MS Pune 299/1875-76

Published in by in .

[description of manuscript]

More ▾
Title Kātantravyākhyā Bālabodhinī
Author Jagaddhara
Physical description
Language/Script Sanskrit in the Sharada script.]
Format pothi
Material paper
Extent 178 folios.
Dimensions
  • (leaf) 9 ³⁄₄ x 6 ¹⁄₄ inch
Condition good
Hand
  • (sole) śāradā script in .
  • (major) śāradā script in .
Additions
  • Bold, clear and legible writing. Red and yellow powders used.
  • Occasional marginal and interlinear notes.
  • Fol. 55, omitted in numbering and foll. 136, 147 and 168 numbered twice.
  • Contains complete the Pūrvārdha only to the end of the Nāmaprakaraṇa
History
Date of production Saptarṣi Saṃvat 40
Place of origin Kashmir
Provenance [record of ownership]
Acquisition Gerog Bühler collected this manuscript during his visit to Kashmir in 1875-76

(From folio 1v)
Lavidyāasmitārāgadveṣabhiniveśāḥ kleśāḥ || anityāśtacyanātmasu viparīta⸤jñānam avidyābhinnayoḥ prakṛtipuruṣayor ekātmatāsmitā || sukheṣv āsaktiḥ rāgaḥ duḥkhe⸤ṣv aprītiḥ dveṣaḥ ananubhūtād api maraṇād trāso 'bhiniveśaḥ || atha vā vastūni tathetikhyātir avidyādṛgdṛrcanaśaktyor ekā⸤tmatāsmitā sukhānuśāyī rāgaḥ dukhānuśāyī dveṣaḥ svarasavahī vidviṣo pi tathārtharūḍho bhiniveśaḥ || trayo guṇās satvādaya eva guṇarajjavaḥ || namaḥ kāyavāṅmanasāṃ pahjhatvaṃ samārādhanīyaṃ pratisamā?dhakasya nyagbhavaḥ ||⸤ namaḥ sarasvatyai || oṁ tatsat || śubham ||
|| ⸤oṁ namaś śivāya niśśeṣakleśapraśamaśā⸤line ||
triguṇagranthidurbhedabhavabandhavibhe⸤dine ||
diśi diśy amṛtadravaṃ sravantya ḥ ḫ pra⸤thayantyaẖ kṛtināṃ dṛśaḫ prasādam ||
viṣa⸤dāḫ prasaranti yasya gāvas sa mahātmā ja⸤yati dvijādhirājaḥ ||
svasutasya śiśor ya⸤śodharasya smaraṇārthaṃ vihito mayā śramo ya⸤m ||
upayogam iyād yadi prasaṅgād apa⸤ratrāpi tato bhaved avandhyaḥ ||
iha yuktyanugā⸤navadyahṛdyakramadṛbdhāẖ kṛtināṃ harantu vā⸤caḥ ||
matijāḍyalavaṃ lavaṅgajātīphalapūtā ⸤savilāsam āsṛjantyaḥ ||
|| oṁ siddho varṇasamā⸤mnāyaḥ
asti siddhakramo ⸤varṇānām, akāradīnāṃ samāmnāya ḥ ⸤ ḫ pāṭho, mātṛkārūpaḥ | asti ca pāṇiL⸤nā sve tantre pratyāhārārtham apararthā sādhitakramaḥ | ⸤tatra niyame prāpte niyamaẖ kriyate iha tantre | ⸤siddhakrama eva varṇapāṭho vakṣyamāṇasvarā⸤disaṃjñānām āśrayatvena grahyaḥ na sādhita⸤kramaḥ iti | seyam aniyame niyamaḫ pari⸤bhāṣā || akṣarāṇāṃ varṇasaṃjñāpy ata ta eva va⸤rṇaśabdoccāraṇād boddhavyā | a ā i ī u ū ⸤ṛ ṝ ḷ ḹ e ai o au svarāḥ ka kha ga gha ⸤ṇa ca cha ja jha ña ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa , ta tha da dha na ⸤pa pha ba bha ma ya ra la va śa ṣa sa ha aṃ aḥ ẖka ⸤ḫpa vyañjanāni prayojanaṃ sarvatra ||
|| tatra catu⸤rdaśā⸤dau svarāḥ ||
tatra mātṛkārūpe va‸rṇasamā⸤mnāye ādau ye caturdaśa varṇās te svarasaṃjñā ⸤bhavanti || a ā i ī u ū ṛ ṝ ḷ ḹ e ai ⸤o au | prayojanam, ro re lopaṃ svara‸ś ca pūrvo dīrgha ⸤ityādi | vīrauti || dātṝjjvāśayatoṣita iL⸤ti vaktavye dātḹjvāṣayatoṣitaḥ, iti bālena prakaṭavaṇoccāraṇaṃ śakti⸤suduccāraṇāsāmarthyaṃ śa⸤ktivaikalyād yad apabhāṣitam_vaikalyam tad anyo ya⸤dā⸤nukaroti bālo dātḹjjvāśayatoṣita ity āheti | ⸤tadānukaraṇe nāsti doṣa iti smaraṇāt tat sā⸤dhu bhavati tatsthasya ḹkārasya svarasaṃjñārtha ḹ⸤kārasya pāṭhaḥ tenātra svarāt parasya vyañjanasya ⸤vyañjane pare dvirbhāvo vaktavyā iti ḹkārā⸤t parasya jakārasya dvirbhāvaḥ bhavati evaṃ sati mātḹr ity a⸤bravīc chiśur ityādau svaratve sati ḹkārasya ⸤nāmitvān nāmiparo ram iti ḹkārāt parasya ⸤visarjanīyasya rephaḥ tatraśabda uttaratra saṃ⸤jñāsamāveśārthaḥ svarasamānasaṃjñe krame⸤ṇa mābhūtām iti savarṇādisaṃjñānāṃ tu saṃ⸤jñino nirdekṣyate eva ||
|| daśa samānāḥ ||
⸤tatrādāv ity eva tatra mātṛkarūpe varṇapāṭhe ⸤ādau ye daśa varṇās te samānasaṃjñā bhavanti L⸤a ā i ī u ū ṛ ṝ ḷ ḹ prayojanam samā⸤nas savarṇe dīrghe ityādi || śivāptiḥ || ||
|| ⸤teṣāṃ samānānāṃ madhyātdvau dvāv anyonyasya savarṇau ||dvāv ity asya sthāne dviś ca padaṃ
teṣāṃ samānā⸤nāṃ madhyād yau dvau dvau varṇau tāv anyonyasya para⸤sparaṃ savarṇasaṃjñau bhavataḥ | akārasya bhavati ākā⸤ras savarṇaḥ | ākārasya akāras savarṇaḥ | e⸤vam ikārasya īkāra ityādi | pūrvam eva prayo⸤janam _samānau varṇau savarṇāv ity anvartha⸤saṃjñāvijñānād dvayo hrasvayoḥ dvayo dīrghayo⸤ś cānyonyaṃ sāvarṇyam || tena mamātra dṛḍhāsthā ⸤ityādau dīrghaparalopau bhavataḥ ||
nanv e⸤ka evāsau dvir uccāryate _ naitau dvau na savarṇau _ sa⸤ti hi bhede dvitvaṃ samānavarṇatvaṃ ca bhavati _ ya⸤d āhuḥ yatra kiñ cit sāmānyaṃ kaś ci viśeṣa⸤s sa viṣayas sadṛśatāyā iti tat katham atra dvayo⸤s savarṇatvam ucyate | yatra eka akāra u⸤dāttaḥ svarito vā aparas tv anudāttaḥ taL⸤tra svarabhedāt sati dvaidhe tāvad eṣa na doṣaḥ _ yatrā⸤py ekaḥ akāras sānunāsiko dvitīyo ni⸤ranunāsikas tatrā'pi |bhedād e|eva na doṣaḥ || ⸤evam ikārādiṣu jñeyam | tathā co⸤ktam
hrasva|dīrgha|plutatvā||c ca | traisvaryo|upa⸤nayena ca |
ānunāsikyabhedāc cā'py a⸤kāro ṣṭādaśātmaka
iti || yatra tv a'bhedas tatrā⸤pi kvacid bhedāropeṇa dvitvaṃ sasadṛśyate _ ya⸤thā yuddhe rjuno rjuna iva prathitapratāpa ⸤ityādau tadvad ihāpi bhaviṣyati | atha⸤vā uccārakālādikṛtas sūkṣmo viśe⸤ṣo vaśyaṃbhāvī tam ā''śritya dvayos savarṇatvaṃ bha⸤viṣyati _ ata eva vyañjanānām api samā⸤nasthānāṃ śvāsanādaghoṣādibhede saL⸤ty api sāvarṇyam _ tena vaktā bhaktetyādāv a'sa⸤rṇe dhuṭi cavargasya kir ucyamāna||ḫ pṛcchati || ⸤ujjhatītyādau savarṇe nāsti _ evam antasthā⸤nām apy ānunāsikyabhinnānāṃ savarṇatvam ⸤tenānusārasyāntasthāyām antaratamas sā⸤nunāsika eva parasavarṇo vakṣyate _ sayṃḫya⸤ntā savm̐vatsaraḥ talm̐lokaṃ _
ṛdupadhāc cā⸤cṛte kḷpi ‸pratiṣedha ṛkārasya ḷkārayor anyo⸤nyaṃ savarṇyaṃ jñāpayati _ sati hi tasmiṃs ta⸤paras tatkālasya savarṇasya grāhaka iti mā⸤trikeṇa ṛkāreṇa ṛkāreṇa mātrake eva ⸤ḷkare gṛhīte ṛdupadhāt kṛbvidhīyamā⸤na ḷdupadhād api syād iti kḷpi pratiL⸤ṣedho rthavān bhavati _ cikḷpsati _ kṛpū sāma⸤rthe ūkāraḥ suratisūtisūyatidhūñbhya tadanu⸤babhya itīḍvikalpārthaḥ kṛp _ kalpitum i⸤cchati dhātor vā karmaṇa san_ nakāra⸤s sany avarṇasyety arthaḥ kṛpe ro laḥ iti ṛkāre raśru⸤ter laśruti|ḥ kḷpsa iti sanantasya caṇ parokṣe⸤ti dvirvacanam _ abhyasasyādivyañjanam i⸤ti paralopaḥ svaras savarṇasya grāhaka i⸤ti ṛkāreṇa gṛhītasya ḷkārasya a⸤kāra ṛvarṇasyety akāraḥ tasya sanyavarṇasye⸤ti itvam _ kavargasya cavarga iti kasya caḥ | ⸤cikḷpsaśabdāt_ te dhātava iti dhātu⸤saṃjñāyāṃ satyāṃ vartamānā ti _ anvika⸤ṇaḥ tasya asandhyakṣaralopaḥ ||
pūrvo hrasvaḥ ||
⸤dvau dvāv ity arthavaśāt ṣaṣṭyantaṃ sambadhyete | L⸤dvayoḥ dvayo savarṇayoḥ yo yaḫ pūrvas sa hrasvasaṃjño ⸤bhavati | a i u ṛ ḷ | prayojanaṃ hraso 'mbā⸤rthānām ityādi | he amba || saṃjñārthavaśā⸤t kvacil lusaṃjñayāpi vyavahāraḥ || nāminaś co⸤padhāyā laghor iti prayojanaṃ veditā ||
⸤paro dīrghas svaraḥ ||
hrasva ityarthavaśāt papa⸤ñcamyantam a'nuvartate hrasvād anyaḥ svaro dīrghasaṃ⸤jño bhavati || ā ī ū ṝ ḹ |e ai o au | ⸤prayojanam | dīrgham ā''mi|sanā|v ityādi | ⸤vṛkṣāṇānām agnīnām vāyūnām | ⸤nṝṇām || sandhyakṣarāṇāṃ dīrghatve prayojanaṃ | ⸤ro| re| lopaṃ| svara|ś ca pūrvo dīrghaḥ | rave raśmiḥ || ⸤svairakṣā |go rajjuḥ dyau ramyā |