University of Oxford, Chandra Shum Shere MS d. 247

This is a paper manuscript in Telugu script in the Chandra Shum Shere collection at the Bodleian Libraries. It was bought, as part of a private collection of 6330 manuscripts in Benares, by the Maharaja Sir Chandra Shum Shere in 1909 and presented to the University of Oxford (Wujastyk 1978, 1). The text extends from the beginning of the Jātisamuddeśa to the end of the Kriyāsamuddeśa, although folios 109, 110 and 111 are missing. It has never before been edited and it was not known to Wilhelm Rau, but it is described in Dominik Wujastyk's Handlist of the Vyākaraṇa manuscripts in the Chandra Shum Shere Collection preserved in the Bodleian Library. The manuscript was bound into book form by the library, and the folios were numbered by Thomas Gambier-Parry in pencil (Wujastyk 1978, 2). Gambier-Parry's foliation begins at the first flyleaf of the book; the first manuscript folio is numbered 3. Moreover, his foliation does not take into account the missing folios. In this transcription, the original Telugu foliation has been followed.

More ▾
Title Dravyasamuddeśa
Commentary Prakīrṇaprakāśa
Rubric (folio 1r1)śrīgaṇeśāya namaḥ | śrīpataṃjalaye namaḥ | niraṃtarāyo stu |
Incipit (folio 1r1)yasmin_ saṃmukhatāṃ prayāti ruciraṃ ko py aṃtarujjṛṃbhate nedīyān mahimā manasy abhinavaḥ puṃsaḥ prakāśātmanaḥ |
Explicit (folio 128v21)sāmānyaviśeṣayor atyaṃtabhedābhāvāt_ sakalaviśeṣaparihāreṇa sāmānyarūpānupapatter iti sarvatra siddhiḥ ||
Final Rubric (folio 128v22)❈ || iti śrībhūtirājatanayahelārājakṛte prakīrṇaprakāśe kriyāsamuddeśo ṣṭamaḥ || ❈ || ❈ || ||
Physical description
Language/Script Sanskrit in Telugu script.
Format pothi
Material paper
Extent .
Dimensions
  • (leaf) 10 x 24 cm
Foliation
  • (original) Telugu numerals, verso side, top-left and bottom-right corners.
  • (additional) Devanāgarī numerals, verso side, bottom-right corner, first 11 folios only.
  • (modern) European numerals in pencil, recto side, bottom-right corner, written by Thomas Gambier-Parry. The numbering starts at the first flyleaf; the first manuscript folio is numbered 3.
Condition Incomplete — folios 109 to 111 are missing. In good condition.
Layout 22 lines per page. 22 lines per page.Left and right margins framed by double black lines.
Hand
  • (sole) Telugu script in black_ink. Telugu script in black ink.
Additions
  • On the flyleaf opposite the first folio, the invocation has been transcribed in Latin script.
  • Marginal title, helārājīyaṃ prakīrṇakāṃḍasya, top-left corner, verso, first folio.
  • Running marginal title, he॰ prakī॰, top-left corner, verso. Folios 2 - 9.
  • Running marginal title, || rāma ||, bottom-right corner, verso. First 9 folios only.
  • On the recto side of the last folio, the final section rubric has been transcribed in Devanāgarī script.
  • On the verso side of the last folio, the title has been written in Devanāgarī script. In addition, the original manuscript number, 3800 has been written in blue ink.
Binding Hardcover book, library binding.
History
Date of production
Place of origin Benares
Provenance Bought by Maharaja Sir Chandra Shum Shere in 1909.and presented to the University of Oxford.
Acquisition Acquired by the University of Oxford.

(From folio 1r1)
śrīgaṇeśāya namaḥ | śrīpataṃjalaye namaḥ | niraṃtarāyo stu |
yasmin_ saṃmukhatāṃ prayāṃti ruciraṃ ko ⸤py aṃtarujjṛṃbhate
nedīyān mahimā manasy abhinavaḥ puṃsaḥ prakāśātmanaḥ |
tṛptiṃ yat paramāṃ tanoti viṣa⸤yāsvādaṃ vinā śāśvatīṃ
dhīmānaṃda sudhā mayoṙjita vapuḥ sat prātibhaṃ saṃstumaḥ ||
kāṇḍadvaye ya⸤thāvṛtti siddhāṃtāṙtthasatattvataḥ |
prabandho vihito smābhir āgamāṙtthānusāribhiḥ |
taccheṣabhūte kāṃḍe smin_ saprapaṃce svarūpataḥ |
ślokāṙtthadyotanaparaḥ prakāśo yaṃ vidhīyate |
iha padāṙtthāṣṭakavicā⸤raparatvād vākyapadīyasya prathamakāṃḍena prayojanādipadāṙtthe niṙṇīte 'naṃtarakāṃḍopapāditopapati⸤bhiṙ vākyatadaṙtthayor anvākhyeyasthitalakṣaṇayoḥ padāṙtthayoṙ niṙṇītatvāt tadapoddhārakāpoddhārarūpaḥ ⸤padavicāraḥ prakramyate | tatrāniyatavikalpo yathābhiprāyam apoddhāra iti yathāsaṃbhavaṃ padabhedā⸤nuddiśati ||_
|| dvidhā kaiścit padaṃ bhinnaṃ catuṙdhā paṃcadhāpi vā |
apoddhṛttyaiva vākyebhyaḥ prakṛtipratyayā⸤divat || 1 ||
vākyasyaiva niraṃśasya vācakatvād aṃtarā padapratipattiṙ bhrama iti kim asatyapadavyutpādanenety ā⸤śaṃkyāpoddhṛtyaiva vākyebhya ity āha | apoddhṛtya kalpanābuddhyā pṛthak padaṃ niṣkṛṣyākhaṃḍavākyavyutpattāv upāyaḥ ⸤padavyutpattiṙ vākyavādināṃ | akhaṃḍapadavyutpattāv iva parikalpitarūpaprakṛtipratyayāgamādeśādivyutpattiḥ ⸤padavādinām | ānaṃtyād dhi vākyānāṃ svālakṣyenāśakyā vyutpattiḥ kaṙtum iti sadṛśapadadvārakaṃ tadupapattir ity aṙtthaḥ |
Lubhayor apy apoddhṛtasyāsatyatvaṃ samānam | tathā hi aniyatānupūrvīko yathāṙtthaṃ kalpitānvayavyatirekanibaṃdha⸤no vākyavādināṃ padāpoddhāraḥ | evaṃ padavādināṃ śāstreṇānvayavyatirekanimittāṙtthāpoddhāravaśaḥ prakṛtipratyayā⸤poddhāraḥ | yad āha vākyakāraḥ | siddhaṃ tv anvayavyatirekābhyām iti | tatra bhinnatvaṃ sāmānyaṃ dvidhetyādiko viśeṣa i⸤ti vidhāṙtthe dhāpratyayopattipattiḥ | prakāro hi vidhāṙtthaḥs sa ca sāmānyasya bhedako viśeṣaḥ | sādṛśyam eva sarvatra prakā⸤raḥ kaiścid iṣyata ity ekīyaṃmataṃ | kaiścid iti vacanā|d bhede pi tu prakārākhyā kaiścid abhyupagamyata iti uktaṃ | ya⸤di cātra buddhirūpaprakalpitasādṛśyam eva vidhāṙtthaḥ jñānapratibiṃbitasya hi bāhyānukāritvena sādṛśyaṃ ⸤sarvatra prakārāŕtthaḥ | saṃkalpitasadṛśasya bāhyasya niṙvacanāt | vākyāc cāpoddhriyamāṇasya padasya vākyāṙtthāṃtarā⸤parikalpanayāṙtthavata evāpoddhāro yuktaḥ aṙtthāpoddhāra eva hi paddhāpoddhārasya nimittaṃ | animitte hi tasmin_ ⸤vaṙṇāpoddhārasyāpi prasaṃgāt teṣām api vyutpādyatā syāt |
vākyāṙtthaś ca sthitalakṣaṇo niraṃśaḥ kārakoktalīnaśarī⸤rakriyāsvabhāvaḥ | tatra cāṃśāṃśikalpanayāpoddhāre kārakātmā kriyātmā ca pravibhāgāṙha iti siddhasādhyalakṣaṇāṃśadva⸤yaviṣayaḥ padāpoddhāro dvividhaḥ nāmākhyātarūpaḥ prāthamakalpikaḥ śaktiśaktimator abhedāt_ kārakātmā siddharūpo ṃśaḥ ⸤yady api ca nāmapadānāṃ pratyayāṙtthasya saṃkhyādeḥ śābdaṃ prādhānyaṃ tathāpy aṙtthataḥ prātipadikāṙtthasya jātyādyaṃ⸤kuritasya dravyasyaiva prādhānyaṃ siddharūpasya saṃkhyākārakaśaktīnāṃ tadāśrayatvād anayor eva ca nāmākhyātayo⸤ṙ viśeṣaṇatvān nipātopasaṙgakaṙmapravacanīyalakṣaṇaḥ padabhedo ṃtaṙbhavati |
tathā hi siddhāṙtthābhidhāyi nāLmapadam iti tadaṙtthagataviśeṣaṃ dyotayannipātaḥ tatraivāṃtaṙbhavati | siddhaṃ hy aṙtthaṃ sākṣād vābhidadhātu tadgataṃ viśeṣaṃ ⸤vā dyotayatu neyatā bhedaḥ | svarādayas tu kecit satvapradhānā eveti te pi nāmapadam eva | ye tu hirugādayaḥ ⸤kriyāpradhānās teṣām ākhyāte ṃtaṙbhāvaḥ | na hi tiṅaṃtam evākhyātaṃ kriyāpradhānasya sarvasyaiva tallakṣaṇatvā⸤t | ata evopasaṙgakarmapravacanīyapadāny apy ākhyātapadam eva | sāddhyāṙtthaviśeṣadyotanāt | evaṃ nipāto ⸤pi | tadgatabhedāṃtaravivakṣāyāṃ tu nipātopasaṙgayor api kaiścit pṛthakkaraṇaṃ | tathā hi asty evāpoddhā⸤re ṙtthamātrāviśeṣo nayoḥ na hy etayoḥ sākṣād aṙtthaṃ vadataḥ api tu tadgataviśeṣadyotakāv iti vācakābhyāṃ nāmākhyā⸤tābhyāṃ pravibhaktau siddhasādhyāṙtthaviṣayaviśeṣadyotakatvān nipātānāṃ sādhyaikaniyatatvāc copasaṙgāṇāṃ para⸤sparato bhedaḥ | kaṙmapravacanīyās tu kriyāviśeṣopajanitasaṃbaṃdhāvacchedaheta...va iti saṃbaṃdhaviśeṣa⸤dyotanadvāreṇa kriyāviśeṣaprakāśanāt_ upasaṙgeṣv evāṃtaṙbhavaṃtīti catuṙvidhaiva kaiścit padaṃ bhinnaṃ |
sākṣāt kriyāviśeṣaprakāśanābhāvāt_ tad api paṃcamaṃ padam iti kaiścit | tathā hi | karma proktavaṃtaḥ karmapravacanī⸤yā iti atikrāṃtakriyākhyānalakṣaṇasya vyāpārasyātra saṃbhavo na tu vaṙtamānasyety upasaṙgebhyo bhedaḥ kri⸤yāgataviśeṣadyotanapūrvaṃ hi saṃbaṃdhāvacchedanam atra vaṙtamānaṃ | tathā hi | sarvaḥ saṃbaṃdhaḥ kriyākṛtaḥ upa⸤kārakriyocitatvāt tasya kriyām aṃtareṇopakārābhāvāt | tatra kvacit kriyāśabdaḥ śrūyate kvacin na | yatra śrū⸤yate tatra śrauta eva saṃbaṃdhaviśeṣāvasāyaḥ tad yathā mātuḥ smarati mātuḥ smṛtaṃ saṙpiṣo jānīte ityādau kriLyā hi svabhāvād eva kriyāṃtaravyavadhānam aṃtareṇa dravyaiḥ saṃyujyate | yasmān mātṛpitṛviṣaye pravaṙtate ⸤vatiṣṭhate vā tasmān mātṛpitṛsaṃbaṃdhīdaṃ smaraṇam iti kriyākārakabhāvapūrvaka evāyam api saṃbaṃdha iti vaṙṇayaṃti |
⸤aśrute tu kriyāpade dvayī gatiḥ kvacit saṃbaṃdhasvarūpamahimnaiva kriyāpekṣāsiddheḥ | pratiniyatakriyākāraka⸤bhāvapūrvakatvaṃ śeṣasaṃbaṃdhasya vinaiva karmapravacanīyaṃ avagamyate tad yathā upagor apatyaṃ vṛkṣaśākhetyādau apatyāpa⸤tyavatsaṃbaṃdho janikriyānimitto 'vayavāvayavisaṃbaṃdhaś ca sthitikriyānimitta ityādi | kvacit tu saṃbaṃdhānāṃ ⸤pratiniyatakriyāpūrvakatvāvadhāraṇe nāsti sāmaṙtthyaṃ tad yathā rājñaḥ puruṣa ityādau svasvāmibhāvo bharaṇādya⸤nekakriyānimitta ity evāvagamyate | kriyāviśeṣo nāvadhāryate tannimittabhūtaḥ | tathā ca bhāṣyaṃ yadetad svaṃ nāma tac ca⸤tuṙbhiḥ prakāraiṙ bhavati bharaṇāt_ apaharaṇāt_ krayaṇād yācñayā iti dānādīnāṃ tv anyatamāvinābhāvāt kriyā⸤numīyate eva kvacid avinābhāvinī kriyāpi na pratīyate | tathā caivaṃjātīyake viṣaye karmapravacanīyo niya⸤taviśiṣṭhakriyākṛtatvaṃ saṃbaṃdhasya viśeṣam avagamayati | tad uktaṃ | janayitvā kriyā kācit saṃbaṃdhaṃ vinivaṙta⸤te | śrūyamāṇe kriyāśabde saṃbaṃdho jñāyate kvacit | sa copajātaḥ saṃbaṃdho vinivṛtte kriyāpade | kaṙmaprava⸤canīyena yatra tatra niyamyata iti | niyamas tasya niyataniyatakriyājanitatvaṃ | tathā hi śākalyasya saṃhitā⸤m anu prāvaṙṣat_ iti yo yaṃ saṃhitāpravaṙṣaṇayoṙ hetuhetumadbhāvaṃ sambaṃdhaḥ sa ...niyatakriyā⸤janita ity anunā vedyate | anuniśamyety atrānoṙ niśamayatikriyāsāhacaryopalabdher iha saṃpāṭharūpatvāt saṃ⸤hitāyāḥ tadanumānasyaucityāt_ ttatra kriyāvacanatvam asyānyatrādṛṣṭaśakteṙ na kalpyaṃ
dyotyāṙtthaniṣṭha ca dyota⸤katvam iti tad api kriyāpadāprayogād anyatra nāsti | na ca kriyāpadākṣepakatvaṃ yathā prādeśaṃ viparilikhatīty aL lekhanā samanvayānupapatteṙ mimātikriyākṣepakatvaṃ kārakavibhaktiṙ hi atra prādeśam iti dvitīyeti yuktas tatsamu⸤ccita kriyākṣepaḥ | iha tu saṃhitām iti śaiṣikīyaṃ vibhaktir iti kathaṃ kriyākṣepaḥ | kriyākārakayor eva parasparam ākṣe⸤pyākṣepakabhāvasyāvinābhāvena nyāyyatvāt | tad yathā praviśa piṃḍīm ityādau | nāpi saṃbaṃdhavācitvam anoḥ vibhaktyai⸤va tadabhidhānāt_ iti saṃbadhāvacchedasya pratyāyako nānyaḥ saṃbhavatīty anor atra sāmaṙtthyām adhyavasīyate | tad uktaṃ ⸤kriyayā dyotako nāyaṃ saṃbaṃdhasya na vācakaḥ | nāpi kriyāpadākṣepī saṃbaṃdhasya tu bhedaka iti | bhedako viśeṣako ⸤dyotaka ity aṙtthaḥ | ayam atra bhāvaḥ | yad anyathāsiddhaṃ tatrānoṙ vyāpārakalpanā yuktā | yat punar anyathā sāma=⸤ṙtthyādinā siddhyati na tatra tasya śaktiḥ kalpayituṃ pāṙyate iti padāṃtarāṇām aṙtthāṃtaraniveśāt saṃbaṃdhaviśeṣasya tato ⸤navagatasya karmapravacanīyaviṣayatā siddhā | nanu ca yad atrādhikyaṃ sa vākyāṙttha iti ...kriyāviśeṣajanitatvala⸤kṣaṇāḥ saṃbaṃdhasyāvacchedo vākyāṙtthaḥ kim iti na kathyate | anos tu paścādbhāvamātravṛttitvam eveti ||
atrocyate || ⸤ihādhikyaṃ vākyāṙtthatvenocyamānaṃ padāṙtthapṛṣṭhapātitvenaivānusaraṇīyaṃ na tu padāṙtthollaṃghanena | tattadvākyopā⸤ttasya hi sādhyasya vā viśeṣyasya vopāttair eva sādhanaiṙ viśeṣaiś ca saṃsaṙgas tatrādhikyaṃ | tad yathā | gāṃ śuklām ānaya | nīlo⸤tpalam iti ca | ata evocyate | āśrayāśrayiṇoṙ vākyān niyamas tv avatiṣṭhata iti | iyaṃ cānupāttasyaiva padāṙtthasya vākyā⸤ṙtthāt pratītiṙ nāstīti na saṃbaṃdhāvacchedo trāpadāṙttho vākyāṙtthaḥ śakyate kalpayitum iti karmapravacanīyaviṣaya e⸤vāyaṃ | yad vakṣyati | nimittaniyamaḥ śabdāt_ saṃbaṃdhasya na gṛhyate | kaṙmapravacanīyais tu svaviśeṣe varudhyata i⸤ti | atra ca daṙśanadvayaṃ svarūpeṇaiva saṃbaṃdhāṃtaravilakṣaṇaḥ kaṙmapravacanīyena saṃbaṃdho vaccchidyate kriyāvi⸤śeṣajanitatvena veti tatra svarūpeṇāvacchede viśeṣakriyājanitatvapratītiḥ saṃbaṃdhiviśeṣaparyālocanālabhyā | Ltathā hi | adhi brahmadatte paṃcālā iti svasvāmibhāvo yaṃ saṃbaṃdha ity adhinā vedyate | brahmadattaś ca svāmīśvaraḥ paṃcālā⸤ś ca janapadaḥ svam iti tayoḥ saṃbaṃdhinoḥ paripālanakārādānādikriyāprabhāvita .........eva saṃbaṃdho nyāyya ity avaga-⸤myate | evam abhimanyur aṙjunataḥ pratīti pratinā sādṛśyalakṣaṇo yaṃ saṃbaṃdha iti dyotyate | sa punaḥ saṃbaṃdhisvarūpapa⸤ryālocanād atra saṃpraharaṇādikriyākṛta ity avagamyate | itthaṃ ca śākalyasaṃhitām anu prāvaṙṣad ity atrāpi hetu⸤phalabhāvo nāmāyaṃ saṃbaṃdha ity etāva5ty evāyam anuṙ viśrāmyati | pāṭhaviśerūpatvāt saṃhitāyā niśamanakri=⸤yāvagatiḥ | śabdaśravaṇena hi devo vaṙṣad iti saṃbaṃdhimahimnā viśiṣṭakriyāprabhāvitatvam avasīyate | kecid iyā⸤n anor eva vyāpāra ity āhuḥ |
svarūpāvacchede pi ca kriyāyāḥ kāryabhūtasaṃbaṃdhāpekṣayā'tītatvāt karma proktavaṃ⸤ta ity aṙtthaḥ | samaṃ nety eva vastutaḥ kriyāphalasyaiva saṃbaṃdhasya prakāśanāt_ yathā tu tatrabhavato bhaṙtṛhares tatra tatrā⸤bhiprāyo lakṣyate tathā nimittaviśeṣāvaccheda eva karmapravacanīyakṛta eveti rāddhāṃtaḥ | adhi brahmadatte paṃcālā it_yi ⸤paripālanakriyāhitatvaṃ svasvāmibhāvasyānunā vyajyate | abhimanyur aṙjunataḥ pratīty atra parājayādikṛto nukāryā⸤nukaraṇabhāvaḥ pratinā prakāśyata ityādi sarvatra yojyaṃ | sustutam atistutam ityādau tuḥ suḥ pūjāyām atir a⸤tikramaṇe cetyādinā karmapravacanīyasaṃjñā adhikārikī svāṙtthanirapekṣaivopasaṙgasaṃjñābādhanāya pravaṙtate | ⸤yathoktaṃ | karmapravacanīyatvaṃ kriyāyoge vidhīyate | ṣatvādivinivṛttyaṙtthaṃ svatyādīnāṃ hi dhaṙmaṇām iti | ⸤āṙtthena tu rūpeṇa vibhāge prastute kriyāviśeṣāvadyotakatvād upasaṙgapade svatyādir aṃtaṙbhavatīti nāvyāptiḥ | ⸤tad evaṃ vākyād apodhriyamāṇasya padasyāpoddhārāṙtthaviśeṣāśrayeṇa yathāsaṃbhavaṃ bhedo niraṃśakavākyavyu⸤tpatyupāyabhūtaḥ pradaṙśitaḥ | ata eva svādisu padaṃ vākyavyutpatyanaṃgatvāc chastre saṃketitaṃ subaṃtapadaLvyutpatyupāyabhūtaṃ neha gaṇanāṙhaṃ | prakṛtipratyayavad iti dṛṣṭāṃtapakṣanikṣiptam iti nāvyāptiḥ | padāt kilāsāv a⸤poddhāro na vākyāt ||
(From folio 7r8)
tad evam etad anaṃtarakāṃḍe daṙśanadvayam upapāditam iti yathāsaṃbhavaṃ pratinidhiś ca ciṃitaḥ || idānīṃ jātau śa⸤bdenābhidhīyamānāyāṃ tatra jātyaṃtarābhāvān niṙnimittā śabdasya pravṛttir āśrīyetety āśaṃkyopapādayitu⸤m āha ||_
|| svā jātiḥ prathamaṃ śabdaiḥ sarvair evābhidhīyate |
tato ṙthajātirūpeṣu tadadhyāropakalpanā || 6 ||
svā asā⸤dhāraṇī ātmīyā gośabdatvādikā na tu sakalaśabdasādhāraṇī śabdatvādiḥ evaṃ cāsādhāraṇatvena viśeṣaṇatayā saṃbaṃ⸤dhāvyabhicāraḥ | śabdasyāṙtthajātyā saṃbaṃdhavyabhicāraḥ śabdasvāṙtthajātyā saṃbaṃdhavyabhicāre pīti sa jātir eva mukhyam a⸤bhidheyam ity uktaṃ bhavati | tathā ca vākyakāraḥ na vā śabdapūrvako hy aṙtthe saṃpratyayaḥ iti sata evāvyabhicāriṇyā svarū⸤pajāter aṙtthajātyabhidhāne śabdasya nāṃtarīyakam abhidhānam iti prathamam ity āha | yadabhedena yatpratipattiḥ tad a⸤vaśyaṃ tatra pratipattavyam ity etāvatātra prāthamyaṃ na tu krameṇābhidhānāt | yad vā saṃbaṃdhavyutpattikālāpekṣaṃ prā⸤thamyaṃ | tathā hi saṃbaṃdhavyutpattikāle ṙthajātyā nāsti saṃbaṃdhaḥ tathātve vācakatvena tatra viniyogo naṙtthakaḥ ⸤syāt_ aṙtthasya pratipannatvād iti so ṙtthas tāvat tena śabdena na pratipannaḥ yadi ca svajātyabhidhānaṃ tadānīṃ na syāt_ taLdānakatvād vibhaktiyogo naṙtthakaḥ syāt_ iti prāk saṃjñinābhisaṃbaṃdhāt saṃjñā rūpapadāṙtthakety uktaṃ rūpaṃ hi sva⸤rūpaṃ svā jātiṙ vā daṙśanabhedena kathyate | sarvair iti svarūpaparair aṙthaparaiś ca tasyā evaṃ svarūpatayā vyavahārā⸤c chabdasvarūpeṇāvasthitā jātiḥ pratipadyate | aṙtthasya bhudvity eva śabdasvarūpābhedenāvabodhe pi yathāpratipādita⸤kramāśrayeṇa tataḥ svajātipratyāyanād anaṃtaraṃ aṙtthajātīyānāṃ gotvādīnām ātmasu tasyāḥ śabdajāteḥ ⸤samāropasya kalpanā na paramāṙttha śabdavivaṙtatvenāṙtthasya śabdāt tvato bhedābhāvāt |
yad vā saṃbaṃdhavyutpatti⸤kāle gauravam aṙtthaya ity aṙtthajātyā śabdajāter atyaṃtabhedāt sāmānādhikaraṇyānyathānupapatyā'bhedādhyāro⸤paḥ kalpyate yathā gauṙ bāhīka iti anyathā saṃketasyaiva kaṙtum aśakyatvāt | yathā cāyam anādir apauruṣe⸤yo vācyavācakabhāvaḥ tadādhyāropo pi | anyathā vācyavācakabhāva eva na ghaṭeta | yathā bauddhasya dṛśyavikalpāṙtthai⸤kīkāro bhedānadhyavasāyalakṣaṇaḥ na tu yathā gauṙ bāhīka ity atra puruṣecchayādhyāropaḥ vyavahāre śabdā⸤ṙthayoḥ sadaivābhedādhyavasāyāt_ katham iyaṃ prativaṙṇam anabhivyaktāsādhāraṇajātir asamasamayabhāvā⸤nna vaṙṇair abhivyajyata iti cet_ yathotkṣepaṇatvādijātir iti brūmaḥ | tathā hi pratyekaṃ karmakṣaṇānām upavyaṃjakatve pi ⸤yat prathamautkṣepaṇakṣaṇaḥ sa paramāṇumāvadeśākramaṇāmātmarūpatvāt_ bhramaṇakṣaṇa sārūpyavaśād anavadhārya⸤māṇabheda ekaiko samaṙttho niyatajātyabhivyaṃjana iti kṣaṇāṃtaram apekṣate na ca tasya bhramaṇakṣaṇād viśeṣo nāsti u⸤pakrama evotkṣipāmīty evaṃ prayatnajanitatvāt | evaṃ gośabdam uccārayāmīty ayaṃ prayatno yady api gānaga⸤ganaśabdajanakāt prayatnād anya eva hetubhedād ya gakārayor api bheda eva tathāpi sādṛśyād asau duravadhāra iti vyaṃ⸤jako pi san_ prathamo dhvanir asphuṭam abhivyanaktīty āvaṙtamāno pi vaṙṇaviśadatarasāmānyaviśeṣābhivyaktau hetuḥ ⸤sadāvayavaprabaṃdhaḥ krameṇopalabdho bhavati | atha śabdajātiviśeṣopādhiyuktā vyavahārā avatiṣṭhaṃte tadānīLm asāhacaryāt parasparāvacchedavaśena vilakṣaṇatayā pratibhāsanāt | yathā ca ślokaḥ sakṛt paṭhyamāno nāvadhāryate abhyā⸤sena tu sphuṭāvabhāsaḥ tathā caramacetasi cakāsti ratnatatvavat_ sphoṭatvaṃ prathamākṣareṇa hi jāter ābhāsamātraṃ janyate | ⸤taduttarottaravaṙṇakalāpena tu sphuṭatarasphuṭatamaparicchedādhānaṃ saṃskāraviśeṣotpādanadvāreṇābhivyaktiviśeṣa⸤sya ratnatatvādau dṛṣṭeḥ tasmāc chabdād aṙtthaṃ pratiyadhāmaha iti vyavahārād vaṙṇānām aṙtthāvasāyajanakatvānupa⸤patteḥ prakriyānaṃgasyā prathamakāṃḍa eva vihitatvān niravayava eva kaṃ pratyāyakaṃ śabdatatvaṃ jātivyaktibhedena bhi⸤nnaṃ sphoṭasvabhāvam evāṃgīkāryaṃ gaur ayam aṙttha iti ca vācakābhedena vācyapratīteḥ tadadhyāsakhacitavapuṙ vyavavahāryo ⸤ṙtthaḥ tatra ca svarūpasya vācyatā prathamakāṃḍa eva niṙṇītā iha tu saṃbaṃdhamuddeśe pi niṙṇeṣyate |
tatraitat syāc chabdasamavāyi sā⸤mānyaṃ vādhikaraṇatvāt katharm aṙtthajārakṣetīr abhedena vyapadiśed ity āśaṃkya nidaṙśanenaitad vyutpādayati ||_
yathā raukte tathā8 tatvaṃ kaṣā⸤ye vyapadiśyate |
saṃyogisaṃnikaṙṣāc ca vastrādiṣv api hyate...gṛhyate ||
tathā śabdāṙtthasaṃbaṃdhāc chabde jātir avasthitā ||
...vyapa⸤deśe ṙtthajātīnāṃ jātikāryāya kalpate || 8 ||
rakte guṇe tatvaṃ tasya raktasya guṇasya bhāvo raktatvaṃ lauhityasāmānyaṃ guṇavya⸤ktisamavetam ucyate | tatsamavetasamavāyāt_ kaṣāye raktaguṇādhāre dravyeḥ vyapadiśyate vyapadeśāya kalpate tadviśeṣaṇabhū⸤taṃ hi tat kaṣāyadravyam abhidhīyate lohitā nnātyeti tena saṃyogino vastrādaeyaḥ tayoḥ saṃyoginoḥ kaṣāyava⸤strayoḥ sannikaṙṣaḥ saṃbhedaḥ tasmān nimittāt tatrāpi tallauhityaṃ gṛhyate saṃyuktasamavetasamavāyād vastrādiṣv api lau⸤hityanimitto vyapadeśaḥ lohitaṃ vastram iti | tathā śabdāṙtthasaṃbaṃdhād iti lohitaguṇakaṣāyadravyasaṃbaṃdhasthānīya ⸤samānādhikaraṇatayāvasthitāt svābhāvikāt_ kevalaṃ vyutpattikāle niṙṇīte tadanyathānupapattyaivādhyāropasya kalpanāt saṃ⸤baṃdhād eva śabdajātyā vyapadeśaḥ | yatrāṙtthe jātis tasyā eva vācyatvaṃ prakramya hy upadeśe kalpate svarūpābhedena jāti⸤kāryāya kalpate | jātyādiśabde jātiṣu vācakatvena pravaṙtamāne sthitā jātiṙ na kevalaṃ vyapadeśāya kalpate yāvaj jātiLkāryāya ca | atha vā vyapadeśe sati jātikāryāya kalpata ity aṙtthaḥ | niḥsāmānyāni sāmānyādīni svato jātirahitatve tatkāryaṃ śa⸤bdapratyayānuvṛttilakṣaṇaṃ | so yam ity anena saṃbaṃdhāc chabdasamavāyino jātir aṙtthenādhyāropitābhedaṃ saṃpādayaṃtī tadā⸤tmanā saṃpadyata ity upavaṙṇyate | vyaktirūpe śabde jāteḥ samaāvāyaḥ | nanu vaṙṇeṣv iti avasthitety upapadyate | vaṙṇānāṃ hi yau⸤gapadyābhāvād avācakatvam iti kathaṃ tatra śabdajāteḥ samavāyaḥ syāt | kevalaṃ sphoṭasya jātivyaktibhedena daṙśanadvayam iti vyakti⸤sposphoṭe jātiḥ aṙtthabhedena hi bhinnasya nityaśabdasyābhinnābhidhānapratyayahetuṙ jātir avaśyābhyupagaṃtavyā | ata eva tayā⸤sphoritāyā vyakter eva vācakatvaṃ | upalakṣaṇabhūtā tu jātir āśrīyata iti katham aṙtānanuyāyinyā vyakteṙ vācakatvam iti na ⸤codanīyaṃ |
śabdāṙtthasaṃbaṃdhaś cātra yogyatālakṣaṇoḥ bhipretaḥ sarvo hi śabdaḥ saṃjñātvena viniyajyamānaḥ sarvatrāṙtthe yogyatā⸤lakṣaṇena saṃbaṃdhena saṃbaddhaḥ kevalaṃ śaktyavacchedamātre saṃjñākaṙtu vyāpāro na tv apūrvasaṃketakaraṇe aṙthasaṃbaṃdhasyāpauru⸤ṣeyatvāt_ evaṃ cādaikṣu vṛddhiśabdo nāpūrva eva saṃketita iti saṙveṣām anekāṙtthatvād_ vaktṛbhedād vānekatve samānākārapra⸤tyayanimittā jātir anusaraṇīyā | tad yathākāśasya saṃyogibhedena kalpitabhedasyānekatve saty ākāśatvaṃ jāvakṣyate na caivaṃ sa⸤rvasmāt sarvāṙtthapratītiprasaṃgaḥ prasiddhivaśenāṙtthapratīteḥ | kutracit kasyacit prasiddhatvāt_ prasiddhānāṃ cāṙtthānāṃ aṙtthaprakaraṇādayo ⸤vibhāgahetava uktāḥ | tad yathā gośabdena navasvaṙttheṣu saṃnihiteṣv api prakaraṇādeḥ pratimatāṙtthāvasāyaḥ | tad evaṃ śabdajā⸤tyā śabdavyaktiṙ vācikā prathamam abhedena vyapadiśyate | tato ṙtthajātiḥ tatas tad vyaktir ity ayaṃ vāstavaḥ kramaḥ pratyāyane tu ⸤akramataiva
śabdācchuritatve pi cāṙtthasya na svarūpavyapagamaḥ | yathā hy ālokācchurito pi ghaṭo na svarūpeṇa tirobhavati | ⸤evaṃ śabdasvarūpoparakto ṙtthasvarūpāropeṇa śabdālokayor aṙtthaprakāśakatvasyaivaṃvidhasya dṛṣṭeḥ yathā gauṙ bāhīka ity atra ⸤na gotvamātraṃ pratīyate api tu adhyāropitagorūpo vāhīkaḥ evam ihāpi | na tu sphaṭikamaṇāv ivāṙtthe śabdajāteḥ sa⸤māveśo vivakṣitaḥ tasyaiva bāhīkavat pratyāyyatvāt | svābhāvikaśrayam aṙtthapratyāyane śabdānām abhedasaṃbaṃdho 'bhyupā⸤ya iti pratipādyo pi tathaiva pratipadyate na hi puruṣādhīnam etat | anādau saṃsāre nenaiva prakāreṇa saṃbaṃdhavyutpatteḥ Lko tra niyamato dhyāropayitā kalpyatāṃ avyutpannasaṃketasyāpi cābhinnapratyayotpatter aṙthajātir apy astīti na śabdajātir evā⸤dhyāropitāstv iti vācyaṃ śābdī ceyam evaṃvidhā pratītir iti cākṣuṣeṇa raktādipratyayena nidaṙśanabhūtena vyutpāditā vastu⸤sanniveśitvābhāve pi ca śabdajāter ayam anādir adhyāropo rūcchaḥ sadaiva vyahāre śabdāṙtthayor abhedāvasāyāt_ bhedasyā⸤pi ca gauṙ bāhīka itivat_ pratijñānān mitthyājñānam idaṃ na bhavati prāk saṃbaṃdhanasaṃvedanasamayād aṙtthajātayo bhede⸤nāvabhāsaṃte avyutpannasaṃketasya bālakasya puro vasthiteṣu sāsnādimatsu piṃḍeṣu bhinnaḥ pratyaya utpadyate tadā vāca⸤kasannidhānābhāvād abhinnapratyayahetur aṙtthajātir avadhāryate | ata eva bhedena kathaṃ tadaniṙdhāritāyām aṙtthajātau śabdajā⸤tiḥ samāropyata ityādi na codanīyaṃ
jātikāryāya kalpata ity uktam evāṙttham abhivyanakti ||
|| jātiśabdaikaśeṣe sā jātīnāṃ ⸤jātir iṣyate |
śabdajātaya ity atra tajjātiḥ śabdajātiṣu || 9 ||
ākṛtyabhidhānād vaikaṃ vibhaktau vājapyāyana iti jātipakṣe pra⸤tyākhyānād ekaśeṣasya tatphalam ekaśabdaprayogo traikaśeṣa uktaḥ sahavibhaktā vaikaśeṣeṇa lakṣyate jātiśabdaikaśeṣe prasakta iti ⸤vā yojanīyaṃ | seti śabdajātiḥ aṙtthajātīnām abhedenādhyasyamānā jātiśabdagatā jātir ekaśabdatvaṃ saṃpādayati ⸤jātikāryaṃ tad yathā gāvo vṛkṣa ityādir abhinnasumānyanibaṃdhanas tadekāṙtthasamavāyāt samāśritaviśiṣṭasaṃkhya ekaśa⸤bdād aprayogaḥ | tathā jātaya ity ayam api jātyāśrayāparajātyabhāvād vācakājātyadhyāsāśraya upapadya⸤te | śabdagataṃ ca sāmānyaṃ jātivācakakāryam upacaraty ucyate na tv aṙtthajātiṣv eveti niyamaḥ kenacit kriyata iti yadā ⸤śabdajātayo pi pratyāyyā tadāsv ayam apy abhidhānagataṃ jātikāryāya kalpate evety āṙtthaśabdajātaya ity atreti ⸤tajjātiḥ śabdagataṃ sāmānyaṃ śabdajātipadamā ity atraikapadaprayoge tasyoccaritasya śabdajātiśabdasya yā jātiḥ sā ⸤śabdajātiṣu gośabdatvādikāsu vyaktisthānīyāsu pratipādyāsv abhinnaśabdaprayoganibaṃdhanam ity aṙtthaḥ |
yady evaṃ ⸤śabdajātiśabdagatānām api jātīnām anyā vācakajātiḥ tāsām apy anyety anavasthāprasaṃga ity āśaṃkyāha ||
yā śabdajātiśabde⸤ṣu śabdebhyo bhinnalakṣaṇā |
jātiḥ sā śabdajātitvam apy atikramya vaṙtate || 10 ||
prayoktṛbhedād bahuṣu śabdajātiśabdeṣu abhinna⸤pratyayanibaṃdhanā jātis tebhya eva śabdebhyaḥ svāśrayabhūtebhyo bhinnasvabhāvā sā gośabdatvādiśabdaājātivaṙgāṃtaḥpātinī na tu Lvyapadeśāṃtarārhā śabdajātiśabdasyāpi gośabdatvādivat_ śabdajātaya ity anenaivaikaśabdaprayoge sāpi pratyāyyata iti na= ⸤prayogānavasthāpattir ity abhiprāyaḥ
tad eva svanikāyasiddhādhyāsaṃdaṙśanāśrayeṇa sārvatrikī jātipadāṙtthavyava⸤sthā daṙśitā svarūpabhūdi jātiḥ | sarveṣāṃ śabdānām aṃtaraṃgatvād asādhāraṇātvād aheyatvāc ca prathamaṃ prati⸤pādyā idānīm adhyāsānāśrayeṇāpi prauḍhavāditayā jātipadāṙtthavyāptim upapādayitum āha ||
|| aṙtthajātyabhi⸤dhāne pi sarve jātyabhidhāyinaḥ |
vyāpāralakṣaṇā yasmāt padāṙtthās samavasthitāḥ || 11 ||
anyathā cātra saṃbaṃdhaḥ | tathā hi a⸤stu śabdajāter aṙtthajātīyānāṃ jātikāryaṃ saṃbaṃdhavyutpattis tu na ghaṭate yatra hi saṃketaḥ tatra śabdajātir adhyasyate sa e⸤va tv anekatvād aṙtthajātīnāṃ sāmānyāṃtaram aṃtareṇa na saṃbhavatīty āha aṙtthajātyabhidhāne pītyādi | yadā viśuddhā evāṙttha⸤jātaya śabdair abhidhīyaṃta ity āśrīyate tadāpi sarve jātyabhidhāyino śabdā api tadā jātivācina eva | nanu niḥsāmānyā⸤ni sāmānyādinīti siddhāṃtāt kathaṃ jātyādiśabdā api jātyādhārāṃ jātim abhidadhyur ity āha | vyāpāralakṣaṇā iti | vyā⸤pāraḥ kāryaṃ prayojanaṃ tad eva lakṣyate neneti lakṣaṇaṃ hetuṙ yeṣāṃ padapratyāyyānām aṙtthāne tad adyā niyamitasvarū⸤pāḥ | ayam āśayaḥ | vaiśeṣikādīnāṃ bhavaṃtu nissāmānyāni tāni hi ṣv anādyapratyayāvaseyāni paropādhirūpāṇi svataṃ⸤travyaktivadidaṃtāvabhāsiddhābhāvāt sāmānyāṃtareṇa nopādhīyaṃte | vaiyākaraṇānāṃ śabdāṙttho ṙttha ity abhyupeyatām a⸤nvayirūpāvacchedena pratyayasyotpatteṙ jātiṣv api jātir aviruddhābhyupagamāya tad eva hi vyaktiṣv api jātyabhyupagame ni⸤mittam ity atrāpi tathābhyupagame kaḥ pradveṣaḥ | pratyakṣā api ca padāṙtthāḥ svakārya vijñānādikaṃ kurvaṃtaḥ saṃtīti vyavahriyaṃ⸤te | kiṃ punaḥ śabdavācyāḥ padāṙtthā iti sāmānyavacanā dravyādayo pi śabdavācyatvenaiva lakṣyaṃte śabdapramāṇakānāṃ hi yacchabda ⸤āha tat paramāṙttharūpaṃ tathā cānvayirūpeṇa guṇo py abhidhīyamāno jātir eva yathopamānasamāse śyāmādiḥ tathā copa⸤mānāni sāmānyavacanair ity ucyate |
evaṃ kriyāpy abhedenābhidhīyamānānāṃ jātiḥ | tathedaṃ tad iti svātaṃtrya viśeṣyatayābhi⸤dhīyamānā jātiguṇakriyā api dravyam iti yathāvasaram agre niṙṇeṣyata eva | etac ca laukikavyavahārānuguṇyena śāstre ⸤smin_ vyutpādyate | śāstrāṃtaraprasiddhā hi vyavasthā lokaviruddhā loke hi gavi śṛṃgaṃ vṛkṣe śākheti vyavahāraḥ tathaiva ca vyākaraṇe Lpy ādhārasaptamī śāstrāṃtareṣv avayaveṣv avayavīti śṛṃge gauḥ śākhāyāṃ vṛkṣa iti syāt_ itthaṃ ca śabdābhidheyasyehāṙtthatvāt_ ⸤sarve jātyabhidhāyino yasmāt_ śabdavyāpāreṇa padāṙtthā lakṣyaṃte | yady api bahiṙ vastūni na saṃti tathāpi śabdais tathā pratyāyyaṃte '⸤to bhidhāvyāpāravaśād anvayirūpeṇa pratyāyanād vyāptiṙ jātau padāṙtthe 'sti hy eṣo py aṙtthaḥ |
abhidhāvyāpāralakṣaṇatvam eva ⸤vyaktayati ||
|| jātau padāṙtthe jātiṙ vā viśeṣo vāpi jātivat |
śabder apekṣyate yasmād atas te jātivācinaḥ || 12 ||
jātau padāṙtthe ⸤iti pakṣāvacchedaṃ karoti | atra hi pakṣe sarva eva hi śabdo jātivācīty abhyupagaṃtavyaṃ bhavatu mā bhūj jātiṣu jātiśabdes tu jātiṙ vya⸤tiriktayā jātyaikasvabhāvaiṃvāpekṣyate pratyāyyatvena kriyate svālakṣaṇyena vastūnāṃ bhedaḥ śabdaiḥ spraṣṭaṃ na śakyate matvepirūpāve⸤śena saṃbaṃdhaḥ vyutpattau śabdasya vācakatvāt tathā ca jātīnām itaretarabhedo vastu satābhidhīyate api tv abhedakalpena tā abhidhīyaṃ⸤te abhedaś ca sāmānyam iti siddham ekaśabdatvaṃ jātaya iti
ta vā yo pi viśeṣaḥ saṃjñāśabdānāṃ vācyaḥ pratiniyataḥ so pi jā⸤tivat prasiddhajātyā tulyam eva vakṣyate śabdaḥ tatrāpi bālyakaumārādyavasthābhedaḥ śabdena na spṛśyate api tv avasthātṛrūpam anuga⸤taṃ na siddhaṃ pratyabhijñāpratyayanimittaṃ tatrāvaśyābhyupagaṃtavyaṃ ato jātivad yasmāt sarvam apekṣyate saṃbaṃdhaśabdais tasmāj jā⸤tiviśeṣaṃ pratipādayaṃtaḥ sarve jātyabhidhāyina iti jātyabhidhānavyāptiṃ nigamaya iti | itthaṃ ca saṃjñāśabdānām api ⸤jātivādimate jātiśabdatvam ity eva śabdānāṃ pravṛttiḥ |