Transcription of Gayadāsa on Suśrutasaṃhitā Śārīrasthāna 4 from MS Cambridge CUL Add.2491
C
śārīrasthānam
garbhāvakrāṃtiśārī
rānaṃtaraṃ
garbhavyākaraṇasyovitatvāt | vyākaraṇaṃ vikavaraṇaṃ | tat śukraśoṇitaṃ garbhāśayagataṃ
prāṇināṃ garbhaḥ||tacca prāṇāna yeṣām eva bhāvānām
anvayavyatirekābhyāṃ anvayavyatireki ca tatheva prīṇābhyāṃ
paribhāṣayannāha ||
[agniroma ity ādi]
agnīṣoma ity ādi ||2 kutaḥ
punarādāvevāgniḥ somādi prāṇavyākaraṇam ucyate | anaṃtaroktād
garbhapratyaṃgaguṇāgaṇa
vat teṣāṃm apy
agnīṣomādīnāṃ gharmmāgharmmābhyām eva saṃyogayoḥ kṛtatvāt | tad
evaṃ pāribhāṣikāmaś ca teṣu darśayituṃ śabdapu|
narāvarttinām iva eteṣāṃ prāṇa śabdo prayogavarttayati |
manasiś ceti cakāra eṣām api śarīraguṇadoṣāṇām iva gharmmā
gharmma nimittatvaṃ samuccayāya | tatrānilajalānilabhūtānāṃ
agnisomamarutāṃ devatārūpeṇādhiṣṭhitā doṣāḥ | ya
d āha
|| svayaṃbhūr eṣa bhavān vāyur ity abhiśabditaḥ | tathā sthity
utpattivināśeṣu bhūtānām eṣa kāraṇam iti || tathā
hyudāryo bhaṃgavān agniḥ pācako
'nnasyahīśvaraḥ | tathā soma eva bhagavān
śarīrāṃtargata āpyāyam iti iti | ta ete
svabhāvena
praṇayaṃtīti prāṇaḥ | śārīrā doṣā vātādayaḥ | tadaiveteṣāṃ
dhātutvam api dadhatīti kṛtvā tathā mano do
ṣāḥ satvād
īni triṇi parasparopastaṃbhād ekībhūya prakṛti bhūtāni |
praṇayaṃtīti prāṇāḥ | paṃceṃdriyāṇi karmmajāni
cakṣurādīni rūpādigrahaṇakarmmaṇā prāṇayaṃti | evaṃbhūtātmā
kmmapuruṣo 'pi || aśeṣasya eva karmmarāśe caitanya heturiti | prāṇayaṃti na tu ca cetanādhātureva prāṇanaṃ bhūtānāṃ
vakṣyati hi | tad eva cetanāvasthitam iti | atra hi ṣaḍ
hetuka eva puruṣo 'dhikṛta iti satvād īnāṃ pṛthak nirdeśo nāsti |
agniṣomānilāś ca tatra bhūtagrahaṇenaiva
gṛhyaṃte |
cetanāgrahaṇeṃdriyāṇi sāmarthyād āpannasamanaso 'vyatirekeṇa
satvād īṃni ucyaṃte | tatra punareṣāṃ
caitanye
pṛthakgrahaṇena cetanādhātutvaṃ bādhitaṃ | yathā taiṣāṃ
cetutinādhātusamatvaṃ
yathā pratyekakarmmanirdeśo
svayam eva ācāryo vakṣyati |
evaṃ mānā'pi bhūtātmanaḥ śarīrāṃtagrahaṇamokṣaṇaheturiti tadapi
prāṇayati ||
tad eva sarva eva pratyekaṃ prāṇayaṃtīti |
samudāyopy eṣāṃ vyavahāro lāghavārthaḥ paribhāṣitaḥ | jaḍas tu
bhūtātma
śabdena na mano abhidhatte | mānāgrahaṇaṃ
nādhīyate | tanna bhūtātmamanasorvyaktabhedāt | eṣāṃ ca prāṇatvaṃ
pratyekaṃ
marmmanirddeśa eva pratipādatiṃ bhavam iti
| bhavati cātra | cittavātādi satvād i bhūtātmeṃdriyapaṃcake |
prāṇākhyaṃ
paryabhāṣīsma
puraskṛtadvācatinā garbhasā kevalaṃ
vāṃgapratyaṃgeṣu guṇāḥ | dharmmadharmmātmakāṃ prāṇeṣv api cetat
sa
mucitaṃ | prāṇeṣv api | agnīṣomīyatvāt garbhasya
prathamam agnīṣomo nirddiṣṭo | tatrāṣṭādhārādheyayor ādhādhārasya prābhāvā tu ārttavaprāgbhāvenāgneḥ
pūrvanirddeśo 'lpā catvāra pūrvanipātena anaṃtaram agnīṣomādi |
trayo
daśamāvidhaḥ |
prāṇasadbhāva eva śukraśoṇitasya prāṇataḥ pariṇāmena tvagādi
saṃbhava iti | anaṃtaraṃ tvagādi vyā
karaṇaṃ kurvvan āha
| tasyā khalu śukraśoṇitasyetyādi | kṣīrasaṃtāni kāṣṭaṃ dṛṣṭāṃtena
bahirvṛtti śukraśoṇita
sārārabdhatvaṃ tvacāṃ bodhayaṃti
| teṣāṃ bahiḥsthitatvena pratyakṣatvāt
prathamarasadhātū'dhiṣṭhānatvāc ca prathamaṃ vyāka
raṇaṃ
| asāravyākaraṇaṃ vivṛṇvan āha || tāsām ity ādi | tāsām iti
nirdhāraṇe ṣaṣṭhī sarvavarṇān rogādikān
chāyāmahābhūtapaṃcakena kṛtā paṃcavidhā || tad uktaṃ carake ||
evāmādīnāṃ paṃcapaṃcānāṃ chāyāvidhilakṣaṇā a
vabhāsinī
ca mapāsyābhrājakānāgnikṛtaṃ paṃcavidhāṃ ca
chāyām iti || carakāt prabhāpy avabhāsate | tatra chāyā
prabhavayor viśeṣaḥ | prabhāvartmam
ākramayati | cāyā tu vartmaprakāśinī |
āsannālakṣate chāyābhāvikaṣṭāva
lakṣyate tasyāḥ pramāṇaṃ
nirddiśan āha || sā vravīhir ity ādi || vrīhiratra yavaḥ |
tānādhikārāt | yaduktaṃ ya
vāhyardvogradoṣṭa iti ||
pradhānakalpanayā gṛhītatvāt śūkadhānyānāṃ nānābhedena
pramāṇāniyamāc ca || evaṃ dvitīyādiṣv api tāsāṃ
saptānām api abhipretaṃ | mānaṃ
pradeśāṃtaroditena saṃbaṃdhaṃ kurvvan āha ||
aṃguṣṭhodara
mātra sārddhaṃ caturtha ca | carake tu
kāyacikitsā siddhāṃtenaiva ṣāḍava tvacaḥ || atra
śalyataṃtrasiddhāṃtena saptaiva
tvacāṃ ca yathoditaṃ
mānaṃ māṃsaleṣu avakāśeṣu na punarasthipradhāneṣu lalāṭādiṣu |
tad uktaṃ bhoje | māṃsale
ṣv avakāśeṣu yathāmānaṃ tvacāṃ
mataṃ | lalāṭāṃguṣṭhagaṃḍeṣu kapāleṣu tathālpikāḥ |
tvacapratyāsannatvekaḥ lābhā
gaṃ nirddiśan āha ||
kalāḥ khalvapītyādi || kalāpi saptetyarthaḥ | tāsāṃ sāmānyena
lakṣaṇaṃ | saṃkṣepeṇa darśayan āha ||
dhātvāśayāṃtaramaryādāḥ dadhatīti dhātavaḥ rasaraktamāṃsādayaḥ |
kaphapittapurīṣāny api svasthaṃ svakarmmaṇā dadhatī
ti
kṛtvā |
tāsāṃm antasthitatvenāpratyakṣāṇām asti pratyupamānaṃ pramāṇaṃ
nirddiśan āha | yathāhītyādi | etena ka
lāsādhita pṛtha
- - nādyupalaṃbhakāryeṇa viviktām avakalānām astitvaṃ sādhitaṃ
bhavet | tāsām upaṣṭaṃbhakaṃ
nirddiśan āha || snāyubhiś
ceti | ādikalābhāgāḥ kalāviśeṣāḥ bhūmibhāgavat | jarāyu ārttava
syodaryānalapariṇāmena kṣīrasaṃtānivat
avayavastenātatān śleṣmaṇāveṣṭitān dhātusaṃdhitvāt ||kalābhāgasya saṃdhiṣu śleṣmā atas tenāveṣṭitān |
āsāṃ prathamā māṃsadharā | yayāghriyate māṃsaśirādayā |
dvi
tīyā raktadharā | māṃsābhyaṃtaragatā | asyāṃ
śoṇitaṃ māsābhyaṃtara sāmānyena tiṣṭhati viśeṣataḥ | punaḥ śirāsu
|
yakṛtplīho ceti |
tṛtīyā medodharā nāma | athetareṣu sarvveṣu saraktaṃ meda ucyate
| iti | māṃsān niḥsṛtatvān me
dasaḥ raktatā | anye tu
sneho medaścitāścita evaṃti | etena tṛtīyakalāyāṃ
medomajjānoghriyata | iti prati
pāditaṃ | etena
sthānaikatvena majñaḥ pṛthak kalā nāsti | na cāpi medasaḥ pṛthak
snehatā | paṃcasnehatvaprasaṃgāt |
vasānupṛthag eva
majñaḥ | tābhyāṃ tasyāḥ pṛthak avasthānāt | vasāyās tu asthnibhyo
baṃdir eva sthānaṃ saivocyate | va
āsati medomajñoḥ
punarasthivivarāvasthānena sthānaikyād ekasnehakalpanaṃ |
yehi snehaṃ majñatrayā dadato te
hyasthāny eva pūrṇṇāni tiktāthya snehaṃ
gṛhnaṃti | na ca tatrāśakyatvāt trayor bhedaṃ kalpayaṃti ||
vasāsaṃgrāhiṇas tu vasāyā
bahiḥ sthita medaso
durvijayabhajatvā tathā māṃsād eva ubhayor api saṃbhavatven
ekaguṇatvāt || sāmānyena udarādi
sthita māsamedasor
ubhayor api kvāthasnehaṃ vasām āhuḥ | ata eva atra kecid evaṃ
paṭhaṃti || śuddhamāṃsasya yaḥ snehaḥsā vasā
parikīrttitā || tathetareṣu sarveṣu sneho medo vibhāvita iti ||
itareṣv iti | aśuddheṣu māṃseṣu dhātvaṃ
taropadhātumiśreṣṭity arthaḥ | bhavati cātra | asthimadhyasthito
majjā medopyatr eva saṃsthitaṃ | tanmajjagrahaṇenaiva
medasnehe pragṛhyate ||
caturthī śleṣmadharā nāma aṃtaḥkoṣṭhe ity ādi | tatrāpy asyāḥ
purīṣavadhāpyasti | tatraiva
hi
ravirbhāgaiḥ puṃktidṛśya purīṣatvāt sopy atra purīṣavibhāgo
agnimārutakṛtaḥ | tatrāgnikṛto vivecaya
ti | ca
rasadoṣamūtrapurīṣāṇīti vacanāt | koṣṭho vibhajati | tat koṣṭhāt
pṛthak karoti | etāvān eva hi |
koṣṭhāt yāvad
avadharavasyor dhvaṃ yāvad yakṛtplīhavyavachinna āmapakvādhāra
ākrāṃto deśa iti pakvāśaya
stho bhavati || api prāyeṇa
purīṣasya pakvāśayasthitatvāt tam eva arthaṃ ślokato darśayan āha
|| yakṛtaḥ sa
matādi yakṛdgrahaṇaṃ raktādhārasāmyena
plīhopy upalakṣaṇaṃ | yakṛt samīpānāṃ ca yadāha | sthānāny
āmāgnipakvā
nāṃ mūtrasya rudhirasya ca | hadaṃdukaḥ
phuphusaś ca koṣṭhetyādi vidhīyate || atrāpy uṃdukagrahaṇena tat
saṃbaṃdhāt
gudayor api grahaṇaṃ | carako
koṣṭhāṃgeṣvevakṣudrāṃtrasthūlāṃtraüttaragudādharagudānāṃ
pāṭhāt | tenoktaṃ yakṛdādi vyavachinnaṃ |
aṃtrovāpyadharagudaparyaṃtaṃ | koṣṭha tatsamāsṛtāṇyaṃtrāṇi
sārddhaṃ trivyāmāni || udakasthaṃ vi
bhajate nirasyati
vibhaktaṃ karoti śarīrāt | udakasya purīṣādhāreṣu aṃtreṣu
prādhānyāt | ata eva carake |
uṃdukaḥ
purīṣāṃtraśabdenoditaḥ | malaṃ purīṣaṃ | ata eva purīṣadhareti |
viśeṣaṇam asyāḥ |
ṣaṣṭhī pittadharā nāma |
yā caturvidhaṃ catuḥprakāraṃ
aśitādi bhedena āśayāt kaphāśayāt pracyutaṃ bhraṣṭaṃ
pakvāśayopasthitaṃ pacyamā
nāśayagataṃ ||
āmapakvāśayayor api sthānasyānyataravyapadeśaḥ | tathā hi carakaḥ
|| atrāmāśayo viśeṣeṇa
pittasthānaṃ tasyaiva pakvāśayaṃ
vyapadeśo pi pakvāśayagate doṣe virekārthaṃ prayojayet ||
tatropasthitaṃḥ
prāptam āgatam annaṃ
dhārayatīti | abhitaḥ sāmarthyataḥ ūrdhvam āmāśayepy adhaś ca
pakvāśayepi pacati | param ayaṃ viśe
ṣaḥ | agner
ūrdhvagatitvāt jvālāsadṛśair ūṣmabhiḥ
kaphāśayekramrsamadhyam avapākaṃ karoti |
pittāśaye tu pi
ttoṣmalakṣyāṇā vahniḥ atyusannam annaṃ
vidhūmāṃgārajātam ivāṃśaśaktaṃ pacanīyaṃ || bhṛśaṃ pacati ||
pakvāśayo
punar adhobhāgagataṃ kidṛm ūrdhvastho
vahniḥ vaharagnir ivādhaḥ samīpasthaṃ pācyaṃ kiṃcid eva pacatiḥ |
tam eva tāpaśoṣalakṣaṇaṃ pākam anilopy upavṛṃhayati |
tasyāpi śoṣakaratvāt | ata eva carakepy uktaṃ || śoṣyamāṇasya
vahni
neti || ata eva hetor atrāpi śloke
anilānilāśayaprāpakaṃ koṣṭhagrahaṇaṃ || śoṣitam iti viśeṣaṇaṃ
prāye
ṇa vātāśaye vātenaiva | āmapakvāśayayor hi
viklitilakṣaṇasyaiva pākasya vidyamānatvāt || tad uktaṃ ||
samupa
klinnadhātvannam iti || āmāśayapākaprapāka iti | praśabdaḥ
ādikarmmadyotanārtha kṛto pittāśaye tu ||
pacyamānasyeti | pakvā
śaye śoṣyamāṇasyetyarthaḥ ||
bhoje 'pi | āmāśayacyutaṃ hy annaṃ pakvāśayam upasthitāṃ tatrāpi
pākaṃ prāpnoti mārutoṣmopa
pāditaṃ ||
etam evārthaṃ ślokena darśayannāha || aśitaṃ | khāditam ity ādi
|| yathākālaṃ kālān atikrameṇa
dātīkṣṇamadhya
maṃdāgniṣu
māśadravyagurulaghuṣūcitakālānukrameṇa kālas tu varṣādikam
abhinirvvarttayatīti carakavacanāt ||
sapta
mī śukradharānāma śukrasya sarvāṃgavyāpitve
upamānaṃ pramāṇaṃ darśayan āha || yathā payasītyādi ||
dṛṣṭāṃtadvayam atrṛcaṃ mṛ
duvegapuruṣagatavyāpārasya
alpabāhulyasyasūcanaparaṃ ||
tasyaidānīṃ sarvāṃgavyāpinā'pi harṣādibhiḥ viśiṣṭa
dehasamutthitasthāpita prakarṣavarttanaṃ darśayan āha ||
dvyaṃgula ity ādi | vāme tārapārśvadeśe mūtraśrotraṃ smṛtaṃ gataṃ
| prakarṣeṇa pravarttate | sarvāṃgeṣu punar apakarṣaṃ
ca | vadaṃti | mūtraśrotrasyeva śukrapravṛttadvāreṇa ārttavam api
strīṇāṃ
pravarttate |
tasya ca sarvadaiva vidyamānatvepi yena hetunā garbhiṇyā ārttavaṃ
na dṛśyate | taṃ darśayan āha || gṛhītaga
rbhāṇām ity
ādi || adhaḥ pratihatam ity ādi || pravahacchalilam iva
nāḍīnirodhenupacīyate copari | uparyupaca
yenā'paceti
nirucyate | yoṣitaś ca enām amalām ity āhuḥ |
śāstrarājarāyasaṃjñaṃ mūḍhagarbhakarmmaṇi | yadāha |
carakaḥ | jarāyu ca dehoparigataṃ garbhaśarīrāvaguṃṭhakaṃ
kṣīrasaṃtānikā sadṛśaṃ | tathāmālākhyaṃ cobhayam evai
tat | ārttavajaṃ rasavahanāḍī ca garbhānābhināḍīsaṃbaddhā ||
tad uktaṃ bhoje || raktā jarāyur bhavati nāḍī caiva rasā
tmikā | sā nāḍī garbham āpnoti tayā garbhasya varttanaṃ || śeṣam
aṃkasthānāpacitād anyāt nāḍīmukhaiḥ prattyāvṛtyā
āvṛttaṃ
cordhvatam aāgataṃ payodharau ષ
abhipratidahyate | payodharāyoṛ śukravahaśrotomūlatvāt
śukravahārttavavaha
yoś ca śrotasor abhedāt |
ārttavasya raktatvāt | garbhasya raktajāni koṣṭhāṃgāni kānicad iti
nirddiśan āha ||
ga
rbhasya khalvity ādi || śoṇitasya ca yatphenabhūtau
avayavasṛjñā -hṛdayasya vāmapārśvavarttī
phupphusaḥ phupphuṃḍaiti prasiddhā | śoṇita malaja ity
ādi || ikṣurasapākamalavat yaḥ śoṇitamalas tajjā uṃdukaḥ |
pradoṣṭo'nnupra
deśaḥ |
purīṣādhānaṃ uṃṇḍakaḥ |
kṣudrāṃtragudavastisaṃbhavaṃ darśayan āha || asṛjaśleṣmaś
cāpītyādi | kṣudrāṃtraguda
vastiślokābhone 'pi | bhṛśā
eva jihvāsaṃbhavaṃ darśayan āha || atrāsyetyādi || garbhasya
sarvapacyamānasya vāyu
nā tatreti tatreti hṛdaye
prāṇāpānābhyāṃ muhurmuhur eva
praśauttiṣṭhadbhyāṃ hṛdayasyeva ādhmānāt |
parataṃtra pratyayācca
tad uktaṃ hiraṇyākhyor
ukmabaddhasya mānasya garbhasya hṛdi vāyunā | kapharaktaprasādena
syāj jihvākapharaktaje
ti || pūrvoktadehadūṣyānuvṛtter
anyānukteś ca | pūrvoktaparataṃtrobhayor eva uktatvāt | anye tu
pa|ṭhaṃti | hṛdaye pa
cyamānānāṃ
mādhmāpadrukmasākhāt | kaphaśoṇitamāsānāṃ
sārājihvā prajāyate || atrāpi hṛdyādhmānāt pacyamānā
nāṃ
kaphādīnām iti saṃbaṃdhaḥ | kecid atra koṣṭhāṃgajihvāprasaṃgena
nāśāśrota|peśīśarādyāśaya vṛkkavṛṣaṇānāṃ he
tum utpattiṃ
ca paṭhaṃti || tannātiprasiddhaṃ ||
śoṇitakaphaprasādajaṃ hṛdayaṃ || tasya hṛdayasyā'dho vā majjātaḥ
plīhā pupphu
saś ca dakṣiṇato yakṛtkloma ca || klomaḥ
varṣabhūmiḥ | tadviśeṣeṇa cetanāsthānaṃ | caitanyāspadaṃ ||
sāmānyena sakalam eva śarīraṃ cetanāsthānaṃ ||
tad uktaṃ carake || vedanānām adhiṣṭhānaṃ manodehaś ca seṃdriyaḥ |
keśalomanakhāgrāṃ
taṃ maladravaguṇair vinā iti ||
cetanādhātu sahacaritaṃ mānā'pi rajastamo doṣaṃ hṛdi viśeṣeṇa tat
punaruṇatvā
t | āśugamity anenaiva
saphalaśarīragatam api mano viśeṣeṇa hṛdayagataṃ | uktaṃ hi prāk
|| tadāśrayāśrayā hi dha
manyaḥ prāṇavahāḥ prāṇeṣv
iṃdrayamanorajastamasāṃ pāṭhāt || tamasā hṛdayāvaraṇe
citteṃdriyavaha dhamanīti rodhāt ||
tamo mohena
cakṣurādi grāhyarūpādīnāṃ pratijñābhāvaḥ | tathaivāṃtarmmano
vahaśrotasāṃ ca tamovaraṇāt manasaḥ
sukhaduḥkhādi
jñānābhāvaś ca | yathātra suptasya svapnajñānaṃ tathottaratra
vakṣyatīti || tad uktaṃ carake || yadā tu manasaḥ
klāṃte
karmmātmanaḥ klamānvitāḥ | viṣayebhyo nivarttaṃte tadā svapiti
mānavaḥ | cittādikaraṇānāṃ viśeṣamayo
gaṃ ca
karmmapuruṣacaitanyaṃ anuvarttate iti || anekaśo vyākhyātaṃ
tad uktaṃ carake | ātmanaḥ karaṇair yāgāt ||
jñānaṃ tasya
pravarttate | karaṇānāṃ ca vaimalyād ayogād vā na varttate || iti
|| idānīṃ niśānidrāyāḥ bhāvahetuṃ
darśayan āha ||
asmiṃs tu tamasāvṛte ity ādi || anāvṛte punaḥ pravarttaṃte
tasyaiva hṛdayasyākāraṃ da'' rśayan āha ||puṃḍarīkasamam ity ādi || jāgrato vikaśaty ahni svapne naktaṃ ca
mīlati | svabhāvakṛtamasya naktaṃ svapne mīlanaṃ | viparya
ye prabodha iti |
prākṛtā me nidrāṃ darśayan āha || nidrāṃ tu vaiṣṇavīm ity ādi |
viṣṇor iyaṃ vaiṣṇavī yā sā loke nāmavi
śeṣeṇās te pāpmeti
| sā hi cetaso vivekaṃ prabodhaṃ nirasya svāpakṛtam iva prabodhaṃ
dadhātīti | sā iyaṃ janmapra
bhṛti spṛśaṃtī janmabhūtāpi
yāvajjīvam evās te | tenaivam aviṣayacikitsitasya prakṛtibhūtatvāt
janmakā
lajā nidrām abhidhāya maraṇakālajāṃ nidrāṃ
prākṛtām eva nirddiśan āha || tatra yadetyādi || anabodhinītija
jaḍaḥ | avabodho 'navabodhaḥ | sa yasyāstīti nity ayoge
matvarthīyaḥ | saṃjñāvahāni cetanādhātukṛt samyak
jātavahāni badhnāni prāṇādi vahāni sakalāni śrotāṃsi | kaphaḥ
prabalatamaś ca tatas tena prabalatamaskṛte
cetanā
śrotāni vahanirodhāt | punaraprabodhinī sānijā etās tisraḥ |
tatrāsāṃ sāmānya saṃprāpti vātha mana
saḥ śarīradoṣasya
hīti prācīna ekā niśā nidrā | tathāpare maraṇajanmakālabhaved
veprakṛtyau svabhāvabhūtatvā|
d āsām iti | niśā
janmamaraṇakālabhāvena tisro nirddiśya manasoha rūpatvāt nidrāyāḥ
pratyāsatyāsanneḥ pūrvaṃmanodoṣaprakṛtividroṣaṃ
nirddiśan āha || tatra tamoyaṣṭīnām ity ādi..nā manasā mano doṣeṇa
hi hṛdayaśa
kalasyava klamevamālanaṃ || tataḥ svāpas
tatraiva tamo bhūyiṣṭhānāṃ punaraha svapīti bhūyo nidrāvidhiḥ |
rajobhūyiṣṭhā
nām animittaṃ | rajaś calatvena
kadācid ahaḥsu niśāsu vā bhavati | na bhavati | ceti
madhyanidrāvadhiḥ | satvabhūyiṣṭhānām a
rddharātro
pūrvasmin veti | kṣīṇatamasastvāddoṣālpatā ity
arthaḥ | na punar arddharātra eva | tatra pittasyoktadadyena satve
kadyena satvo
drekena prabodhaḥ | tad evaṃ pūrvābhis tisṛbhiḥ saha ṣaḍapy ete
prākṛtasvabhāvabhūtāt apratīkārā vā yogābhyāsena |
satvāvayavena vā pratīkārāḥ | śarīradevaprakṛtau kaphād eva
paraṃ nidrā śleṣmatamobhava iti | vacanāt | tatra vṛddhāt kaphā
t nidrātiyogaḥ | tatraiva nidrātiyoge vamanā ca pīḍā
kṣetānīti || vātaprakṛtau bhujagarūkṣa iti | evaṃ pittakṛtā ca
pittai | tad uktaṃ nidrānāśā'nilātpittādibhiḥ
prakṛtibhūtāpīyaṃ yāpyā || yad āha carakaḥ | samapittānilakaphā |
ke
cid garbhādimānavāḥ | dṛśyaṃte vātalāḥ kecit
pittalā śleṣmalās tathā || teṣām anāturāḥ sarve vātalādyāḥ sadā
turāḥ | doṣā tu śayitā hyeṣāṃ doṣaprakṛtir ucyate |
viparītaguṇas teṣāṃ svasvavṛtter vidhirhitaḥ | iti prakṛter anyatra vikṛti vātādidoṣakṛtā vaikārikīnāṃ nirddiśan
āha || kṣīṇāśleṣmaṇām ity ādi | sāmarthyād adhikapittānāṃ
matigamyate | yadāha carakaḥ | vātapitte kaphe caiva
kṣīṇalakṣaṇam ucyate | karmmaṇaḥ prākṛtādvātivṛddhiś cāpi vi
rodhinām iti | yadi etena nidrānāśo 'nilātpittādity
apyanulomino bhavati | mānā'bhighātāt ceti cakāre
ṇābhighātajo 'pi nidrānāśaḥ samuccinoti | ete eva
paṃcavikṛtibhāvāḥ | etāsām evopariṣṭāccikitsitaṃ ||
e
vam evārthe ślokena dṛḍhayannāha || hṛdayaṃ
cetanāsthānam ity ādi | dihenaṃ karmmapuruṣaṃ
śrameṇa tamaḥ saṃbhavādatri
vathamajāthavarudhyate |
tatra bhāvahetuṃ darśayannāha || nidrāhetur ity ādi |
nidrāmanodoṣalakṣaṇāyās tamo
hetuḥ tasyācarakatvāt |
prabodhanasya punariṃdriyāṇāṃ rūpādi prakāśalakṣaṇasya hetuḥ
satvaṃ tasya prakāśakatvā
t | svabhāvo hetu nidrā
prabodhayor iti | -yaḥ | tasya svabhāvasyāhetutvāt | tamaḥ
satvayor anidrāprabodhayoḥ sva
bhāvenaiva hetutvaṃ
|
yataḥ na tu nidrātamo bhāvaivoktā tat kiṃ punaruktenā ucyate |
bodhahetusatvaprasaṃgena atha
vā nidrāyāḥ svabhāvena
tama evopavādakam ity etad artham anubodhyabhāvaḥ |
svāpasvāpābhāvo bodhaḥ | tatkathaṃ svapnasya
svapnāvabodho bhavatītyāha | pūrvadehānubhūtāṃ stvity ādi ||
tūgātmā bhūtair upalakṣitaḥ | karmmapuruṣaḥ
sva
pataḥ svapnagato yadā viṣayān sukhaduḥkheti
cittena śoṣyataḥ smṛtaḥ | kathaṃ punararthānidrayā grāhyāt
gṛhṇā
tītyāha || manaseti manas tu
sarvadevasaṃbhavāt | sadā svapnadarśanaprasaṃga ity āha ||
rajoyukteneti rajasā saha
yogaṃ gatena rajasā
pravarttate artheṣu manasaḥ pravarttitatvāt | tamasā rūpamohasya
yoge 'pi ajñānāt | na ta
moyuktena nāpi satvayuktena
manasaḥ satvayoge prabodhāt | mano hi purovartti sadvas tu gṛhṇāti
| svapne kimasa
dvas tu gṛhṇātītyāha || anubhūtānīti |
dṛṣṭā śrutānubhūtānāṃ smaraṇena purovarttibhūtānāṃ mivagrahaṇam
ity arthaḥ ||
etā dehānubhūtagaganatalagamanādi rūpasya
parigrahārthaṃ | pūrvadeheti viśeṣaṇaṃ | yaccapyanena bhūtātmanā
iha
dehe gaganatalagamanādijñānabhūtaṃ tathāpi
niravadhisaṃsaraṇe aparamitayāramaradaity ādiṣu tadarpyanenā
nubhūtam ity arthaḥ |
nirvikāraḥ ka katham ātmāsvapatītyāha | karaṇānāṃ tu vaikalyādity
ādi. kenākaraṇānāṃ vaika
lyādity ādi | tamaseti
atisarvato bahiraṃtaś ca | tadvad iṃdriyāṇāṃ viṣayaṃ bhūterthe
aṃtarmmanorthe 'pi sukhaduḥkhādauasvapne ity upacāraḥ
| karaṇadharmmānuvṛtte caitanyamātmanaḥ | tad uktaṃ carake |
ātmājñeḥ karaṇaiḥ yogāt jñānaṃ tasya pravarttate ||
iṃ
driyāṇāṃ ca vaikalyāt ayogādvā na varttate |
tatra sthāpasthadivādi prāptasya niṣedhaṃ darśayannāha ||
sarvarttuṣu ity ādi | niṣi
ddhastuti | smṛtiṣu | tasya
niṣiddhācaraṇe dṛṣṭāṃta dṛṣṭadoṣaṃ punaḥ paścād vakṣyati | tatra
niṣiddhasyāpyamrasya kāle pātre ca
prāyaścittādiṣv anapratiṣedho bālādiṣu tatra bālasya sātmyatvāt
| dṛṣṭena doṣaḥ | tatra adṛṣṭeḥ smṛtidṛṣṭe vā niṣe
dhāt
| evaṃvidhādiṣv api dhātupṛṣṭibalakāraṇatvāt | dṛṣṭedṛṣṭepi
vyādhitasya nity ākaraṇavadadoṣaḥ | tatra nity age kā
le
grīṣme niṣedha | bālādiṣu punarāvasthikakāla iti yānādibhiḥ |
sahasrāṃtaśabdaḥ pratyekam abhisaṃbadhyate | eṣā
matha
bhuktavatāṃ tathā medaprabhṛtibhiḥ kṣīṇānāṃ tatra mārutena kṣīṇo
mārutavṛddhikarśitaḥ | ajīrṇṇito divāsvā
pat |
agnivṛddher avidāhor apānasya tataḥ pittakaphayor akopaḥ | muhṛtaṃ
nālikādvayaṃ | jāgaraṇakālād arddham arddhā
gavāpratiṣedho 'dhikasu niṣiddha eva | dṛṣṭādṛṣṭadoṣakaratvāt |
tatra kālenāpi svabhāvaḥ kiṃ syāktasyopādita
tvāt |
ardram eva kālasvāpaḥ | kutaḥ kāraṇaṃ divā na svapyād iti | divā
hi svapnapradhāne prakāśakāle nidrāmohasvabhāvā
vikārāc ceti dvā svapyāt | tatra svapatāṃ mānaśārīradoṣadvayaṃ
nirddiśan āha || tatra svapatām ity ādi | a
dharmmo
mānasastamohalakṣaṇakṛtaḥ śārīraś ca sarvadoṣaprakopaḥ | tatra
kaphapittaprakopo 'navidāhāt | vātako
paś ca srato
'varodhena mārgrāvaraṇajaḥ | tathā rātrijāgaraṇam api doṣaṃ
darśayan āha || rātrāvapītyādi || vātā |
dinimittā ity
anena manodoṣajo dharmmo nirastaḥ |
na jāgṛyād rātrau iti nidrāvidhiḥ | divāsvapnaṃ ca varjjayet
||
ditiniṣedham iti parimitaṃ nādhikaṃ na conam iti
| anūnādhikaḥ svapnaphalaṃ darśayan āha | tathā hy arogaḥ
sumanā
ity ādi | anūnādhikasvapnena avidyamānā
vidyamānavātapittakapharogaḥ | sumanā iti || manovikārābhā
vaḥ || nātisthūlakṛśa iti samadehaḥ samasvapnatvāt |
śrīmān iti || varṇānvitatvāt || kāṃtimān balavaṃśaktivyāyā
magamyād adhaḥ śuddhayo-tastvāt | tatra
sthūlasyāvṛtvaṃ | medasā śukravahaśroto 'varodhāt || atikṛśasya
kṣīṇa|
sya śukratvād eva samāśanajīvanaṃ
samadhātutvāt samāyurmānuṣapṛṣatyāḥ |
tatra jāgaraṇasvāpayoḥ sātmībhūte|
pi adoṣaṃ darśayan
āha || divā cetyādi || etena dṛṣṭasyālābhe manastāpe
iṣṭalābhavidhānaṃ | aniṣṭālābhajepunaraniṣṭāpanayaṃ |
cikitsitam uktaṃ | evaṃ mahācārakramadoṣam api apekṣya yathā
nidānaṃ pratyanīkam ācaraṇīyaṃ |
drākṣārasādīnāṃ naktam
upāyogena kaphakṣayādijātāṃ kaphābhivṛddhiḥ |
vihitasyāpi rātrisvāpasya kvacinniṣedhaṃ ||
tathā
divāsvapnasyāpi niṣiddhasya kvacidvidhaṃ darśayan āha ||
mūrchāpittetyādi | bhramaścakragatasyeva | uktāpi nidrāta
masā manodoṣeṇa mūrchādiprasaṃgena | śarīradoṣeṇāpi
punarabhihiteti hetunā uktā yāstaṃdrāyāḥ staṃdrāyāsva
lakṣaṇaṃ nirddiśan āha || iṃdriyārtheṣv asaṃprāptir ity ādi |
taṃdrālakṣaṇaprasaṃgena kecit klamālasyādīnām api lakṣa
ṇaṃ paṭhaṃti | tanna teṣāṃ asūtritvāt |
garbhasya vṛddho dvitīyam api hetuṃ nirddiśan āha | rasanimittā
māturiti | viśeṣa|
garbhasyāśayādhmānanimittāt kathaṃ
vakṣyamāṇenānilānalakṛtena garbhaśrotasāṃdhmānenābhino
viśālabhūrtvata
tvāt |
mātrārasaparivarddhitamāsādyuchvāsaḥ | tad uktaṃ || ākāśaṃ
vivarddhayati |
atra śrotasā nevādhmānasaṃprāptiṃ darśa
yan āha ||
tasyāṃtareṇetyādi | tasya garbhasyanābher mmadhye agnisthānaṃ
niścitaṃ | na trayotistho vāyurādhmāpayati | te
na
dyotiḥ sthānādhmānena madhyaśroto vṛddho kathaṃ sarvato vṛddhir
ity āha || kraṣmaṇo sahitaścetyādi | yathā yathā |dārayati | arddham adhas tiryak tathā tathā varddhayati | yathā
krameṇa dāraṇāt yathā krameṇa varddhanam ity arthaḥ || tad evam
a
dhorddhvatiryag varddhanam ity arthaḥ | yadi
sarvato varddhate |
tatra kimastarada mātrādṛṣṭa na varddhana ity āha | dṛṣṭiś
cetyā
di dhruvāṇi nityaṃ niyatamānāni |
śarīravṛddhyā cāpi kasyacid avayavasya vṛddhiṃ pratipādya
śarīrakṣayepi kasya
cid evābhivṛddhiṃ kṛtā iti | pṛṣṭa
āha || svabhāvam iti svabhāvaṃ | prakṛtihetuṃ kṛtvā
svabhāvahetutetyarthaḥ |
prakriya
te janyate aānayeti prakṛtiḥ |
hetusvabhāvānayor yadehakṣaye 'nayor abhivṛddhiriti
prakṛtisaṃyogena anyad a
pi prākṛtaṃ darśayan āha ||
tisraḥ prakṛtaya ity ādi || pratyekadoṣanimittāś catasro vakṣyaṃte
| prakṛtisamasamavāya
nyāyena | samudāyibhyo
'nanyasamudāya iti avirodhāt ||
tāsāṃ vātādibhedena lakṣaṇaṃ darśayan āha || śukra
śoṇitasaṃyoga ity ādi || tatra svabhāvataḥ śuddhaṃ bījaṃ karmmaṇā
vāsamudānugarbhaṃ niṣpādayati | anilādidoṣadu
ṣṭaṃ
garbhajananāya nālam iti || śukraśoṇitaśuddhāvuktaṃ || tat katham
utkaṭena doṣeṇa prakṛtir ity ucyate | na hi sa
rvam eva
bījadūṣaṇaṃ | sadṛśaśaktikaṃ sakalam avayavagataṃ vā kiṃ tarhi
kāraṇānāṃ saṃkhyāmanānurūpacayena nānāvidha balaṃ ca prasavāveṣayāṃcāvayavasakalaśarīragataṃ
tatrālpaṃ sakalāṃ gamanavayavagataṃ bahu vā garbhapratibaddhā
karaṇāyanālaṃ jātyaṃdhamūkāde garbhasya darśanāt |
nāvayavagatadoṣeṇa garbhapratibaṃdhaḥ | madhumehiṣu sarvāṃga
gatadoṣadūṣitadhātuṣu garbhadarśanāt | na sakala
śarīragatālpadoṣeṇāpi | tad uktaṃ carake | yasya yasya hy aṃ
gāvayavasya bījabhāgo duṣṭo bhavati | tasya
tasyaivāṃgāvayavasyopataptiḥ | tatra sakalāṃgagatān mahato
doṣadū
ṣaṇād bījasya garbhāsaṃbhava eva |
sakalabījabhāgavātāt tu mahatodoṣāt ṣaṃḍhaṃ | śukraṃ
svabhāvakarmmabhyāṃ vātādau
duṣṭamānasaḥ dṛṣṭaṃ
bījārthakṛd bījaṃ tatra prakṛtiruttaraṃ tatra śukraśoṇita iti
vacanāt | kṛtādidoṣavacanā
c ca | dehaprakṛtiriyaṃ |
tatraiva pāṃcabhautikabījātmanāṃ paṃcānāṃ mahābhūtānāṃ
saṃyogasatvād ibhiḥ utkaṭai
rmmanodoṣaiḥ mānasīprakṛtiḥ
| sā ca brahmādi satvabhedena ṣoḍaśavidhā vakṣyate 'traiva |
bhavati cātra | dvidhā kā
yamanodoṣaiḥ prakṛtiḥ
kāyamānasī | tatra vātādijā kāye citte satvād isaṃbhavā |
tatra vātādiprakṛter vikārā
kārayor bhedena bhinnaṃ
svalakṣaṇaṃ nirddiśan āha || tatra vātaprakṛtir ity ādi | durbhago
'manoramākāramākāra: jā garūkatvād i yo vihārāḥ
sphuṭitakaracaraṇādayaḥ ākārāḥ krodhīhiṃsanaśīladaṃtanakhādīn
krodhādaśana|
daśaśīla ākṛtiriti ધૃતિર્યમાત્મિકાસાdhṛtiryamātmikā sā'vidyamānā
yasya sa tathā dhamanīcitaḥ dhamanīśabdaḥ sādṛśyāt sthirādiṣu
varttate ||
tena śirāsnāyudhamanīcitaḥ aṭanogamanaśīlaḥ
| tena kāyā navasthitiruktā || anavasthitātmeti caṃcalamana||
anena māno 'navasthānaṃ | pralāpītyanena
asaṃbaṃdhavākyaśīlatvena vacanānavasthānaṃ ca | vāyor
viyadgāimatvalāghavaṃ
ca latābhiḥ
vātaprakṛteḥ | svapne viyadgājāmitvaṃ saṃbhrameṇa ||
tāratamyeṇa avyavasthitam iti | asthitim iti | anava
sthitabuddhiniyatasya caṃcalacittatvāt stokaratādisaṃcaya |
kāyādyanavasthiteḥ | ajīna anavasthānāt pitta
prakṛtiḥ
||
punaḥ svedaprakṣaraṇaśīlaḥ | durgraṃdhiḥ pittasya pūtitvāt ||
tāmraśabdena saha nakhādayaḥ pāṇitalāṃtāḥ
pratyekam
abhisaṃbadhyaṃte | medhāvītyādinā cittaprakṛter dharmmaḥ | svapne
vigṛhyāvaktāprāyeṇa paṭhanāt | prativaca
naśīlaḥ ||
saṃbaṃdhārthakaṃ vādinānukūlaṃ vadatīti vāci prakṛtidharmaḥ ||
svapnepi pittadharmmabhāvitamanāḥ kaḥ kā
dīnyeva
pittapītavarṇānyapi paśyati | pittasya
satvabahulatvāt || bhayāsthānena praṇatiṃ gachati | apra
geteṣu sāṃtvanādikādānaśīlaḥ|1 ma vyathitāsya
gatiriti |vyathitasukhaṃ samukhaṃ
pākatvāt | dhāvanakteśāsatvāt | pīḍāvahagamanaḥ | pittakṛta
maṃgīkṛtaṃ prakṛtisvarūpaṃ yasya sa tathā ||
śleṣmaprakṛti dūrvvādīnāmanyatamavarṇaḥ
|| ārdramaśuṣkamariṣṭakaḥ kṛṣṇava
rṇaphalaṃ |
ādraśarakāṃḍamādraśarapapartha ||subhago
manoramākāraḥ | ata eva priyadarśanaḥ |
sumadhurapriyaḥ | a
mlādi
paṃcarasapriyaḥ || śleṣmaṇo mādhuryāt | kaṭukādīni kāmayate | evaṃ
vātaprakṛtiravdhaṃ | pittaprakṛtimadhuraṃ ||
kṛtajñaḥ
cetaso dhairyatvāt na smarati | dhṛtimān vidhṛtimanasā niyamātmikā
nityaṃ laghuktāḥ | nity ayogena
matvarthīyaḥ | sahiṣṇuḥ
sahanaśīlaḥ | alolupo alubdhaḥ | dhanavān dhanavānyuktaḥ balavānubhaya ca lakṣaṇa balayu
ktaḥ | ujaso yogāt śāraṇagrahaṇaśīlaḥ |
ciragrāhī dṛḍhavairo.gṛhītaṃ na tyajati | kepi varṇādayaḥ
kāyaguṇāḥ |
amadhurapriyatvād ayaś cittaguṇāḥ |
lakṣmīvān prasannakāṃtimān mṛdaṃgo maddalaḥ | ghoṣo bhāṣaṇaṃ |
raktāṃte netre
yasya | śobhanaṃ viviktaṃ gātraṃ yasya
sa tathā | snigdhachāyaḥ | apāṃ snehaguṇatvāt | satvaguṇopapannaḥ
| apāne sa
tvabāhulyāt | ata eva kleśakṣamaḥ | gurūṇāṃ
pūjayitā | dhārmmikasya satvaguṇatvāt | satvaguṇopapannaḥ | apāne satvabāhulyāt | ata eva kleśakṣamaḥ | gurūṇāṃ
pūjayitā | dhārmmikasya satvaguṇatvāt || saṃsargasannipātapra
kṛtiṃ darśayan āha || dṛśyate prakṛtau ity ādi || etac
ca āraṃbhadoṣam adhikṛtya punarddoṣam iti | vistā
reṇa
prāgeva vyākhyātaṃ | tanmātradoṣāraṃbheṇa svabhāvabhūtena dehinaṃ
bādhyate | sphuṭitakaracaraṇādikena do
ṣeṇa | tathā
svedadaurgraṃdhyādi hetujaḥ vātādibhir ebhiḥ kiṃcid bādhyate |
etena prakṛtiṣv api nityaṃ manāgāturyama
stīti abhihitaṃ
| tato jātastajjāta ity anena hetuvacanaḥ prakṛtiśabdo darśitaḥ |
tad uktaṃ aśvavaidyake
sarvaprāṇabhṛto haṃti nūnaṃ
kāyagataṃ viṣaṃ | tasmiṃś ca saṃcayetāta dṛśyaṃte kṛmayo yathā |
tathāviṣasamo do
ṣaprakṛtirnnātibādhate | kiṃcit tu
bādhate eva | sā tu pratyanīkāhāreṇa nityaṃ pratikāryāt tad uktaṃ
vṛddhakāśya
pe || svadoṣa svamanācārā nṛṇāṃ
prakṛtayo matāḥ || taṃ paṃcamahābhūtaprabhāvāṃ kecidāhuḥ || na
sarve tatra vātapi
ttakaphais tisraḥ | anilānilajalānāṃ
trayāṇāṃ bhūtānāṃ tisro nirddeśyānukta śeṣabhūtadvayasya prakṛter
lakṣaṇaṃnirddiśan āha || sthiravipulaśarīra ity
ādi || pṛthivyāḥ sthairyād vaipulyāc ca | kṣamāvān iti | nity
akṣamī nity āyā
matvarthīyaḥ | etad api pṛthivyāḥ
sarvaṃ sahatvāt | nāmabhaḥ
2nāsukhair mmahadbhir iti |
ākāśasya vivekamahatve 'rthe guṇayogāt ||
satvād i
guṇatodena tu cittaprakṛtinirddiśan āha || śaucamāstikyam ity ādi
| brahmakāyalakṣaṇaṃ | brahmasatvenotyā
di tasya
kāmayasya | etena satvakāyayor
nnityam anyānyāvidhāyitvam uktaṃ | śauryam ity ādi |
māheṃdrakāyalakṣaṇaṃ
sahiṣṇutety ādi vāruṇakāyalakṣaṇaṃ
| madhyastham ity ādi kauverakāyalakṣaṇaṃ | mahac ca
prabhavaśaktiḥ prajo|
tyānasāmarthyā ||
kuverasatvānaṃtaraṃ yāmyasatve vaktavye gaṃdharvasatvābhidhānaṃ |
gaṃdharvasatvaṃ yakṣasadṛśaṃ yakṣasa
tvadyotanārthaṃ |
prāptakārītyādinā yāmyaṃ satvaṃ brahmacaryam ity ādinā ṛṣisatvaṃ |
evaṃ brāhmyamāheṃdravāruṇā
kauveragaṃdharvayāmyaṛṣisatvabhedena saptasātvikā bhedāḥ ||
śuddhasatvāḥ |
teṣv api brāhmyaṃ śuddhatamaṃ | aiśva
ryavaṃtam ity ādi
|| āsuraṃ satvaṃ raudraṃ tīkṣṇaṃ | astīyakaṃ guṇeṣu matsaraṃ |
eṣadhikaṃṭhabharaṃ | ekāṃtagrāhitetyā
di rākṣasaṃ
satvalakṣaṇaṃ | ekāṃtagrāhitā niyamena gṛhītā yogaśīlatāḥ |
utsṛṣṭā hāraśīlatetyādināpisatvaṃ |
utsiṣṭāhāraśīlatā |
utsiṣṭāhārācāriṇo bhāvaḥ ||હારાચારિણો
āvokṣasāhasapriyatā || apacitaprītiḥ
ભાવsāhasaprītiś
cātīkṣṇam ity ādināpi sarpyasatvaṃ || krodhe sati satvena lakṣitaṃ
| akrodhetīsaṃ | tad uktaṃ cara
ke || akruddhaṃ śūraṃ
akruddhaṃ bhīrum iti | asaṃvibhāgetyādinā pretatvaṃ | eteṣu ṣaṭsu
sahaādayo rājasa|ષ
bhedāḥ |
durmmedhastvaṃ ity ādinā paśusatvaṃ | anavasthitetyādinā
matsyasatvaṃ | satvabudhyaṃgahī netyādinā vṛkṣa
satvaṃ |
satvabudhyaṃgahīnābhyāṃ hīnaṃ sthiraṃ ekasthānasthaṃ | ete trayas
tamo bahulāḥ satvabhedāḥ | eṣāṃ sthāne ciki
tsopayogitvaṃ darśayan āha | vijñāyakāyavikṛtiriti | anurūpām
ucitāṃ | tad uktaṃ bhūtavidyāyāṃ | na vā|
caukṣyaṃ
prayuṃjīta prayogaṃ devatāgṛhe | evamādy anyad api anuvarttavyāṃ
dhātraparīkṣāyām api prayojanaṃ ||
tad uktaṃ kāśyapena |
yo yathā satvaḥ kumāraḥ syasyāttathā satvām evāsya dhātrīm upasthāpayet | kiṃ
kāraṇaṃ tad vipāyā
nirdhāraṇaṃ bhavati tad uktaṃ |
tatraiva | piśācasatvānānāryo kumāraḥ samudīkṣitanirvāṇām eva
cāpnoti | tathā rā
kṣasasatvā ity ādi ||
iti śauśrute śārīre nyāyacaṃdrikāyāṃ paṃjikāyāṃ
garbhavyākaraṇaṃ ||