garbhāvakrāṃtiśārī
rānaṃtaraṃ
garbhavyākaraṇasyocitatvāt | vyākaraṇaṃ vikava raṇaṃ | tat śukraśoṇitaṃ
garbhāśayagataṃ prāṇinanā ṃ garbhaḥ||
tac ca prāṇa/ na
yeṣām eva bhāvānām anvayavyatirekābhyāṃ anvayavyatireki ca teṣv eva
prīṇābhyāṃ paribhāṣayann āha ||
agniroma ity ādiagnīṣoma ity ādi ||2
kutaḥ punar ādāv evāgniḥ somādi prāṇavyākaraṇam ucyate | anaṃtaroktād
garbhapratyaṃgaguṇāgaṇa
vat teṣāṃm apy agnīṣomādīnāṃ
dharmmādharmmābhyām eva saṃyogayoḥ kṛta tvāt | tad evaṃ pāribhāṣikāmaś ca teṣu
darśayituṃ śabdapu|
rovarttinām ivaiteṣāṃ prāṇaśabdo prayoge
varttayati | manasiś ceti cakāra eṣām api śarīraguṇadoṣāṇām iva
dharmmā
dharmma nimittatvaṃ samuccayāya |
tatrānilajalānilabhūtānāṃ agnisomamarutāṃ devatārūpeṇādhiṣṭhitā doṣāḥ |
ya
d āha || svayaṃbhūr eṣa bhavān vāyur ity abhiśabditaḥ |
tathā sthityutpattivināśeṣu bhūtānām eṣa kāraṇam iti
|| tathā
hy udāryo bhaṃgavān agniḥ pācako
'nnasyahīśvaraḥ | tathā soma eva >bhagavān
śarīrāṃtargata āpyāyam iti iti | ta ete
svābhāvena
praṇayaṃtīti prāṇaḥ | śārīrā doṣā vātādayaḥ | tadaivaiteṣāṃ dhātutvam
api dadhatīti kṛtvā tathā manodo
ṣāḥ satvādīni trīṇi
parasparopastaṃbhād ekībhūya prakṛtibhūtāni | praṇayaṃtīti prāṇāḥ |
paṃceṃdriyāṇi karmmajāni
cakṣurādīni rūpādigrahaṇakarmmaṇā
prāṇayaṃti | evaṃ bhūtātmā kmmapuruṣo 'pi || aśeṣasyaiva karmmarāśe
caitanya
heturiti | prāṇayaṃti na tu ca cetanādhātur eva prāṇanaṃ bhūtānāṃ
vakṣyati hi | tad eva cetanāvasthitam iti | atra hi ṣaḍ
hetuka
eva puruṣo 'dhikṛta iti satvādīnāṃ pṛthak nirdeśo nāsti | agniṣomānilāś
ca tatra bhūtagrahaṇenaiva
gṛhyaṃte | cetanāgrahaṇeṃdriyāṇi
sāmarthyād āpannasamanaso 'vyatirekeṇa satvādīni ucyaṃte | tatra
punareṣāṃ
caitanye pṛthakgrahaṇena cetanādhātutvaṃ
bādhitaṃ | yathā naiṣāṃ cetuta nādhātusamatvaṃ yathā pratyekakarmmanirdeśo
svayam evācāryo vakṣyati | evaṃ mano'pi bhūtātmanaḥ
śarīrāṃtagrahaṇamokṣaṇahetur iti tadapi prāṇayati ||
tad eva
sarva eva pratyekaṃ prāṇayaṃtīti | samudāyo py eṣāṃ vyavahāro
lāghavārthaḥ paribhāṣitaḥ | jaḍas tu bhūtātma
śabdena na mano
abhidhatte | manograhaṇaṃ nādhīyate | tanna bhūtātmamanasor vyaktabhedāt
| eṣāṃ ca prāṇatvaṃ pratyekaṃ
marmmanirddeśa eva pratipāditaṃ
bhavam iti | bhavati cātra | cittavātādisatvādibhūtātmeṃdriyapaṃcake |
prāṇākhyaṃ
paryabhāṣī sma puraskṛtadvācatinā garbhasā
kevalaṃ vāṃgapratyaṃgeṣu guṇāḥ | dharmmādharmmātmakāṃ prāṇeṣv api cetat
sa
mucitaṃ | prāṇeṣv api | agnīṣomīyatvāt garbhasya
prathamam agnīṣomo nirddiṣṭo | tatrāṣṭādhārādheyayor ādhā
rasya
prāgbhāvāttu ārttavaprāgbhāvenāgneḥ pūrvanirddeśo
'lpācatvārapūrvanipātena anaṃtaram agnīṣomādi | trayo
daśamāvidhaḥ |
NC.3.4.4
prāṇasadbhāva eva śukraśoṇitasya prāṇataḥ pariṇāmena tvagādisaṃbhava iti |
anaṃtaraṃ tvagādivyā
karaṇaṃ kurvvan āha | tasyā khalu
śukraśoṇitasyetyādi | kṣīrasaṃtānikāṣṭaṃdṛṣṭāṃtena bahirvṛttiśukraśoṇita
sārārabdhatvaṃ tvacāṃ bodhayaṃti | teṣāṃ bahiḥsthitatvena
pratyakṣatvāt prathamarasadhātū 'dhiṣṭhānatvāc ca prathamaṃ vyāka
raṇaṃ | asāravyākaraṇaṃ vivṛṇvann āha || tāsām ity ādi | tāsām iti
nirddhāraṇe ṣaṣṭhī sarvavarṇān
rogādikān
chāyā
mahābhūtapaṃcakena kṛtā paṃcavidhā || tad uktaṃ carake || evāmā dīnāṃ paṃca paṃcānāṃ chāyā
vidhilakṣaṇā | a
vabhāsinī camapāsyā bhrājakānāgnikṛtaṃ
paṃcavidhāṃ ca chāyām iti || carakāt prabhāpy avabhāsate | tatra chāyā
prabhavayor viśeṣaḥ | prabhā varṇṇam ākramayati | chāyā tu
varṇaprakāśinī | āsannā lakṣate chāyā bhā vikaṣṭāva
lakṣyate |
tasyāḥ pramāṇaṃ nirddiśan āha || sā vravīhir ityādi || vrīhir atra yavaḥ |
nānādhikārāt | yaduktaṃ ya
vāhyarddho gudauṣṭa iti ||
pradhānakalpanayā gṛhītatvāt śūkadhānyānāṃ nānābhedena
pramāṇāniyamāc ca ||
evaṃ dvitīyādiṣv api tāsāṃ saptānām api abhipretaṃ | mānaṃ
pradeśāṃtaroditena saṃbaṃdhaṃ kurvvan āha || aṃguṣṭhodara
mātrasārddhaṃ caturtha ca | carake tu kāyacikitsāsiddhāṃtenaiva ṣaḍ eva
tvacaḥ || atra śalyataṃtrasiddhāṃtena saptaiva
tvacāṃ ca yathoditaṃ mānaṃ māṃsaleṣu avakāśeṣu na punar
asthipradhāneṣu lalāṭādiṣu | tad uktaṃ bhoje | māṃsale
ṣv
avakāśeṣu yathāmānaṃ tvacāṃ mataṃ | lalāṭāṃguṣṭhagaṃḍeṣu kapāleṣu
tathālpikāḥ |
NC.3.4.5
tvacapratyāsannatve kalābhā
gaṃ nirddiśan āha || kalāḥ khalv
apītyādi || kalāpi saptetyarthaḥ | tāsāṃ sāmānyena lakṣaṇaṃ | saṃkṣepeṇa
darśayan āha ||
dhātvāśayāṃtaramaryādāḥ dadhatīti dhātavaḥ
rasaraktamāṃsādayaḥ | kaphapittapurīṣāny api svasthaṃ svakarmmaṇā dadhatī
ti kṛtvā |
NC.3.4.6-7
tāsāṃm antasthitatvenāpratyakṣāṇām asti pratyupamānaṃ pramāṇaṃ nirddiśan
āha | yathāhītyādi | etena ka
lāsādhita pṛtha - -
nādyupalaṃbhakāryeṇa viviktām avakalānām astitvaṃ sādhitaṃ bhavet | tāsām
upaṣṭaṃbhakaṃ
nirddiśan āha || snāyubhiś ceti | ādikalābhāgāḥ
kalāviśeṣāḥ bhūmibhāgavat | jarāyu ārttava
syodaryānalapariṇāmena kṣīrasaṃtānivat avayavastenātatān śleṣmaṇāveṣṭitān
dhātusaṃdhitvāt || kalābhāgasya saṃdhiṣu śleṣmā atas tenāveṣṭitān
|
NC.3.4.8
āsāṃ prathamā māṃsadharā | yayāghriyate māṃsaśirādayā |
NC.3.4.10
dvi
tīyā raktadharā | māṃsābhyaṃtaragatā | asyāṃ śoṇitaṃ
māsābhyaṃtara sāmānyena tiṣṭhati viśeṣataḥ | punaḥ śirāsu |
yakṛtplīho ceti |
NC.3.4.12-13
tṛtīyā medodharā nāma | athetareṣu sarvveṣu saraktaṃ meda ucyate | iti |
māṃsān niḥsṛtatvān me
dasaḥ raktatā | anye tu sneho medaścitāścita
evaṃti | etena tṛtīyakalāyāṃ medomajjānoghriyata | iti prati
pāditaṃ | etena sthānaikatvena majñaḥ pṛthak kalā nāsti | na cāpi medasaḥ
pṛthak snehatā | paṃcasnehatvaprasaṃgāt |
vasānupṛthag eva majñaḥ
| tābhyāṃ tasyāḥ pṛthak avasthānāt | vasāyās tu asthnibhyo baṃdir eva
sthānaṃ saivocyate | va
āsati medomajñoḥ
punarasthivivarāvasthānena sthānaikyād ekasnehakalpanaṃ |
ye hi snehaṃ majñatrayā dadato te
hyasthāny
eva pūrṇṇā ni tiktāthya snehaṃ gṛhnaṃti | na ca
tatrāśakyatvāt trayor bhedaṃ kalpayaṃti || vasāsaṃgrāhiṇas tu vasāyā
bahiḥ sthita medaso durvijayabhajatvā tathā māṃsād eva ubhayor
api saṃbhavatven ekaguṇatvāt || sāmānyena udarādi
sthita
māsamedasor ubhayor api kvāthasnehaṃ vasām āhuḥ | ata eva atra kecid evaṃ
paṭhaṃti || śuddhamāṃsasya yaḥ snehaḥ sā vasā parikīrttitā ||
tathetareṣu sarveṣu sneho medo vibhāvita iti || itareṣv iti | aśuddheṣu
māṃseṣu dhātvaṃ
taropadhātumiśreṣṭity arthaḥ | bhavati cātra |
asthimadhyasthito majjā medopyatr eva saṃsthitaṃ | tanmajjagrahaṇenaiva
medasnehe pragṛhyate ||
NC.3.4.14-17
caturthī śleṣmadharā nāma aṃtaḥkoṣṭhe ity ādi | tatrāpy asyāḥ
purīṣavadhāpya sti | tatraiva
hi
ravirbhāgaiḥ puṃktidṛśya purīṣatvāt sopy atra purīṣavibhāgo agnimārutakṛtaḥ
| tatrāgnikṛto vivecaya
ti | ca rasadoṣamūtrapurīṣāṇīti vacanāt |
koṣṭho vibhajati | tat koṣṭhāt pṛthak karoti | etāvān eva hi |
koṣṭhāt yāvad avadharavasyor dhvaṃ yāvad yakṛtplīhavyavachinna
āmapakvādhāra ākrāṃto deśa iti pakvāśaya
stho bhavati || api
prāyeṇa purīṣasya pakvāśayasthitatvāt tam eva arthaṃ ślokato darśayan āha ||
yakṛtaḥ sa
matādi yakṛdgrahaṇaṃ raktādhārasāmyena plīhopy
upalakṣaṇaṃ | yakṛt samīpānāṃ ca yadāha | sthānāny āmāgnipakvā
nāṃ
mūtrasya rudhirasya ca | hadaṃdukaḥ phuphusaś ca koṣṭhetyādi vidhīyate ||
atrāpy uṃdukagrahaṇena tat saṃbaṃdhāt
gudayor api grahaṇaṃ |
carako
koṣṭhāṃgeṣvevakṣudrāṃtrasthūlāṃtraü ttaragudādharagudānāṃ
pāṭhāt | tenoktaṃ yakṛ dādi vyavachinnaṃ |
aṃtrovāpyadharagudaparyaṃtaṃ | koṣṭha tatsamāsṛtāṇyaṃtrāṇi sārddhaṃ
trivyāmāni || udakasthaṃ vi
bhajate nirasyati vibhaktaṃ karoti
śarīrāt | udakasya purīṣādhāreṣu aṃtreṣu prādhānyāt | ata eva carake |
uṃdukaḥ purīṣāṃtraśabdenoditaḥ | malaṃ purīṣaṃ | ata eva
purīṣadhareti | viśeṣaṇam asyāḥ |
NC.3.4.18
ṣaṣṭhī pittadharā nāma |
yā caturvidhaṃ catuḥprakāraṃ aśitādi
bhedena āśayāt kaphāśayāt pracyutaṃ bhraṣṭaṃ pakvāśayopasthitaṃ pacyamā
nāśayagataṃ || āmapakvāśayayor api sthānasyānyataravyapadeśaḥ |
tathā hi carakaḥ || atrāmāśayo viśeṣeṇa
pittasthānaṃ tasyaiva
pakvāśayaṃ vyapadeśo pi pakvāśayagate doṣe virekārthaṃ prayojayet ||
tatropasthitaṃḥ
prāptam āgatam annaṃ dhārayatīti |
abhitaḥ sāmarthyataḥ ūrdhvam āmāśayepy adhaś ca pakvāśayepi pacati | param
ayaṃ viśe
ṣaḥ | agner ūrdhvagatitvāt jvālāsadṛśair ūṣmabhiḥ
kaphāśayekramrsa madhyam avapākaṃ karoti | pittāśaye
tu pi
ttoṣmalakṣyāṇā vahniḥ atyusannam annaṃ vidhūmāṃgārajātam
ivāṃśaśaktaṃ pacanīyaṃ || bhṛśaṃ pacati || pakvāśayo
punar
adhobhāgagataṃ kidṛm ūrdhvastho vahniḥ vaharagnir ivādhaḥ samīpasthaṃ pācyaṃ
kiṃcid eva pacatiḥ | tam eva tāpaśo ṣalakṣaṇaṃ pākam anilopy
upavṛṃhayati | tasyāpi śoṣakaratvāt | ata eva carakepy uktaṃ || śoṣyamāṇasya
vahni
neti || ata eva hetor atrāpi śloke anilānilāśayaprāpakaṃ
koṣṭhagrahaṇaṃ || śoṣitam iti viśeṣaṇaṃ prāye
ṇa vātāśaye
vātenaiva | āmapakvāśayayor hi viklitilakṣaṇasyaiva pākasya vidyamānatvāt ||
tad uktaṃ || samupa
klinnadhātvanna m iti || āmāśayapākaprapāka iti | praśabdaḥ ādikarmmadyotanārtha
kṛto pittāśaye tu || pacyamānasyeti | pakvā
śaye śoṣyamāṇasyetyarthaḥ || bhoje 'pi | āmāśayacyutaṃ hy annaṃ pakvāśayam
upasthitāṃ tatrāpi pākaṃ prāpnoti mārutoṣmopa
pāditaṃ ||
NC.3.4.19
etam evārthaṃ ślokena darśayannāha || aśitaṃ | khāditam ity ādi ||
yathākālaṃ kālān atikrameṇa dā tīkṣṇamadhya
maṃdāgniṣu māśadravyagurulaghuṣūcitakālānukrameṇa kālas tu varṣādikam
abhinirvvarttayatīti carakavacanāt ||
NC.3.4.20-21
sapta
mī śukradharānāma śukrasya sarvāṃgavyāpitve upamānaṃ
pramāṇaṃ darśayan āha || yathā payasītyādi || dṛṣṭāṃtadvayam atrṛcaṃ mṛ
duvegapuruṣagatavyāpārasya alpabāhulyasyasūcanaparaṃ ||
NC.3.4.22-23
tasyaidānīṃ sarvāṃgavyāpinā'pi harṣādibhiḥ viśiṣṭa
dehasamutthitasthāpita prakarṣavarttanaṃ darśayan āha || dvyaṃgula ity ādi
| vāme tārapārśvadeśe mūtraśrotraṃ smṛtaṃ gataṃ | pra karṣeṇa
pravarttate | sarvāṃgeṣu punar apakarṣaṃ ca | vadaṃti | mūtraśrotrasyeva
śukrapravṛttadvāreṇa ārttavam api strīṇāṃ
pravarttate |
NC.3.4.24
tasya ca sarvadaiva vidyamānatvepi yena hetunā garbhiṇyā ārttavaṃ na
dṛśyate | taṃ darśayan āha || gṛhītaga
rbhāṇām ity ādi || adhaḥ
pratihatam ity ādi || pravahacchalilam iva nāḍīnirodhenupacīyate copari |
uparyupaca
yenā'paceti nirucyate | yoṣitaś ca enām amalām ity
āhuḥ | śāstrarājarāyasaṃjñaṃ mūḍhagarbhakarmmaṇi | yadāha |
carakaḥ | jarāyu ca dehoparigataṃ garbhaśarīrāvaguṃṭhakaṃ kṣīrasaṃtānikā
sadṛśaṃ | tathāmālākhyaṃ cobhayam evai
tat | ārttavajaṃ
rasavahanāḍī ca garbhānābhināḍīsaṃbaddhā || tad uktaṃ bhoje || raktā jarāyur
bhavati nāḍī caiva rasā
tmikā | sā nāḍī garbham āpnoti tayā
garbhasya varttanaṃ || śeṣam aṃkasthānāpacitād anyāt nāḍīmukhaiḥ
prattyāvṛtyā
āvṛttaṃ cordhvatam aāgataṃ payodharau ષ abhi pratidahyate | payodharāyoṛ
śukravahaśrotomūlatvāt śukravahārttavavaha
yoś ca śrotasor abhedāt
| ārttavasya raktatvāt | garbhasya raktajāni koṣṭhāṃgāni kānicad iti
nirddiśan āha ||
NC.3.4.25
ga
rbhasya khalvity ādi || śoṇitasya ca yatphenabhūtau
avayavasṛjñā -hṛdayasya vāmapārśvavarttī phupphusaḥ
phupphuṃḍa iti prasiddhā | śoṇita malaja ity ādi ||
ikṣurasapākamalavat yaḥ śoṇitamalas tajjā uṃdukaḥ |
pradoṣṭo'nnu pra
deśaḥ | purīṣādhānaṃ
uṃṇḍakaḥ |
NC.3.4.26-30
kṣudrāṃtragudavastisaṃbhavaṃ darśayan āha || asṛjaśleṣmaś cāpītyādi |
kṣudrāṃtraguda
vastiślokābhone 'pi | bhṛśā eva jihvāsaṃbhavaṃ
darśayan āha || atrāsyetyādi || garbhasya sarvapacyamānasya vāyu
nā tatreti tatreti hṛdaye prāṇāpānābhyāṃ muhurmuhur eva
praśau ttiṣṭhadbhyāṃ hṛdayasyeva ādhmānāt | parataṃtra
pratyayācca
tad uktaṃ hiraṇyākhyor ukmabaddhasya mānasya
garbhasya hṛdi vāyunā | kapharaktaprasādena syāj jihvākapharaktaje
ti || pūrvoktadehadūṣyānuvṛtter anyānukteś ca | pūrvoktaparataṃtrobhayor
eva uktatvāt | anye tu pa|ṭhaṃti | hṛdaye pa
cyamānānāṃ
mādhmāpadrukma sākhāt | kaphaśoṇitamāsānāṃ sārājihvā
prajāyate || atrāpi hṛdyādhmānāt pacyamānā
nāṃ kaphādīnām iti
saṃbaṃdhaḥ | kecid atra koṣṭhāṃgajihvāprasaṃgena nāśāśrota|peśīśarādyāśaya
vṛkkavṛṣaṇānāṃ he
tum utpattiṃ ca paṭhaṃti || tannātiprasiddhaṃ ||
NC.3.4.31-32
śoṇitakaphaprasādajaṃ hṛdayaṃ || tasya hṛdayasyā'dho vā majjātaḥ plīhā
pupphu
saś ca dakṣiṇato yakṛtkloma ca || klomaḥ varṣabhūmiḥ
| tadviśeṣeṇa cetanāsthānaṃ | caitanyāspadaṃ || sāmānyena saka lam eva śarīraṃ cetanāsthānaṃ || tad uktaṃ carake || vedanānām adhiṣṭhānaṃ
manodehaś ca seṃdriyaḥ | keśalomanakhāgrāṃ
taṃ maladravaguṇair
vinā iti || cetanādhātu sahacaritaṃ mānā'pi rajastamo doṣaṃ hṛdi viśeṣeṇa
tat punaruṇatvā
t | āśugamity anenaiva saphalaśarīragatam api mano
viśeṣeṇa hṛdayagataṃ | uktaṃ hi prāk || tadāśrayāśrayā hi dha
manyaḥ prāṇavahāḥ prāṇeṣv iṃdrayamanorajastamasāṃ pāṭhāt || tamasā
hṛdayāvaraṇe citteṃdriyavaha dhamanīti rodhāt ||
tamo mohena
cakṣurādi grāhyarūpādīnāṃ pratijñābhāvaḥ | tathaivāṃtarmmano vahaśrotasāṃ ca
tamovaraṇāt manasaḥ
sukhaduḥkhādi jñānābhāvaś ca | yathātra
suptasya svapnajñānaṃ tathottaratra vakṣyatīti || tad uktaṃ carake || yadā
tu manasaḥ
klāṃte karmmātmanaḥ klamānvitāḥ | viṣayebhyo
nivarttaṃte tadā svapiti mānavaḥ | cittādikaraṇānāṃ viśeṣamayo
gaṃ
ca karmmapuruṣacaitanyaṃ anuvarttate iti || anekaśo vyākhyātaṃ tad uktaṃ
carake | ātmanaḥ karaṇair yāgāt ||
jñānaṃ tasya pravarttate |
karaṇānāṃ ca vaimalyād ayogād vā na varttate || iti || idānīṃ niśānidrāyāḥ
bhāvahetuṃ
darśayan āha || asmiṃs tu tamasāvṛte ity ādi ||
anāvṛte punaḥ pravarttaṃte tasyaiva hṛdayasyākāraṃ da'' rśayan
āha || puṃḍarīkasamam ity ādi || jāgrato vikaśaty ahni svapne
naktaṃ ca mīlati | svabhāvakṛtamasya naktaṃ svapne mīlanaṃ | viparya
ye prabodha iti |
NC.3.4.33
prākṛtā me nidrāṃ darśayan āha || nidrāṃ tu vaiṣṇavīm ity ādi | viṣṇor iyaṃ
vaiṣṇavī yā sā loke nāmavi
śeṣeṇās te pāpmeti | sā hi cetaso
vivekaṃ prabodhaṃ nirasya svāpakṛtam iva prabodhaṃ dadhātīti | sā iyaṃ
janmapra
bhṛti spṛśaṃtī janmabhūtāpi yāvajjīvam evās te |
tenaivam aviṣayacikitsitasya prakṛtibhūtatvāt janmakā
lajā nidrām
abhidhāya maraṇakālajāṃ nidrāṃ prākṛtām eva nirddiśan āha || tatra yadetyādi
|| anabodhinītija
jaḍaḥ | avabodho 'navabodhaḥ | sa yasyāstīti
nity ayoge matvarthīyaḥ | saṃjñāvahāni cetanādhātukṛt samyak
jātavahāni badhnāni prāṇādi vahāni sakalāni śrotāṃsi | kaphaḥ prabalatamaś
ca tatas tena prabalatamaskṛte
cetanā śrotāni vahanirodhāt |
punaraprabodhinī sānijā etās tisraḥ | tatrāsāṃ sāmānya saṃprāpti vātha
mana
saḥ śarīradoṣasya hīti prācīna ekā niśā nidrā | tathāpare
maraṇajanmakālabhaved veprakṛtyau svabhāvabhūtatvā|
d āsām iti |
niśā janmamaraṇakālabhāvena tisro nirddiśya manasoha rūpatvāt nidrāyāḥ
pratyāsatyāsanneḥ pūrvaṃ manodoṣaprakṛtividroṣaṃ nirddiśan āha ||
tatra tamoyaṣṭīnām ity ādi..nā manasā mano doṣeṇa hi hṛdayaśa
kalasyava klamevamālanaṃ || tataḥ svāpas tatraiva tamo bhūyiṣṭhānāṃ
punaraha svapīti bhūyo nidrāvidhiḥ | rajobhūyiṣṭhā
nām animittaṃ |
rajaś calatvena kadācid ahaḥsu niśāsu vā bhavati | na bhavati | ceti
madhyanidrāvadhiḥ | satvabhūyiṣṭhānām a
rddharātro pūrvasmin veti
| kṣīṇatamasastvā ddoṣālpatā ity arthaḥ | na punar
arddharātra eva | tatra pittasyoktadadyena satve kadye na satvo
drekena prabodhaḥ | tad evaṃ pūrvābhis
tisṛbhiḥ saha ṣaḍapy ete prākṛtasvabhāvabhūtāt apratīkārā vā yogābhyāsena
|
satvāvayavena vā pratīkārāḥ | śarīradevaprakṛtau kaphād eva
paraṃ nidrā śleṣmatamobhava iti | vacanāt | tatra vṛddhāt kaphā
t
nidrātiyogaḥ | tatraiva nidrātiyoge vamanā ca pīḍā kṣetānīti || vātaprakṛtau
bhujagarūkṣa iti | evaṃ pittakṛtā ca
pittai | tad uktaṃ
nidrānāśā'nilātpittādibhiḥ prakṛtibhūtāpīyaṃ yāpyā || yad āha carakaḥ |
samapittānilakaphā | ke
cid garbhādimānavāḥ | dṛśyaṃte vātalāḥ
kecit pittalā śleṣmalās tathā || teṣām anāturāḥ sarve vātalādyāḥ sadā
turāḥ | doṣā tu śayitā hyeṣāṃ doṣaprakṛtir ucyate |
viparītaguṇas teṣāṃ svasvavṛtter vidhirhitaḥ | iti prakṛte r
anyatra vikṛti vātādidoṣakṛtā vaikārikīnāṃ nirddiśan āha || kṣīṇāśleṣmaṇām
ity ādi | sāmarthyād adhikapittānāṃ
matigamyate | yadāha carakaḥ
| vātapitte kaphe caiva kṣīṇalakṣaṇam ucyate | karmmaṇaḥ prākṛtādvātivṛddhiś
cāpi vi
rodhinām iti | yadi etena nidrānāśo 'nilātpittādity
apyanulomino bhavati | mānā'bhighātāt ceti cakāre
ṇābhighātajo 'pi
nidrānāśaḥ samuccinoti | ete eva paṃcavikṛtibhāvāḥ | etāsām
evopariṣṭāccikitsitaṃ ||
NC.3.4.34-35
e
vam evārthe ślokena dṛḍhayannāha || hṛdayaṃ cetanāsthānam ity
ādi | dihenaṃ karmmapuruṣaṃ śrameṇa tamaḥ
saṃbhavādatri
vathamajāthavarudhyate | tatra bhāvahetuṃ
darśayannāha || nidrāhetur ity ādi | nidrāmanodoṣalakṣaṇāyās tamo
hetuḥ tasyācarakatvāt | prabodhanasya punariṃdriyāṇāṃ rūpādi
prakāśalakṣaṇasya hetuḥ satvaṃ tasya prakāśakatvā
t | svabhāvo
hetu nidrā prabodhayor iti | -yaḥ | tasya svabhāvasyāhetutvāt | tamaḥ
satvayor anidrāprabodhayoḥ sva
bhāvenaiva hetutvaṃ |
NC.3.4.36
yataḥ na tu nidrātamo bhāvaivoktā tat kiṃ punaruktenā ucyate |
bodhahetusatvaprasaṃgena atha
vā nidrāyāḥ svabhāvena tama
evopavādakam ity etad artham anubodhyabhāvaḥ | svāpasvāpābhāvo bodhaḥ |
tatkathaṃ sva pnasya svapnāvabodho bhavatītyāha |
pūrvadehānubhūtāṃ stvity ādi || tū gātmā bhūtair
upalakṣitaḥ | karmmapuruṣaḥ sva
pataḥ svapnagato yadā viṣayān
sukhaduḥkheti cittena śoṣyataḥ smṛtaḥ | kathaṃ punararthānidrayā grāhyāt
gṛhṇā
tītyāha || manaseti manas tu sarvadevasaṃbhavāt | sadā
svapnadarśanaprasaṃga ity āha || rajoyukteneti rajasā saha
yogaṃ
gatena rajasā pravarttate artheṣu manasaḥ pravarttitatvāt | tamasā
rūpamohasya yoge 'pi ajñānāt | na ta
moyuktena nāpi satvayuktena
manasaḥ satvayoge prabodhāt | mano hi purovartti sadvas tu gṛhṇāti | svapne
kimasa
dvas tu gṛhṇātītyāha || anubhūtānīti | dṛṣṭā
śrutānubhūtānāṃ smaraṇena purovarttibhūtānāṃ mivagrahaṇam ity arthaḥ ||
etā dehānubhūtagaganatalagamanādi rūpasya parigrahārthaṃ |
pūrvadeheti viśeṣaṇaṃ | yaccapyanena bhūtātmanā iha
dehe
gaganatalagamanādijñānabhūtaṃ tathāpi niravadhisaṃsaraṇe
aparamitayāramaradaity ādiṣu tadarpyanenā
nubhūtam ity arthaḥ
|
NC.3.4.37
nirvikāraḥ ka katham ātmāsvapatītyāha | karaṇānāṃ tu vaikalyādity ādi.
kenākaraṇānāṃ vaika
lyādity ādi | tamaseti atisarvato bahiraṃtaś
ca | tadvad iṃdriyāṇāṃ viṣayaṃ bhūterthe aṃtarmmanorthe 'pi
sukhaduḥkhādau asvapne ity upacāraḥ | karaṇadharmmānuvṛtte
caitanyamātmanaḥ | tad uktaṃ carake | ātmājñeḥ karaṇaiḥ yogāt jñānaṃ tasya
pravarttate ||
iṃ
driyāṇāṃ ca vaikalyāt ayogādvā na varttate |
NC.3.4.38
tatra sthāpasthadivādi prāptasya niṣedhaṃ darśayannāha || sarvarttuṣu ity
ādi | niṣi
ddhastuti | smṛtiṣu | tasya niṣiddhācaraṇe dṛṣṭāṃta
dṛṣṭadoṣaṃ punaḥ paścād vakṣyati | tatra niṣiddhasyāpyamrasya
kāle pātre ca
prāyaścittādiṣv anapratiṣedho bālādiṣu tatra
bālasya sātmyatvāt | dṛṣṭena doṣaḥ | tatra adṛṣṭeḥ smṛtidṛṣṭe vā niṣe
dhāt | evaṃvidhādiṣv api dhātupṛṣṭibalakāraṇatvāt | dṛṣṭedṛṣṭepi
vyādhitasya nity ākaraṇavadadoṣaḥ | tatra nity age kā
le grīṣme
niṣedha | bālādiṣu punarāvasthikakāla iti yānādibhiḥ | sahasrāṃtaśabdaḥ
pratyekam abhisaṃbadhyate | eṣā
matha bhuktavatāṃ tathā
medaprabhṛtibhiḥ kṣīṇānāṃ tatra mārutena kṣīṇo mārutavṛddhikarśitaḥ |
ajīrṇṇito divāsvā
pat | agnivṛddher avidāhor apānasya tataḥ
pittakaphayor akopaḥ | muhṛtaṃ nālikādvayaṃ | jāgaraṇakālād arddham
arddhā
gavāpratiṣedho 'dhikasu niṣiddha eva |
dṛṣṭādṛṣṭadoṣakaratvāt | tatra kālenāpi svabhāvaḥ kiṃ syāktasyopādita
tvāt | ardram eva kālasvāpaḥ | kutaḥ kāraṇaṃ divā na svapyād iti
| divā hi svapnapradhāne prakāśakāle nidrāmoha svabhāvā vikārāc
ceti dvā svapyāt | tatra svapatāṃ mānaśārīradoṣadvayaṃ nirddiśan āha ||
tatra svapatām ity ādi | a
dharmmo mānasastamohalakṣaṇakṛtaḥ
śārīraś ca sarvadoṣaprakopaḥ | tatra kaphapittaprakopo 'navidāhāt |
vātako
paś ca srato 'varodhena mārgrāvaraṇajaḥ | tathā
rātrijāgaraṇam api doṣaṃ darśayan āha || rātrāvapītyādi || vātā |
dinimittā ity anena manodoṣajo dharmmo nirastaḥ |
NC.3.4.39-40
na jāgṛyād rātrau iti nidrāvidhiḥ | divāsvapnaṃ ca varjjayet ||
ditiniṣedham iti parimitaṃ nādhikaṃ na conam iti | anūnādhikaḥ
svapnaphalaṃ darśayan āha | tathā hy arogaḥ sumanā
ity ādi |
anūnādhikasvapnena avidyamānā vidyamānavātapittakapharogaḥ | sumanā iti ||
manovikārābhā
vaḥ || nātisthūlakṛśa iti samadehaḥ
samasvapnatvāt | śrīmān iti || varṇānvitatvāt || kāṃtimān
balavaṃśaktivyāyā
magamyād adhaḥ śuddhayo-tastvāt | tatra
sthūlasyāvṛtvaṃ | medasā śukravahaśroto 'varodhāt || atikṛśasya kṣīṇa|
sya śukratvād eva samāśanajīvanaṃ samadhātutvāt
samāyurmānuṣapṛṣatyāḥ |
NC.3.4.41-46
tatra jāgaraṇasvāpayoḥ sātmībhūte|
pi adoṣaṃ darśayan āha ||
divā cetyādi || etena dṛṣṭasyālābhe manastāpe iṣṭalābhavidhānaṃ |
aniṣṭālābhaje punaraniṣṭāpanayaṃ | cikitsitam uktaṃ | evaṃ
mahācārakramadoṣam api apekṣya yathā nidānaṃ pratyanīkam ācaraṇīyaṃ |
drākṣārasādīnāṃ naktam upāyogena kaphakṣayādijātāṃ
kaphābhivṛddhiḥ |
NC.3.4.56
vihitasyāpi rātrisvāpasya kvacinniṣedhaṃ ||
tathā divāsvapnasyāpi
niṣiddhasya kvacidvidhaṃ darśayan āha || mūrchāpittetyādi |
bhramaścakragatasyeva | uktāpi nidrāta
masā manodoṣeṇa
mūrchādiprasaṃgena | śarīradoṣeṇāpi punarabhihiteti hetunā uktā yāstaṃdrāyāḥ
staṃdrāyāsva
lakṣaṇaṃ nirddiśan āha || iṃdriyārtheṣv
asaṃprāptir ity ādi | taṃdrālakṣaṇaprasaṃgena kecit klamālasyādīnām api
lakṣa
ṇaṃ paṭhaṃti | tanna teṣāṃ asūtritvāt |
NC.3.4.57
garbhasya vṛddho dvitīyam api hetuṃ nirddiśan āha | rasanimittā māturiti |
viśeṣa|
garbhasyāśayādhmānanimittāt kathaṃ
vakṣyamāṇenānilānalakṛtena garbhaśrotasāṃdhmānenābhino
viśālabhūrtva ta
tvāt |
mātrārasaparivarddhitamāsādyuchvāsaḥ | tad uktaṃ || ākāśaṃ vivarddhayati
|
NC.3.4.58-59
atra śrotasā nevādhmānasaṃprāptiṃ darśa
yan āha ||
tasyāṃtareṇetyādi | tasya garbhasyanābher mmadhye agnisthānaṃ niścitaṃ | na
trayotistho vāyurādhmāpayati | te
na dyotiḥ sthānādhmānena
madhyaśroto vṛddho kathaṃ sarvato vṛddhir ity āha || kraṣmaṇo sahitaścetyādi
| yathā yathā | dārayati | arddham adhas tiryak tathā tathā
varddhayati | yathā krameṇa dāraṇāt yathā krameṇa varddhanam ity arthaḥ ||
tad evam a
dhorddhvatiryag varddhanam ity arthaḥ | yadi sarvato
varddhate |
NC.3.4.60
tatra kimastarada mātrādṛṣṭa na varddhana ity āha | dṛṣṭiś cetyā
di dhruvāṇi nityaṃ niyatamānāni |
NC.3.4.61
śarīravṛddhyā cāpi kasyacid avayavasya vṛddhiṃ pratipādya śarīrakṣayepi
kasya
cid evābhivṛddhiṃ kṛtā iti | pṛṣṭa āha || svabhāvam iti
svabhāvaṃ | prakṛtihetuṃ kṛtvā svabhāvahetutetyarthaḥ |
NC.3.4.62
prakriya
te janyate aānayeti prakṛtiḥ | hetusvabhāvānayor
yadehakṣaye 'nayor abhivṛddhiriti prakṛtisaṃyogena anyad a
pi
prākṛtaṃ darśayan āha || tisraḥ prakṛtaya ity ādi || pratyekadoṣanimittāś
catasro vakṣyaṃte | prakṛtisamasamavāya
nyāyena | samudāyibhyo
'nanyasamudāya iti avirodhāt ||
NC.3.4.63
tāsāṃ vātādibhedena lakṣaṇaṃ darśayan āha || śukra
śoṇitasaṃyoga
ity ādi || tatra svabhāvataḥ śuddhaṃ bījaṃ karmmaṇā vāsamudānugarbhaṃ
niṣpādayati | anilādidoṣadu
ṣṭaṃ garbhajananāya nālam iti ||
śukraśoṇitaśuddhāvuktaṃ || tat katham utkaṭena doṣeṇa prakṛtir ity ucyate |
na hi sa
rvam eva bījadūṣaṇaṃ | sadṛśaśaktikaṃ sakalam
avayavagataṃ vā kiṃ tarhi kāraṇānāṃ
saṃkhyāmanānu rūpacayena nā nāvidha balaṃ ca
prasavāveṣayāṃcāvayavasakalaśarīragataṃ tatrālpaṃ sakalāṃ gamanavayavagataṃ
bahu vā garbhapratibaddhā
karaṇāyanālaṃ jātyaṃdhamūkāde garbhasya
darśanāt | nāvayavagatadoṣeṇa garbhapratibaṃdhaḥ | madhumehiṣu sarvāṃga
gatadoṣadūṣitadhātuṣu garbhadarśanāt | na sakala
śarīragatālpadoṣeṇāpi | tad uktaṃ carake | yasya yasya hy aṃ
gāvayavasya bījabhāgo duṣṭo bhavati | tasya tasyaivāṃgāvayavasyopataptiḥ |
tatra sakalāṃgagatān mahato doṣadū
ṣaṇād bījasya garbhāsaṃbhava
eva | sakalabījabhāgavātāt tu mahatodoṣāt ṣaṃḍhaṃ | śukraṃ
svabhāvakarmmabhyāṃ vātādau
duṣṭamānasaḥ dṛṣṭaṃ bījārthakṛd bījaṃ
tatra prakṛtiruttaraṃ tatra śukraśoṇita iti vacanāt | kṛtādidoṣavacanā
c ca | dehaprakṛtiriyaṃ | tatraiva pāṃcabhautikabījātmanāṃ
paṃcānāṃ mahābhūtānāṃ saṃyogasatvād ibhiḥ utkaṭai
rmmanodoṣaiḥ
mānasīprakṛtiḥ | sā ca brahmādi satvabhedena ṣoḍaśavidhā vakṣyate 'traiva |
bhavati cātra | dvidhā kā
yamanodoṣaiḥ prakṛtiḥ kāyamānasī | tatra
vātādijā kāye citte satvād isaṃbhavā |
NC.3.4.64-67
tatra vātādiprakṛter vikārā
kārayor bhedena bhinnaṃ svalakṣaṇaṃ
nirddiśan āha || tatra vātaprakṛtir ity ādi | durbhago 'manoramākāramākāra:
jā garūkatvād i yo vihārāḥ sphuṭitakaracaraṇādayaḥ ākārāḥ
krodhīhiṃsanaśīladaṃtanakhādīn krodhādaśana|
daśaśīla ākṛtiriti ધૃતિર્યમાત્મિકાસાdhṛtiryamātmikā
sā'vidyamānā yasya sa tathā dhamanīcitaḥ dhamanīśabdaḥ sādṛśyāt sthirādiṣu
varttate ||
tena śirāsnāyudhamanīcitaḥ aṭanogamanaśīlaḥ | tena
kāyā navasthitiruktā || anavasthitātmeti caṃcalamana||
anena māno
'navasthānaṃ | pralāpītyanena asaṃbaṃdhavākyaśīlatvena vacanānavasthānaṃ ca
| vāyor viyadgā imatvalāghavaṃ
ca latābhiḥ
vātaprakṛteḥ | svapne viyadgājāmitvaṃ saṃbhrameṇa || tāratamyeṇa
avyavasthitam iti | asthitim iti | anava
sthitabuddhiniyatasya
caṃcalacittatvāt stokaratādisaṃcaya | kāyādyanavasthiteḥ | ajīna
anavasthānāt pitta
prakṛtiḥ ||
NC.3.4.68-71
punaḥ svedaprakṣaraṇaśīlaḥ | durgraṃdhiḥ pittasya pūtitvāt || tāmraśabdena
saha nakhādayaḥ pāṇitalāṃtāḥ
pratyekam abhisaṃbadhyaṃte |
medhāvītyādinā cittaprakṛter dharmmaḥ | svapne vigṛhyāvaktāprāyeṇa paṭhanāt
| prativaca
naśīlaḥ || saṃbaṃdhārthakaṃ vādinānukūlaṃ vadatīti
vāci prakṛtidharmaḥ || svapnepi pittadharmmabhāvitamanāḥ kaḥ kā
dīnyeva pittapīta varṇānyapi paśyati | pittasya satvabahulatvāt
|| bhayāsthānena praṇatiṃ gachati | apra
ge teṣu sāṃtvanā dikādānaśīlaḥ|1 ma vyathitāsya gatiriti | vyathitasukhaṃ samukhaṃ pākatvāt | dhāvanakteśāsatvāt |
pīḍāvahagamanaḥ | pittakṛta
maṃgīkṛtaṃ prakṛtisvarūpaṃ yasya sa
tathā ||
NC.3.4.72-76
śleṣmaprakṛti dūrvvādīnāmanya tamavarṇaḥ ||
ārdramaśuṣkamariṣṭakaḥ kṛṣṇava
rṇaphalaṃ |
ādraśarakāṃḍamādraśarapapartha || subhago
manoramākāraḥ | ata eva priyadarśanaḥ | su madhurapriyaḥ |
a
mlādi paṃcarasapriyaḥ || śleṣmaṇo mādhuryāt | kaṭukādīni
kāmayate | evaṃ vātaprakṛtiravdhaṃ | pittaprakṛtimadhuraṃ ||
kṛtajñaḥ cetaso dhairyatvāt na smarati | dhṛtimān vidhṛtimanasā
niyamātmikā nityaṃ laghuktāḥ | nity ayogena
matvarthīyaḥ |
sahiṣṇuḥ sahanaśīlaḥ | alolupo alubdhaḥ | dhanavān dhanavānyuktaḥ balavān ubhaya ca lakṣaṇa balayu
ktaḥ |
u jaso yogāt śāraṇagrahaṇaśīlaḥ | ciragrāhī
dṛḍhavairo.gṛhītaṃ na tyajati | kepi varṇādayaḥ kāyaguṇāḥ |
amadhurapriyatvād ayaś cittaguṇāḥ | lakṣmīvān prasannakāṃtimān mṛdaṃgo
maddalaḥ | ghoṣo bhāṣaṇaṃ | raktāṃte netre
yasya | śobhanaṃ
viviktaṃ gātraṃ yasya sa tathā | snigdhachāyaḥ | apāṃ snehaguṇatvāt |
satvaguṇopapannaḥ | apāne sa
tvabāhulyāt | ata eva kleśakṣamaḥ |
gurūṇāṃ pūjayitā | dhārmmikasya satvaguṇatvāt | satvaguṇopapannaḥ | apā ne satvabāhulyāt | ata eva kleśakṣamaḥ | gurūṇāṃ pūjayitā |
dhārmmikasya satvaguṇatvāt || saṃsargasannipātapra
kṛtiṃ darśayan
āha || dṛśyate prakṛtau ity ādi || etac ca āraṃbhadoṣam adhikṛtya
punarddoṣam iti | vistā
reṇa prāgeva vyākhyātaṃ |
tanmātradoṣāraṃbheṇa svabhāvabhūtena dehinaṃ bādhyate |
sphuṭitakaracaraṇādikena do
ṣeṇa | tathā svedadaurgraṃdhyādi
hetujaḥ vātādibhir ebhiḥ kiṃcid bādhyate | etena prakṛtiṣv api nityaṃ
manāgāturyama
stīti abhihitaṃ | tato jātastajjāta ity anena
hetuvacanaḥ prakṛtiśabdo darśitaḥ | tad uktaṃ aśvavaidyake
sarvaprāṇabhṛto haṃti nūnaṃ kāyagataṃ viṣaṃ | tasmiṃś ca saṃcayetāta
dṛśyaṃte kṛmayo yathā | tathāviṣasamo do
ṣaprakṛtirnnātibādhate |
kiṃcit tu bādhate eva | sā tu pratyanīkāhāreṇa nityaṃ pratikāryāt tad uktaṃ
vṛddhakāśya
pe || svadoṣa svamanācārā nṛṇāṃ prakṛtayo matāḥ
|| taṃ paṃcamahābhūtaprabhāvāṃ kecidāhuḥ || na sarve tatra vātapi
ttakaphais tisraḥ | anilānilajalānāṃ trayāṇāṃ bhūtānāṃ tisro
nirddeśyānukta śeṣabhūtadvayasya prakṛter lakṣaṇaṃ nirddiśan āha
|| sthiravipulaśarīra ity ādi || pṛthivyāḥ sthairyād vaipulyāc ca | kṣamāvān
iti | nity akṣamī nity āyā
matvarthīyaḥ | etad api pṛthivyāḥ
sarvaṃ sahatvāt | nāmabhaḥ
2 nāsukhair mmahadbhir iti |
NC.3.4.81-87
ākāśasya vivekamahatve 'rthe guṇayogāt ||
satvād i guṇatodena tu
cittaprakṛtinirddiśan āha || śaucamāstikyam ity ādi | brahmakāyalakṣaṇaṃ |
brahmasatvenotyā
di tasya kāmaya sya |
etena satvakāyayor nnityam anyānyāvidhāyitvam uktaṃ | śauryam ity ādi |
māheṃdrakāyalakṣaṇaṃ
sahiṣṇutety ādi vāruṇakāyalakṣaṇaṃ |
madhyastham ity ādi kauverakāyalakṣaṇaṃ | mahac ca prabhavaśaktiḥ prajo|
tyānasāmarthyā || kuverasatvānaṃtaraṃ yāmyasatve vaktavye
gaṃdharvasatvābhidhānaṃ | gaṃdharvasatvaṃ yakṣasadṛśaṃ yakṣasa
tvadyotanārthaṃ | prāptakārītyādinā yāmyaṃ satvaṃ brahmacaryam ity ādinā
ṛṣisatvaṃ | evaṃ brāhmyamāheṃdravāruṇā
kauveragaṃdharvayāmyaṛṣisatvabhedena saptasātvikā bhedāḥ || śuddhasatvāḥ
|
NC.3.4.88-93
teṣv api brāhmyaṃ śuddhatamaṃ | aiśva
ryavaṃtam ity ādi || āsuraṃ
satvaṃ raudraṃ tīkṣṇaṃ | astīyakaṃ guṇeṣu matsaraṃ | eṣadhikaṃṭhabharaṃ |
ekāṃtagrāhitetyā
di rākṣasaṃ satvalakṣaṇaṃ | ekāṃtagrāhitā
niyamena gṛhītā yogaśīlatāḥ | utsṛṣṭā hāraśīlatetyādināpi satvaṃ
| utsiṣṭā hāraśīlatā | utsiṣṭāhārācāriṇo bhāvaḥ
|| હારાચારિણો āvokṣasāhasapriyatā || apacitaprītiḥ
ભાવsāhasaprītiś cātīkṣṇam ity ādināpi sarpyasatvaṃ || krodhe sati satvena
lakṣitaṃ | akrodhetīsaṃ | tad uktaṃ cara
ke || akruddhaṃ śūraṃ
akruddhaṃ bhīrum iti | asaṃvibhāgetyādinā pretatvaṃ | eteṣu ṣaṭsu sahaādayo
rājasa|ષ
bhedāḥ |
NC.3.4.94-99
durmmedhastvaṃ ity ādinā paśusatvaṃ | anavasthitetyādinā matsyasatvaṃ |
satvabudhyaṃgahī netyādinā vṛkṣa
satvaṃ | satvabudhyaṃgahīnābhyāṃ
hīnaṃ sthiraṃ ekasthānasthaṃ | ete trayas tamo bahulāḥ satvabhedāḥ | eṣāṃ
sthāne ciki
tsopayogitvaṃ darśayan āha | vijñāyakāyavikṛtiriti |
anurūpām ucitāṃ | tad uktaṃ bhūtavidyāyāṃ | na vā|
caukṣyaṃ
prayuṃjīta prayogaṃ devatāgṛhe | evamādy anyad api anuvarttavyāṃ
dhātraparīkṣāyām api prayojanaṃ ||
tad uktaṃ kāśyapena | yo yathā
satvaḥ kumāraḥ syasyātta thā
satvām evāsya dhātrīm upasthāpayet | kiṃ kāraṇaṃ tad vipāyā
nirdhāraṇaṃ bhavati tad uktaṃ | tatraiva | piśācasatvānānāryo kumāraḥ
samudīkṣitanirvāṇām eva cāpnoti | tathā rā
kṣasasatvā ity ādi ||
iti śauśrute śārīre nyāyacaṃdrikāyāṃ paṃjikāyāṃ garbhavyākaraṇaṃ ||