[MS Pune BORI 1875-76 271(b)]

Published in May 22, 2022 by in University of Alberta.

More ▾
Title Apaśabdanirākaraṇa
Author unknown
Physical description
Language/Script [Sanskrit in Sharada script.]
Format book
Material paper

L (From folio 11r)

⸤svasti || oṃ namo gaṇapataye ||
apaśabdas tv akṛta ity evaṃ yad bhavadbhir udghuṣṭaṃ ⸤tad eva tāvad vicāryate |
katham ayam apaśabdaḥ
kiṃ śabdalakṣaṇarahitatvāt
āho⸤svid arthapratipattyasādhanatvād iti |
kiṃ cātaḥ
yadi tāvac chabdalakṣaṇarahitatvā⸤d ayam apaśabda ity evaṃ vaktum abhipretaṃ tad ayuktam
śabdalakṣaṇopapannatvena ⸤pratīyamānatvāt
tathā hi śrotragrahaṇalakṣaṇas sāmānyavān arthaś śabda iti ⸤śabdasadbhāvād bhāvaviśeṣajñāḥ
tallakṣaṇopapannatvaṃ cāsya sakalajvarasākṣi⸤katvena pratīyata eva |
anyathā hi tatsadbhāvasiddhir eva na syāt
na hy ayam apaśa⸤bdatvenābhimataś śabdaś śrotrād anyena pratipattuṃ śakyata iti |
athaivaṃ kadācin niga⸤dyate
kila yad vyākaraṇapraṇetṛbhir ācāryaiḫ prāṇiniprabhṛtibhis sādhuśabdā⸤nāṃ lakṣaṇaṃ proktaṃ
tadrahitatvenāyam apaśabda iti |
tad etad apy asādhīyaḥ
tathā ⸤hi vyākaraṇapraṇetṛbhir ācāryaiẖ kiṃ śabdānāṃ sāmānyalakṣaṇaṃ proktam āhosvi⸤d viśeṣalakṣaṇam ubhaye vā
tan na tāvat sāmānyalakṣaṇaṃ praṇītaṃ śrotragrāhyatvavad apra⸤tibhāsanāt tad yathā |
kaṇabhukpraṇītaṃ sāmānyavataḥ śrotragrāhyatvaṃ sarvaśabdānāṃ ⸤sāmānyalakṣaṇaṃ pramāṇenopalabhyate
naivaṃ sādhuśabdānām apy aśeṣavyaktyanuga⸤taṃ kiṃcid ekaṃ sāmānyabhūtaṃ vyākaraṇapraṇetṛbhir ācāryaiḫ praṇītalakṣa⸤ṇam upalabdhigocaratām upagacchati
tathā hi samāsalakṣaṇena vākyeṣv asti ⸤vākyalakṣaṇaṃ na ca samāseṣu tāthā kriyālakṣaṇaṃ na kārakeṣv asti kārakala⸤kṣaṇaṃ na ca kriyāsv ity evaṃ sandhivigrahakṛttaddhitādilakṣaṇānām apy anyonyava⸤rgavyāpakatvenāsāmānyātmatā draṣṭavyeti
etenobhayalakṣaṇapraṇetṛtvaṃ pratyuktaṃ ⸤sāmānyalakṣaṇasambhave ubhayalakṣaṇavyavahāro pi durghaṭa eveti ||
atha ⸤viśeṣaṇalakṣaṇam eva sādhuśabdānāṃ pāṇinibhṛtibhiḥ praṇītaṃ
tadrahita⸤tvenāyam apaśabdaḥ ity evaṃ kadācidvaṃ bhaṇīṣi tad atyanupapannam eva |
yasmād vi⸤śeṣalakṣaṇarahitatvena viśeṣavyavahāra eva nivāryatāṃ na śabdatvaṃ sādhutvaṃ vā ⸤taddhitalakṣaṇarahitatvena ca kṛtsu taddhitavyavahāra eva na nivartate |
śabdatvaṃ sā⸤dhutvaṃ veti |
yathā vā pratyakṣalakṣaṇarahitatvenānumānādau pratyakṣavyavyahāra eva L⸤na yukto na tu pramāṇavyavahāro pīti |
tasmād yathā pramāṇajñair nigaditaṃ pramāsādhanatvaṃ sa⸤kalapramāṇavyaktyanugatam apramāṇād vyāvṛttaṃ pramāṇasāmānyalakṣaṇaṃ yatsadbhāvā⸤sadbhāvābhyāṃ pramāṇatadābhāsas tattvetaraviśeṣavyavasthāpanam upapadyate |
tadvad aśeṣaśabdavyaktyanugatam apaśabdād vyāvṛttaṃ śabdasāmānyalakṣaṇaṃ vaktavyaṃ yat sadbhā⸤vāsadbhāvātvāṃ śabdāpaśabdapravibhāgo vyavatiṣṭhate |
na ca tathā lakṣaṇābhidhāyi⸤vyākaraṇaśāstrāntargataṃ kiṃ cid api sūtraṃ paśyāmas tatra vyākaraṇapraṇetṛpra⸤ṇītalakṣaṇāhitatvenāpy asyāpaśabdatvam iti |
atha samastasādhuśabdānugata⸤m apaśabdād vyāvṛttaṃ sādhutvaṃ nāma sāmānyam eva sādhuśabdānāṃ lakṣaṇaṃ kaś cid vyā⸤cakṣīta tad etad asya nirūpitārthābhidhānaṃ
tat khalu sādhutvasaṃjñakaṃ sāmānyaṃ sva⸤yam asiddhamattārkaṃ katham anyasya vyavasthāpakaṃ syāt |
na hi hi tadastitve pramāṇaṃ ⸤kiṃ cid utpaśyāmaḥ |
tathā hi nā tāvad akṣavyāpāraje vijñāne sādhutvam ātmānaṃ praka⸤ṭayati |
yathā ca kṣurādijanite vijñāne ghaṭatvavṛkṣatvagotvādi nīlatvamadhuratvo⸤ṣṇatvādi ca sāmānyaṃ sajātīyeṣv avāṃtarabhedabhinneṣv apy anugataṃ vijātīyebhyo ⸤vyāvṛttaṃ ca pratibhāti naivaṃ sādhutvaṃ nāma sāmānyam anugatavyāvṛttapratyayārūḍham a⸤tiyatnavṛto pi cakāsti |
yadi pratyakṣaṃ sādhutvaṃ sāmānyaṃ syāt tadā bhavatiśabde pṛ⸤catiśabde vā sādhuśabdo yam ity evaṃ samayagraheṇa sati aprasiddheṣv api ⸤sādhuśabdeṣu śrūyamāṇeṣu sādhuśabdo yam iti pratītiḫ prādurbhaved ghavṛkṣaga⸤vādipratītivan na ca tathā bhavati
tasmān na sādhutvaṃ nāma sāmānyaṃ pratyakṣagocaratā⸤m āpādya kadācid apy ātmānaṃ prakaṭayati |
pratyakṣaniṣedhād anumānum api ⸤niṣiddhaṃ draṣṭavyam
anavadhāritaliṅgasaṃbandhasyānumātum aśakyatvāt
sāmā⸤nyato dṛṣṭam anumānam atra na saṃbhavaty eva |
sāmānyenāpi tatpratibaddhakāryādili⸤ṅgānupalabdherr iti |
athācasādeva sādhutvam avagamyate ity evaṃ kadā cil lālapī⸤pi tad etad api na pramāṇadṛṣṭim anusaradbhiḫ pramāṇīṃkriyate |
na hy ubhayavādi⸤vipratipattyaviṣayaẖ kaś cid āgamo pi sādhutvasadbhāvāvedaka upalabhyate |
yata⸤s sādhutvaviniścayaḫ prādurbhāvam āsādayed vacanamātrasya ca sarvatra sulabhatvān na tato L⸤vivādagocarāpannārthaviniścayas saṃvatīti nāgamād api sādhutvādhigama⸤ẖ kartuṃ yukta iti |