[MS Jammu RaghunathaLib 940]

Published in April 3, 2021 by in University of Alberta.

More ▾
Title Apaśabdanirākaraṇa
Author unknown
Physical description
Language/Script [Sanskrit in Devanagari script.]
Format book
Material paper

L

naṃ0 940-gha
patra 6
apaśabdanirākaraṇam (nyāyavaiśeṣikam)
patrāṇi 6 (sampūrṇam)
naṃ0 940-gha
patra 6
6
L
naṃ0 940-gha
apaśabdanirākaraṇam (nyāyavaiśeṣikam)
patrāṇi 6 (sampūrṇam)

L (From folio 1r) apaśabdanirākaraṇaṃ pa.6

oṃ namo gaṇapataye ||
apaśabdas tvayākṛta ity evaṃ yad bhavadbhir udghuṣṭaṃ tad eva tāvad vicāryate |
katham ayam apaśabdaḥ
kiṃ śa⸤bdalakṣaṇarahitatvāt
āhosvid arthapratipattyasādhanatvād iti
kiṃ gataḥ
yadi tāvac chabdalakṣaṇarahitatvād aya⸤m apaśabda ity evaṃ vaktum abhipretaṃ tad ayuktaṃ
śabdalakṣaṇopapannatvena pratīyamānatvāt
tathā hi śrotragrahaṇalakṣaṇaḥ sāmānyavān arthaḥ śabda iti mabdasadbhāvād bhāvaviśeṣajñāḥ
tallakṣaṇopapannatvaṃ cāsya sakalajvarasākṣikatvena pratī?⸤yata eva
anyathā hi tatsadbhāvasiddhir eva na syāt
na hy ayam apaśabdatvenābhimataḥ śabdaḥ śrotrād anyena pratipattaṃ śa⸤kyata iti
athaivaṃ kadācin nigadyate
kila yad vyākaraṇapraṇetṛbhir ācāryaiḥ prāṇiniprabhṛtibhiḥ sādhuśabdānāṃ la⸤kṣaṇaṃ proktaṃ
tadrahitatvenāyam apaśabda iti
tad etad apy asādhīyaḥ
tathā hi vyākaraṇapraṇetṛbhir ācāryaiḥ kiṃ śabdānāṃ ⸤sāmānyalakṣaṇaṃ proktam āhosvid viśeṣalakṣaṇam ubhaye vā
tatra tāvat sāmānyalakṣaṇaṃ praṇītaṃ śrotragrāhyatvavad a⸤pratibhāsanāt tad yathā
kaṇabhukpraṇītaṃ sāmānyavataḥ śrotragrāhyatvaṃ sarvaśabdānāṃ sāmānyalakṣaṇaṃ pramāṇenopa⸤labhyate
naivaṃ sādhuśabdānām apy aśeṣavyaktyanugataṃ kiṃcid ekaṃ sāmānyabhūtaṃ vyākaraṇapraṇetṛbhir ācāryaiḥ praṇīta⸤lakṣaṇam upalabdhigocaratām upagacchati
tathā hi samālakṣaṇena vākyeṣv asti vākyalakṣaṇaṃ na ca samāseṣu tā⸤thā kriyālakṣaṇaṃ na kārakeṣv asti kārakalakṣaṇaṃ na ca kriyāsv ity evaṃ saṃdhivigrahakṛttaddhitādilakṣaṇānā⸤m apy anyonyavargavyāpakatvenāsāmānyātmatā draṣṭavyeti
etenobhayalakṣaṇapraṇetatvaṃ pratyuktaṃ sāmānyalakṣaṇā L(From folio 1v) ⸤sambhave ubhayalakṣaṇavyavahāro pi durghaṭa eveti
atha viśeṣaṇalakṣaṇam eva sādhuśabdānāṃ pāṇinibhṛtibhiḥ praṇī⸤taṃ |
tadrahitatvenāyam apaśabdaḥ ity evaṃ kadācitvaṃ bhaṇīṣi tad atyanupapannam eva |
yasmād viśeṣalakṣaṇarahitatvena viśeṣa⸤vyavahāra eva nivāryatāṃ na śabdatvaṃ sādhutvaṃ vā taddhitalakṣaṇarahitatvena ca kṛtsu taddhitavyavahāra eva na nivartate
śabdatvaṃ sā⸤dhutvaṃ veti
yathā vā pratyakṣalakṣaṇarahitatvenānumānādau pratyakṣavyavyahāra eva na yukto na tu pramāṇavyavahāro pīti
ta¦⸤smād yathā pramāṇajñair nigaditaṃ pramāsādhanatvaṃ sakalapramāṇavyaktyanugatam apramāṇād vyāvṛttaṃ pramāṇasāmānyalakṣaṇaṃ ⸤yatsadbhāvāsadbhāvābhyāṃ pramāṇatadābhāsas tattvetaraviśeṣavyavasthāpanam upapadyate
tadvad aśeṣaśabdavyaktyanugatam apa⸤śabdād vyāvṛttaṃ śabdasāmānyalakṣaṇaṃ vaktavyaṃ yat sadbhāvāsadbhāvātvāṃ śabdāpaśabdapravibhāgo vyavatiṣṭhate |
na ca tathā ⸤lakṣaṇābhidhāyivyākaraṇaśāstrāṃtargataṃ kiṃ cid api sūtraṃ paśyāmas tatra vyākaraṇapraṇetṛpraṇītalakṣaṇāhita⸤tvenāpy asyāpaśabdatvam iti |
atha samastasādhuśabdānugatam apaśabdād vyāvṛttaṃ sādhutvaṃ nāma sāmānyam eva sādhuśabdānāṃ ⸤lakṣaṇaṃ kaś cid vyācakṣīta tad etad asya nirūpitārthābhidhānaṃ |
tat khalu sādhutvasaṃjñake sāmānyaṃ svayam asiddham atrārkaṃ ⸤katham anyasya vyavasthāpakaṃ syāt |
na hi hi tadastitve pramāṇaṃ kiṃ cid utpaśyāmaḥ |
tathā hi nā tāvad akṣavyāpāraje vi⸤jñāne sādhutvam ātmānaṃ prakaṭayati |
yathā ca tvarādijanite vijñāne ghaṭatvavṛkṣatvarītvādi nīlatvamadhuratvospatvā⸤di ca sāmānyaṃ sajātīyeṣv avāṃtarabhedabhinneṣv apy anugataṃ vijātīyebhyo vyāvṛttaṃ ca pratibhāti naivaṃ sādhutvaṃ nāma sāmadhyaL⸤nugatavyāvṛttapratyayānūḍham atiyatnavṛto pi cakāsti
yadi pratyakṣaṃ sādhutvaṃ sāmānyaṃ syāt tadā bhavatiśabde pacatiśabde vā ⸤sādhuśabdo yam ity evaṃ samayagraheṇa sati aprasiddheṣv api sādhuśabdeṣu śrūyamāṇeṣu sādhuśabdo yam iti pratītiḥ prādurbhaved gha⸤vṛkṣagavādipratītivan na ca tathā bhavati
tasmān na sādhutvaṃ nāma sāmānyaṃ pratyakṣagecaratām āpādya kadācid apy ātmānaṃ prakaṭa⸤yati
pratyakṣaniṣedhād anumānum api niṣiddhaṃ draṣṭavyaṃ
anavadhāritaliṃgasaṃvandhasyānumātum aśakyatvāt
sāmānyato ⸤dṛṣṭamanasānam atra na saṃbhavaty eva
sāmānyenāpi tatpratibaddhakāryādiliṃgānupalabdher iti
athācasadeva sādhutvasa⸤rva gamyate ity evaṃ kadā cil lālapīpi tad etad api na pramāṇadṛṣṭim anusaradbhiḥ pramāṇīṃkriyate
na hy ubhayavādivipratipattya⸤viṣayaḥ kaś cid āgamo pi sādhutvasadbhāvāvedaka upalabhyate
yataḥ sādhutvaviniścayaḥ prādurbhāvam āsādayed vacana mā⸤trasya ca sarvatra sulabhatvān na tato vivādagocarāpannārthaviniścayaḥ saṃvatīti nāgamād api sādhutvādhigamaḥ kartuṃ yu⸤kta iti