Transcription of MS Bikaner Anup 4389: 01 Sūtrasthānam 6
C1.6
A paper manuscript in Devanāgarī script.
Gayadāsa
Nyāyacandrikā
Sanskrit in Devanagari script.
Transcribed SS 1.6.
Updated TEI header.
Word breaks; page breaks.
Sūtrasthānam
Adhyāya 6
G.1.6.1
athopaharaṇīyānaṃtaraṃ ṛtu- - - -
yato hemaṃtādiṣu vraṇasya
tryahāt parimokṣaḥ | itareṣu dvyahāt | tatra na jñāyenne
hemaṃṃtādayo varṣādayośca tā
nyokartṛm āha |
athāta ṛru tucaryānāmetyādi | ṛtuṣu
ṛtūnāṃ vā caryā ṛtucaryā śāstraniyamita ācā
raga
ṛtucaryārthodhyāyaḥ dhātuvaryābhu vati
hitādarthyātāchabdyaṃ | pratipārthā mallikā pradīpaḥ | iṃdrārthā sthū
ṇa iṃdraḥ ṛtucaryā śāstraniyamita ācāraḥ ṛtuṣu ṛtunā vā caryā sā
srutighutiḥ tanyācāraḥ ṛtu
caryārthodhyāyaḥ ṛtucaryā | tavati hitādarvyātāchadhyāṃ
tadyathā | pratipārthā mallikā pradīpaḥ iṃdro vā sthūṇo
iṃdra
ṛtacaryāsutta suvṛttepi vakṣati | anye tu caryaṃ niti
paṭhati | tatra carater gatibhakṣaṇārthāt | gadanadava
retyādinā
kyap āhāro vihāraś caraṇīyaḥ tāhaddānupūrvavat |
G.1.6.3
tatra yad aṃgabhūtā - - vasūm eva prathamaṃ
svaguṇa karmmaniruktir varṣayannāha | kāl̤o
hi nāmetyādi | hi śabda upadarśane | nāma prasiddhau kāl̤amatiprati - ṇai
upadarśyanesva yaṃbhūriti | bhavanaṃ bhūriti |
bhavate saṃpadāditvād bhāve kvip | svayamātmanā bhūḥ sattā yasya sa
svayaṃbhūḥ | svayalacca sattāka ity
arthaḥ | na punarabhraṇaprādubhāve yotpannaḥ | ata eva dityatvamasya
mahīpate | tadeva nityatvaṃ darśanaṃ
nnāha |
anādimadhyetyādi | nityaḥ pravāha nityatayā ādirūtpattiḥ | ādyaṃtayos tu
lābhaya tayo eva vvi bhūto - - ne ma
dhyaḥ |
nidhanaṃ vināśaḥ | tāny avidyamānāni yasya sa tathoktaḥ |
sarvadharmeṇa bhūdyakāl̤aṃ karmmaṇā cikitsopayogitā ni
rdiṣṭānnāha
| atra ye sachāpatsaṃeta jīvitamaraṇā ca manuṣyāṇām i |tyādi | atra kāl̤e rasasya
madhurāne vyapihi
pannatā saṃpattiḥ saṃpannatā | adhīnaḥ atra
vyāachabdasyālpācata- - - - - nipātaḥ | saṃpattigrahaṇam eva |
praśastatvātra | prā+ prayogam arhatīti | athavā
saṃkal̤analakṣaṇatvātra | kāl̤asya | vyāpadgrahaṇam eva pūrvaṃ kṛte jīti
- - - ṇāraticakaśetrany apakarṣati |
jīvitasyoptatpattiradhītatvāt | sāmarthyād utpattir api
kāl̤ādhīnaiva | tasye
dānīṃ kāl̤asya niruktiṃ u - - - sa sūkṣma
thāpītyāiha | sa kāl̤aḥ sūkṣmāstokāṃn api kal̤ābhāga
kal̤īyate saṃ
khyāyanma iti kāl̤aḥ | kal̤a
śabda saṃkhyānayorityasmāc caurādikoṇi - | karmmaṇi lakṣmāraḥ | vyavasthita
vi
bhāṣāgrahaṇānuvṛtteḥ | neranīṭiti nico lopo na bhavati |
akṛtasārvadhātukayoriti | dīrghatvaṃ | sa sūkṣmā
m api kal̤i na
līl̤ayattattatre paṭhati | gatimatvāt | śliṣṭo na bhavatīti tadārthaḥ |
eṣodarāditvād varṇalopādi
sādhananiruktiḥ | pakṣāṃtaraṃ
darśayannāha | saṃkal̤ayati kal̤ayati veti saṃharaṇāḥ - - lakṣati | ekarāśiṃ
ka roti | utpādanāt kal̤ayaṃti saṃkṣāti sati vastuni
saṃkhyāsaṃbhavānna | kāl̤asya karmmanirukti
niruktasya nika
ṇāpa rihāśca
yū ṇaṃ - - venyatastamanūdya
bāhvopādhibhi raupādhikaṃ saṃvatsara - - tvaṃ
cikitra m apayoginaḥ
maṃgīkṛtya da
tadaṃgātṛn nnimeṣādyavinā bhāvino vyācikhyā surāha |
G.1.6.4
tasya saṃvatsarasya ity ādi | tasya kāl̤a
sya nimeṣādīnāṃ
vakta maśa lakṣaṇānāṃ pravibhāgaṃ prakṛṣṭabhāgaṃ
bhagavānādityaḥ | karoti kiṃbhūtasya saṃva
tsarātmakasya - - -
bhāvasya | bhavati vā 3 | kāl̤ameke vibhūtitvaṃ dravyam
āhuḥ | svāpare yatra saṃparivartate sa
rve sthāvarajaṃgamāḥ
nirūpādhiḥ svabhāvena kāl̤eno yāti hetuhu tasmādaupādhikā
grāhyās tadviśeṣāḥ
kṣaṇādayaḥ kriyevātiprasiddhā hi kānnadādasya
kāraṇe ṛte sūryagaticānyāt prasiddhatamā kriyā | na
nu saṃda - - -
- na iti kimuktaṃ yena cāvṛttirdivamāvṛttirvā kāl̤aḥ | na tatvātmano hi
mātmano veti vakta
vyaṃ | naitadasti | na hyekaviṃdre tau dine vā
ṛtvaṃtarāṇāṃ divā - - ṇaṇādā sarveṣāṃ karmmāvarodhaḥ | śītoṣṇa
terdenaṃdena teṣāṃ pratyannabhinnatvāt | saṃvatsareṣu narekasminneva
sarveṣāṃ bhūtabhavyadbhaviṣyatāṃ saṃvatsarāṃtarāṇā
dhapūrṇavaruvyata iti yathābhyāsaneva sādhīyaḥ | ativiśeṣeṇa materviśeṣo
parasparaṃ bhidyate | tanodayā dinā tatra la -
kṣaroccāraṇamātro niṣedhaḥ | chayukta - - - sayā yadi
tasyoccāraṇaṃ hāṃ - hādi vyāpāre no
dīraṇaṃ tatpramāṇo nimeṣaḥ |
tat pramāṇe mātṛṭ pratyayaḥ | nanu vā kadamādityau | nimeṣādīnāṃ vibhāgaṃ | karo
ti
|
G.1.6.5
- - - laghvakṣaroccāraṇadina ca vittaṣvaṃte | naiṣa doṣaḥ | arkagatyāpiti meṣādayo vibhajyate
| sā
tunoti sataṃjana prasiddheti nimeṣādīnām ahorātrāhānāṃ
pravibhā - tu mevopādhim upāhitavān nanu
kavamaṃgatyāpi
nimeṣādayo vibhajyate | jyotiṣikāhīti | sapādi pravibhāge
śakutchāvāmāvamo
ktaṃ - - - - - sā tu sarvajanaprasiddhe
ācāryeṇa na nirdiṣṭāḥ | nirdiṣṭamanirdiśana nirdiṣṭānerdiśanne
tadācaṣṭe - rvevajanaprasiddhā kriyā sātabhedo - - -ti | nāyaṃ
kāl̤abhedopādhiḥ siddho bhavati madhya
yo sarve kāl̤e ca
neye yātra pramāṃ nnaraḥ yo segre
cārddharātre ca tathā madhyaṃdinepi ca pahā jago - - nāma ka
ścit
kāl̤abhedopādhi rannikisarhisavāṃ nisargeṇa laktita saharmukhaṃ parigṛhāt
iti | viṃśati kal̤āmuhū
rttaḥ kal̤āyā daśabhāgaś ca - lāyā daśamo
bhāgas tisraḥ kāthyā nanu kal̤ānādiṣu
triṃśatkal̤omuhūrtaḥ pa
ṭhitaḥ kṛṣṭapūtaḥ kāṣṭhā trayādhika
triṃśati kal̤aḥ utyate triṃśat kal̤ādimuhūrttes tīktrī - -
ṇaā | aṣṭā daśasahasrāṇi saṃkhyāhāsmin samuccaye |
kal̤ānāṃ navatiśceva svataṃtraparataṃtraḥ | ata śloke saṃkhyā nirdiṣṭā
saṃkhyātiricyate | - raṃ
ṣṭva vaśāpetāmṛtaśatasahasrāṇi - - nyadhitmākā
- gī karttavyā | - - - - -bhūtaṃ pramathataṃ
tragrahaṇaṃ | tataḥ
kāṣṭā tatrayādhikaviṃśati kal̤ā eva muhūrtobh pādhya iti |
- - - - - - - śceti | pakṣe dharmmadvayaṃ
vyavahartu pratimābhāti
| janmakṛṣṇeṣṭamītyādiko vyavahāraḥ siddhyati | etābhir yuktā
paurṇamāsīyasminsabhoghaḥ
eva phālgunādiṣu
rudita na tu ca nimeṣādis tatra krameṇa kramūyanayoḥ
pravistadhīno yujyate | ta - - tsarasya
ucyate | yadi
hi nimeṣādīn sūtrakrameṇa - - - - - - - tsaraḥ pravibhajyate | tadā sarveṣām
eva nigamā
dināṃ tulyaṃ | saṃvatsarāṃ ca tvaprasajyeta |
punadrātvayanayos tayo eva hi puna edhika - - - - - - -rmaṇāri
ṣyate | tadanena sūtrārthakrame bhaṃgena pratipādayati | - - sikamṛtuṃ
kṛtvā | dvābhyāṃ māsābhyāṃ nirvṛttaḥ hi mā
sikaḥ |
G.1.6.6
- - - - itivak tapo māghaḥ tapasya phālgunaḥ madhu caitraḥ mādhavo vaiśāṣaḥ
śucir jyeṣṭhaḥ | śukra āṣāḍhaḥ
nabha śrāvaṇaḥ nabhasya śucibhādrapadaḥ iṣu āśvinaḥ
ūrja kārtikaḥ saha mārgaśīrṣaḥ sahasya pauṣaḥ dhanu ca tribhireva ṛtubhir
bha
vītavyaḥ |
G.1.6.7
śītoṣṇavarṣāṇāṃ tritvādityāha | trimāsikanūnaṃ kṛtvā ṛtavaḥ ṣaṛtavaḥ | śītādi tritaya rakṣa
ṇānām api
sādhāraṇaviśiṣṭaśītādibhedāt ṣaḍtvaṃ tatra śītavātakṛtaṃ | uṣṇamādityena |
varṣamiṃdutaḥ nṛyatedde - - - - - - -nayo - -
aparisaṃkhyāya - - tihyagatīnām ityāha | caṃdrādityayo kāl̤apratibhāga
karatvāt ekabhavanaṃ ca kāl̤apravibhāgayati - - - dakṣiṇayayata -
- - - pyādhyāyate sona iti anye
suta - - kāl̤a pratibhāgayati |
uttarāyaṇaṃ teṣu bhagavānāpyāyyatararkakṛti | tena viśiṣṭa - - - - -
ye vā sahacaryā - chedo
dodhitā hi dvayāśraya - - - tayaṃ bhavati | tatra varṣā
svościdadhīśva storasonuyujyate
pāṃ vidāhāt
śaradi laya ṇāt - - - - - - te madhuro
rasao ṣadhīṣvanu yujyate pātre ḍhātra ido - -
syādhisatvāt kāl̤asya śetyā ca | nanu kathaṃ varṣā śaradoramla la 6 vaṇād anu - - - ā - - - idoravyā
dhitatvāt | kāl̤asya śaityācca | - - - visargarasosya āgneyaṃ punarādānaṃ
naitadasti | yosāvarkasya krame
ṇa ca hra bhūta
- - - tinvastāvakṣati sāgneviṣutataṃ yavatra | ādānakuro varddhamāne
nāṃpīduśaityena ca jīya
te ato visargepyaṃmlalava ṇā vā peyāvatuṣaṣvete - - viruddhe guṇopi |
na trasmehosti tiṣṭhavṛttinuhattara
dakṣiṇāsya bhāvātaṣṭhavino
sūryāḥ caṃdramasaulavata ita eva sasamahorātraṃ sādhāraṇaṃ
śītoṣṇī - - -
- - himāsamekaṃ yārādga ti
durnātyadhika - - - yūtiṃ tayattal̤amativyapahātaghanapaṭal̤ā ca
niravikiraṇā nyastena kārtikepi lavaṇoṣonuṣajyate
|| - - - - -myasya kaṣāyasyānuṣaṃgesya dviśiṣṭāḥ praṣṭavyāḥ hetaṃ
tenuvisargakāl̤astrastāvenaṃ durdalatadhāddurkkādval̤avaṃtamo himāṃśuriti
hemaṃte śītasnigdho guru - madhuno
tatonuṣajyate | śiśiravasaṃta stayonupūrvanyāyena satyāmapi
sūryaval̤avṛddhirikta kaṣāyo krītāveva niṣajyate | ā
dānaprabhādātuḥ tayo raukṣaṃ | grīṣme tu ādāvakāl̤atvabhāvena
mānādidotaṃlavatamaḥ svarāṃṣuriti | uṣṇo sūkṣmā kṣo
laghuśca kaṭukoḥraso na ṣajyate
| ṣaṇāṃ tu rasānāṃ snehalāghavādiguṇoru hetuḥ esa
vijñānīyedyutpāda
yiṣyāmaḥ | uttarottaraṃ val̤asuparitathā
uttarottaram eva | somamyāpyājyamānasya snehena sthāvarajaṃgamānā
māpyādhyayātatvāt | tena prāṇināṃ varṣāsu val̤amadhikaṃ
darśābhyodhikataraśaradi | śarado hemaṃtedhikatama bha
vati |
śiśiratiktaurasaḥ | raukṣāchautyā chiśirasyā vasaṃte kaṣāyaḥ | kāl̤asya
śaityād raukṣātva grīṣme kaṭukā
l̤asya raukṣād āgneyatvācca |
uttarottaraṃ bal̤amapacīyata iti || - - - -mevārkkasyāpyāyanānatvāt
tena ca yāvadāpyāyanaṃ jagat snehasyāṃtatvāt | śiśire
tāvadval̤am apacīyate tasmād adhikaṃ hīnaval̤atvaṃ
vasaṃte |
tatopya - - ta val̤atva grīṣmo tad uktaṃ carake ādāvaṃte ca daurbalyaṃ
visargādānayornṛṇāṃ madhye madhye
valaṃ tvante | śreṣm agre
vinirdiśet | tatra śaranmadhye tu sattamādhyepi - - gahorātraṃ
viṣṭha variti | tavottarāyaṇe
viṃśati kāṣṭhā ekaṃ ca nimiṣārddhaṃ vijayaparivṛddhiḥ dakṣaṇāyane
rātriparivṛddhirapy evaṃ || tanu ca śiśiravasaṃtaḥ - -
-
sa ṇadramattā iti uttarāyaṇaṃ prāk sūtritaṃ | bhāṣye
tu dakṣiṇāyanaṃ prathamaṃ vyākhyātam iti kramahāniḥ . naiṣa do
ṣaḥ | dakṣiṇāyane kramabhedena
vyācakṣāṇo vihiṣu uttarāyaṇā dakṣiṇāyanasya pratipādayati | viśiṣṭaṃ vida
kṣaṇāyanaṃ visaṃrgratvā yana karatvā tu
prāṇinām iti |
G.1.6.8
amum evārtham upasaṃharaṃnnāha | sāmaḥ - - -bhūtim ityā
di |
tāvubhau saṃgritya vāyuḥ prajā rakṣati | somam āśrityāpyāyanaṃ jagataḥ
karoti | sūryam āśritya śoṣanaṃ ṇaṃ ta
yo yathākāl̤aṃ | - - - - vṛttis tena
prajāṃ varttayatīti |
G.1.6.9
pariśiṣṭaṃ pūrvasūtrādvyāsthātuṣāha | a avasvalpayane
dheyuyapadity ādi |
yugapadhekadhālamayanadvayaṃ saṃtahā - - pṛthak dakṣaṇāyanam uttarāyaṇaṃ vā nanu ca māghā
daeyo
dvādaśamāsā vatsara ityuktaṃ | tat kiṃ punarabhidhānena ucyate | pūrvodito
hi māghādayo dvādaśa vyastāścā ka
maparipaṭhitāś ca saṃvatsara
ityāśakyā syāt | asmin nirdeśe kriyamāṇo yena krameṇa
vadatu vibhāge yana dvayaṃ pra
tipāditaṃ
tenaiva ved ayanadvayaṃ yugas tadā mavatsara iti
vāstānāmakramapaṭhitānāṃ ca māghādīnāṃ saṃvatsaratvaṃ
bhavati |
idānīṃ yugapravibhāgaṃ darśayannāha | teṣu paṃcetyādi | saṃjñāgrahaṇaṃ tretu
kalayati | saṃvatsarapaṃcakaṃ yugamiti ||
pramārthatastu kṛtvā yugaviśeṣā iti yugaprayojanaṃ tu ādya
evādhyāyetidarśitaṃ | kā
kāl̤a ca kramityucyate |
ityavan parivarttanāmṛdupamāvaśāchabdapravṛttirivarśāyati | pātaḥśāṣeteyekaśa
bdoyam anya
paryāyaḥ | ata eva bahuvacanaviṣayatā
G.1.6.10
asya | saṃśodhanāśrayaṃ darśayannāha | iha tv ity ādi tuśa
bdaḥ
punararthaḥ kimarthaṃ punarvarṣādava ṛtava pratyāhādau do ṣavadyādyarthaṃ | nanu veda seva darśanaṃ
prāgabhidhātavyaṃ ||
idaṃ darśanaṃ
vyādhihetudātānisaṃcayādyathatvād ātmīyaṃ | tataścedam eva prākkarttavyaḥ |
naitadasti | tatra vā
tādikāraṇānāṃ rasānāṃ nivṛtteḥ tadeva
prathamaṃ kṛtaṃ nirdoṣoṇedyotādapi | hemaṃte śiśire caiva vasaṃte
cāpi mokṣayet | tryahādyahaccharadgrīṣma varṣāsvapi ca buddhimān api | etā
chākopaopaghātād api vini
- didarśanaṃ ||
prāgnirdiṣṭaṃ tatra prāvṛṣayor bhedaḥ prāvṛḍiti prathama pravṛṣṭaḥ
praśabdoyamādikarmmaṇi | tasya
varṣasya bhūyasānubaṃdho
varṣānvayāt prakopo balīyān | tasya cikitsā saṃśodhanam iti saṃśodhanam a
dhikṛtya varṣādayanuktā ḥ śiśirādayaḥstu
rasabal̤aṃ cādhikṛtyeti | anye tu gaṃgāyā dakṣiṇe jane va
rṣādaya
uttāranuśiśirādaya pratibhāṣaṃte paṭhati ca bhūyo varṣaṃ
uparyatyo gaṃgāyā dakṣiṇe jana ity ādi
prayojanāṃdhatadotoreva darśanaṃta cā | - - ṇasya prayojanāṃ tatraṃ tu
prāguktam asmābhiḥ | tathā carā kepi tasyā
śarīdorasadal̤a nirvatyartha śiśirādidarśanaṃ
darpitaṃ - - - - - ṣajītiyatimāne saṃśodhana
ma dhikṛtya varṣādayaḥ | tad uktaṃ ||
hemaṃtagrīṣmavarṣāśceti | śītoṣṇalakṣaṇāstraya ṛ tavo bhavaṃti | teṣāmaṃtariṣvi tā tasya - - - trayatprā vṛdraśaradvasaṃtā iti | tatra prāvṛḍiti prathamaḥ
pravṛṣṭaḥ kāl̤aya tasyānubaṃdho
varṣāḥ eva sete
śedhe nam adhikṛtya ṣaḍbhiḥ labdhata iti | tathaitarabhi - -
ṇagraśiṣṭāśatatrakāro dṛḍhabal̤aḥ
siddhiṣu
| atyuṣṇavarṣaśītād hi grīṣmavarṣā himāgamāḥ | tadaṃtare prāvṛḍādyā jñeyāḥ
sādhāraṇāstrayaḥ prā
vṛṭ
śukranabhau jñeyo saradūrjasahau punaḥ | tapasyaśca madhuścaiṣa
va vasaṃtaḥ śodhanaṃ prati | tadevaṃ prāmāṇikā tu
smṛteḥ svataṃtrepi tāvadayam artho la - - - dhanam adhikṛtya
varṣādayaḥ | hemaṃta l̤am
adhikṛtya ca śiśirā
daya iti | itaraṃ tu darśanam āgamamātraṃ
paśyatā svataṃtravirudvṛsvenya vicāraya tā - - -
vadarśitaṃ nanu
ca doṣasaṃvayotra prakopamiti tathā
varṣādidarśanasya kathaṃ śodhanārthaṃ varṣādayavatyabhidhīyate ||
ucyate | tasya vidheyatvena prādhānyā - - - - dayorikā tadva lakṣamo naiva
ni - ṣṭāte prāma
nuyāyepi vidhyatarādhaṃjagaṃnnāthaṃ
nanu ca machavṛttoditam anyad apyāhāravihārāpyaṃvidhyetara ma ramaṃti tat kimartha varṇādayo nābhidhīyaṃte | naitadasti ||
sarvoṣvateṣu svāsyavṛttikeṣu vidhiṣu saṃśodhanasyāmūl̤a
to
doṣaharaṇena prādhānyāt | nānyasya viparyayāt | atapatopariṣṭadvekṣati |
tatra varṣāhemaṃtagrīṣmeṣu saṃcitānāṃ
doṣāṇāṃ śaradvasataprāvṛkṣu
ca kupitānāṃ nirharaṇaṃ kartavyaṃ | nānya svāsthyavṛttikaṃ vidhiṃ nirdiśya
prādhānyāt |
G.1.6.11
ta
tra pittādīnāṃ saṃcayaprakopau varṣādiṣu yathā sahetukau
bhavatas tathā nirdaśannāha | tatra varṣāsvoṣadhyastaruṇa ity ādi | taru
ṇyābhinadāḥ śrutyavīryā asaṃpūrṇarasatvāt | atra vīryaśabdaḥ
śītoṣṇalakṣaṇavīryaśabdaḥ śītoṣṇalakṣaṇavīryavacanaḥ
śaktivacano
vā | abhiṣyaṇaśarīrāṇāṃ śītavātaviṣṭaṃbhitāgnīnāṃ | śītena kopito vātaḥ
śākapārthivādi darśanā
n madhyapadalopīsamāsaḥ śītena hi
vātakṣobho bhavati | tad uktaṃ || śītaśītena kupyatīti | tena viṣṭaṃbhito
maṃdavegīkṛto
niruddhavegogniryeṣāṃ te tathoktāḥ | na punar
bāhyena śītavāyunā tena hi vahnes tīkṣṇataiva bhavati |
bahirlomakūparodheno
ṣmaṇo nirgamāt | aṃtaropavālabhavati |
tad uktaṃ carake | śīte śītonilasparśosaṃvurdhvo bal̤ināṃ bal̤ī | ya
hatā bhavati
hemaṃte mātrādravyaguṇāśra maḥ
| videhyamaṃtemlapākam upayāti | āpaścāpraśāṃtāḥ | apariṇatāḥ
navatvāt | kṣi
ti mal̤aprāyāt
tpṛthivyā | tṛṇapastho - ca śavakovvā ṇilakul̤āḥ savidāhomlapākaḥ paittikān vyādhī
n
| aṃtikā pipāsā paridāhādīn tad uktaṃ vraṇapraśne teśāṃ tu prakopāt | konva
todasaṃcaraṇā clikṣā
pipāsāparidāhānna dveṣahṛhṛdayo kledā iti
liṃgāni bhavaṃti | atra paitikā avlakodayo grāhyāḥ sa tuṣāro
pastaṃbhitadehānām iti | saha tuṣāreṇa pva rtaṃte satuṣāraścaṃdramāḥ | visageṃti
hibhṛṣamāpyāitacaṃdramāḥ | tena satuṣā
reṇa staṃbhitānyāāpyā
dhitāni śarīrāṇi yeṣāṃ te tathoktāḥ avidagdhā madhurapākam upāgatāḥ |
upalepitvāt pai
chihapācata
picchi yama lopayati | arkakiraṇapravilopitaḥ sūtana
ghṛtādhānam iva vil̤āpitaḥ | tāni khara
tvād arkasya vasaṃtekaḥ
pāvil̤ayamātraṃ sādhayati | na tūpaśoṣaṇākhyaṃ praśamam iti | śleṣmikān
śleṣmanimittān
vyādhīn vraṇapraśleprakopaliṃgaṃ paṭhitān
annadveṣahṛdayotkledādīn | tā evauṣadhetatimārā nirgatasārāḥ sā
ro
gauravaṃ sneho vātanirgataṃ yā - - - paktāḥ | oṣadhīnāṃ
punaravayavapariṇāmān kāl̤asvabhāvasomārkā
nil̤akāl̤aritādguṇānām
utkarṣāpakarṣaḥ | vātikān vyādhikān koṣṭhatorasaṃcaraṇādīn vraṇapraśne vāta
prakopaliṃgagaṇapaṭhitān kathaṃ punaḥ śītasya vāyoruṣṇe
grīṣme saṃcayaḥ | śītatvaṃ punarasya vyādhiniī
dāne
sādhayiṣyāmaḥ | vātaguṇeṣu raukṣa sya
prādhānyād iha hi ye kecid vātamupā s teṣu
rau kṣa m eva pradhānaṃ | tad grī
ṣme oṣadhīnām atimātreṇa raukṣeṇa rūkṣasya vāyo grīṣmasaṃcayaḥ kathaṃ
punar eta tasīcī yate |
kaṭurasena vātakopāt | praśamāc ca madhureṇa yadi
hi vātaguṇeṣu saityasya prādhānyaṃ syāt tadā kaṭukenoplena vāyo praśamaḥ
syā
t nanu prakopaḥ - - - - - ṣu raukṣaśaityatulyasyātāṃ tadā
kaṭurasenoṣṇarūkṣeṇa vāyo na praśaga mo nāti kopaḥ
syāt | kopas tu dṛśyate || tathā madhureṇa
snigdhaṃśaḥ - - - - rūkṣaśītasya praśamādavaśīyate vātaguṇeṣu raukṣa
pradhānam ityevaṃ pittakaphayoḥ - ṣṇyaṃ sneho prādhānyena
nidarśanīyāviti | evabhidhā - doṣopacayādi
nimittam iti
pratijñātam arthaṃ sādhitaṃ nigamāyan āha evam eṣa ity ādi | evam anena
prakāreṇa saṃcayaprakopahe
turuṣṇa | - - - kāl̤asvabhāvāhita
oṣadhītāruṇyādi | yāvachītavātavarṣai - raukṣatikān vyādhīn jana
yati | nanu ca doṣa saṃcayaprakopapraśamananimittam iti | trayāṇāṃ
cayaprakopapraśamānāṃ pratijñā ukta tvāt | ka
rṣasaṃcayaprakopo vyākhyāyopasaṃhāraḥ | naiya doṣaḥ | prakopo hi
saṃśodhanaṃ vidheyaṃtatayā - - pratijñaṃ trīta pra
śamasahitān
vyākhyāyate tadā praśamāṃtaritaḥ prakopaprakramavidhi syāt | tasmāt
saṃcayaprakopāvet |
tāvat pṛthag ākhyāyati prakṣopeya - - -
śodhayati na vidheṣasaṃjanārthaṃ tathetavidhiṃ vaktum āha |
G.1.6.12
ta
tra varṣāhemaṃtagrīṣmeṣu saṃcitānāṃdo ṣāṇāṃ śaratvasaṃtaprāvṛṭyuvaprakupitānāṃ
nirharaṇaṃ karttavyaṃ || - - - - ṇadhā karṣaṇaṃ |
prakupitānām iti | praśabdo bahudoṣāṇām eva saṃśodhanam iti darśayaṃti |
prabhūta śle
ṣmavittāsrānil̤āḥ śodhanīyā iti carakavacanāt | - - -
-tvaṃ tu vipākarudhiṣṭyolpādi liṃgajñeya
m eva madhyadoṣeṣu
mupācamādi | alvalpa 3 doṣeṣu
punarlaṃghanapipāsānigrahādi evaṃ tu vidhiḥ | kuśa ca -
ti cakāro
darśayati. nanu ca prakupitānāṃ nirharaṇaṃ karttavyam ityevavaktavyaṃ na
punas tatra varṣāhemaṃtagrī
ṣmeṣu saṃcitānāṃ doṣāṇāṃ śarat - -
prāvṛṭyuvaprakupitānām iti | patteṣvevātraṃrataṃ doṣasaṃcaya prako
pāyāruṣṭatvāt | naitadasti | śaradādi | ṣveva prakupitānāṃ nirharaṇaṃ
pradāsyād anyatra mā bhūd iti niya
mārthaṃ punaḥ śaradādigrahaṇaṃ
| anyathā hi yadāpyete hetudhābāhulyād grīṣmādiṣu doṣāḥ
prakuṣṭoyuḥ ta
dā catrāpreṇa vamanādadhaḥ | prasaṃṣṭeran |
tatrau neśyate | doṣāṇām atipravṛtyām anarthaṃ karatvāt |
kathaṃ pu
nareṣu vamanādibhirapravṛttipravṛttī | grīṣme
vātatyuṣṇavātā - japādibhiriti śithilībhūtaśroto
sukhaśarīraṃ |
oṣadhaṃ saṃśodhanīyam uṣṇavīryaṃ vikāśi ca | tat pul̤akolasyauṣṇenānugatam
ativikā śivāmāpakamatiyotāya kalpate |
mavaśvavamanavirecannanā triyogopamṛtāmaraṇaṃ śala ati.varṣāsu
punarviyati |
śabdāvaśatajal̤aklinnāyāṃ bhūmau klinnaṃ śarīraṃ prāṇināṃ | gurūprakopā
doṣāḥ vihṛta svabhā
vonyoṣadhāni jal̤aplutarasavīryāṇā yonāya
bhaveyuḥ hemaṃtepyatiśītasparśasaṃvṛttāyanaṃ śarīraṃstyāni
bhūtāni caṃdradoṣasaṃcayanyoṣadhamuṣṇasvabhāvakāl̤aśaityopahataṃ
maṃdavīryatām āpannaḥ yogāya kalpate | ca
nitāyu doṣā
agnihriyamāṇā vyādhiparivṛddhimasādhyatāṃ vā kuryuriti | prāvṛṭsu ca
kupitānām iti cakā
raḥ punarvarṣādiṣv api śodhanasādhyeṣu nivṛttaṃ
śodhanam eva samuccijoti | atipātiṣu - - - - - -
na sādhyeṣu
varṣādiṣv api śarīrabheṣajayoḥ kṛtrimaguṇopadhānena
bhaiṣajyasaṃskāramātrāvikalpena prāṇavīrya
samaṃ kṛtvā doṣāṇi
harttavyā | haritakaḥ | - samuccinoti | tatra varṣāhemaṃtagrīṣmeṣu
saṃcitānām iti | eteṣv eva
saṃcayokte varṣādi
punarvacanam eteṣv api vidhiṃ sūcayati | - - - | saṃcayepadūtā doṣā labhaṃte
notarā ca prī
tisthira natu
śaradādi punarvacananimamenāny atra saṃśodhanasya nivṛttatvāt | kaṃ vidhiṃ
sūcayati | ucyate | - - -
tvādi tacadhāśva mṛtuvihita - kuṇacārāsyam iti | anyathā hi
svasthavṛṛttoditam ṛtuvidhānam utsūtraṃ syāt || nanu
ca śaradādīnāṃ dvimāsikam ṛtuṃ kṛ tvā kasmin punarmāse saṃśodhanaṃ ce - - kāl̤āpekṣitvācca | - -
kāl̤avibhā
gāśeṣa
prakṣopakāl̤āpekṣaṇā dvitīyamāsa ityeāke tatra pittaṃ
mārgaśīrṣāraṃbhe sādhāraṇavarṣāṇāṃ - - tvātra
tabdākapā - ha - ṇa
caitreyo tasya śrāvaṇe | evaṃ hi sādhāraṇa kāl̤aḥ | trimāsāṃtaritāśca doṣā
bhavaṃti | doṣasya
kopakāṣṭhā ca bhavati | tad uktaṃ ||
carakeāmādhava prathame māsina
vā sya prathame punaḥ | sahasya prathame
caiva vāhayed doṣasaṃ
cayam iti | atra sahasyaḥ pauṣaḥ | tasya
prathamo mārgaśīrṣaḥ | tad uktaṃ || kapiladattena maghau sahe nabhasi ca
māsi doṣā
n | pravāhayet | vamanaiśca virekaiśca niruhaiḥ
sānivāsavaiḥ | bhaṭṭārakahari caṃdrastu sahasya
prathama ityatra ca hasa ca saha ha śabde
nākārāṃtena
mārgaśīrṣamācaṣṭe | tasya prathamaḥ kārtikaḥ iti vyākhyānayaṃti | tad uktaṃ
|| śrāvaṇe kārtike caitre
māsi sā dhāraṇe
kramāt | grīṣmādisvaddhi tān
doṣās triṣāmāsāṃtaritān haret iti | nanu ca yadā vāyo prāvṛṣi
kupiṃ
tasyādi haraṇaṃ na kriyetāvarākṣitasya varṣāsu
kopapavāpraśamo vā snuhetvanubaṃdhāt prakopa iti
drumapraśamo
hi pratyanīkena bhavati | na ca
varṣānu kiṃcid vā yo pratyanīkamaśvi | - -
- na tītaraukṣādirasti | tenāṣvava
rṣāśvapi kopa eva |
pratijñātam upaśamaṃ vyācikhyāsurāha |
G.1.6.13
tatra paittikānām ity ādi | svabhāvataḥ svalakṣaṇataḥ lakṣaṇetvevāṃ śītoṣṇavarṣāṇi | yaduktaṃ |
śītoṣṇavarṣalakṣaṇa-tyudvṛ tavo bhavaṃti | uktam
arthaṃmupasaṃharan āha | eta
ity ādi |
G.1.6.14
sāṃvatsarikaṃ vidhiṃ divasepyati | daṣṭum āha | tatra pūrvāhne
vasaṃtaliṃgam ity ādi | ahorātram ityavarṣam i
ty avarṣamiva |
teṣāṃ dhāpikatuṣṭivāharavayaveṣu taddoṣakopaneṣu tat tat
śodhanaśamanavidhānaṃ | ta - - - saṃjñe
vasaṃta iva vamanaṃ |
tathāṃ svasthavṛttaśamanaṃ vidhivamanāgatāvādhavidhividhāḥ | evaṃ recanena
pittaharaṇaṃ | madhyā
hne tathānāgatāvādharitavidhānam api eva
prāvṛṭ vāyuvidhānaṃ | sāyāhne tu vāsanaṃ tathā | anāgatātā
tra
vidhānaṃ ca | atra madhyāhnātve nirūhadāne tu asmatviti - - praṣṭavyā ityeke
| anyeṣu mevanāvṛttamārga
sya vāyoḥ praśama natvādi ni rūhasya tadāhi
sphuṭaśroto mukhaṃ śarīramato nirūhadānam ityādihuḥ | praśama he
- - - - - -vṛttavad anāgatāṃ |
bādhavidhividhāḥ | śāradam arddharātre | arddharātre hi āhārasya vidāhe ma
pi
ttakopaḥ tatra ca svacchavṛttavadanā - tā vā | - - -
-vidāho hi pittakopavidhi tad uktaḥ tad uktaṃ vraṇa
praśne pittakopanahetugaṇanāyāṃ krodhaśokopavāsabhuyāyā
siddhitanyahūti | etauṣadhato - śādhividāṅkā
ya pittakopānīti | bhavati cātra | āhnikenāgatābādhā ca svasthavṛttāt
kriyārttave | doṣakopetayosvāsthya - - - - - - - -
nanu caivaṃ pratyaham eva doṣāṇāṃ saṃcayaprakopapraśameṣu kathamārttavāḥ
saṃcayādayo bhaveyuḥ
divasair evārabdhatvāt | dhātūnām
āhnikacayakopayoś ca pratyahapravapracānvatvāt | naiṣṭadoṣaḥ ścāhniko hi cayādi
rahorātramātrāśrita sūryasomānil̤ātāmuṣṇādiguṇamātra sāpekṣo jāyate |
tathāha | rāmatāvidāhajī
rṇatāpakṣa-tyalpahetvapekṣolpaśceti |
bhavati cātra | āhnikaścakravannityaṃ cayādiḥ parivartate | ahorātrā
śca yārkkā dviguṇamātrālpakāl̤aṇaḥ ṛtubhavaḥ
punarmagniviraṭāvasūryasomāni kakṛte dravyarasaguṇavīryavi
pākaprabhāvairatiai kāl̤āṃtareṇa
niraṃtaropacitatvād vipul̤ena homārātrāśritārkādi guṇā hatyaṃta
bhinevata
bhyamāṇaścayādirgarīyānabhipralakṣaṇaśceti | bhavati
cātra | mārgāṃtaraḥ tārkādikṛtadravyarasādijaḥ yāhikā
d
bahuranyaṣvavahnaśrotyana ārtavaḥ māyaṃ yathokta |
G.1.6.15
doṣacaryādiṣṭavyāpatteṣu ṛtuṣu bhavatīti darśayannāha | a
vyāpatteṣṭatuṣv ity ādi - - ta utsāhalakṣaṇaṃ | vīryaśaktiḥ
sadhātusnehaüjaḥ
G.1.6.16
kutaḥ punarauṣadhīnām eva
vyāpada ityāha | tāsā punarvyāpa ity
ādi | adṛṣṭena sarvajanasāmānyenādharmmeṇa kāritāḥ | kartuṃ prayojitā iti
ṇijaṃtaḥ | adharmastāvad vyāpadāṃ saṃbhave prayojakakarttā | kaḥ
punastāsāṃ svataṃtraḥ karttetyāha | śītoṣṇavarṣāṇāni i tyādi |sī śītoṣṇavarṣāṇām eva - satva lāvatvā pa - vaiparītyamṛduvyāpat | ādye tu
śītoṣṇavarṣāṇīti
paṭhaṃti viparītāniti hīnam tyā di yuktāni |
G.1.6.19
mṛduvyāpā - - - - pi hetubhiḥ - - - -vadarśayannāha ka
dācid
avyāpatteṣvapītyādi | kadācid iti na sarvakāl̤aṃ kṛtyā rākṣasīviśeṣaḥ |
abhiśāpo gurusiddhādī
nāṃ kujña - - oṣadhī puṣpagaṃdhena
vāyunopanītenocikṛtenaiva vāyunā voṣadhī puṣpagaṃdhavāhiya | oṣa
dhyo muciliṃdavṛkṣādayaḥ tatra nāsā raṃdhrānugatena
dāṃpāṃḍurākāraśvāśapratiśyāyamaṃdhājñānabhramaśi
rorujaḥ
tvamiṃdrayagatena jñaca mamūyūrīkatraḥ kādayaḥ | grahanakṣatracaritair veti |
grahāśaainaiścarādayaḥ rā
śyaiyaṃtaracāriṇa - - -
ḍayatti | nakṣatrāśvinyādini teṣāṃ caritaṃ yuddhādi
śayanadīnamārhitalakṣaṇaprā
durbhāvaiḥ śayanādiṣvapi hi
gārhatādhiniditāni lakṣaṇāni āvarttachāyādibhiḥ kākasukhādīni ta
t
prabhāvenāpi pīḍāśārīrī mānasītva bhavati |
G.1.6.20
idāniṃ mṛtutyāpadādikṛto - śeyāṇāṃ sāprātyena ciki
sā darśayan
āha | tatra parityāga ity ādi | ṛtukopasyādharmā kāritvāt
tatraaidaivavyapāśrayam eva bheṣajaṃ
parityāga
itubhaya tādīnāṃ garhitalakṣaṇānām
auṣadhyādi - salilānāṃ ca | anyāsāṃ prākjanapado
ccaitsādupakṛtānām auṣadhīnāyuyā copayogaḥ śāṃtiriṃdriyavijayaḥ
prāyaścittaṃ prāktanakarṣopaśamā - - - - - - - - -
-dita - - do devādiṣu gavāśvaprabhṛtīnāṃ dhupānayanaṃ ajanīrbhaktyākāra
saṃpuṭavidhānaṃ | tapastāpanālakṣaṇa - - vāsavidi | - - - svādito
dvitrirṣānādi | - - - - parvapūrva
kaṃ na trādigrahaṇaṃ | akāpagamo gurūvākyādīnāmaṃgīkāraḥ
G.1.6.37
idānīmṛtuvyāpadevaśītoṣṇavarṣe viśeṣā
pūraproṣṇeṃtriprakāra-datīti darśayitum āha | śvaguṇair atiyukteṣv ity ādi
prakārāṃtareṇa ṛtuvyāpat darśanama
pi |
śītoṣṇavarṣātiyogānatiyogavaiṣamyatā tayo rhi.ṣe saṃcayaprakopāra yor
hetvaṃsu rupeṇa
śvasvasthavṛ
tti tridhānāthīśodhanārtham apīti
yathoditasya ślokasyāraṃbhaḥ | svaguṇairatiyukteṣu viparīteṣviti pra - -
iti yogāt dvipadīsthātiyogaḥ hīnayogaḥ na keval̤am eteṣu viṣu
teṣv api doṣāḥ kupyaṃti vaiṣamyaṃ puna ṛ
tūnām anyatrānyaliṃga - -
- - gha - varṣāliṃgaṃ śaradi | śītaliṃgaṃ hemaṃte evam anulomādhilomābhyām ṛ
tuvaiṣamyaṃ | śeṣam udāhāryaṃ etena prakāreṇa ṛtavo
vyāpadyaṃte | - - detvanurūpaṃ doṣā saṃcīyate kupya
ti vā |
doṣasaṃcaye yathā| hetudoṣapratyanīkaṃ svasthavṛttavidhānaṃ
prakope ca yathādoṣaṃ saṃśodhanam iti |
bhavati cātra |
viparyasāti | hīnasya yathāyogam ṛto nṛṇāṃ viparyastātihīnā syurapi |
doṣavayādayaḥ ||
sauśrute nyāyacaṃdrikāyāṃ paṃjikāyām
ṛtucaryādhyāyaḥ ||6||