Transcription of MS Bīkāner Anup 4389, ff. 2--4v

Suśruta project, University of Alberta

Bikaner India Anup Library 4389 B1 A paper manuscript in Devanāgarī script. Approximately 70 folios (PDF has 140 pages) Gayadāsa Nyāyacandrikā Sanskrit in Devanagari script.

Folio 1r missing.

ba and va not distinguished.
Śaka 1477 (1555 CE).
Transcribed f. 1v. Updates to the TEI header; added labels to each passage
athavā śiṣyopanayanam asmin vidyatap iti bhatau chaḥ vartanāne madarthaḥ dhyāyānuvākam anyeṣv apy etaṃ jātīye adhyayanasaṃpradānīyādiṣu cha pratāyaḥ | brāhmaṇakṣatriyavaiśvā nāṃ madhyesamam ekatamaṃ | anatrānvayaḥ āyurvedādhāyikuloṃ vayo bālyāvasthādikaṃ | śaucaṃ śucitā| bāhyamābhyaṃtaraṃ ca|dikaṃ | ābhyaṃtaraṃ manaḥsaṃśuddhiḥ |ācā raḥ kuladeśādyanugataṃ laukikaṃ vidhānaṃteṃdriyapūrvikā śāuṇapravṛttiḥ| śaktir utsāhaśaktiḥ balaṃ kriyānirvarttanakṣamatā anyer viparyayam āhuḥ | dhṛtimanir manaḥsaṃtuṣṭiḥ smṛtiḥ pūrvānubhūtasya smaraṇa | pratipattir avabodhaḥ | anuṣṭhānr yuktam adhitu| tatrādvayayukto dhyāyo dhikṛtatvāt dhāyoḥ prathamaṃ tatraidati ghākṣity āharavayo vacchāsucividyāphalāvāptaḥ | bāhyaḥ śaucayogād adi . gahaṇīyaḥ 1yantaraśaucayogād ānurādhisacādhī| ācārayogānapraphalamaṃbhrutādhanaṃyayogāt sanmārga pava pravartate | śaktiyogāt sadā śāstrodyogaṃ karoti| balayogāt śāstrakleśaṃ kṣayate | te prayātysthāne vāśenagraṃvaṃ vibhurtti| dhṛtiyogād avyākulavittaśāstraṃ cintayan prasannīkaroti|| yogād abhyastana vismarati pratipattyā śāstrārtham avagachati ricyate|| nuśabdo jihvādibhiḥ pra tyekam abhisaṃbadhyate| ceṣṭā kāyaparispaṃdaḥ ato viparitaguṇaṃ nopanayet| sa hi guṇavān atosmai deyam ity e tāvāt eva guṇavato dāmadyasya siddhatvāt || guṇahīṇaniṣedhasya latvāt punarvacanaṃ niyamārthaṃ viparītaguṇaṃ nopanayed eva| śūdram api kṛtaguṇasaṃmpannam anupanītam adhyāyayed ity eke|| saṃpannaśabdaḥ kulaguṇān pratyekaṃ saṃbadhyate| guṇā vayaḥśau dhe dedhaḥśiśruguṇasaṃpannā uktāḥ| kulam atrāyurvedādhyāyikulaṃ | yad āha carakaḥ|| rogabhijitiye vinā na śiṣyādhyāyanavidhautavidyakulajagadvavātadridyaḥ| sā vidyā eṣāṃte ta dvidyaḥ| āyurvedādhyāyino brāhmaṇakṣatriyavaiśyāḥ teṣāṃ kula jejātaṃ| adyavātadvidhād evāvṛttaṃ tam āyurvedādhyayanajām ity arthaḥ| yeṣv eva hi brāhmaṇādīnāṃ kaścidd eva kaṃ cid eva kaṃcideva viśiṣṭaṃ svakulani nānya iti| yapi śūdram api kulaguṇasampannasanupanītatīnyādikaṃ athamaprārthavarṇavatti| te punar āyuvedodhyāyikulaja sa śūdrayāsarvajanā na ca gītena nirākṛtāḥ| tatprāsa śūdravaiśya vidhyati| deśahāritāṃyārthāgrattilalakṣaṇālyām api śiṣyaguṇasaṃpadasatimabhidhyāyodhāya upanayanavidhiṃ vaktum āha|| upanayanīyaṃ brāhmaṇam ityādi| upanayanīyam ity arhe kṛtyaḥ upanayanārhaṃ pūrvāditaḥ guṇasampanna| praśasteṣu ditidithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣu tatra tithayaḥ prati padādayaḥ| karaṇāni vālavādini muhūrtās triṃśaccivādyā aniplaaparyaṃtā| nakṣastrāṇi aśvinīprabhṛtīni| teṣāṃ praśastatvaṃ jyotiḥśāstrādidaṃ vacanādunneyaṃ| praśastāyāṃ diśi prācyām vā udīcyāṃ vā|| sthaṇḍilaṃ vratasādhanapiṇḍikāṃ| agnim upasamādhyāya saṃnnidhāne āropya kṣavihomikena vidhineti dārvīhomaproktena kalpeta| tarta dārvīhomiko vidhiḥ brāhmaṇānāṃ chandovidāṃ prasiddhaḥ| pratidaivatam ṛṣīś ceti cakāreṇa ṛṣīś cety atrāpi pratir apakṛṣyate tena prati daivataṃ pratiṛṣīn ity arthaḥ tatra prīto bhuvatīti| brahmaṇe svāhā| prajāpataye svāhā| agnībhyāṃ svāhā| iṃdrāya svāhā| pratyūṣati iti dhanvaṃtaraye svāhā| bharaṣṭādvāthijāya svāhā ātreyāya svāhetyādi ya taṃ dvedaṃ prādhānyena gavikiṃ cavam āyurvedam api tahe saṃ brāhmaṇādīnām api ta akulajānām eva bhyupagamāt| bhūḍalya punar etad vidyā kulaja kasya kaḥ pāṭhā vakā detasau śruteti pramayana anekaśākhāśreyaṃ hy ekām ava karmmeti| carako śūdro vaiśyavidhyati|daśenābhyupagatāḥ| evam āyurvedapāṭho pi tadyā cākaraṇoādyagninsamibhis tu sarve śūdrapāṭhātiprasaṃgabhuyād vāyurvedapāṭhasākṣāt pāṭho tye| tadā vyākaraṇādy api ṛṣibhis tu sarvaśūdrapāṭhān niprasaṃgabhayād vāyurvedapāṭhe sākṣāt śūdragrahaṇaṃ na kṛtāṃcaitrayavidhyatideśam anulabhate| tena mardamac chūdrapāṭhātiprasaṃgadoṣo vivekāśa eva| tathā teṣva kulajasya pāṭho bhyupagamyate| ata duḥkulīnaṃ tyajediṣvā nasahaṃ ca palaśaṭham ityādau vidho trijaṃ śūdrajātim ity āha|| palakṣaṇenālajaśūdrasya niṣedhaḥ| yadi hiṇamānyena śūdrajātiniṣedhatvāt|| tadā śūdrajatim ity āha| tena hārite pi śūdrapāṭhātimaṃgaḥ carake tiachidyakulajam athavā tadvidyavṛittiḥ m ity ukter anekaśākhāśrayam ekam eva karmma saṃmato tatra brasuśru śaṇāṃ varṇānām iti ke cit paṭhati| anye tu kṣatriyavaiśyayor adhyāpanenādhikāro daī vīti varṇayaṃti sthāpagaṃti āsamāpnoti pa jātiṃ sa vā jātir ucyata iti| tasmād vijāti cādadhyāpanādhikāraḥ tan no āyurvedapāṭhahotiyaṃ na sākṣād vijātitvaṃ asādhāraṇaprathamya ṛtvijaṃ homadarśanāt|| anupanayanapūrvakaṃ ca dhāpanam uktaguṇasya śūdrasyāpyati| tato gnitriguṇa kṣīṇikṛtya triśabdāt kriyābhyāṃ vṛttiguṇaje dvitricaturthāsu jātisu ca agnisākṣīdhām iti| kriyāviśeṣaṇaṃ śiṣyati| śeṣaṇaṃvān na ca prādhānyaṃ prāpnuyād vihoti saṃbaṃdhaḥ kāmādīn hi kṣetre tatra kāmo viṣṭastriviṣayasparśaḥ prakalpaḥ athavā śabdādiṣu grahapratahir vā kāmo diṣva grahapravṛttisu vidyākūlaṃ kovaḥ parasyatyakārapūrvikā haravitejaḥ lātetharadhagrahā mohas tu tavajñāne mūḍhatā sā vṛttadribhiḥ kāraṇorat jñānāsaṃśayāṣiṣyāṃ jñānātveti| mānasmarvaproktarṣeṇotmajño jñānaṃ kāryaḥ| pratipravṛttiḥ hakṣāḥ iṣṭāpi rasambāho prārāṣṭyaṃ vātyūkṣaṇā paikubhyaṃ avadātā| pravṛttam asatyaṃ|| asaha| ativānyata jñakāni satyādipahapaṇeti tat pratyekam abhimaṃdrasyatetiṣya pravṛttim ātmani samya śiṣyeṣū prabhṛtiniyann āha ahaṃvetyādi anyaprakāradarśī bhaveyaṃprakāradaṇīyāṣṭāsyā| enobhgbhaveyaṃ tayacodā pāpabhāg bhavāmītyarthaḥ enaḥ pāpaṃ bhavartār vidho liṅ|| tyādi|| ana śiṣyasyāture pravṛttiṃ niṣayamayann āha||kidvijaguruvadaaridretyādi|ṣu satyam arthalābhena pratikartavyaṃ vyāśūdeṣu jāhasādayaḥ| kuniṣāḥ pakṣiṇā hantāsī patitāḥ bhṛevaṃ kṛte kiṃ yaḥ sam ity āha vidyā prakāśaka svaṃyaṃ prakāśaṃ yātīti karmakarttari prayogaḥ mitrātīś cādyijātipadhasupanījanadhiṣṭho na śāstradhyeta| tat kasamin kāle dhyeyam iti nidedha sukhena vidhiṃ prati pādayaṃnn āha kṛṣṇāṣṭamītyādi| athavā naikastāhisādipravāhaṇaḥ dvādho di parihārādri prakāśyate tatphalavāptiś ca| api dveṣu ca kāleṣv adhyayanaparihārādibhiḥ darkayitum ahā kṛṣṇe patneḥ 'ṣṭamī tannidhane kṛṣṇapakṣanidhane vasānna dve hamī caturdasī| paurṇamāsīṣu nādhyeyam itinu nādhyeyam alyaṣu ca yeṣu viprānādhīyata iti ānenāpagṛhīta vyenyena pratipado viprā nādhīyate hy ābhyanupratipādāv anyec ca pragṛhīmṛ śākhāvidhana iti| kṛṣṇanidhane hani nādhyayaṃ || teno māvāsyā gṛhītā eṣāhanī dve anyakṛtakṛtye ca sutī dve asakāpāṃtanidhana iti sāmīpya antam anuvarttanīyaṃ tana tanidhanasamīpe hi na dvavaṃ tat punaś caturdaśī pratipad iti nyadvimokṣa nidhanasamīpaṃ dināṃtarātītatasmiti| aho niniharadravyaḥ yasmin niyantum āha| ahardvisandhyaṃhayoḥ saṃ dhyayoḥ samāhāraḥ dvisaṃdhyaṃty ekalavidyutatajjayitnughoṣa ity akālanidyuti| akālastanayiituṣodho akālavidyut| avidyudgrahaṇavarṣopalakṣaṇaṃ| tenākīāliki vṛṣṭirgṛhyate akālavṛṣṭir anṛtuvṛṣṭiḥ| nā tu hemantaśirahyana taduktaṃ| pauṣādicaturo māsān smṛtā vṛṣṭiḥ kālikīti| akālakarihadhoś ca ke cit saṃdhamameghadhvanim ācakṣate| ke cid anārtavaṃ| ghūnayintur meghaḥ svataṃtrarāṣṭrakṣitipaṭhyasvāsvitiśca| pratyekam abhisaṃbaṃdhyate| tatra balarāṣṭramaṃdalaṃ teṣāṃ vakṣaḥpīḍāḥ ṣṭyān amṛtam artyadāhasthānāṃ yānaṃ hastyādi| ādyatanaṃ vadhasthānaṃ ahaśca || prāṇino sminn iti kṛ cāa mahotsavaḥ śakrotsavādi| utpatiḥ prāṇinā niṣṭāniś ca śrūvadhāḥ| paṃca mahābhūtānāṃ pariṇāmaviśeṣaḥ anye tu vividhaḥ cakṣate bheṣaḥbhariktadivyam iti| utpātay evotpāditatvadi cayāditvāt rthe vañ anuktasaṃgrahārtham āha| nādhyayam anyeṣu cetyādi| te ca kālavisasaḥviśeṣāḥchaṃdogānāṃ vacanād evāvagaṃtavyāḥ| anye dataṃtrāṃtatāṃmatrāmrisyajīyajuṣṭo sukhaḥ| lapuktvā āddarūpake yo 'pi drivittapra striyāṃ sācaṃḍrayoḥ dāraṇe pūtigaṃdhavaparideti datisvate| rājaś ca śruvāyāte jasthahvādīnāṃrohāt paṭhati yo naraḥ| sārvatraṃ samahāṃtvaṃ hi labhatetyājariḍrivāyoṣiṣyāyaṃ upanīyo dhyāyaḥ||