[uttaratantram]
aṣṭāpañcāśattamo 'dhyāyaḥ |
athāto mūtrāghātapratiṣedham adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
vātakuṇḍalikāṣṭhīlā vātabastis tathaiva ca |
mūtrātītaḥ sajaṭharo mūtrotsaṅgaḥ kṣayas tathā ||
mūtragranthir mūtraśukramuṣṇavātas tathaiva ca
|
mūtraukasādau dvau cāpi rogā dvādaśa kīrtitāḥ ||
raukṣyād vegavighātād vā vāyur antaram āśirtaḥ
|
mūtraṃ carati saṃgṛhya viguṇaḥ kuṇḍalīkṛtaḥ ||
sṛjed alpālpamathavā sarujaskaṃ śanaiḥ śanaiḥ |
vātakuṇḍalikāṃ taṃ tu vyādhiṃ vidyāt sudāruṇam ||
śakṛnmārgasya basteś ca cāyur antaram āśritaḥ |
aṣṭhīlāvadghanaṃ granthiṃ karoty acalam unnatam ||
viṇmūtranilasaṅgaś ca tatrādhmānaṃ ca jāyate |
vedanā ca parā bastau vātāṣṭhīleti tāṃ viduḥ ||
vegaṃ vidhārayed yas tu mūtrasyākuśalo naraḥ |
niruṇaddhi mukhaṃ tasya baster bastigato 'nilaḥ ||
mūtrasaṅgo bhavet tena bastikukṣinipīḍitaḥ |
vātabastiḥ sa vijñeyo vyādhiḥ kṛcchraprasādhanaḥ ||
vegaṃ sandhārya mūtrasya yo bhūyaḥ sraṣṭum
icchati |
tasya nābhyeti yadi vā kathañ cit saṃpravartate ||
pravāhato mandarujam alpam alpaṃ punaḥ punaḥ |
mūtrātītaṃ tu taṃ vidyān mūtravegavighātajam ||
mūtrasya vihate vege tadudāvartahetunā |
apānaḥ kupito vāyur udaraṃ pūrayed bhṛśam ||
nābher adhastād ādhmānaṃ janayet tīvravedanam
|
taṃ mūtrajaṭharaṃ vidyād adhaḥsrotonirodhanam ||
bastau vāpy athavā nāle maṇau vā yasya dehinaḥ
|
mūtraṃ pravṛttaṃ sajjeta saraktaṃ vā pravāhataḥ ||
sravec chanair alpam alpaṃ sarujaṃ vātha
nīrujam |
viguṇānilajo vyādhiḥ sa mūtrotsaṅgasaṃjñitaḥ ||
rūkṣasya klāntadehasya bastisthau pittamārutau
|
sadāhavedanaṃ kṛcchraṃ kuryātāṃ mūtrasaṃkṣayam ||
abhyantare bastimukhe vṛtto 'lpaḥ sthira eva
ca |
vedanāvānati sadā mūtramārganirodhanaḥ ||
jāyate sahasā yasya granthir aśmarilakṣaṇaḥ |
sa mūtragranthir ity evam ucyate vedanādibhiḥ ||
pratyupasthitamūtras tu maithunaṃ yo
'bhinandati |
tasya mūtrayutaṃ retaḥ sahasā saṃpravartate ||
purastād vāpi mūtrasya paścād vāpi kadācana |
bhasmodakapratīkāśaṃ mūtraśukraṃ tad ucyate ||
vyāyāmādhvātapaiḥ pittaṃ bastiṃ
prāpyānilāvṛtam |
bastiṃ meḍhraṃ gudaṃ caiva pradahan srāvayed adhaḥ ||
mūtraṃ hāridram athavā saraktaṃ raktam eva vā
|
kṛcchrāt pravartate jantor uṣṇavātaṃ vadanti tam ||
viśadaṃ pītakaṃ mūtraṃ sadāhaṃ bahalaṃ tathā |
śuṣkaṃ bhavati yac cāpi rocanācūrṇasannibham ||
mūtraukasādaṃ taṃ vidyād rogaṃ pittakṛtaṃ
budhaḥ |
picchilaṃ saṃhataṃ śvetaṃ tathā kṛcchrapravartanam ||
śuṣkaṃ bhavati yaccāpi śaṅkhacūrṇaprapāṇḍuram
|
mūtraukasāhaṃ taṃ vidyād āmayaṃ dvādaśaṃ kaphāt ||
kaṣāyakalkasarpiṃṣi bhakṣyān lehān payāṃsi ca
|
kṣāramadyāsavasvedān(kṣāramadhvāsavasvedān) bastīṃś
cottarasaṃjñitān ||
vidadhyān matimāṃs tatra vidhiṃ cāśmarināśanam
|
mūtrodāvartayogāṃś ca kārtsnyenātra prayojayet ||
kalkam ervārubījānām akṣamātraṃ sasaindhavam |
dhānyāmlayuktaṃ pītvaiva mūtrakṛcchrāt pramucyate ||
surāṃ sauvarcalavatīṃ mūtrakṛcchrī piben naraḥ
|
madhu māṃsopadaṃśaṃ vā pibed vāpy atha gauḍikam ||
pibet kuṅkumakarṣaṃ vā madhūdakasamāyutam |
rātriparyuṣitaṃ prātas tathā sukhamavāpnuyāt ||
dāḍimāmlāṃ yutāṃ mukhyām elājīrakanāgaraiḥ |
pītvā surāṃ salavaṇāṃ mūtrakṛcchrāt pramucyate ||
pṛthakparṇyādivargasya mūlaṃ gokṣurakasya ca |
ardhaprasthena toyasya pacet kṣīracaturguṇam ||
kṣīrāvaśiṣṭaṃ tacchītaṃ sitākṣaudrayutaṃ pibet
|
naro mārutapittotthamūtraghātanivāraṇam ||
niṣpīḍya vāsasā samyag varco rāsabhavājinoḥ |
rasasya kuḍavaṃ tasya piben mūtrarujāpaham ||
mustābhayādevadārumūrvāṇāṃ madhukasya ca |
pibed akṣasamaṃ kalkaṃ mūtradoṣanivāraṇam ||
abhayāmalakākṣāṇāṃ kalkaṃ badarasaṃmitam |
ambhasālavaṇopetaṃ piben mūtrarujāpaham ||
udumbarasamaṃ kalkaṃ drākṣāyā jalasaṃyutam |
pibet paryuṣitaṃ rātrau śītaṃ mūtrarujāpaham ||
nidigdhikāyāḥ svarasaṃ pibet kuḍavasaṃmitam |
mūtradoṣaharaṃ kalyam athavā kṣaudrasaṃyutam ||
prapīḍyāmalakānāṃ tu rasaṃ kuḍavasaṃmitam |
pītvāgadī bhavej jantur mūtradoṣarujāturaḥ ||
dhātrīphalarasenaivaṃ sūkṣmailāṃ vā piben
naraḥ |
piṣṭvāthavā suśītena śālitaṇḍulavāriṇā ||
tālasya taruṇaṃ mūlaṃ trapusasya rasaṃ tathā |
śvetaṃ karkaṭakaṃ caiva prātas tu payasā pibet ||
śṛtaṃ vā madhuraiḥ kṣīraṃ sarpirmiśraṃ piben
naraḥ |
mūtradoṣaviśuddhyarthaṃ tathaivāśmarināśanam ||
balāśvadaṃṣṭrākrauñcāsthikokilākṣakataṇḍulān |
śataparvakamūlaṃ ca devadāru sacitrakam ||
akṣabījaṃ ca surayā kalkīkṛtya piben naraḥ |
mūtradoṣaviśuddhyarthaṃ tathaivāśmarināśanam ||
pāṭalākṣāram āhṛtya saptakṛtvaḥ parisrutam |
piben mūtravikāraghnaṃ saṃsṛṣṭaṃ tailamātrayā ||
nalāśmabhedadarbhekṣutrapusair vārubījakān |
kṣīre pariśṛtān tatra pibet sarpiḥ samāyutān ||
pāṭalyā yāvaśūkāc ca pāribhadrāt tilād api |
kṣārodakena matimān tvageloṣaṇacūrṇakam ||
pibed guḍena miśraṃ vā lihyāllehān pṛthak
pṛthak |
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi mūtradoṣe kramaṃ hitam ||
snehasvedopapannānāṃ hitaṃ teṣu virecanam |
tataḥ saṃśuddhadehānāṃ hitāś cottarabastayaḥ ||
strīṇāmatiprasaṅgena śoṇitaṃ yasya dṛśyate |
maithunoparamas tasya bṛṃhaṇaś ca vidhiḥ smṛtaḥ ||
tāmracūḍavasā tailaṃ hitaṃ cottarabastiṣu |
vidhānaṃ tasya pūrvaṃ hi vyāsataḥ parikīrtitam ||
kṣaudrārdhapātraṃ dattvā ca pātraṃ tu
kṣīrasarpiṣaḥ |
śarkarāyāś ca cūrṇaṃ ca drākṣācūrṇaṃ ca tatsamam ||
svayaṅguptāphalaṃ caiva tathivekṣurakasya ca |
pippalīcūrṇasaṃyuktamardhabhāgaṃ prakalpayet ||
tadaikadhyaṃ samānīya khajenābhipramanthayet |
tataḥ pāṇitalaṃ cūrṇaṃ līḍhvā kṣīraṃ tataḥ pibet ||
etat sarpiḥ prayuñjānaḥ śuddhadeho naraḥ sadā
|
mūtradoṣāñjayet sarvānanyayogaiḥ sudurjayān ||
jayec choṇitadoṣāṃś ca vandhyā garbhaṃ labheta
ca |
nārī caitat prayuñjānā yonidosāt pramucyate ||
balā kolāsthi madhukaṃ śvadaṃṣṭrātha śatāvarī
|
mṛṇālaṃ ca kaśeruś ca bījānīkṣurakasya ca ||
sahasravīryāṃśumatī payasyā saha kālayā |
śṛgālavinnātibalā bṛṃhaṇīyo gaṇas tathā ||
etāni samabhāgāni matimān saha sādhayet |
caturguṇena payasā guḍasya tulayā saha ||
droṇāvaśiṣṭaṃ tat pūtaṃ pacettena ghṛtāḍhakam
|
tat siddhaṃ kalaśe sthāpyaṃ kṣaudraprasthena saṃyutam ||
sarpiretat prayuñjāno mūtradoṣāt pramucyate |
tugākṣīryāś ca cūrṇāni śarkarāyās tathaiva ca ||
kṣaudreṇa tulyānyāloḍya praśaste 'hani lehayet
|
tasya khādedyathāśakti mātrāṃ kṣīraṃ tataḥ pibet ||
śukradoṣāñjayenmartyaḥ prāśya samyak
suyantritaḥ |
vyavāyakṣīṇaretās tu sadyaḥ saṃlabhate sukham ||
ojasvī balavānmartyaḥ piben neva ca hṛṣyati |
citrakaḥ sārivā caiva balā kālānusārivā ||
drākṣā viśālā pippalyas tathā citraphalā
bhevet |
tathaiva madhukaṃ pathyāṃ dadyādāmalakāni ca ||
ghṛtāḍhakaṃ pacedebhiḥ kalkaiḥ
karṣasamanvitaiḥ |
kṣīradroṇe jaladroṇe tat siddham avatārayet ||
śītaṃ parisrutaṃ caiva śarkarāprasthasaṃyutam
|
tugākṣīryāś ca tat sarvaṃ matimān parimiśrayet ||
tato mitaṃ pibetkāle yathādoṣaṃ yathābalam |
vātaretāḥ śleṣmaretāḥ pittaretās tu yo bhavet ||
raktaretā granthiretāḥ pibed icchan naro gatām
|
jīvanīyaṃ ca vṛṣyaṃ ca sarpir etad balāvaham ||
prakṣāhitaṃ ca dhanyaṃ ca sarvarogāpahaṃ śivam
|
sarpir etat prayuñjānā strī garbhaṃ labhate 'cirāt ||
asṛgdoṣāñ jayec cāpi yonidoṣāṃś ca saṃhatān |
mūtradoṣeṣu sarveṣu kuryād etac cikitsitam ||
iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate
kāyacikitsātantre mūtrāghātapratiṣedho nāma (viṃśo 'dhyāyaḥ,
āditaḥ) aṣṭapañcāśattamo 'dhyāyaḥ ||58 ||
ūnaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ |
athāto mūtrakṛcchrapratiṣedham adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
vātena pittena kaphena sarvais
tathā+ābhighātaiḥ śakṛdaśmarībhyām |
tathāparaḥ śarkarayā sukaṣṭo mūtropaghātaḥ kathito 'ṣṭamas tu ||
alpam alpaṃ samutpīḍya muṣkamehanabastibhiḥ |
phaladbhir iva kṛcchreṇa vātāghātena mehati ||
hāridramuṣṇaṃ raktaṃ vā muṣkamehanabastibhiḥ |
agninā dahyamānābhaiḥ pittāghātena mehati ||
snigdhaṃ śuklamanuṣṇaṃ ca muṣkamehanabastibhiḥ
|
saṃhṛṣṭaromā gurubhiḥ śleṣmāghātena mehati ||
dāhaśītarujāviṣṭo nānāvarṇaṃ muhur muhuḥ |
tāmyamānas tu kṛcchreṇa sannipātena mehati ||
mūtravāhiṣu śalyena kṣateṣv abhihateṣu ca |
srotaḥsu mūtrāghātas tu jāyate bhṛśavedanaḥ ||
vātabastes tu tulyāni tasya liṅgāni lakṣayet |
śakṛtas tu pratīghātād vāyur viguṇatāṃ gataḥ ||
ādhmānaṃ ca saśūlaṃ ca mūtrasaṅgaṃ karoti hi |
aśmarīhetukaḥ pūrvaṃ mūtraghāta udāhṛtaḥ ||
aśmarī śarkarā caiva tulye saṃbhavalakṣaṇaiḥ |
śarkarāyā viśeṣaṃ tu śṛṇu kīrtayato mama ||
pacyamānasya pittena bhidyamānasya vāyunā |
śleṣmaṇo 'vayavā bhinnāḥ śarkarā iti saṃjñitāḥ ||
hṛtpīḍā vepathuḥ śūlaṃ kukṣau vahniḥ
sudurbalaḥ |
tābhir bhavati mūrcchā ca mūtrāghātaś ca dāruṇaḥ ||
mūtraveganirastāsu tāsu śāmyati vedanā |
yāvadanyā punarnaiti guḍikā srotaso mukham ||
śarkarāsaṃbhavasyaitanmūtrāghātasya lakṣaṇam |
cikitsitamathaiteṣāmaṣṭānām api vakṣyate ||
aśmarīṃ ca samāśritya yad uktaṃ prasamīkṣya
tat |
yathādoṣaṃ prayuñjīta snehādim api ca kramam ||
śvadaṃṣṭrāśmabhidau kumbhīṃ hapuṣāṃ
kaṇṭakārikām |
balāṃ śatāvarīṃ rāsnāṃ varuṇaṃ girikarṇikām ||
tathā vidārigandhādiṃ saṃhṛtya traivṛtaṃ pacet
|
tailaṃ ghṛtaṃ vā tat peyaṃ tena vāpy anuvāsanam ||
dadyād uttarabastiṃ ca vātakṛcchropaśāntaye |
śvadaṃṣṭrāsvarase tailaṃ saguḍakṣīranāgaram ||
paktvā tat pūrvavadyojyaṃ tatrānilarujāpaham |
tṛṇotpalādikākolīnyagrodhādigaṇaiḥ kṛtam(śṛtam) ||
pītaṃ ghṛtaṃ pittakṛcchraṃ nāśayet kṣīram eva
vā |
dadyāduttarabastiṃ ca pittakṛcchropaśāntaye ||
ebhir eva kṛtaḥ snehastrividheṣv api bastiṣu |
hitaṃ virecanaṃ cekṣukṣīradrākṣārasair yutam ||
surasoṣakamustādau varuṇādau ca yat kṛtam |
tailaṃ tathā yavāgvādi kaphāghāte praśasyate ||
yathādoṣocchrayaṃ kuryād etān eva ca sarvaje |
phalguvṛś cīradarbhāśmasāracūrṇaṃ ca vāriṇā ||
surekṣurasadarbhāmbupītaṃ kṛcchrarujāpaham |
tathābhighātaje kuryāt sadyovraṇacikitsitam ||
mūtrakṛcchre śakṛjjāte kāryā vātaharī kriyā |
svedāvagāhāvabhyaṅgabasticūrṇakriyās tathā ||
ye tvanye tu tathā kṛcchre tayoḥ proktaḥ
kriyāvidhiḥ ||
iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate
kāyacikitsātantre mūtrakṛcchrapratiṣedho nāma (ekaviṃśatitamo
'dhyāyaḥ, āditaḥ) ekonaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ ||59 ||
aṣṭatriṃśattamo 'dhyāyaḥ |
athāto yonivyāpatpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
pravṛddhaliṅgaṃ puruṣaṃ yātyartham upasevate |
rūkṣadurbalabālā yā tasyā vāyuḥ prakupyati ||
sa duṣṭo yonim āsādya yonirogāya kalpate |
trayāṇām api doṣāṇāṃ yathāsvaṃ lakṣaṇena tu ||
viṃśatir vyāpado yoner nirdiṣṭā rogasaṃgrahe |
mithyācāreṇa yāḥ strīṇāṃ praduṣṭenārtavena ca ||
jāyante bījadoṣāc ca
daivāc ca śṛṇu tāḥ pṛthak |
udāvartā tathā vandhyā viplutā ca pariplutā ||
vātalā ceti vātotthāḥ pittotthā rudhirakṣarā |
vāminī snāṃsinī cāpi putraghnī pittalā ca yā ||
atyānandā ca yā yoniḥ karṇinī caraṇādvayam |
śleṣmalā ca kaphāj jñeyā ṣaṇḍākhyā phalinī tathā ||
mahatī sūcivaktrā ca sarvajeti tridoṣajā |
saphenilam udāvartā rajaḥ kṛcchreṇa muñcati ||
vandhyāṃ naṣṭārtavāṃ vidyād viplutāṃ
nityavedanām |
pariplutāyāṃ bhavati grāmyadharme rujā bhṛśam ||
vātalā karkaśā stabdhā śūlanistodapīḍitā |
catasṛṣv api cādyāsu bhavanty anilavedanāḥ ||
sadāhaṃ prakṣaratyasraṃ yasyāṃ sā lohitakṣarā
|
savātam udgired bījaṃ vāminī rajasā yutam ||
prasraṃsinī syandate tu kṣobhitā duḥprasūś ca
yā |
sthitaṃ sthitaṃ hanti garbhaṃ putraghnī raktasaṃsravāt ||
atyarthaṃ pittalā yonir dāhapākajvarānvitā |
catasṛṣv api cādyāsu pittaliṅgocchrayo bhavet ||
atyānandā na santoṣaṃ grāmyadharmeṇa gacchati
|
karṇinyāṃ karṇikā yonau śleṣmāsṛgbhyāṃ prajāyate ||
maithune 'caraṇā pūrvaṃ puruṣād atiricyate |
bahuśaś cāticaraṇād anyā bījaṃ na vindati ||
śleṣmalā picchilā yoniḥ kaṇḍūyuktātiśītalā |
catasṛṣv api cādy āsu śleṣmaliṅgocchritir bhavet ||
anārtavastanā ṣaṇḍī kharasparśā ca maithune |
atikāyagṛhītāyās taruṇyāḥ phalinī bhavet ||
vivṛtātimahāyoniḥ sūcīvaktrātisaṃvṛtā |
sarvaliṅgasamutthānā sarvadoṣaprakopajā ||
catasṛṣv api cādyāsu sarvaliṅgocchritir bhavet
|
pañcāsādhyā bhavantīmā yonayaḥ sarvadoṣajāḥ ||
pratidoṣaṃ tu sādhyāsu snehādikrama iṣyate |
dadyād uttarabastīṃś ca viśeṣeṇa yathoditān ||
karkaśāṃ śītalāṃ stabdhām alpasparśāṃ ca
maithune |
kumbhīsvedair upacaret sānūpaudakasaṃyutaiḥ ||
madhurauṣadhasaṃyuktān veśavārāṃś ca yoniṣu |
nikṣiped dhārayec cāpi picutailam atandritaḥ ||
dhāvanāni ca pathyāni kurvītāpūraṇāni ca |
oṣacoṣānvitāsūktaṃ kuryāc chītaṃ vidhiṃ bhiṣak ||
durgandhāṃ picchilāṃ cāpi cūrṇaiḥ
pañcakaṣāyajaiḥ |
pūrayed rājavṛkṣādikaṣāyaiś cāpi dhāvanam ||
yonyāṃ tu pūyasrāviṇyāṃ
śodhanadravyasaṃbhṛtaiḥ |
sagomūtraiḥ salavaṇaiḥ śodhanaṃ hitam iṣyate ||
bṛhatīphalakalkasya dviharidrāyutasya ca |
kaṇḍūmatīm alpasparśāṃ pūrayed dhūpayet tathā ||
vartiṃ pradadyāt karṇinyāṃ
śodhanadravyasaṃbhṛtām |
prasraṃsinīṃ ghṛtābhyaktāṃ kṣīrasvinnāṃ praveśayet ||
pidhāya veśavāreṇa tato bandhaṃ samācaret |
pratidoṣaṃ vidadhyāc ca surāriṣṭāsavān bhiṣak ||
prātaḥ prātarniṣeveta rasonāduddhṛtaṃ rasam |
kṣīramāṃsarasaprāyam āhāraṃ vidadhīta ca ||
śukrārtavādayo doṣāḥ stanarogāś ca kīrtitāḥ |
klaibyasthānāni mūḍhasya garbhasya vidhir eva ca ||
garbhiṇī prati rogeṣu cikitsā cāpy udāhṛtā |
sarvathā tāṃ prayuñjīta yonivyāpatsu buddhimān |
apaprajātā rogāṃś ca cikitsed uttarād bhiṣak ||
iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate
kumāratantre yonivyāpatpratiṣedho nāma (dvādaśo 'dhyāyaḥ, ādito
')aṣṭatriṃśattamo 'dhyāyaḥ ||38 ||
uttaratantre dvitīyaṃ kaumāratantraṃ samāptam ||2 ||
ṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ |
athāto 'mānuṣopasargapratiṣedham adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
niśācarebhyo rakṣyas tu nityam eva kṣatāturaḥ |
iti yat prāgabhihitaṃ vistaras tasya vakṣyate ||
guhyānāgatavijñānam anavasthāsahiṣṇutā |
kriyā vāmānuṣī yasmin sagrahaḥ parikīrtyate ||
aśuciṃ bhinnamaryādaṃ kṣataṃ vā yadi vākṣatam |
hiṃsyur hiṃsāvihārārthaṃ satkārārtham athāpi vā ||
asaṅkhyeyā grahagaṇā grahādhipatayas tu ye |
vyajyante vividhākārā bhidyante te tathāṣṭadhā ||
devās tathā śatrugaṇāś ca teṣāṃ gandharvayakṣāḥ
pitaro bhujaṅgāḥ |
rakṣāṃsi yā cāpi piśācajātireṣo 'ṣṭako devagaṇo grahākhyaḥ ||
saṃtuṣṭaḥ śucir api ceṣṭagandhamālyo nistandrī
hy avitathasaṃskṛtaprabhāṣī |
tejasvī sthiranayano varapradātā brahmaṇyo bhavati naraḥ sa
devajuṣṭaḥ ||
saṃsvedī dvijagurudevadoṣavaktā jihmākṣo
vigatabhayo vimārgadṛṣṭiḥ |
santuṣṭo bhavati na cānnapānajātairduṣṭātmā bhavati ca
devaśatrujuṣṭaḥ ||
hṛṣṭātmā pulinavanāntaropasevī svācāraḥ
priyaparigītagandhamālyaḥ |
nṛtyan vai prahasati cāru cālpaśabdaṃ gandharvagrahaparipīḍito
manuṣyaḥ ||
tāmrākṣaḥ priyatanuraktavastradhārī gambhīro
drutamatiralpavāk sahiṣśuḥ |
tejasvī vadati ca kiṃ dadāmi kasmai yo yakṣagrahaparipīḍito
manuṣyaḥ ||
pretebhyo visṛjati saṃstareṣu piṇḍān śāntātmā
jalam api cāpasavyavastraḥ |
māṃsepsustilaguḍapāyasābhikāmastadbhukto bhavati
pitṛgrahābhibhūtaḥ ||
bhūmau yaḥ prasarati sarpavat kadācit
sṛkkiṇyau vilikhati jihvayā tathaiva |
nidrālurguḍamadhudugdhapāyasepsurvijñeyo bhavati bhujaṅgamena
juṣṭaḥ ||
māṃsāsṛgvividhasurāvikāralipsurnirlajjo
bhṛśamatiniṣṭhuro 'tiśūraḥ |
krodhālurvipulabalo niśāvihārī śaucadviḍ bhavati ca rakṣasā
gṛhītaḥ ||
uddhastaḥ kṛśaparuṣaś cirapralāpī durgandho
bhṛśamaśucistathātilolaḥ |
bahvāśī vijanahimāmburātrisevī vyāvigno bhramati rudan
piśācajuṣṭaḥ ||
sthūlākṣastvaritagatiḥ svaphenalehī nidrāluḥ
patati ca kampate ca yo 'ti |
yaś cādridviradanagādivicyutaḥ san saṃsṛṣṭo na bhavati vārdhakena
juṣṭaḥ ||
devagrahāḥ paurṇamāsyāmasurāḥ sandhyayor api |
gandharvāḥ prāyaśo 'ṣṭamyāṃ yakṣāś ca pratipadyatha ||
kṛṣṇakṣaye ca pitaraḥ paś camyām api coragāḥ |
rakṣāṃsi niśi paiśācāś caturdaśyāṃ viśanti ca ||
darpaṇādīn yathā chāyā śītoṣṇaṃ prāṇino yathā
|
svamaṇiṃ bhāskarasyosrā yathā dehaṃ ca dehadhṛk |
viśanti ca na dṛśyante grahāstadvaccharīriṇam ||
tapāṃsi tīvrāṇi tathaiva dānaṃ vratāni dharmo
niyamāś ca satyam |
guṇāstathāṣṭāvapi teṣu nityā vyastāḥ samastāś ca yathāprabhāvam
||
na te manuṣyaiḥ saha saṃviśanti na vā manuṣyān
kvacidāviśanti |
ye tv āviśantīti vadanti mohāt te bhūtavidyāviṣayād apohyāḥ ||
teṣāṃ grahāṇāṃ paricārakā ye
koṭīsahasrāyutapadmasaṃkhyāḥ |
asṛgvasāmāṃsabhujaḥ subhīmā niśāvihārāś ca tamāviśanti ||
niśācarāṇāṃ teṣāṃ hi ye devagaṇamāśritāḥ |
te tu tat sattvasaṃsargād vijñeyās tu tadañjanāḥ ||
devagrahā iti punaḥ procyante 'śucayaś ca ye |
devavac ca namasyante pratyarthyante ca devavat ||
svāmiśīlakriyācārāḥ krama eṣa surādiṣu |
nirṛteryā duhitarastāsāṃ sa prasavaḥ smṛtaḥ ||
satyatvād apavṛtteṣu vṛttis teṣāṃ gaṇaiḥ kṛtā
|
hiṃsāvihārā ye keciddevabhāvabhupāśritāḥ ||
bhūtānīti kṛtā saṃjñā teṣāṃ saṃjñāpravaktṛbhiḥ
|
grahasaṃjñāni bhūtāni yasmādvettyanayā bhiṣak ||
vidyayā bhūtavidyātvamata eva nirucyate |
teṣāṃ śāntyarthamanvicchan vaidyas tu susamāhitaḥ ||
japaiḥ saniyamair homair ārabheta cikitsitum |
raktāni gandhamālyāni bījāni madhusarpiṣī ||
bhakṣyāś ca sarve sarveṣāṃ sāmānyo vidhir
ucyate |
vastrāṇi gandhamālyāni māṃsāni rudhirāṇi ca ||
yāni yeṣāṃ yatheṣṭāni tāni tebhyaḥ pradāpayet
|
hiṃsanti manujān yeṣu prāyaśo divaseṣu tu ||
dineṣu teṣu deyāni tadbhūtavinivṛttaye |
devagrahe devagṛhe hutvāgniṃ prāpayed (dāpayed )balim ||
kuśasvastikapūpājyacchatrapāyasasaṃbhṛtam |
asurāya yathākālaṃ vidadhyāc catvarādiṣu ||
gandharvasya gavāṃ madhye
madyamāṃsāmbujāṅgalam |
hṛdye veśmani yakṣasya kulmāṣāsṛksurādibhiḥ ||
atimuktakakundābjaiḥ puṣpaiś ca vitared
balim |
nadyāṃ pitṛgrahāyeṣṭaṃ kuśāstaraṇabhūṣitam
||
tatraivopaharec cāpi nāgāya vividhaṃ balim
|
catuṣpathe rākṣasasya bhīmeṣu gahaneṣu vā ||
śūnyāgāre piśācasya tīvraṃ balimupāharet
|
pūrvamācaritairmantrairbhūtavidyānidarśitaiḥ
||
na śakyā balibhir jetuṃ yogaistān samupācaret
|
ajarkṣacarmaromāṇi śalyakolūkayos tathā ||
hiṅguṃ mūtraṃ ca bastasya dhūmamasya
prayojayet |
etena śāmyati kṣipraṃ balavānapi yo grahaḥ ||
gajāhvapippalīmūlavyoṣāmalakasarṣapān |
godhānakulamārjāraṛṣyapittaprapeṣitān ||
nasyābhyañjanasekeṣu vidadhyād yogatattvavit
|
svarāśvāśvatarolūkakarabhaśvaśṛgālajam ||
purīṣaṃ gṛdhrakākānāṃ varāhasya ca peṣayet |
bastamūtreṇa tatsiddhaṃ tailaṃ syāt pūrvavaddhitam ||
śirīṣabījaṃ laśunaṃ śuṇṭhīṃ siddhārthakaṃ
vacām |
mañjiṣṭhāṃ rajanīṃ kṛṣṇāṃ bastamūtreṇa peṣayet ||
vartyaś chāyāviśuṣkāstāḥ sapittā nayanāñjanam
|
naktamālaphalaṃ vyoṣaṃ mūlaṃ śyonākabilvayoḥ ||
haridre ca kṛtā vartyaḥ pūrvavannayanāñjanam |
saindhavaṃ kaṭukāṃ hiṅguṃ vayaḥsthāṃ ca vacām api |
bastamūtreṇa saṃpiṣṭaṃ matsyapittena pūrvavat ||
ye ye grahā na sidhyanti sarveṣāṃ
nayanāñjanam |
pūrāṇasarpirlaśunaṃ hiṅgu siddhārthakaṃ vacā
||
golomī cājalomī ca bhūtakeśī jaṭā tathā |
kukkuṭā sarpagandhā ca tathā kāṇavikāṇike ||
vajraproktā vayaḥsthā ca śṛṅgī mohanavallikā |
arkamūlaṃ trikaṭukaṃ latā srotojam añjanam ||
naipālī haritālaṃ ca rakṣoghnā ye ca kīrtitāḥ
|
siṃhavyāghrarkṣamārjāradvīpivājigavāṃ tathā ||
śvāvicchalyakagodhānāmuṣṭrasya nakulasya ca |
viṭtvagromavasāmūtraraktapittanakhādayaḥ ||
asmin varge bhiṣak kuryāt tailāni ca ghṛtāni
ca |
pānābhyañjananasyeṣu tāni yojyāni jānatā ||
avapīḍe 'ñjane caiva vidadhyād guṭikīkṛtam |
vidadhīta parīṣeke kvathitaṃ cūrṇitaṃ tathā ||
uddhūlane ślakṣṇapiṣṭaṃ pradehe cāvacārayet |
eṣa sarvavikārāṃs tu mānasānaparājitaḥ ||
hanyādalpena kālena snehādirapi ca kramaḥ |
na cācaukṣaṃ prayuñjīta prayogaṃ devatāgrahe ||
ṛte piśācādanyatra pratikūlaṃ na cācaret |
vaidyāturau nihanyuste dhruvaṃ kruddhā majaujasaḥ ||
hitāhitīye yac coktaṃ nityam eva samācaret
|
tataḥ prāpsyati siddhiṃ ca yaśaś ca vipulaṃ
bhiṣak ||
iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate
nāma (prathamo 'dhyāyaḥ, āditaḥ) ṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ ||60 ||
ekaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ |
athāto 'pasmārapratiṣedham adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
smṛtir bhūtārthavijñānam apaś ca parivarjane
|
apasmāra iti proktas tato 'yaṃ vyādhir
antakṛt ||
mithyātiyogendriyārthakarmaṇāmabhis evanāt |
viruddhamalināhāravihārakupitairmalaiḥ ||
veganigrahaśīlānāmahitāśucibhojinām |
rajastamobhibhūtānāṃ gacchatāṃ ca rajasvalām ||
tathā kāmabhayodvegakrodhaśokādibhir bhṛśam |
cetasy abhihate puṃsām apasmāro 'bhijāyate ||
hṛtkampaḥ śūnyatā svedo dhyānaṃ mūrcchā
pramūḍhatā |
nidrānāśaś ca tasmiṃs tu bhaviṣyati bhavanty atha ||
saṃjñāvaheṣu srotaḥsu doṣavyāpteṣu mānavaḥ
|
rajastamaḥparīteṣu mūḍho bhrāntena cetasā ||
vikṣipan hastapādaṃ ca vijihmabhrūrvilocanaḥ
|
dantān khādan vaman phenaṃ vivṛtākṣaḥ patet
kṣitau ||
alpakālānataraṃ cāpi punaḥ saṃjñāṃ labheta
saḥ |
so 'pasmāra iti proktaḥ sa ca dṛṣṭaś
caturvidhaḥ ||
vātapittakaphairnṝṇāṃ caturthaḥ sannipātataḥ |
vepamāno daśan dantān śvasan phenaṃ vamannapi ||
yo brūyād vikṛtaṃ sattvaṃ kṛṣṇaṃ mām
anudhāvati |
tato me cittanāśaḥ syāt so 'pasmāro 'nilātmakaḥ ||
tṛṭtāpasvedamūrcchārto dhunvannaṅgāni
vihvalaḥ |
yo brūyād vikṛtaṃ sattvaṃ pītaṃ mām
anudhāvati ||
tato me cittanāśaḥ syāt sa pittabhava ucyate
|
śītahṛllāsanidrārtaḥ patan bhūmau vaman
kapham ||
yo brūyād vikṛtaṃ sattvaṃ śuklaṃ mām
anudhāvati |
tato me cittanāśaḥ syāt so 'pasmāraḥ kaphātmakaḥ ||
hṛdi todastṛḍutkledastriṣvapyeteṣu saṃkhyayā |
pralāpaḥ kūjanaṃ kleśaḥ pratyekaṃ tu bhavediha ||
sarvaliṅgasamavāyaḥ sarvadoṣaprakopaje |
animittāgamād vyādher gamanād akṛte 'pi ca ||
āgamāc cāpy apasmāraṃ vadanty anye na doṣajam
|
kramopayogād doṣāṇāṃ kṣaṇikatvāt tathaiva ca ||
āgamād vaiśvarūpyāc ca sa tu nirvarṇyate
budhaiḥ |
deve varṣaty api yathā bhūmau bījāni kānicit ||
śaradi pratirohanti tathā vyādhisamudbhavaḥ |
sthāyinaḥ kecidalpena kālenābhipravardhitāḥ ||
darśayanti vikārāṃstu viśvarūpānnisargataḥ |
apasmāro mahāvyādhistasmād doṣaja eva tu ||
tasya kāryo vidhiḥ sarvo ya unmādeṣu vakṣyate
|
purāṇasarpiṣaḥ pānamabhyaṅgaś caiva pūjitaḥ ||
upayogo grahoktānāṃ yogānāṃ tu viśeṣataḥ
|
tataḥ sidhyanti te sarve yogair anyaiś ca
sādhayet |
śigrukaṭvaṅgakiṇvāhinimbatvagrasasādhitam ||
caturguṇe gavāṃ mūtre tailābhyañjane hitam |
godhānakulanāgānāṃ pṛṣatarkṣagavām api ||
pitteṣu siddhaṃ tailaṃ ca pānābhyaṅgeṣu
pūjitam |
tīkṣṇair ubhayatobhāgaiḥ śiraś cāpi viśodhayet ||
pūjāṃ rudrasya kurvīta tad gaṇānāṃ ca
nityaśaḥ |
vātikaṃ bastibhiś cāpi paittikaṃ tu
virecanaiḥ ||
kaphajaṃ vamanairdhīmānapasmāramupācaret
|
kulatthayavakolāni śaṇabījaṃ palaṅkaṣām ||
jaṭilāṃ pañcamūlyau dve pathyāṃ cotkvāthya
yatnataḥ |
bastamūtrayutaṃ sarpiḥ pacettadvātike hitam ||
kākolyādipratīvāpaṃ siddhaṃ ca prathame gaṇe |
payomadhusitāyuktaṃ ghṛtaṃ tat paittike hitam ||
kākolyādipratīvāpaṃ siddhaṃ ca prathame gaṇe |
payomadhusitāyuktaṃ ghṛtaṃ tat paittike hitam ||
suradrumavacākuṣṭhasiddhārthavyoṣahiṅgubhiḥ |
mañjiṣṭhārajanīyugmasamaṅgātriphalāmbudaiḥ ||
karañjabījaśairīṣagirikarṇīhutāśanaiḥ |
siddhaṃ siddhārthakaṃ nāma sarpirmūtracaturguṇam ||
kṛmikuṣṭhagaraśvāsabalāsaviṣamajvarān |
sarvabhūtagrahonmādānapasmārāṃś ca nāśayet ||
daśamūlendravṛkṣatvaṅmūrvābhārgīphalatrikaiḥ |
śampākaśreyasīsaptaparṇāpāmārgaphalgubhiḥ ||
śṛtaiḥ kalkaiś ca bhūnimbapūtīkavyoṣacitrakaiḥ
|
trivṛtpāṭhāniśāyugmasārivādvayapauṣkaraiḥ ||
kaṭukāyāsadantyugrānīlinīkrimiśatrubhiḥ |
sarpir ebhiś ca gokṣīradadhimūtraśakṛdrasaiḥ ||
sādhitaṃ pañcagavyākhyaṃ sarvāpasmārabhūtanut
|
cāturthakakṣayaśvāsānunmādāṃś ca niyacchati ||
bhārgīśṛte pacet kṣīre śālitaṇḍulapāyasam |
tryahaṃ śuddhāya taṃ bhoktuṃ varāhāyopakalpayet ||
jñātvā ca madhurībhūtaṃ taṃ
viśasyānnamuddharet |
trīn bhāgāṃs tasya cūrṇasya kiṇvabhāgena saṃsṛjet ||
maṇḍodakārthe deyaś ca bhārgīkvāthaḥ suśītalaḥ
|
śuddhe kumbhe nidadhyāc ca saṃbhāraṃ taṃ surāṃ tataḥ ||
jātagandhāṃ jātarasāṃ pāyayed āturaṃ bhiṣak |
sirāṃ vidhyed atha prāptāṃ maṅgalyāni ca dhārayet ||
iti susrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate
bhūtavidyātantre 'pasmārapratiṣedho nāma (dvitīyo 'dhyāyaḥ,
āditaḥ) ekaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ ||61 ||
dviṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ |
athāta unmādapratiṣedham adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
madayanty uddhatā (madayanty udgatā) doṣā
yasmād unmārgam āśritāḥ |
mānaso 'yamato vyādhirunmāda iti kīrtitaḥ ||
ekaikaśaḥ samastaiś ca
doṣairatyarthamūrcchitaiḥ |
mānasena ca duḥkhena sa pañcavidha ucyate ||
viṣādbhavati ṣaṣṭhaś ca yathāsvaṃ tatra
bheṣajam |
sa cāpravṛddhastaruṇo madasaṃjñāṃ bibharti ca ||
mohodvegau svanaḥ śrotre gātrāṇāmapakarṣaṇam |
atyutsāho 'ruciś cānne svapne kaluṣabhojanam ||
vāyunonmathanaṃ cāpi bhramaś cakragatasya vā |
yasya syādacireṇaiva unmādaṃ so 'dhigacchati ||
rūkṣacchaviḥ paruṣavāgdhamanītato vā
śītāturaḥ kṛśatanuḥ sphuritāṅgasandhiḥ |
āsphoṭayasyaṭati gāyati nṛtyaśīlo vikrośati
bhramati cāpy anilaprakopāt ||
tṛṭsvedadāhabahulo bahubhigvinidrāś
chāyāhimānilajalāntavihārasevī |
tīkṣṇo himāmbuni caye 'pi sa vahniśaṅkī
pittāddivā nabhasi paśyati tārakāś ca ||
chardyagnisādasadanārucikāsayukto yoṣid
viviktaratir alpamatipracāraḥ |
nidrāparo 'lpakathano 'lpabhuguṣṇasevī
rātrau bhṛśaṃ bhavati cāpi kaphaprakopāt ||
sarvātmake pavanapittakaphā yathāsvaṃ
saṃharṣitā iva ca liṅgam udīrayanti ||
caurairnarendrapuruṣairaribhis
tathānyairvitrāsitasya dhanabāndhavasaṃkṣayādvā |
gāḍhaṃ kṣate manasi ca priyayā riraṃsorjāyeta cotkaṭataro manaso
vikāraḥ ||
citraṃ sa jalpati manonugataṃ visaṃjño
gāyatyatho hasati roditi mūḍhasaṃjñaḥ |
raktekṣaṇo hatabalendriyabhāḥ sudīnaḥ śyāvānano viṣakṛto 'tha
bhavet parāsuḥ ||
snigdhaṃ svinnaṃ tu manujamunmādārtaṃ
viśodhayet |
tīkṣṇair ubhayatobhāgaiḥ śirasaś ca virecanaiḥ ||
vividhair avapīḍaiś ca sarṣapasnehasaṃyutaiḥ
|
yojayitvā tu taccūrṇaṃ ghrāṇe tasya
prayojayet ||
satataṃ dhūpayec cainaṃ śvagomāṃsaiḥ
supūtibhiḥ |
sarṣapānāṃ ca tailena nasyābhyaṅgau hitau sadā ||
darśayed adbhutānyasya vadennāśaṃ priyasya vā
|
bhīmākārairnarairnāgairdāntairvyālaiś ca nirviṣaiḥ ||
bhīṣayet saṃyataṃ pāśaiḥ kaśābhir vātha
tāḍayet |
yantrayitvā suguptaṃ vā trāsayettaṃ
tṛṇāgninā ||
jalena tarjayed vāpi rajjughātair vibhāvayet
|
balavāṃś cāpi saṃrakṣet jale 'ntaḥ
parivāsayet |
pratuded ārayā cainaṃ marmāghātaṃ vivarjayet
|
veśmano 'ntaḥ praviśyainaṃ rakṣaṃs tad veśma
dīpayet ||
sāpidhāne jaratkūpe satataṃ vā nivāsayet |
tryahāt tryahād yavāgūś ca tarpaṇān vā pradāpayet ||
kevalān ambuyuktān vā kulmāṣān vā bahuśrutaḥ
|
hṛdyaṃ yad dīpanīyaṃ ca tat pathyaṃ tasya
bhojayet (yojayet) ||
(viḍaṅgatriphalāmustamañjiṣṭhādāḍimotpalaiḥ |
śyāmailavālukailābhiś candanāmaradārubhiḥ ||
barhiṣṭharajanīkuṣṭhaparṇinīsārivādvayaiḥ |
hareṇukātrivṛddantīvacātālīsakeśaraiḥ ||
dvikṣīraṃ sādhitaṃ sarpirmālatīkusumaiḥ saha |
gulmakāsajvaraśvāsakṣayonmādanivāraṇam ||
etad eva hi saṃpakvaṃ jīvanīyopasaṃbhṛtam |
caturguṇena dugdhena mahākalyāṇam ucyate ||
apasmāraṃ grahaṃ śoṣaṃ klaibyaṃ kārśyam
abījatām |
ghṛtam etan nihanty āśu ye cādau gaditā gadāḥ ||
barhiṣṭhakuṣṭhamañjiṣṭhākaṭukailāniśāhvayaiḥ |
tagaratriphalāhiṅguvājigandhāmaradrumaiḥ ||
vacājamodākākolīmedāmadhukapadmakaiḥ |
saśarkaraṃ hitaṃ sarpiḥ pakvaṃ kṣīracaturguṇam ||
bālānāṃ grahajuṣṭānāṃ puṃsāṃ duṣṭālparetasām |
khyātaṃ phalaghṛtaṃ strīṇāṃ vandhyānāṃ cāśu garbhadam ||)
brahmīmaindrīṃ viḍaṅgāni vyoṣaṃ hiṅgu surāṃ
jaṭhām |
viṣaghnīṃ laśunaṃ rāsnāṃ viśalyāṃ surasāṃ vacām ||
jyotiṣmatīṃ nāgaraṃ ca anantāmabhayāṃ tathā |
saurāṣṭrīṃ ca samāṃśāni gajamūtreṇa peṣayet ||
chāyāviśuṣkāstadvartīryojayed vidhikovidaḥ |
avapīḍe 'ñjane 'bhyaṅge nasye dhūme pralepane ||
uropāṅgalalāṭeṣu sirāś cāsya vimokṣayet |
apasmārakriyāṃ cāpi grahoddiṣṭāṃ ca kārayet ||
śāntadoṣaṃ viśuddhaṃ ca snehabastibhir
ācaret |
unmādeṣu ca sarveṣu kuryāc cattaprasādanam
|
mṛdupūrvāṃ made 'py evaṃ kriyāṃ mṛdvīṃ
prayojayet ||
śokaśalyaṃ vyapanayed unmāde pañcame bhiṣak
|
viṣaje mṛdupūrvāṃ ca viṣaghnīṃ kārayet
kriyām ||
iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate
bhūtavidyātantre unmādapratiṣedho nāma (tṛtīyo 'dhyāyaḥ, āditaḥ)
dviṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ ||62 ||
triṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ |
athāto rasabhedavikalpam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
doṣāṇāṃ pañcadaśadhā prasaro 'bhihitas tu yaḥ |
triṣaṣṭyā rasabhedānāṃ tat prayojanam ucyate ||
avidagdhā vidagdhāś ca bhidyante te triṣaṣṭidhā
|
rasabhedatriṣaṣṭiṃ tu vīkṣya vīkṣyāvacārayet ||
ekaikenānugamanaṃ bhāgaśo yadudīritam |
doṣāṇāṃ tatra matimān triṣaṣṭiṃ tu prayojayet ||
yathākramapravṛttānāṃ dvikeṣu madhuro rasaḥ |
pañcānukramate yogānamlaś catura eva tu ||
trīṃś cānugacchati raso lavaṇaḥ kaṭuko dvayam |
tiktaḥ kaṣāyamanveti te dvikā daśa pañca ca ||
tad yathā madhurāmlaḥ, madhuralavaṇaḥ,
madhurakaṭukaḥ, madhuratiktaḥ, madhurakaṣāyaḥ, ete pañcānukrāntā
madhureṇa; amlalavaṇaḥ, amlakaṭukaḥ, amlatiktaḥ, amlakaṣāyaḥ, ete
catvāro 'nukrāntā amlena; lavaṇakaṭukaḥ, lavaṇatiktaḥ,
lavaṇakaṣāyaḥ, ete trayo 'nukāntā lavaṇena; kaṭutiktaḥ,
kaṭukaṣāyaḥ, dvāvetāvanukrāntau kaṭukena; tiktakaṣāyaḥ eka
evānukrāntastiktena; evam ete pañcadaśa dvikasaṃyogā vyākhyātāḥ ||
trikān vakṣyāmaḥ ādau prayujyamānas tu madhuro
daśa gacchati |
ṣaṭamlo lavaṇastasmād ardhamekaṃ tathā kaṭuḥ ||
tad yathā madhurāmlalavaṇaḥ,
madhurāmlakaṭukaḥ, madhurāmlatiktaḥ, madhurāmalakaṣāyaḥ,
madhuralavaṇakaṭukaḥ, madhuralavaṇātiktaḥ, madhuralavaṇakaṣāyaḥ,
madhurakaṭukatiktaḥ, madhurakaṭukaṣāyaḥ, madhuratiktakaṣāyaḥ, evam
eṣāṃ daśānāṃ trikasaṃyogānāmādau madhuraḥ prayujyate;
amlalavaṇakaṭukaḥ, amlalavaṇatiktaḥ, amlalavaṇakaṣāyaḥ,
amlakaṭutiktaḥ, amlakaṭukaṣāyaḥ, amlatiktakaṣāyaḥ, evam eṣāṃ
ṣaṇṇāmādāvamlaḥ prayujyate; lavaṇakaṭutiktaḥ, lavaṇakaṭukaṣāyaḥ,
lavaṇatiktakaṣāyaḥ, evam eṣāṃ trayāṇāmādau lavaṇaḥ prayujyate;
kaṭutiktakaṣāyaḥ, evam ekasyādau kaṭukaḥ prayujyate; evam ete
trikasaṃyogā viṃśatir vyākhyātāḥ ||
catuṣkān vakṣyāmaḥ |
catuṣkarasasaṃyogānmadhuro daśa gacchati |
caturo 'mlo 'nugacchec ca lavaṇastvekam eva tu ||
madhurāmlalavaṇakaṭukaḥ,
madhurāmlalavaṇatiktaḥ, madhurāmlalavaṇakaṣāyaḥ,
madhurāmlakaṭukatiktaḥ, madhurāmlakaṭukaṣāyaḥ,
madhurāmlatiktakaṣāyaḥ, madhuralavaṇakaṭukatiktaḥ,
madhuralavaṇakaṭukaṣāyaḥ, madhuralavaṇatiktakaṣāyaḥ,
madhurakaṭutiktakaṣāyaḥ, evam eṣāṃ daśānāmādau madhuraḥ
prayujyate; amlalavaṇakaṭutiktaḥ, amlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ,
amlalavaṇatiktakaṣāyaḥ, amlakaṭutiktakaṣāyaḥ, evam eṣāṃ
caturṇāmādāvamlaḥ; lavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ, evam ekasyādau lavaṇaḥ;
evam ete catuṣkarasasaṃyogāḥ pañcadaśa kīrtitāḥ ||
pañcakān vakṣyāmaḥ |
pañcakān pañca madhura ekamamlas tu gacchati ||
madhurāmlalavaṇakaṭutiktaḥ,
madhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ, madhurāmlalavaṇatiktakaṣāyaḥ,
madhurāmlakaṭutiktakaṣāyaḥ, madhuralavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ, evam
eṣāṃ pañcānāmādau madhuraḥ prayujyate; amlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ,
evam ekasyādāvamlaḥ; evam ete ṣaṭ pañcakasaṃyogā vyākhyātāḥ ||
ṣaṭkamekaṃ vakṣyāmaḥ; ekas tu ṣaṭkasaṃyogaḥ
madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ; eṣa eka eva ṣaṭsaṃyogaḥ ||
ekaikaś ca ṣaṭsā bhavanti madhuraḥ, amlaḥ,
lavaṇaḥ, kaṭukaḥ, tiktaḥ, kaṣāyaḥ, iti ||
bhavati cātra eṣā triṣaṣṭirvyākhyātā rasānāṃ
rasacintakaiḥ |
doṣabhedatriṣaṣṭyāṃ tu prayoktavyā vicakṣaṇaiḥ ||
iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantre
tantrabhūṣaṇādhyāyeṣu rasabhedavikalpādhyāyo nāma (prathamaḥ,
āditaḥ) triṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ ||63 ||
catuḥṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ |
athātaḥ svasthavṛttam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
sūtrasthāne samuddiṣṭaḥ svastho bhavati
yādṛśaḥ |
tasya yad rakṣaṇaṃ tad dhi cikitsāyāḥ
prayojanam ||
tasya yad vṛttam uktaṃ hi rakṣaṇaṃ ca mayāditaḥ
|
tasminn arthāḥ samāsoktā vistareṇeha vakṣyate ||
yasmin yasminn ṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti
dehinām |
teṣu teṣu pradātavyāḥ rasās te te vijānatā ||
praklinnatvāc charīrāṇāṃ varṣāsu bhiṣajā khalu
|
mande 'gnau kopam āyānti sarveṣāṃ mārutādayaḥ ||
tasmāt kledaviśuddhyarthaṃ doṣasaṃharaṇāya ca |
kaṣāyatiktakaṭukai rasair yuktam apadravam ||
nātisnigdhaṃ nātirūkṣam uṣṇaṃ dīpanam eva ca |
deyam annaṃ nṛpataye yaj jalaṃ coktam āditaḥ ||
taptāvaratam ambho vā piben madhusamāyutam |
ahni meghānilāviṣṭe 'tyarthaśītāmbusaṅkule ||
taruṇatvād vidāhaṃ ca gacchanty oṣadhayas tadā
|
matimāṃs tan nimittaṃ ca nātivyāyāmam ācaret ||
atyambupānāvaśyāyagrāmyadharmātapāṃs tyajet |
bhūbāṣpaparihārārthaṃ śayīta ca vihāyasi ||
śīte sāgnau nivāte ca guruprāvaraṇe gṛhe
|
yā yā nnāgavadhūbhiś ca praśastā
gurubhūṣitaḥ ||
divāsvapnam ajīrṇaṃ ca varjayet tatra
yatnataḥ |
sevyāḥ śaradi yatnena kaṣāyasvādutiktakāḥ ||
kṣīrekṣuvikṛtikṣaudraśālimudgādijāṅgalāḥ |
śvetasrajaś candrapādāḥ pradoṣe laghu cāmbaram ||
salilaṃ ca prasannatvāt sarvam eva tadā hitam
|
saraḥsv āplavanaṃ caiva kamalotpalaśāliṣu ||
pradoṣe śaśinaḥ pādāś candanaṃ cānulepanam |
tiktasya sarpiṣaḥ pānair asṛksrāvaiś ca yuktitaḥ ||
varṣāsūpacitaṃ pittaṃ harec cāpi virecanaiḥ
|
nopeyāt tīkṣṇam amloṣṇaṃ kṣāraṃ svapnaṃ
divātapam ||
rātrau jāgagṇaṃ caiva maithunaṃ cāpi
varjayet |
(svāduśītajalaṃ medhyaṃ śucisphaṭikanirmalam
||
śarac candrāṃśunirdhautam agastyodayanirviṣam
|
prasannatvāc ca salilaṃ sarvam eva tadā hitam ||
sacandanaṃ sakarpūraṃ vāsaś cāmalinaṃ laghu |
bhajec ca śāradaṃ mālyaṃ sīdhoḥ pānaṃ ca yuktitaḥ ||
pittapraśamanaṃ yac ca tac ca sarvaṃ samācaret
|
) (hemantaḥ śītalo rūkṣo mandasūryo 'nilākulaḥ ||
tatas tu śītam āsādya vāyus tatra prakupyati |
koṣṭhasthaḥ śītasaṃsparśād antaḥpiṇḍīkṛto 'nalaḥ ||
rasam ucchoṣayaty āśu tasmāt snigdhaṃ tadā
hitam |
) hemante lavaṇakṣāratiktāmlakaṭukotkaṭam ||
sasarpis tailam ahim aśanaṃ hitam ucyate |
tīkṣṇāny api ca pānāni pibed agurubhūṣitaḥ ||
tailāktasya sukhoṣṇe ca vārikoṣṭhe
'vagāhanam |
sāṅgārayāne mahati kauśeyāstaraṇāstṛte ||
śayīta śayane tais tairvṛto garbhagṛhodare |
strīḥ śliṣṭvāgurudhūpāḍhyāḥ pīnorujaghanastanīḥ ||
prakāmaṃ ca niṣeveta maithunaṃ tarpito nṛpaḥ |
(madhuraṃ tiktakaṭukamamlaṃ lavaṇam eva ca ||
annapānaṃ tilān māṣāñchākāni ca dadhīni ca |
tathekṣuvikṛtīḥ śālīn sugandhāṃś ca navānapi ||
prasahānūpamāṃsāni kravyādabilaśāyinām |
audakānāṃ plavānāṃ ca pādināṃ copasevayet ||
madyāni ca prasannāni yac ca kiñcit balapradam
|
kāmatas tan niṣeveta puṣṭim icchan himāgame ||
divāsvapnam ajīrṇaṃ ca varjayet tatra
yatnataḥ |
) eṣa eva vidhiḥ kāryaḥ śiśire samudāhṛtaḥ
||
(hemante nicitaḥ śleṣmā śaityācchītaśarīriṇām
|
auṣṇyādvasante kupitaḥ kurute ca gadān bahūn ||
tato 'mlamadhurasnigdhalavaṇāni gurūṇi ca |
varjayed vamanādīni karmāṇy api ca kārayet ||
ṣaṣṭikānnaṃ yavāñ chītān mudgān nīvārakodravān
|
lāvādiviṣkirarasairdadyādyūsaiś ca yuktitaḥ ||
paṭolanimbavārtākatiktakaiś ca himātyaye |
sevenmadhvāsavāriṣṭān sīdhumādhvīkamādhavān ||
vyāyāmam añjanaṃ dhūmaṃ tīkṣṇaṃ ca
kavalagraham |
sukhāmbunā ca sarvārthān seveta kusumāgame ||)
tīkṣṇarūkṣakaṭukṣārakaṣāyaṃ koṣṇam adravam |
yavamudgamadhuprāyaṃ vasante bhojanaṃ hitam
||
vyāyāmo 'tra niyuddhādhvaśilānirghātajo |
utsādanaṃ tathā snānaṃ vanitāḥ kānanāni ca ||
seveta nirharec cāpi hemantopacitaṃ kapham
|
śirovirekavamananirūhakavalādibhiḥ ||
varjayen madhurasnigdhadivāsvapnagurudravān
|
vyāyāmam uṣṇam āyāsaṃ maithunaṃ pariśoṣi ca
||
rasāṃś cāgniguṇodrikatān nidāghe
parivarjayet |
sarāṃsi sarito vāpīrvanāni rucirāṇi ca ||
candanāni parārdhyāni srajaḥ sakamalotpalāḥ |
tālavṛntānilāhārāṃs tathā śītagṛhāṇi ca ||
gharmakāle niṣeveta vāsāṃsi sulaghūni ca |
śarkarākhaṇḍadigdhāni sugandhīni himāni ca
||
pānakāni ca seveta manthāṃś cāpi saśarkarān
|
bhojanaṃ ca hitaṃ śītaṃ saghṛtaṃ
madhuradravam ||
śṛtena payasā rātrau śarkarāmadhureṇa ca |
pratyagrakusumākīrṇe śayane harmyasaṃsthite ||
śayīta candanārdrāṅgaḥ spṛśyamāno 'nilaiḥ
sukhaiḥ |
tāpātyaye hitā nityaṃ rasā ye guravas trayaḥ
||
payo māṃsarasāḥ koṣṇāstailāni ca ghṛtāni ca
|
bṛṃhaṇaṃ cāpi yat kiñcid abhiṣyandi tathaiva
ca ||
nidāghopacitaṃ caiva prakupyantaṃ samīraṇam |
nihanyād anilaghnena vidhinā vidhikovidaḥ ||
(nadījalaṃ rūkṣam uṣṇam udamanthaṃ tathātapam
|
vyāyāmaṃ ca divāsvapnaṃ vyavāyaṃ cātra varjayet ||
navānnarūkṣaśītāmbusaktūṃś cāpi vivarjayet |
yavaṣaṣṭikagodhūmān śālīṃś cāpy anavāṃs tathā ||
harmyamadhye nivāte ca bhajec chayyāṃ
mṛdūttarām |
saviṣaprāṇiviṇmūtralālādiṣṭhīvanādibhiḥ ||
samāplutaṃ tadā toyam āntarīkṣaṃ viṣopamam |
vāyunā viṣaduṣṭena prāvṛṣeṇyena dūṣitam ||
tad dhi sarvopayogeṣu tasmin kāle vivarjayet |
ariṣṭāsavamaireyān sopadaṃśāṃs tu yuktitaḥ ||
pibet prāvṛṣi jīrṇāṃs tu rātrau tānapi
varjayet |
nirūhairbastibhiś cānyais tathānyair mārutāpahaiḥ ||
kupitaṃ śamayed vāyuṃ vārṣikaṃ cācared
vidhim |
ṛtāv ṛtau ya etena vidhinā vartate naraḥ ||
ghorān ṛtukṛtān rogān nāpnoti sa kadācana |
ata ūrdhvaṃ dvādaśāśanapravicārān vakṣyāmaḥ |
tatra
śīroṣṇasnigdharūkṣadravaśuṣkaikakālikadvikālikauṣadhayuktamātrāhīnadoṣapraśamanavṛttyarthāḥ
||
tṛṣṇoṣṇamadadāhārtān raktapittaviṣāturān |
mūrcchārtān strīṣu ca kṣīṇān śītair annair upācaret ||
kaphavātam āmayāviṣṭān viriktān snehapāyinaḥ |
aklinnakāyāṃś ca narān uṣṇair annair upācaret ||
vātikān rūkṣadehāṃś ca vyavāyopahatāṃs tathā |
vyāyāminaś cāpi narān snigdhair annair upācaret ||
medasābhiparītāṃs tu snigdhān mehāturān api |
kaphābhipannadehāṃś ca rūkṣair annair upācaret ||
śuṣkadehān pipāsārtān durbalān api ca dravaiḥ
|
praklinnakāyān vraṇinaḥ śuṣkair mehina eva ca ||
ekakālaṃ bhaved deyo durbalāgnivivṛddhaye |
samāgnaye tathāhāro dvikālam api pūjitaḥ ||
auṣadhadveṣiṇe deyas tathauṣadhasamāyutaḥ |
mandāgnaye rogiṇe ca mātrāhīnaḥ praśasyate ||
yathartudattas tv āhāro doṣapraśamanaḥ smṛtaḥ
|
ataḥ paraṃ tu svasthānāṃ vṛttyarthaṃ sarva eva ca |
pravicārānimān evaṃ dvādaśātra prayojayet ||
ata ūrdhvaṃ daśauṣadhakālān vakṣyāmaḥ |
tatrābhaktaṃ prāgbhaktam adhobhaktaṃ madhyebhaktam antarābhaktaṃ
sabhaktaṃ sāmudgaṃ muhurmuhur grāsaṃ grāsāntaraṃ ceti
daśauṣadhakālāḥ ||
tatrābhaktaṃ tu yat kevalam evauṣadham
upayujyate ||
vīryādhikaṃ bhavati bheṣajam annahīnaṃ hanyāt
tathā++āmayam asaṃśayam āśu caiva |
tad bālavṛddhavanitāmṛdavas tu pītvā glāniṃ parāṃ samupayānti
balakṣayaṃ ca ||
prāgbhaktaṃ nāma yat prāgbhaktasyopayujyate ||
śīghraṃ vipākam upayāti balaṃ na hiṃsyād
annāvṛtaṃ na ca muhur vardanān nireti |
prāgbhaktasevitam athauṣadham etad eva
dadyāc ca vṛddhaśiśubhīrukṛśāṅganābhyaḥ ||
adhobhaktaṃ nāma yad adho bhaktasyeti ||
madhye bhaktaṃ nāma yan madhye bhaktasya
pīyate ||
pītaṃ yad annam upayujya tad ūrdhvakāye
hanyād gadān bahuvidhāṃś ca balaṃ dadāti |
madhye tu pītam apahanty avisāribhāvād
ye madhyadeham abhibhūya bhavanti rogāḥ ||
antarābhaktaṃ nāma yad antarā pīyate
pūrvāparayor bhaktayoḥ ||
sabhaktaṃ nāma yat saha bhaktena ||
pathyaṃ sabhaktam abalābalayor hi nityaṃ
tad dveṣiṇām api tathā śiśuvṛddhayoś ca |
hṛdyaṃ manobalakaraṃ tv atha dīpanaṃ ca
pathyaṃ sadā bhavati cāntarabhaktakaṃ yat ||
sāmudgaṃ nāma yad bhaktasyādāvante ca pīyate
||
doṣe dvidhā pravisṛte tu samudgasaṃjñam
ādyantayor yad aśanasya niṣevyate tu ||
muhur muhur nāma sabhaktam abhaktaṃ vā yad
auṣadhaṃ muhur muhur upayujyate ||
śvāse muhurmuhur atiprasṛte ca kāse
hikkāvamīṣu sa vadanty upayojyam etat ||
grāsaṃ tu yatpiṇḍavyāmiśram ||
grāsāntaraṃ tu yad grāsāntareṣu ||
grāseṣu cūrṇam abalāgniṣu dīpanīyaṃ
vājīkarāṇy api tu yojayituṃ yateta |
grāsāntareṣu vitared vamanīyadhūmān
śvāsādiṣu prathitadṛṣṭaguṇāṃś ca lehān ||
evam ete daśauṣadhakālāḥ ||
visṛṣṭe viṇmūtre viśadakaraṇe dehe ca sulaghau
|
viśuddhe codgāre hṛdi suvimale vāte ca sarati |
tathānnaśraddhāyāṃ klamaparigame kukṣau ca śithile |
pradeyas tv āhāro bhavati bhiṣajāṃ kālaḥ sa tu mataḥ ||
iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantre
tantrabhūṣaṇādhyāyeṣu svasvavṛttādhyāyo nāma (dvitīyo 'dhyāyaḥ,
āditaḥ) catuḥṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ ||64 ||
pañcaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ |
athātas tantrayuktim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
dvātriṃśat tantrayuktayo bhavanti śāstre |
tad yathā adhikaraṇaṃ, yogaḥ, padārthaḥ, hetvarthaḥ, uddeśaḥ,
nirdeśaḥ, upadeśaḥ, apadeśaḥ, pradeśaḥ, atideśaḥ, apavarjaḥ,
vākyaśeṣaḥ, arthāpattiḥ, viparyayaḥ, prasaṅgaḥ, ekāntaḥ,
anekāntaḥ, pūrvapakṣaḥ, nirṇayaḥ, anumataṃ, vidhānam,
anāgatāvekṣaṇam, atikrāntāvekṣaṇaṃ, saṃśayaḥ, vyākhyānaṃ,
svasaṃjñā, nirvacanaṃ, nidarśanaṃ, niyogaḥ, vikalpaḥ, samuccayaḥ,
ūhyam, iti ||
atrāsāṃ tantrayuktīnāṃ kiṃ prayojanam ucyate
vākyayojanam arthayojanaṃ ca ||
bhavanti cātra ślokāḥ—
asadvādiprayuktānāṃ vākyānāṃ pratiṣedhanam |
svavākyasiddhir api ca kriyate tantrayuktitaḥ ||
vyāktā noktās tu ye hy arthā līnā ye cāpy
anirmalāḥ |
leśoktā ye ca kecit syus teṣāṃ cāpi prasādhanam ||
yathāmbujavanasyārkaḥ pradīpo veśmano yathā |
prabodhasya prakāśārthaṃ tathā tantrasya yuktayaḥ ||
tatra yam artham adhikṛtyocyate tad
adhikaraṇaṃ; yathā rasaṃ doṣaṃ vā ||
yena vākyaṃ yujyate sa yogaḥ |
yathā tailaṃ pibec cāmṛtavalli nimba hiṃsrābhayā vṛkṣakapippalībhiḥ |
siddhaṃ balābhyāṃ ca sadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge |
ity atra tailaṃ siddhaṃ pibed iti prathamaṃ vaktavye tṛtīyapāde
siddham iti prayuktaṃ, evaṃ dūrasthānām api padānām ekīkaraṇaṃ
yogaḥ ||
yo 'rtho 'bhihitaḥ sūtre pade vā sa padārthaḥ;
padasya padayoḥ padānāṃ vārthaḥ padārthaḥ; aparimitāś ca padārthāḥ
|
yathā sneha svedāñjaneṣu nirdiṣṭeṣu dvayos trayāṇāṃ
vārthānām upapattir dṛśyate, tatra yo 'rthaḥ
pūrvāparayoga siddho bhavati sa grahītavyaḥ; yathā
vedotpattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāma ity ukte sandihyate buddhiḥ
katamasya vedasyotpattiṃ vakṣyatīti, yataḥ ṛgvedādayas tu vedāḥ;
vida vicāraṇe, vidḷ lābhe, ity etayoś ca dhātvor anekārthayoḥ
prayogāt, tatra pūrvāpara yogam upalabhya pratipattir
bhavati āyurvedotpattim ayaṃ vivakṣur iti; eṣa padārthaḥ ||
yad anyad uktam anyārthasādhakaṃ bhavati sa
hetvarthaḥ |
yathā mṛtpiṇḍo 'dbhiḥ praklidyate tathā māṣa dugdha prabhṛtibhir vraṇaḥ praklidyata iti ||
samāsa vacanam uddeśaḥ |
yathā śalyam iti ||
vistaravacanaṃ nirdeśaḥ |
yathā śārīram āgantukaṃ ceti ||
evam ity upadeśaḥ |
yathā tathā na jāgṛyād rātrau divāsvapnaṃ ca varjayet iti ||
anena kāraṇenety apadeśaḥ, yathāpadiśyate
madhuraḥ śleṣmāṇam abhivardhayatīti ||
prakṛtasyātikrāntena sādhanaṃ pradeśaḥ |
yathā devadattasyānena śalyam uddhṛtaṃ tathā yajñadattasyāpy ayam
uddhariṣyatīti ||
prakṛtasyānāgatasya sāghanam atideśaḥ |
yathā yato 'sya vāyur ūrdhvam uttiṣṭhate tenodāvartī syād iti ||
abhivyāpyāpakarṣaṇam apavargaḥ |
yathā asvedyā viṣopasṛṣṭāḥ, anyatra kīṭaviṣād iti ||
yena padenānuktena vākyaṃ samāpyeta sa
vākyaśeṣaḥ |
yathā śiraḥpāṇipādapārśvapṛṣṭhodarorasām ity ukte puruṣagrahaṇaṃ
vināpi gamyate puruṣasyeti ||
yadakīrtitamarthādāpadyate sārthāpattiḥ |
yathā odanaṃ bhokṣye ity ukte 'rthādāpannaṃ bhavati nāyaṃ pipāsur
yavāgūm iti ||
yadyatrābhihitaṃ tasya prātilomyaṃ viparyayaḥ
|
yathā kṛśālpaprāṇabhīravo duścikitsyā ity ukte viparītaṃ gṛhyate
dṛḍhādayaḥ sucikitsyā iti ||
prakaraṇāntareṇa samāpanaṃ prasaṅgaḥ, yadvā
prakaraṇāntarito yo 'rtho 'sakṛduktaḥ samāpyate sa prasaṅgaḥ |
yathā pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣas tasmin kriyā so
'dhiṣṭhānam iti vedotpattāv abhidhāya, bhūtacintāyāṃ punar uktaṃ
yato 'bhihitaṃ pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa iti, sa khalv
eṣa karmapuruṣaś cikitsādhikṛta iti ||
(sarvatra) yad avadhāraṇenocyate sa ekāntaḥ |
yathā trivṛd virecayati, madanaphalaṃ vāmayati (eva) ||
kvacit tathā kvacid anyatheti yaḥ so 'nekāntaḥ
|
yathā kecid ācāryā bruvate dravyaṃ pradhānaṃ, kecid rasaṃ, kecid
vīryaṃ kecid vipākam iti ||
ākṣepapūrvakaḥ praśnaḥ pūrvapakṣaḥ |
yathā kathaṃ vātanimittāś catvāraḥ pramehā asādhyā bhavantīti ||
tasyottaraṃ nirṇayaḥ |
yathā śarīraṃ prapīḍya paścād adho gatvā vasāmedomajjānuviddhaṃ
mūtraṃ visṛjati vātaḥ, evam asādhyā vātajā iti ||
tathā coktam kṛtsnaṃ śarīraṃ niṣpīḍya
medomajjāvasāyutaḥ |
adhaḥ prakupyate vāyus tenāsādhyās tu vātajāḥ ||
paramatamapratiṣiddham anumatam |
yathā anyo brūyāt sapta rasā iti, tac cāpratiṣedhād anumanyate
kathaṃcid iti ||
prakaraṇānupūrvyābhihitaṃ vidhānam |
yathā sakthimarmāṇy ekādaśa prakaraṇānupūrvyābhihitāni ||
evaṃ vakṣyatīty anāgatāvekṣaṇam |
yathā ślokasthāne brūyāt cikitsiteṣu vakṣyāmīti ||
yat pūrvam uktaṃ tad atikrāntāvekṣaṇam |
yathā cikitsiteṣu brūyāt ślokasthāne yad īritam iti ||
ubhayahetudarśanaṃ saṃśayaḥ |
yathā talahṛdayābhighātaḥ prāṇaharaḥ, pāṇipādacchedanam
aprāṇaharam iti ||
tantre 'tiśayopavarṇanaṃ vyākhyānam |
yathā iha pañcaviṃśatikaḥ puruṣo vyākhyāyate, anyeṣv
āyurvedatantreṣu bhūtādiprabhṛtyārabhya cintā ||
anyaśāstrāsāmānyā svasaṃjñā |
yathā mithunam iti madhusarpiṣor grahaṇaṃ; lokaprasiddham
udāharaṇaṃ vā ||
niścitaṃ vacanaṃ nirvacanam | yathā āyur
vidyate 'sminn anena vā āyur vindatīty āyurvedaḥ ||
dṛṣṭāntavyaktir nidarśanam |
yathā agnir vāyunā sahitaḥ kakṣe vṛddhiṃ gacchati tathā
vātapittakaphaduṣṭo vraṇa iti ||
idam eva kartavyam iti niyogaḥ |
yathā pathyam eva bhoktavyam iti ||
idaṃ cedaṃ ceti samuccayaḥ |
yathā māṃsavarge eṇahariṇādayo lāvatittiriśāraṅgāś ca
pradhānānīti ||
idaṃ vedaṃ veti vikalpaḥ |
yathā rasaudanaḥ saghṛtā yavāgūr vā (bhavatv iti) ||
yad anirdiṣṭaṃ buddhyā +avagamyate tad ūhyam |
yathā abhihitam annapānavidhau caturvidhaṃ cānnam upadiśyate
bhakṣyaṃ bhojyaṃ lehyaṃ peyam iti, evaṃ caturvidhe vaktavye
dvividham abhihitam; idam atrohyam annapāne viśiṣṭayor dvayor
grahaṇe kṛte caturṇām api grahaṇaṃ bhavatīti; caturvidhaś cāhāraḥ
praviralaḥ, prāyeṇa dvividha eva; ato dvitvaṃ prasiddham iti |
kiñ cānyat annena bhakṣyam avaruddhaṃ, ghanasādharmyāt; peyena
lehyaṃ, dravasādhamyāt ||
bhavanti cātra sāmānyadarśanenāsāṃ vyavasthā
saṃpradarśitā |
viśeṣas tu yathāyogam upadhāryo vipaś citā ||
dvātriṃśadyuktayo hy etās tantrasāragaveṣaṇe |
mayā samyag vinihitāḥ śabdārthanyāyasaṃyutāḥ ||
yo hy etā vidhivad vetti dīpībhūtās tu
buddhimān |
sa pūjārho bhiṣakśreṣṭha iti dhanvantarer matam ||
iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantre
tantrabhūṣaṇādhyāyeṣu tantrayuktir nāma (tṛtīyo 'dhyāyaḥ, āditaḥ)
pañcaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ ||65 ||
ṣaṭṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ |
athāto doṣabhedavikalpam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
aṣṭāṅgavedividvāṃsaṃ divodāsaṃ mahaujasam |
chinnaśāstrārthasaṃdehaṃ sūkṣmāgādhāgamodadhim |
viśvāmitrasutaḥ śrīmān suśrutaḥ paripṛcchati |
dviṣaṣṭirdoṣabhedā ye purastātparikīrtitāḥ ||
kati tatraikaśo jñeyā dviśo vāpy athavā triśaḥ
|
tasya tad vacanaṃ śrutvā saṃśayacchinmahātapāḥ ||
prītātmā nṛpaśārdūlaḥ suśrutāyāha tattvataḥ |
trayo doṣā dhātavaś ca purīṣaṃ mūtram eva ca ||
dehaṃ sandhārayanty ete hy avyāpannā rasair
hitaiḥ |
puruṣaḥ ṣoḍaśakalaḥ prāṇāś caikādaśaiva ye ||
rogāṇāṃ tu sahasraṃ yac chataṃ viṃśatir eva
ca |
śataṃ ca pañca dravyāṇāṃ
trisaptatyadhikottaram ||
vyāsataḥ kīrtitaṃ taddhi bhinnā doṣāstrayo
guṇāḥ |
dviṣaṣṭidhā bhavanty ete bhūyiṣṭham iti niś cayaḥ ||
traya eva pṛthak doṣā dviśo nava samādhikaiḥ |
trayodaśādhikaikadvisamam adhyolbaṇais triśaḥ ||
pañcāśad evaṃ tu saha bhavanti kṣayam āgataiḥ
|
kṣīṇamadhyādhikakṣīṇakṣīṇavṛddhais tathāparaiḥ ||
dvādaśaivaṃ samākhyātās trayo doṣā dviṣaṣṭidhā
|
miśrā dhātumalairdoṣā yānty asaṃkhyeyatāṃ punaḥ ||
tasmāt prasaṅgaṃ saṃyamya doṣabhedavikalpanaiḥ
|
rogaṃ viditvopacared rasabhedair yathairitaiḥ ||
bhiṣak kartātha karaṇaṃ rasā doṣās tu kāraṇam
|
kāryam ārogyam evaikam anārogyam ato 'nyathā ||
adhyāyānāṃ tu ṣaṭṣaṣṭyā grathitārthapadakramam
|
evam etad aśeṣeṇa tantram uttaram ṛddhimat ||
spaṣṭagūḍhārthavijñānam agāḍham andacetasām |
yathāvidhi yathāpraśnaṃ bhavatāṃ parikīrtitam ||
sahottaraṃ tv etad adhītya sarvaṃ
brāhmaṃ vidhānena yathoditena |
na hīyate 'rthān manaso 'bhyupetād
etad vaco brahmam atīvasatyam ||
iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantre
doṣabhedavikalpo nāma ṣaṭṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ ||66 ||
iti sauśrute āyurvedaśāstre
uttarasthānaṃ samāptam ||