ||18 ||
hemakarmepi evaṃ vidhiḥ |
ane⸤na krameṇa śeṣaṃ spaṣṭaṃ |
iti vaikrāṃtabhasma prakaraṇaṃ ||
atha gulme cāṃḍālī kaṃdavatī tadabhāve ubhayaliṃgī rākṣasī kapikachu cuḍago⸤laṃ vidhavāstrīpuṣpaṃ spaṣṭaṃ |
atha kuṣṭe sulva piṣṭikāṃ kṛtvā gaṃdhakaṃ kaṭutaile prapācya tatra piṣṭikāṃ kṣipet
samagaṃdhakasūtaṃ vā⸤lukāgaḍukayaṃ...ṇa baṃdhayitvā tataḥ palatrayaṃ gaṃdhakety ādi melayet
tataḥ sūtakasya palamity ādi spaṣṭaṃ
ekamūlānivu⸤laḥ rajanajanitapapāvāsakaḥ | kṣīrajādugdhi kā gokarṇasvākhoṭaḥ madanamuditā iṃdra vāruṇī vīro girikarṇī harimākṣi⸤kaṃ
tāpyakaṃ mākṣikaṃ rasagadhakaṃ samena gaḍukayaṃtreṇa badhayitvā ādau tato yoge eṣāṃ kramaḥ
sarvatra tāpyā dravaṃ mākṣikaṃ śivaśukra ity ādi |
gaṃdhakena sama sūta vārayi⸤tvā tu yaṃtreṇa baṃdhayitvā niyojayet
urddhayonigataṃ gaṃdhakapiṭikā ity ardhaḥ |
aśanimaṣūravṛkṣsūtakaṃ gaṃdhamapi kāmara apomarpakaśulvacūrṇighara
krameṇa haṃḍikāpākena bhasmasūtakaṃ bhavatītyarthaḥ
amaraṃ abhrakaṃ pītāṃbraraṃ rasarājatīkṣṇāri haradaṃ kuṃjaraṃ gaṃdhakaṃ varṣābhu punarnavārasena nāginyā nā iṇi ghananādādau taṃḍulīyakaṃṇa vīrasatāvarī
tathā jālena gomutreṇa luṃgārasena bījapūrakarasena śulīnī
nīla bhūtake śākapika chusṛṣṭitrayaṃ saurajaṃ kuṣṭhaṃ ga... ṣaṃ a... citrakaṃ | 62 | kṛṣṇīrase surabhigaṃdhakaḥ nāgakaṇī nādakariṇī patrikāyā |ṣināṣoṭaḥ sarāmītyarthaḥ |
damayaṃtīkoparādreṇa puṣpākuṃcikā | dvighnaṃ | dviguṇaṃ vyoṣaṃ trikaṭu
ṭukaṃ nṛparājavarttikaṃ | nabhaṃ abhrakaṃ ibhaṃ sīsakaṃ pavijī vimarleṃdraṃ tāravimalāṃ vā yumaṇi yuti
sulvaduti surājasasuva⸤rjamakamadajrī asayaṃ koṣṭaṃ bhasmasūkarṇaṃ tṛtīyaṃ |
atha guṭikādhikāre |
dvipadīstrīkākinī ca tasyā rajena puṣpena semardya⸤ vyomavallī ākāśavallī alatālakasamāṃsena samamātrāṃ vaṃgasīsakamity ādi ekatramāvarttya patraṃ kṛtvā rasapādena pi⸤ṣṭikāṃ kṛtvā staṃbhayitvā dhāmayet |
tato guṭikā kāryā
sarvatra guṭikābaṃdhaḥ
eṣaḥ krama
abhrakasattvaṃ rudhiraṃ śulvamity arthaḥ ⸤ |
tāraṃ ravima...tpṛthak
...daśamāni pavi vajraṃ yugapadā strīpuṣpeṇa ravivāllī sūryapravarttakaḥ |
ko bharadvājaḥ
vakrajī⸤ mākṣikasatvaṃ ca puṭaṃ gaddāṇamātre sulitaṃ pārade sasktiyuktaṃ abhrakasūtvayuktaṃ | ratnārivajraṃ sitagonasā |
vaikrāṃta svetaṃ subaddhaṃ⸤ sūtakaṃ hemaṃ raṃjita sūtakaṃ binitakādi saṃbhūtaṃ vibhītako rākṣasā ṣarpyakāsakaḥ
tasya sūtvaṃ ādiśaṣṭena mākṣikaḥ |
rājāvarttakaś ca⸤ sattvā nigrāhyāni
ebhiḥ samāvarttaye ity arthaḥ |
iti guṭikā samāptā |
atha ṣoṭabaṃdhaṃ jārayet |
kacchapayaṃtreṇa sāraṇā sāraṇāyaṃtre⸤ṇa ṭaṃkaṇaṃ
ṭaṃkaṇaṃ jāraṃ sauvīraṃ suvārāgrahaviṣṭakaṃ grahadhūmaṃ | uccaṭā sā goḍe prasiddhā |
śṛṃgīraktaṃ śṛṃgīviṣaviśeṣaḥ
āśvogī meṣaśṛṃgī |⸤ ikṣuraṃ sā khoṭakāṃpuṣpakābho svarṇapuṣpī vaṇarājā aṃkāllaṃ kakāvūnakhī vyāghranakhī vāyasaṭaṃkaṃṭakaḥ pīluvṛkṣakaḥ vāḍumāsārāL mahākālī gusalavallī svayaṃvarā hastajoḍi kā gojihvā gobhiḥ vārāni vūladi nāri ādity akī bhakti vakrākī vacchanāgā ma⸤hāsomasamavallī yajñopakārikā ri
kājiraṃtitkakaṃ mahārasī mākṣikaṃ rasakaṃ rājā varttaṃ darahaṃ ca caṃdravallī mṛgadurvā eṇulā ekabiṃ⸤bā | udakabiṃbā kākṣī svarṇapuṣpī lākṣārasaṃ kākāṃḍī | ka nā uttā uttamarasaṃ | prathamavayastrī kusumaṃ | rāmaṭhaṃ hiṃgugulinī nālikā |⸤ iti ṣoṭavidhiḥ |
atha drutibaṃdhe vajrakaṃdaṃ kṣī rakaṃdaṃ adrigirakarṇīkā | jāvajīvakamaṣṭaṃ kavargramadhye | adānāgaphaṇī vyomaṃ | ākā⸤śavallī pāṣāṇabhedakroṣṭaji... śṛgālajihvā | sadevakaṃ svarṇaṃ ||
atha jalūkābaṃdhe ||
vibemadamadirā | apyāṇaketyarthaḥ |
śleṣmāṃ⸤tako salaṃṭakaḥ |
tapte khalvatale dharaṇayaṃtre puṭanā trikṣāraiḥ | caṃdravatī vākru cā | caparukarpūraṃ | kāmapippalājale pippalīkāmaṃ⸤ | surṇapuṣpī śvintaḥ sveditaḥ dolāyaṃtreṇa muniḥ agastiḥ hastipā māṇavakaṃdaṃ | vaṃ | vaṃgaṃbhraṃ garājaṃ mahoṣadhaṃ suḥ samaniṣiktaṃ⸤ | saptavārān tatu sūtakasyāṣṭamajāritaṃ | bhānuḥ dvādaśaṃ svaraḥ
samaji niṣiktaṃ saptavārān saptajinacaturviṃśatidīnāraṃ sva⸤rṇe taccāṣṭamāṃśena jāritaṃ
rājavṛkṣaḥ kiravārakaḥ | śaśirekhā vā kucīṣarakarṇī | aśvagaṃdhā surasā tulasīkaḍulaṃ sūraṇaṃ | sve⸤tasūraṇaṃ bhraṃgarājam iti pacaviṃśati vārān muniḥ agastiḥ kanakaṃ kṛṣṇadhattūrakaṃ nāgakarṇīṃ sarpākṣī vajravallī triradhā⸤rāsti śṛṃgiśṛṃkhalā vibikā toyabiṃbakā hemarasaṃ unmattakarasaṃ | ātmāṃguliḥ svaliṃgaṃ kālaṃ svarṇamākṣikaṃ viṣṇumaṃ⸤traṃ narasya retaḥ śukraṃ rudhiraṃ sra puṣpaṃ śasikarpūraṃ | hemarasaṃ unmattakarasaṃ khecarako iṃdragopaḥ mālatīrasaṃ bhavaḥ ṭaṃkaṇaṃ kā⸤liṃdī phalaṃ sāraṃge goṭakaḥ | svarṇaṃ ṣavaṃ abhrakaksvatvaṃ | tīlaṃ tālakaṃ kuliśaṃ | vajraṃ lohaṃ sulvaṃ | ekatra sūtakena jārayitvā⸤ | jalasūtakaṃ jalakabhaṃḍikā kapigaṃdhābhūtā |
atha jāraṇaprakaraṇe | daradāt hiṃgulāt pātayitvā rasaṃ grāhyaṃ
khasatvaṃ⸤ abhrakasatvaṃ samastasatvāni grāsamānena rasya datvā pṛthaggari vargeṇa saha tyādhikārekṣuḥ auṣadhāt datvā svena mardanakra⸤meṇa garbhe dravaṃti
pakvaṃ bījaṃ rasauparasalohasulvasyopari nirvāhayitvā tatsulvaṃ paṃcadaśakasuvarṇetyaḥ same melalayitvā⸤ gaṃdhaka daradatulyake śamāṃśena cūrṇana vāpaṃ pratidatvā svarṇasyopari prāk sulvaṣaṭuguṇaṃ utārayed ity arthaḥ |
śubhanakaṃ pakvavī⸤jaṃ surabhigaṃdhakaṃ śaśitāraṃ dravaprakaraṇaṃ samāptaṃ ||
raktaguṇe sutvād i | raktalohān arupuṣpādiśṣajaṃ |
abhrakasatvaṃ L |
paṃcapaṃcamṛttikā | palavaṇāni rasakaṃ khapriyāravidinaṃ dvādaśa dinaṃ ruramaṃ nāgaṃ garuḍaṃ svarṇaṃ aruṇaṃ tāmraṃ āratīti⸤ kiṃ jihmaṃ lohaṃ aṣṭakā saṃkuṭilaṃ vaṃgaṃ aṃbujaṃ tāmraṃ uḍunāmakarajabhūmiśraṃ bhūmilatāmida vrahmadaṃdī vāmi ākhu ā⸤khu karṇībhekāmaṃdrakavrahmī puṃkhaiḥ śarapuṃkhā kiṃ cakraḥ
tivulaḥ haṭhā kuṭakaṃdaṃ | pārāvaṃta sveta svetasūraṇakaṃdaṃ | koki⸤lakaṃdaḥ kokilakaṃdaṃ |
śikhimavyūra śiṣātimare niyāmakayaṃtre | kanakakaraṇaprakaraṇaṃ ||
atha dehasiddhādhikāre |
a⸤gniṣomayaṃtreṇa ūṣmayaṃtreṇa kaṇīsāṣoṭakaḥ | kṛṣṇamaṃjarī kṛṣṇabiḍālī ca
cakrayaṃtraṃ dolāyaṃtraṃ ||
vrahmapuppaṃ vagadula kā⸤śmirasya kusuṃbhasya uparatnāni uparasāni bhūmiḥ śailodbhavaṃ bhūmilatā satvāṃ śilāmākṣikaṃ satvaṃ natkakusumaṃ karajaṃ puṣpaṃ sva⸤māṃsabhakṣaṇaṃ baddhasūte melayed ity arthaḥ ||
ārupkaraḥ bhallātaka
utpalā śālmalā
sūrya ādity abhatkaḥ
nakṣatraṃ karaṃjaṃ puṃvamodbha⸤vaṃ strīpuṣpaṃ bhuvidāriṇī
dhūmākule pātanayaṃtreṇa daśatsaṃkrāṃtiḥ daśasaṃkalikā
rasaṃ pāradaṃ |
giriyutaṃ gaṃdhakayutaṃ
avalo⸤lakaṃ baṃdhaṃ paṃratnāni kākinīṣuppaṃ |
tasya saṃgenotpannaṃ puruṣavīryaṃ tasya svakṣāṇo- tpannasya viṣṭākākinā mūtragrahita sne⸤haṃ golakasūtakaṃ ca ādau śeodhanaṃ tato rasāyanaṃ satve ca śodhanaṃ yathākālā kuṇakiṃciṇikāpakvaṃ pippalīcūrṇaṃ savajipaya⸤yuktaṃ bhakṣitamātramalatuṭimātraṃ pātayatā hasemāmayadoṣaṃ vacāsvavakena ki toyaṃ kvāthamidaṃ saviḍaṃ viḍaṃgamapūrvaṃ yaḥ pibati⸤ tridinaṃ triṣu vāraṃ tasya śudhyati lavaṇāviṇabhasma sudhāsta sipātaṃ kepi taro pibati
dina sabha naśyati tailavikāra mamaghoṣaṃ va⸤rmma maya hayagajapuppamayoghaṃ |3 | takrayuta laghu kāhalimūla ko pi naraḥ pibati dina saptasavaman bhavajrakukalī nayayate sa⸤sudhavaśu
narasya sūtakālāṃta gaṃdhaṃ pṛthivī kanikānāṃ putrāṃga cūrṇaṃ
ayatasyārudhiratejapraṣpa vāyu tasya vakṣotpannasya pu...⸤viṣṭā ākāśāṃtaśuṣkaṃ ākāśaṃ ta... puṣpakālepuruṣasaṃsargrotpannaṃ vīryaṃ grāhyaṃ
pṛthak koṭivedhe rasena ca saha guṭikā kāryā ⸤
atha khecarabaṃdhaṃ puṣpaṃ kākinī strīpuṣpaṃ
tasya garbha patitaṃ tatsutaṃ kāmity ucyate
tasya śiraḥ | apūrvamalasadhyotpannaputraviṣṭā⸤vine śṛṃge dhānyarāśau sthāpyate
ajāsane sukhaḥ lokapālikākinīmūlaṃ varaṃ phalaṃ kākaḥ tīvra ratkasuhī |
khercabaṃdhaḥL samāptaḥ
śeṣaṃ spaṣṭaṃ |
atha vātādhikāracikitsādhikāraḥ ||
guhāśāliṣarṇī atiguhyāpiṭhaparṇī gaṃdharva hasto eraṃdaḥ | dvipaci⸤trakaṃ kaṭūphalaṃ katakaphalaṃ surā bhaṭorā caṃḍākṣudramāṃ rūpākoṣṭaṃ kaliṃ iṃdrayavaḥ
urūkaṃ eraṃḍaṃ saragheṇa madhunā yavasthā ga⸤ḍūcī athaṣṭhā paṭhāṃ madhuyaṣṭikā madhutāraṃ
athātīsāre || sūtaṃ prāk yat vṛddhaṃ tat yojyaṃ
krameṇa sarvayogeṣu atulamahāvṛkṣa | ma⸤hāruṃṣaḥ |
āmayaṃ kuṣṭaṃ
śleṣārddhakā arddhaśleke naṣṭe ddhaka pṛthak yoge jñātavyaḥ |
jyeṣṭāṃbunī taṃdulodakena na vī
śeṣaṃ spaṣṭaṃ
mṛtarasapala⸤mekaṃ paṃcāmṛtarasasya ca
śeṣaṃ spaṣṭaṃ |
kuṣṭe vṛtātailayogataḥ vihāya sarvatra pūrvoktakramayogāḥ
krameṇa yojyaṃ gaṃdhakarasamity ādi | rasa⸤gaṃdhakasamaṃ
kṛtvā gakayaṃtreṇa mārayitvā tato yoge yo jaṃyet |
athavā paṃcāṃmṛtena
śeṣaṃ spaṣṭaṃ |
atha rasāyane lohādity ādi |
māḍṛ⸤radviguṇaṃ kṛtvā māḍūka tamaḥ sāraloha dviguṇaphaladaṃ tasmāt sthūlaṃ sāralohaṃ | aṣṭaguṇaphalapradaṃ |
tasmād raudraṃ paḍālagārtrākhyaṃ khe⸤ḍaśaguṇaphalapradaṃ | vajrakalohaṃ dviguṇaphalapradaṃ tataḥ surāyasaṃ sulvaṃ svarṇavarjrārakaṃ aṣṭaguṇapraṃdūṃphalapradaṃ |
tasmāt bhadrakalohaṃ⸤ pratimāliṃgayā garala sthitalohaṃ sahasraguṇaphalapradaṃ |
tato vajraṃ yasya prakāreṇa lohādaya iti tadvakṣaṃ tatsahasraṣaṣṭiguṇaphalapradaṃ
tataḥ⸤ paṇyaṃ drābakāsmatatsūtaṃ sa tathā lakṣaguṇaphalapradaṃ
tasmān niraṃdhraṃ korthaḥ kāḍhakalohaṃ daśalakṣaphalapradaṃ tato vuda korthaḥ
anya lohena khatvaṃ⸤ gachatītyarthaḥ |
śatalakṣaphalapradaṃ tasmātṃ
koṭiguṇaṃ kāṃtaṃ kāṃtalohaṃ tataḥ kuliśaṃ korthaḥ | vajrābhavakāṃtamiśrayoniḥ | saṃbhūtaṃ tat svargre⸤pyasti |
evamaṣṭādaśalohajātayaḥ |
sapta kṛt saptavārān thāgerī gaṃgerukī kuṭhārachinnākaḥ pāṃḍuraḥ | phaliyāśālī biṃbālā⸤hanighnaṃ lohahā ity arthaḥ | tarttāphaliṃvukaṃ muṃḍitikākā boḍadharaḥ
lohāṃkuśo lohanighnakaḥ māriṣo māṇacakaṃdaṃ hasti karṇamity a⸤rthaḥ |
barhigrīvo vījavṛkṣakaḥ |
bhekapaṇī brahma māṃḍukā
hastikarṇo māṇavakaṃdaḥ
tālamūlī muśalīgaṃdhapāṣāṇo gaṃdhakaḥ
ratkakaṃdaṃ sūraṇa⸤kaṃdaṃ
keśarājo bhraṃgarājaḥ
somarājaḥ dīrghadaṃḍikā
svetapuṣpeṇa | apare bhṛṃgarājavedhivṛkṣaḥ
kṛsīvṛkṣa bīlītakadaśapatrāṇi⸤ bhavaṃti
kuṃbhodbhavarasaḥ agastirasaḥ |
atha gaṃdhakayuktiḥ |
śigukaṃ >ṇi bhāgāni madhutrayaṃ bhasma2 karpūraṃ vāghaṃ janādipuṃti riṃti⸤putrake dritiḥ suramāṃsīkrajaṃ koṣṭaṃ paṃcagulīkṣudramāṃsīsārapraṃ madhu surabhiṭorāśijājanutaghā makṣiṣākṣaṃ gomūtreṇa avā paśumūtreLṇa prapācyaṃ vikvaṇakaṃ bhavati
tato melayet
padṛkopari śilā upari sahāre āṃmravṛkṣaḥ
luṃgodare mātuliṃgodare |
karppaṭena vastreṇa suradāru ity ādi | utpalaṃ ko⸤ bhūnamāṃmākramilākṣāsarjarasaḥ rālu | ādhanarmme sūryakrāṃti svetagorāśmani maṇidāpakuṃ duti putinā
śeṣaṃ spaṣṭaṃ |
atha rudrādhikāre | kalūnake kaṃdaka |
ra⸤ktakaṃcukā iṃdragopaḥ raktaprāvaraṇākaṃ guṇīnara ca dāruvarāṭakaḥ
gṛhagodhāsvetapallī viruṃbharo |
iti raseṃdramaṃgale ṭippaṇakaṃ samāptaṃ ||
vakṣe nāgārjunaproktaṃ |⸤ lohasyaica rasāyaṃ |
alve prāsādhyasukhā dutirupa | ya mara |
pumān caturvidhaḥ
bālaḥ kumāreo sthaviro yuvā |
bālo dvāṃ | paṃcadaśabhi
kumāras trisatāḥ mṛnayuvā patraśa⸤varṣe sthaviraḥ syāt tataḥ
paraṃ vā lohe lohaṃ na yotkavyaṃ deho mṛddha sthiraś ca
śeṣeṣu lohaṃ yuṃjīna tatra kālena yāvatā
yāvad guṇaḥ kumārasya yutaḥ syād viguṇena⸤ saḥ
sthavirasya tu kālena triguṇena bhaved asau
tadete kramaśo yāḥ śreṣṭā madhyādhamā narāḥ |
lohātsārāt bhayoṃdraudraṃ dviguṇaṃ kurute phalaṃ |
natoṣṭa⸤dhātukāliṃgaṃ | tadraṃ śataṇaṃ tataḥ |
rudrāt sahastradhāvajñaṃ | ghṛṣṭiṃ ṣaṣṭiguṇaṃ tataḥ |
nirāvaṃ daśadhā protkaṃ | kāṃtaṃ koṭiguṇaṃ tataḥ |
agnibrarṇamayaḥ patraṃ | kṛ⸤tvā patrasutāpitaṃ |
kṣipe?t kvāthe sasye vā triphalodbhave |
evaṃ kṛte 'sya lohasya giradoṣaḥ praśāmyati |
atha tasya dutībhāve | pravakṣye bheṣajadvayaṃ
samānam ekaṃ⸤ cāṃgerthā tu ṭhāraḥ chinnāsāṃvajarkaṃ
dvitīyaṃ śālibiṃbākhyaṃ | nāmnā garttakaliṃbukaṃ |
alam ekaivam apy etat rasyaṃ loha prati prati
samuccayaḥ prayoge⸤na bhave dīṣatkarā druti |
samūlanālapatrābhyāṃ piṣṭībhyām amlakāṃjinaṃ |
ābhyāṃ saiṃdhavayutkyābhyāṃ vilepe tra māyabhaṃ
catuṣṭakoṣṭe | bhūmyāṃ nyaste⸤ sthirīkṛte |
madhye garttavatī kāryā | pravyatnā tyaṃ camiṣṭikā |
īṣṭikā madhye | ṣadirāṃgārapūrite |
sthānaṃ liptaṃ bheṣajābhyāṃ | suciraṃ dhmāpayed ayaḥ
tataḥ sudra⸤vatāṃ yātaṃ | sthitaṃ madhyeṣṭikāvaṭe |
lohāṃ kuśena triphalā kvāthā tapte vinikṣipet
laye dvāmāritaṃ sūtena kudhyā mākṣiketa vā
vilipya dravinaṃ lo⸤haṃ
nikṣipet triphalākvādhvāt udhṛtya ślakṣṇatāṃ nayet
niruchaṃ nihataṃ ta tu yathāvat parimārayet |
pāṣāṇabheda piṃḍasthaṃ | tāpyaṃ taṃdulavakṛtaṃ
vasubadvaṃ ku |⸤nā kvāthe nikvāthayet saṃ
evaṃ vilīne tāpyasya kadāso siddhaīpuṣpaḥ
ṣoḍaśāṃśagayaścūrṇe ślakṣe ślakṣaṃ tu dāpayet
taddhāyas triphalā kvāthaiḥ yutaṃ⸤ yugme sarāvayoḥ |
mṛdvagninā mudritaṃ kṛtvā | puṭayed bhūmigarttaṃgaṃ | garttaṃ kuryān nivātasthaṃ sarvataḥ | ṣoḍaśāṃ gulaṃ
tatrāraṇyākarīṣeṇa puṭayen madhyagāmi tat ⸤
athāsmin lohapātrasvaiḥ tāpya tat mita hiṃgukaḥ |
triphalābhāginināsthālpaṃ śoṣayed a rvighaḍite
itthaṃ nirutthaṃ nihataṃ lohaṃ syād amṛtopamaṃ
yat tulyaṃ saṃ⸤bhāvitotthānaṃ | tannāthādvikriyā bhayāt
athāṃdhamūkhāmadhyasthaṃ lohaṃ madhājya saṃyutaṃ |
vāraṃ datvā dhate tmaṣṭuṃ | punarutthānasaṃvide |
yadi pūrvonmataṃ tāraṃ | tāvadeva⸤ bhavet tadā |
jānīyāt taṃ nirutthānaṃ | sādhakaṃ tad viparyayaḥ |
tataḥ sakṛtne kalena kvāthena puṭayet tataḥ
punarnnavārasenātha pradadyād bhaśaḥ puṭāt
baddhavaddhakoṣṭasya | dadyāt tu⸤ tā natavi bhūyasaḥ
daśamūlākvāthapuṭais tridoṣeṣu pradāpayet |
tālamūlīrasapuṭān dattvā darśo nivarttaye
maṃdāgnir agnidāsyaṃrthaṃ uccair madarucair api
jaṃbīra mātu⸤liṃgābhyāṃ puṭau dadyād vicakṣaṇaḥ
anyaiḥ sumṛhatī kṛṣṇā vidārīkāla maṃjulā
barhigrīvau vrahmavṛkṣau marāvāgrakaśimuniḥ
kṣīrādyā vā prayacchati puṭīyāgni yathā⸤yathaṃ |
utkaiḥ puṭobadhe ranyaiḥ ranyaṃ ta kadalī kṛtaṃ |
nivaitkāṃjike kṛṣṇam abhrakaṃ vahnisaṃnibhaṃ |
natosya kāṃjikasthasya ciramadhya vidhāraṇaṃ
piṣaṇaṃ vā vidhātavyaṃ | paunaḥ pu⸤ṇyena paṃditaḥ |
tataḥ punarnnavānāṃ phalamūlarasai pluta
bahuśo smin prakurvīta | dharmadhāraṇa poṣaṇaiḥ
cāṃgerāsvāṃganiryāsair athainaṃ vidhinā caret |
taṃdulīyakamūla⸤sya rasenāpi tataḥ punaḥ ||
iti śrīmannāgārjunaviracitaṃ raseṃdramaṃgalaṃ samāpta || samāptam | śrīr astuḥ || kalyāṇam astuḥ |