athāto jvarotpattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yenāmṛtam apāṃ madhyād uddhṛtaṃ pūrvvajanmani |
yato maratvaṃ saṃprāptās tridaśās tridaśeśvaraṃ ||
śiṣyāstaṃ deva
m āsīnam papracchuḥ suśrutādayaḥ |
vraṇasyopadravāḥ proktā vraṇinām apy
ataḥ paraṃ ||
samāsato vyāsataś ca brūhino bhiṣajām
varaḥ |
upadraveṇa juṣṭasya vraṇaḥ kṛ
cchreṇa sidhyati ||
upadravāś ca vraṇinaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ |
prakṣīṇavalamāṃsasya्\ śeṣadhātuparikṣayāt ||
tasmād upadravān kṛtsnān vadasva vadatām
varaḥ |
te
ṣān tad vacanaṃ śrutvā prāvravīd bhiṣajām varaḥ ||
jvaram ādau pravakṣyāmi sa rogānīkarāṭ smṛtaḥ |
rudrakopāgnisaṃbhūtaḥ sarvvabhūtaḥ pratāpanaḥ
||
tais tair nnāmabhir anekeṣāṃ
sattvānām parikīrttyate |
janmādau nidhane caiva bhavatīha na
saṃśayaḥ ||
ataḥ sarvvavikārāṇāṃ jvaro rājā prakīrttitaḥ |
ṛte devamanuṣyebhyo nānyo viṣaha
te tu taṃ ||
svedāvarodhaḥ santāpaḥ sarvvāṅgagrahaṇam
bhṛśa |
yugapady atra roge tu jvara ity upadiśyate ||
doṣaiḥ pṛthak samastaiś ca dvandvai
rāgantur eva ca |
anekakāraṇotpannaḥ smṛtas tv aṣṭavidho
jvaraḥ ||
doṣāḥ prakupitā gāḍham apathyāhārasevinaḥ |
vyāpya deham aśeṣeṇa jvaram āpādayanti
ha ||
apimithyā prayuktaiś
ca snehādyaiḥ karmmabhir nnṛṇāṃ |
vividhāvidhād
avighātāc ca rogotthāc
chānāt prapākataḥ
||
śramāt kṣayād ajīrṇṇāc ca viṣāt sāmya tu
paryayāt |
oṣadhīpuṣpagandhāc ca kopān nakṣatrapīḍayā ||
abhiśāpābhicārābhyām
manobhūtābhiśaṅkayā |
strīṇāmavaprajātānām prajātānān tathāhitaiḥ ||
stanyāvataṇe
caiva jvaro doṣaiḥ prakupyati |
tair vvegavadbhir bbahudhā samudbhrāntai
r vvimārggagaiḥ ||
vikṣipyamāṇo 'ntar agni r bhbhavaty āśu
bahiś caraḥ |
ruṇaddhi cāpy apāndhātuṃ yasmāt ta
smāj jvarāturaḥ ||
bhavaty aty uṣṇagātraś ca svidyat ena ca
sarvvaśaḥ ||
śramoratir vivarṇṇatvaṃ vairasyaṃ nayanaplavaḥ
|
icchādveṣo muhuś cāpi śītavātātapādiṣu ||
jṛmbhā
ṅgamarddo gurutā romaharṣo 'rucis tamaḥ |
apraharṣaś ca śīta ca
bhavatyutpatsyati jvare ||
sāmānyato viśeṣastu jṛmbhāty arthan samīraṇāt |
pittān nayana rddāhaḥ kaphāda
nnārucis tathā ||
sarvvaliṅgasamavāyaḥ sarvvadoṣaprakopaje |
rūpair anyatarābhyān tu saṃsṛṣṭe dvandvajaṃ
viduḥ ||
vepathur vviṣamo vegaḥ kaṇṭhauṣṭhapariśoṣaṇaᳵ
|
nidrānāśaḥ kṣayaḥ stambho gātrāṇāṃ raukṣyam eva ca ||
śiroruggātrarugvaktraṃ vairasyaṃ
gāḍhaviṭkatā |
śūlādhmānau jṛmbhaṇañ ca bhavaty anilaje
jvare ||
vegastīkṣṇom atisāraś
ca mahādāho nidrālpaś ca tathā
vamiḥ |
kaṇṭhauṣṭha
mukhanāsānām pākaḥ svedaś ca jāyate ||
pralāpo vaktra kaṭukā
mūrcchā dāho madas tṛṣā |
pītaviṇmūtranetratva m paittike bhrama eva
ca ||
staimityaṃ stimito vegaālasyam ma
dhurāsyatā |
śuklamūtrapurīṣatvaṃ
stambhastṛptir athāpi ca ||
gauravaṃ
śītamutkledo
romaharṣo 'tinidratā |
pratiśyāyo 'ruciḥ kāsaḥ kaphaje 'kṣṇoś ca
śuklatā ||
sarvvajaḥ sa
rvvaliṅgs tu viśeṣañ
cātra me śṛṇu |
nāty uṣṇaśīto 'lpasaṃjñā bhrāntaprekṣī
hatasvaraḥ ||
śvasannipatitaḥ śete pralāpopadravāyutaḥ |
tam abhinyāsamity āhur hataujasamathā
pare ||
sannipātajvaraḥ kṛcchram asādhyam
apare viduḥ |
saptame divase prāpte daśame dvādaśepi vā ||
punar ghorataro bhūtvā praśamaṃ yānti hanti vā ||
dvidoṣoc chrayaliṅgas tu dva
ndvajās trividhaḥ smṛtaḥ |
tṛṣṇā mūrcchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śirorujā ||
kaṇṭhāsya śoṣo vamathur llomaharṣorucistamaḥ |
parvvabhedaś ca jṛmbhā cavātapittajvarākṛtiḥ ||
stai
mityam parvvaṇāṃ bhedo nidrā gaurava eva ca |
śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedaḥ
pravarttate ||
tandrā mohaḥ pralāpaś ca śleṣma
vātajvarākṛtiḥ ||
liptatiktāsyatā tandrā mohaḥ kāso 'rucistṛṣā |
muhurddāho muhuḥ śītaṃ śleṣmapittajvarākṛtiḥ ||
vātādhikatvāt pravadanti tajjñāstṛtīyakam vāpi
caturthakam vā |
santāpa
pānābhyasambhavañ ca pittādhikatvāt pravadanti tajjñāḥ ||
pralepakañ cāpi balāsakañ ca kaphādhikatvena vadanti tajjñāḥ |
muktānubandham viṣamajvarā ye jvare śate
dvandvasamutthi
tās tu ||
tvaksthau śleṣmānilau śītam ādau janayato jvare |
tayoḥpraśāntayoḥ pittam ante dāhaṅ karoti ca ||
karoty ādau tathā pittaṃ tvaksthaṃ dāham itī sthitiḥ |
tasmin praśānte
tv itarau
śītam ante ca kurvvataḥ ||
tāv etau dāhaśītādī jvarau saṃsarggajau smṛtau |
dāhapūrvvas tayoḥ kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ ||
rātryahnoḥ ṣaṭsu kāleṣu kīrttiteṣu yathā pu
rā |
svaṃ kālam viṣamo 'bhyeti prasaktaṃ māruto
jvaraḥ ||
sa cāpi viṣamo deha n na kadācid
vimuñcati |
yasmād
gauravavaivarṇṇyaṃ
kārśyebhyo na vimucyate ||
vege tu samatikrānte ga
toyam iti
lakṣyate |
dhātv antarastho līnatvān na saukṣmyād upalabhyate ||
alpadoṣe tv anakṣīṇa kṣīṇetvana
ipānalaḥ ||
doṣo 'lpo 'hitasaṃbhūto jvarotsṛṣṭasya vā
punaḥ |
dhātumanyatamaṃ prāpya karoti viṣamajvaraṃ ||
satataṃ rasaraktastham anyedyuḥ piśitāśritaḥ |
medogatas tṛtīye 'hni so 'sthimajjagataḥ punaḥ ||
kuryāc cāturthakaṃ ghoram antakaṃ rogasaṃkaraṃ
|
saptāham vā daśā
ham vā dvādaśāham athāpi vā ||
santatyā yovisarggī syā t santataḥ sa
nigadyate |
ahorātre santatakau dvau kālāv anuvarttate ||
anyedy uṣkastvahorātram ekakālaṃ pravarttate |
tṛtīya
kastṛtīye 'hni caturthehni caturthakaḥ ||
kecid bhūtābhiṣaṅgo
tthaṃ bruvate viṣamajvaraṃ |
vividhenābhighātena jvaro
yas tu
pravarttante
||
yathādoṣaprakopas tu tathā manye
ta taṃ jvaraṃ |
śyāvāsyatā viṣakṛte tathātīsāra eva ca ||
abhaktaruk pipāsā ca todaś ca sahamūrcchyā |
oṣadhīgandhaje mūrcchā
śirorukthva yathus tathā ||
kāmaje citta
vibhraṃ sas tandrālasyam abhaktaruk |
bhayāt pralāpaḥ śokāc ca
bhavet kopāc ca vepathuḥ ||
abhiśāpābhicārābhyāṃ mohas tṛṣṇā ca jāyate
||
bhūtābhiṣaṅgād udvegahāsyaroda
nakampanaṃ ||
śramakṣayābhighātotthe dehināṃ kupitonilaḥ
|
pūrayitvākhilan dehaṃ jvaram āpādayed bhṛśaṃ ||
rogāṇān tu samutthānāṃd vidāhājīrṇṇatas tathā |
jvaroparaḥ
saṃbhavati tais tair
anyaiś ca hetubhiḥ ||
tasya rūpāṇi vakṣyāmi yathāvad anupūrvvaśaḥ
|
gurutā hṛdayotkleśaḥ sadanaś cchardy arocakau
||
rasasthetu jvare
liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate |
raktoniṣṭhīvanaṃ dāho mohaś
ccharddanavibhramau ||
pralāpaḥ piṭakās tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇāṃ ||
piṇḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣatā |
ūṣmāntar ddāhavikṣepau glāniḥ syāt māṃsage
jvare
||
bhṛśaṃ svedas tṛṣā mūrcchā pralāpaś ccharddir
eva ca |
daurggandhyārocakau glāni r mmedaḥsthe
cāsahiṣṇutā ||
bhedontra kūjanaṃ śvāso virekaś charddir eva ca |
vikṣepaṇañ ca gātrā
ṇā m etad asthigate jvare
||
tamaḥ praveśanaṃ hikkā kāsaḥ śai
tyam vamisstṛṣā tathā |
antarddāho mahāśvāso marmmacchedaś ca
majjage ||
maraṇaṃ prāpnuyāt tatra śukrasthānagate jvarepa
raṃ |
śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śuklasya tu
viśeṣataḥ ||
dagdhe 'ndhano yathā vahnir ddhātuṃ hatvā yathā viṣaṃ |
kṛtakṛtyo vrajec chāntin dehaṃ hatvā tathā
jvaraḥ ||
vātapittakapho
tthānāṃ jvarāṇāṃ lakṣaṇaṃ yathā
|
tathā teṣām bhiṣag brūyād rasā
diṣv api buddhimān ||
samastaiḥ sannipātasya dhātusthasya
vinirddiśet |
dvandvajaṃ dvandvajair eva doṣai
ś cāpi vadet tu taṃ ||
gambhīras tu jvaro jñeyo hy antarddāhena
tṛṣṇayā |
ānaddhatvena cāty arthaṃ śvāsakāsodbhavena ca
||
hataprabhendriyaṃ kṣāma ma rocakanipīḍitaṃ
|
gambhīras tīkṣṇavegā
rtte jvaritaṃ parivarjjayet ||
hīnamadhyādhikair ddoṣais trisaptadvādaśādikaḥ |
jvaravego bhavet tīkṣṇo yathāpūrvvaṃ sukhakriyaḥ ||
iti jvarāḥ samākhyātāḥ karmmedānīṃ pravakṣyate
|| 0 ||
jvarasya pūrvvarūpeṣu varttamānasya buddhimān |
pāyayeta sarppir evācchan tataḥ sampadyate sukhaṃ ||
vidhir mmārutajeṣv eṣa paittikeṣu virecanam |
mṛdu praccharddanaṃ dvandva
kaphajeṣu vidhīyate |
dhūmāgnyor iva nānātvaṃ vidyāt
prākrūpirūpayoḥ ||
pravyaktarūpeṣu hitam
ekāntenāpatarppaṇam |
ānaddha stimitair ddoṣair yāvantaṃ kāla
māturaḥ ||
tāvat kālantu laghvannam
aśnīyāt tu viriktavat |
na laṃghayen mārutaje kṣayaje mānase tathā
||
alaṃghyāś caiva ye pūrvvan dvivraṇīye prakīrttitāḥ ||
tad dhi mārutakṣttṛṣṇā mukhaśoṣabhramānvite
||
kāryān na bā
lena vṛddhe na garbhbhiṇyon na
durbbale |
śopheṣūtthitamātreṣu vraṇeṣūgrarujeṣu ca ||
anavasthi
tadoṣāgne r llaghannan
doṣapācanam |
jvaraghnan dīpanaṃ kāṅkṣārucilāghavakārakam ||
sṛṣṭamārutaviṇmūtraṃ kṣutpipāsāsahaṃ lagham
|
prasannātmendriyaṃ kṣāman naram vi
dyāt sulaṃghitam ||
balakṣayatṛṣāmūrcchātandrānidrābhramaklamāḥ |
upadravāś ca śvāsādyāḥ
sasambhavanty atilaṃghanāt ||
dīpanaṃ kaphavicchedi varcchovātānuloma
naṃ |
kaphavātajvarārttānāṃ hitam uṣṇāmbu tṛṣyatam ||
tad dhi mārddavakṛddoṣa srotasāṃ śītam
anyathā |
sevyamāneta toyena jvaraḥ śītena vardhate ||
pittam adyaviṣo
ttheṣu tiktakaiḥ
śṛta śītalaṃ |
dīpanī pācanī laghvī jvarārtānāṃ jvarāpahā ||
annakāle hitā peyā yathāsvaṃ pācanaiḥ kṛtā |
laṃghanāmboyavāgūbhir yadā
doṣo na
pacyate ||
tadā tat mukhavairasya tṛṣṇārocakanāśanaiḥ |
kaṣāyaiḥ pācanair hṛdyair jvaraghnaiḥ samupācaret ||
pañcamūlīkaṣāyan tu pācanam pavanajvare |
sakṣaudram paittike mustakaṭukendrayavaiḥ kṛtam ||
pippalyādikaṣāyan tu pācanaṃ kaphaje
jvare |
saṃṣṛṣṭadoṣeṣu hitaṃ saṃsṛṣṭamatha pācanam
||
mṛdau jvare laghau dehe
pracaleṣu
maleṣu ca |
pakvadoṣam vijānīyāt tadā deyan tad auṣadhaṃ ||
doṣaprakṛtivaikṛtyād ekeṣām pakvalakṣaṇam |
saptarāt paraṃ kecin manyante deyam auṣadham
||
daśarātrā
t paraṃ kecid dātavyam
iti niścitāḥ |
paittike vā jvare deyam alpakālasamutthite ||
sucir ajvaritasyāpi deyaṃ syād doṣapākataḥ |
yasya doṣānugāḥ pakvāviśuddhasrotasomalāḥ
||
acirajvaritasyāpi tasya
dadyād virecanam |
lālāprasekahṛllāsatamakāṣuddhy arocakāḥ
||
tandrālasyāvipākasya vairasyaṃ gurugātratā |
kṣmannāśovamūtratvaṃ stabdhatā balavān jvaraḥ ||
āmajvarasya liṅgāni
na dadhyāt tatra bheṣajaṃ |
bheṣajaṃ hy āmadoṣasya bhūyo jvalayati
jvaram ||
śamanīyañ ca karoti viṣamajvaram |
pakvo vyatihṛto doṣo dehe tiṣṭhan ma
dāty ayaḥ ||
viṣamaṃ vā jvaraṃ kuryāt malavyapadam eva vā
|
prākkarmma vamanañ cāsya kāryam āsthāpanan tathā ||
virecanan tataś cāpi śirasaś ca virecanam |
kramaśo baline deyaṃ
vamanaṃ śleṣmike jvare ||
sarujonilaje kāryaṃ sodāvartte nirūhanam |
pittaprāye virekaḥ syāt kāryaṃ śīrṣavirecanam ||
kaṭīpṛṣṭhagrahārttasyadīptāgner anuvāsanam |
kṛśaṃ
caivālpadoṣañ ca
śamanīyair upācaret ||
kaphābhipanne śirasi
kāryaṃ śīrṣavirecanam |
śirogauravaśūlaghnam indriyapratibodhanam ||
kaṭīpṛṣṭhagrahārttasya dīptāgneranuvā
nam |
upavāsair bbalasthan tu jvare santarppaṇānthite ||
klinnāṃ yavāgūṃ
mandāgniṃ pipāsārttañ ca pāyayet |
śramopavāsānilaje hito nityaṃ rasodanaḥ ||
mudgayūṣodanañ cāpi
deyaḥ kaphasamutthite |
sa eva sitayā yuktaḥ śītaḥ pittajvare hitaḥ
||
mudgāmalakayūṣastu vātapittātmake jvare |
hrasvamūlakayūṣas tu vātaśleṣmātake jvare ||
nimbakolakayūṣas tu hitaḥ pittakaphātmake |
dāhavamyardditaṃ kṣāmaṃ
nirannaṃ tṛṣṇaāyānvitam ||
śarkkarāmadhusaṃyuktaṃ pāyayel lājatarpaṇaṃ ||
kaphapittaparītasya grīṣme 'sṛkpitta ūrddhage
||
madyanityasya na hitā yavāgūbhir upācaret |
yūṣair amlair anamlair vvā jāṅgalair vvā rasair hitaiḥ ||
madyaṃ vā madyasātmyāya sāmāhāya
pradāpayet |
savyoṣam vitaret tātra kaphārocakapīḍite ||
vaddhapra
ryuta doṣas tu naro
jīrṇṇajvarānvitaḥ ||
pipāsārtaḥ sadāho vā payasā sa sukhī bhavet ||
pipāva tu payaḥ pī
tan taruṇe hanti
mānavam |
sarvvajvareṣu sulaghur mmātrāvadbhojanaṃ hi
tam ||
vegāpāyen yathā tad dhi jvaravegābhivarddhanaṃ |
jvarito hitam aśnīyāt yad api asyārucir bhaved ||
annakā
le hy abhuñjānaḥ kṣīyate mriyate 'pi vā |
gurvabhiṣyandikāle ca
jvarī nādyāt kathañcana ||
na tu tasyāhitaṃ bhuktamāyuṣe vā sukhāya vā |
santatam viṣamañ cāpi kṣīṇasya suci
rotthitam ||
jvaro sabhojanam pathyaṃ laghubhiḥ
samupakramaiḥ |
mudgān masūrāñś caṇakān kulatthān samakuṣṭhakān |
āhārakāle yūṣārthaṃ jvaritāya pradāpayet ||
paṭolapatraṃ
vārttāku kukkulaṃ
pāpacelakaṃ ||
karkkoṭakam parppaṭakaṃ gojihvā vālamūlakam |
patraṃ guḍūcyāḥ śākārthe jvaritoya pradāpayet ||
lāvān kapiñjalān eṇān pṛṣatān karabhāñ chaśān
|
kālapucchān kuraṅgāñ ś ca tathaiva
mṛgamātṛkān ||
māṃsārthe māṃsasātmyāya jvaritāya pradāpayet |
sārasakrauñcaśikhinas tathā kukkuṭatittirāḥ ||
gurūṣṇatvān na śasyanta iti kecidvya
vasthitāḥ |
jvaritānāṃ prakopan tu yadā yāti samīraṇaḥ
||
tadā tepi hi śasyante mātrākālopapāditā
|
parīṣekān pradehāñ ś ca snehān saṃśodhanāni
ca ||
divāsvapnaṃ vyavā
yañ ca vyāyāmaṃ śiśirañ jalam |
sāravanti ca bhojyāni varjjayet taruṇajvarī ||
īhādi navadhānyāni krodhādīñś ca
vivarjjayet ||
śoṣaś charddirmmadomūrcchāmohastṛ
ṣṇā hy arocakaḥ |
prāpnoty upadravāne tān pariṣekādi sevanāt ||
anavasthitadoṣāgner
ebhiḥ sandhukṣito jvaraḥ |
gambhīratīkṣṇavegatvaṃ yāty asādhyatvam eva vā ||
mukta
syāpi jvareṇeha durbbalasyāhitair
jjvaraḥ |
praty āsanne dahed dehaṃ śuṣkakakṣam ivānalaḥ ||
na syāt kāryaḥ parīhāro jvaram ukte na dehinā |
yāvan na prakṛtisthaḥ syād do
ṣataḥ prāṇatas tathā ||
jvare pramoho bhavati svalpair apy avaceṣṭitaiḥ |
niṣaṇṇaṃ bhojayet tasmān mūtroccārau ca
kārayet ||
arocake gātrasāde
vaivarṇṇāyā ṅgamalādiṣu |
śāntajvaro viśodhyaḥ syādanuba || || ||
cātra vātavyādhiharaṃ hitaṃ |
jvarādīn avirodhāc ca sādhayet svaiś
cikitsitair iti || ||
ukte ca tantre atīsāracikitsā
saptatriṃśattamo 'dhyāyaḥ kāyacikitsāyāṃ dvi
tīyaḥ || ❈
||
athātaḥ śoṣacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ
anekadoṣān ugato vahurogāgamaḥ |
durvvijñeyo durnnivāryaḥ śoṣo vyādhir mahāvalaḥ
saṃśoṣaṇādrasādīnāṃ śoṣa ity
abhidhīyate ||
kriyākṣayakaratvāc ca kṣaya ity ucyate punaḥ |
rājñaś candramaso yasmādabhūd eṣa kilāmayaḥ ||
tasmāt taṃ rājayakṣme
ti kecid āhuḥ punarj janāḥ |
sa vyastair jjāyate doṣair iti kecid
vadanti hi ||
ekādaśānām ekasmin sānnidhyāt tantrayuktitaḥ |
kriyānāṃ cāvibhāgena prāgekotpāda
nena
ca ||
eka eva mataḥ śoṣa sannipātātmako hyataḥ |
udre¦kāntasya liṅgāni doṣāṇāṃ tu bhavanti
ha ||
kṣayād vegapratīghātād āghātād viṣamāśanāt |
jāyante ku
pitair doṣair vyāptadehasya
dehinaḥ ||
kaphanair ddoṣais tu rūddhe
rasavartmasu |
ativyavāyino vāpi kṣīṇaretasy anantaraṃ ||
kṣīyante dhātavaḥ sarvve tataḥ śuṣyati mānavaḥ |
svarabhedo'nilācchūlaṃ saṃkācaṃ śvāṃsapārśvaḥ
||
jvaro dāho'tisāraś ca pittād raktasya cāgamaḥ ||
śirasaḥ parisaḥ paripūrṇatvam abhaktacchanda
eva ca ||
kāsaḥ kaṇṭhasya codvaṃso vijñeyaḥ ka
ka
phakopataḥ |
ekādaśabhiḥ ṣaḍbhir vvā pañcabhi samanvitaṃ ||
jahyāc choṣārdditaṃ jantum icchan
suvipulaṃ yaśaḥ ||
vyavāyaśokasthāvirya vyāyāmādhvapraśāṣiṇāṃ |
vraṇakṣarati yandhātuṃ śoṣāṇāṃ lakṣaṇaṃ śṛṇu ||
vyavāyaśoṣī śukrasya kṣayaliṅgair
ūpadrutaḥ |
pāṇḍudeho yathāpūrvvaṃ kṣāyante cāsya dhātavaḥ ||
pradhānaśīlaḥ srastāṃ
gaḥ
śokaśoṣyati tādṛśaḥ |
jarāśoṣī kṛśo mando
hata¦vuddhiś balendriyaḥ ||
kampanorūcimān bhinnakāṃsapātrasamasvaraḥ |
saṃprasrutāsyanāsākṣi suptarūkṣa¦
samaccaviḥ ||
adhvapraśoṣī srastāṃgaḥ saṃbhṛṣtaparuṣacchaviḥ
|
prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomagalānanaḥ ||
ṣṭhīvati śleṣmaṇāṃ hīnaṃ gauravārūcipīḍitaḥ
|
vyavā¦
yaśoṣī bhūyiṣṭham ebhir eva
samanvitaḥ ||
liṅgai rūkṣayakṛtaiḥ saṃyuktasya kṣatādvinā |
raktakṣayād vedanābhis tathaivāhārayantraṇāt ||
vraṇitasya bhavec choṣo doṣaih̤ sādhyatamasya ca |
vyāyāmabhāṣyādhyanair abhighātātimaithunaiḥ
||
karmmaṇā cāpyurasyena vakṣo yasya vidāritaṃ
|
tasyorasi kṣate raktaṃ pūyaḥ śleṣmā ca gacchati
||
kāṃsapracchadayec cā
pi
pītaraktāsitārūṇaṃ |
santaptavakṣaso'tyarthaṃ dūyamānena tāmyati ||
durgandhoccvāsavadano bhinnavarṇṇaḥ svaro naraḥ
|
keṣāñcid eva śoṣo hi kāraṇo bhedam āgata
ḥ ||
na tatra doṣaliṅgānāṃ samastānān nivātanaṃ |
kṣayā eva hi vijñeyā pratyekandhātusaṃjñitāḥ ||
cikitsitaṃ tu teṣāṃ hi prāguktaṃ dhātusaṃkṣaye
||
śvāsāṅgasādaka¦
phasaṃśrayatāluśoachardyagnisādaparipīnasapāṇḍunidrā |
śoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jantuḥ śuklakṣaṇa bhavati
māṃsaparo riraṃsuḥ ||
svapneṣu kākaśuka
śalyakanīlakaṇṭhān
gṛdhrās tathaiva ca kapīskṛkalāsekāṃś ca
|
paścet sarāṃsi vimalaāḥ sanadīś ca vāiḥ
śuṣkāṃstarūnarūṇadhūmadavārdditāṃś ca ||
ahāśanaṃ pa
rikṣīṇaṃ
śoṣātīsārapīḍitaṃ |
śūnamūṣkodarañ cāpi yakṣmiṇam parivarjayet ||
upācared ātmavantan dīptāgnimakṛśan naraṃ |
sthirādivargasiddhena payasājāvikenavai ||
snigdhasya mṛdu kartavyamūrdhvaṃñ
cādhaś ca śodhanaṃ | āsthāpanaṃ tthāḥpaścāc
chirasaś ca virecanaṃ ||
rasair bhuñjīta śuddhaś ca yavagodhūmaśālayaḥ
|
vyavāyaśoṣiṇaṃ prāyo¦
bhajante vātajā gadāḥ ||
vṛṃhaṇīyo hitas tasyahitasnigdhānilāpahaḥ ||
gṛdhrānulūkān
śakunāṃstathākhūn gaṇḍapadān
vyālavileśayāñś ca ||
dadyātprakārair dvivid
dhair vvidhijñaḥ sasaindhavān
sarṣapatailabhṛṣṭān ||
deyāni māṃsāni vajāṅgalāni
mudgāḍhakīyūṣarasāś ca pathyāḥ |
kharoṣṭranāgāś ca tarāśi khādet mubhṛṣṭhāni suka
lpitāni ||
māṃsopadaṃśāñś ca pivedariṣṭān mādhvīkasevī
ca¦bhavet manuṣyaḥ |
arkkāmṛtākṣārajaloṣitebhyaḥ kṛtvā yavebhyo vividhāñś ca bhakṣyān
||
khādet pivet cāpi
ajāvikaṃ vā kṛśo
yavāgvā saha bhaktakāle |
vyoṣaṃ ghṛtakṣaudrayutañca lihyācca vyāviḍaṅgopahitaṃ
kṣayārttaḥ ||
māṃsādamāṃseṣu ghṛtañ ca siddhaṃ śoṣāpahaṃ
kṣaudrayutaṃ
vadanti |
drākṣāsitāmāgadhikāś ca lehāḥ sakṣaudratailaṃ kṣayakāsahantā
||
ghṛtena cājena samākṣikena
turaṅgagandhātilamāṣacūrṇṇaṃ |
sitāśvagandhāmagadhodbhavānāṃ cūrṇaghṛtakṣaudrayutaṃ ca lihyā ||
kṣīraṃ pived vāpyatha vājigandhāvipakvam evaṃ
labhateṅgamuṣṭhiṃ |
tad utthitaṃ kṣīraghṛtaṃ sitāḍhyaṃ prātaḥ pived vāpi payonupānam
||
sevate cājena samākṣikeṇa tura
ṅgagandhātilamāṣacūrṇaṃ |
utsādane cāpi turaṃgagandhā yojyāyavāścaiva punarnavo ca ||
kṛtsne vṛṣe tatkusumaiś ca siddhaṃ sarppiḥ pivetkṣaudrahitaṃ
hitāśī |
yakṣmāṇa
metat pravalañ ca kāsaṃ
śvāsan nihanyād api pāṇḍutāñ ca ||
śakṛdrasāś cāśvagavājamāvyāḥ kvāthā mitāś caiva tatthaiva
bhāgaiḥ |
mūrvvāharidrākhadiradrumāṇāṃ kṣīra¦
sya bhāgas tv aparo ghṛtasya ||
bhāgān navaitā vipaced vidijño datvā trivargammadhurañ ca
kṛtsnaṃ |
kaṭutrikañ caiva sabhadradārūghṛtotamaṃ
yakṣmaniv-araṇīyaṃ ||
dve pañcamūle
varuṇaḥ karañja bhallātakāvilvapunarnavo
ca ||
yavān kulatthāñś ca varāṇi caiva sa
cittakañ cāpi mahīkadamvaṃ ||
kṛtvā kaṣāyam vipacedhi tasya ṣaḍbhirhi pā¦
tre
ghṛtapātram ekaṃ |
datvā
mahāvṛkṣapayobhayāñca
vyāṃśukā.lavaṇottamañ ca ||
etadhi śoṣañjaṭharāṇi caiva hanyāt pramehāñś ca sahānilena |
plīhodaroktan tu hitañ ca sarppis trīṇy
eva cānyāni hitāni cātra ||
upadravāñś ca svaravaikṛtādīn
|yedava|nikhilena śāntāṃ
|
elājamodāmalakābhayāś ca
gāyatrinimvāsanasālasārāṃ ||
viḍaṅgabhallāta
kacitrakāñś ca
kaṭutrika..surāṣṭrajañś |
pakvā jale yena pacet sarppis tasmin
susiddhe tv avatārite ca ||
triṃśatpalāny atra sitopalāyā dadyāt tugākṣīripalā
ni
pañca |
prasthe ghṛtasya dviguṇañ ca dadyāt palam ya
prātar eto¦ lihec ca ||
līhvā piven kṣīram atandritas tu |
etad dhi medhyaṃ paramaṃ pavitraṃ cakṣuṣyam
āyuṣataman tathaiava |
yakṣmā
ṇam āyur vyapahanti caiva pāṇḍvāmayañ cāpi
bhagandarañ ca |
na cātra kiñcit parivarjjanīyaṃ
rasāyanañ caitadupāsyamānaṃ |
striyo ratikrodhamasūyatāñ ca tyahetddurāṃ
viṣayān bhajet |
dvijān gurūñs tāñ strīdaśāñś ca pūjed vācaś ca puṇyāḥ
śṛṇuyād dvijebhya iti || ||
uttaratantre śoṣavikitsā aṣṭatriṃsattamaḥ
kāyaciki
tsāyāṃ tṛtīyodhyāyaḥ ||
athāto gulmapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathoktaiḥ kopanair doṣāḥ kupitāḥ koṣṭhamāgatāḥ
||
janayanti nṛṇāñ gulmaṃ sa pañcavidha ucyate ||
hṛnnā
syor antare granthiḥ saṃcārī yadi vācalaḥ |
vṛttaś cayaḥ saṃcayavān sagulma iti saṃjñitaḥ ||
gupitānilamūlatvād guḍhagulmodayād api |
gulmavad vā viśālatvād gulma itya
bhidhīyate ||
sa yasmād ātmani cayaṃ gacchatyapsviva vudvudaḥ |
antaś carati yasmāc ca na pākamvupayātyataḥ
||
sa vyastair jāyate doṣaiḥ samastair api cocchritaiḥ ||
puruṣā
ṇān tathā strīṇāṃ jñeyo raktena
yo paraḥ ||
kṛcchraviṇmūtravātatva mānāhotranikūjanaṃ |
dveṣonne vāyūr ūrdhvaś ca pūrvarūpeṣu gulmināṃ
||
hṛtkūkṣiśūlaṃ mūkhakha
ṇṭhaśoṣo
vāyornnirodho viṣamāgnitā ca |
te te vikārāḥ pavanātmikāś ca bhavanti gulme'nilasambhave tu
||
svedajvarāhāravidāhadāhā stṛṣṇāṅgarāgaḥ ka
ṭūvakratā ca |
pittasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti pittaprabhave tu
gulme ||
anne na lipsā gurūgātratā ca charddipraseko
madhurāsyatā ca |
kapha
pra
sya
liṅgāni ca yā
ni tāni bhavanti gulme
kaphasambhave ca ||
sarvvātmakaḥ sarvvarūjopapannas taṃ yāpya
sādhyām pravadanti tajjñāḥ ||
navaprasūtāhitabhojanā yā yā cāma
li
ga
rbham visṛjedṛtau vā ||
vāyurhi
tasyāḥ pravigṛhyaraktaṃ karoti gulmaṃ sarūjaṃ sadāhaṃ
||
pittasya liṅgena samānaliṅgaṃ viśeṣaṇaṃ cāparamaṃ nivodha |
na spandate nodarameti vṛddhim bhavanti liṅgāni
ca ga
rbhiṇīnāṃ ||
taṃ raktagulmam pravadanti tajjñāḥ sa cāpya sādhyā tu
pitānilatvāt |
vātagulmārdditaṃ snigdhaṃ yuktaṃ
snehavirecanaiḥ |
upācared yathākālaṃ nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ ||
jīrṇāsane kupyati vātagulme
vidāhakāletveśanasya pittāt ||
gulmaḥ kaphā
t mūrchati rukamātre sarvāsu valāsu ca
sannipāte |
strīṇā tu yaḥ śoṇitakoṣagulmaḥ sa
yoniśūlaṃ tu mūlaṃ karoti ||
yonyāḥ parisrāvam aniṣtagandham viśe
ṣaliṅgāni bhavanti
caiṣāṃ ||
pittagulmārdditaṃ pītaṃ kākolyādikṛ
taṃ ghṛtaṃ ||
viriktam madhuraiyohair nnirūhaiḥ samupācaret ||
śleṣmagulmārdditaṃ snigdhaṃ
pippalyādighṛtaṃ na tu |
tīkṣair vviriktan tadrūpair nnirūhaiḥ samupācaret ||
sannipātotthite gulme tridoṣaghno vidhirhitaḥ |
pittavadraktagulminyā nāryāḥ kāryaḥ kriyāvidhiḥ ||
viśeṣamaparañcāsyāḥ śṛṇu raktaprabhedanaṃ |
palāśakṣora
toyena siddhaṃ sarppiḥ prayojayet ||
uṣṇair vvā bhedayed bhinne vidhir āsṛgdaro
hitaḥ |
ānūpaudaka majjāno vasātailaṃ ghṛtāni
ca ||
vipaced ekataḥ śastaṃ vātagulme 'nuvāsanaṃ
|
jāṅgalaikaśaphānāñ ca vasā sarppiñ ca pittaje
||
tailaṃ jāñgalamajjānam eva gulmaikaphotthite ||
dhātrīphalānāṃ svarase ṣaḍaṅga vipaced ghṛtaṃ |
śarkkarāsandhaivopetaṃ
tadhitam vātagulmināṃ ||
kulatthamūlakakvātha dadhikāñjikasarppiṣāṃ
|
pañcāḍhakāni vipaced āvāpya dvipalāni tu ||
sauvarcalamvitaṃ hiṃgudevadārvv atha saindhavaṃ
|
vātagulmāpahaṃ sarppir etad vīpaṇam eva ca ||
āragvadhādau vipaced dīpanīyayutaṃ
ghṛtaṃ |
kṣāravarge paced cānyaṃ pacen mūtragaṇe paraṃ |
ghnanti gulmaṃ kaphodbhūtaṃ ghṛtā
ny etāny asaṃśayaṃ
|
tṛṇamūlīkaṣāye tu jīvanīyaiḥ paced ghṛtaṃ ||
nyagrodhādikaṣāyeṇa ghṛte vāpyapalādike |
raktapittothitaṃ hanti ghṛtānyasaṃśayaṃ |
yathā
doṣāc chrāyañ cāpi cikitset
sānnipātikaṃ |
cūrṇaṃ higvādikañ cāpi ghṛtam vā plīhanāśanaṃ |
pived gulmāpahaṃ kāle sarpiś tailvakam eva vā
||
pāṭhā sa ca vyāvṛhatīdvayañ ca eva
śumūlena samāni pañca |
saṃcchindyasaṃcūrdhyātha dhārayitvā jālādakaṃ taiḥ saha pācanīyaṃ
|
athāvatāvyaṃ
vāvaśeṣa mātrākṣamātraṃ tṛvṛtaṃ vidhāya |
sa nāgaraṃ gulmavadhāyayeṃ ta
dvātagulmeṣu virecanaṃ
syāt ||
dantīvacāhiṃgvajamodapāṇa kṣāraṃ
yavānāṃ lavaṇatrikañ ca |
sacitrakaṃ jīrakaveraṃ syān mātuluṅgasya ca
mūlakañ ca ||
eṣāṃ samānaṃ sva
śupeṣitānāṃ
sukhāmvunā prātarūposya mātrā |
naro bhṛṣām apy adarapravṛdvāṃ sadyorūjām vātakṛtān nihanti
||
drākṣāpayasyā madhukañ ca mūkhyaṃ
sacandanampadmakamūtpalañ ca
|
kṣaudrānvitanḍuladhāvanena pītvānudet pittakṛtaṃ tu gulmaṃ ||
bhāgnīpaṭolīṃ madhukañ ca pāṭhāṃ
rohilyatthaulā saha pippalībhiḥ |
etāni piṣṭhvā madhunā vali pītaṃ śamaṃ nā
śati pittagulmaṃ ||
harītakānyāmalamviḍaṅgaṃ viśvāsadhaṃ
ceti samāni kṛtvā |
kṣaudrānvitaṃ sa triphalā kaṣāyaṃ yaḥ śleṣmagulmaṃ prapivanti
hanyāt ||
ca vyā ghṛtan tri
vṭātriīyan tathā caturthā gajapippalīñ ca |
phalatrayāṇāṃ saha pippalībhiḥ pacet samustā salilāḍhakasthaṃ
||
mṛdvagnisiddhaṃ kṣatavāvaśeṣaṃ pūtampivet
kṣaudrayūtaṃ hitāya |
tat śleṣmagulmaṃ tvathavātagulmaṃ
nirvāpayet hyagnimivāmvuvegaḥ ||
sadevakāṣṭhaṃ cirivilvajaṃ tvak sapippalī
pippalimūlabhāgnī |
pītvā nalakvāthayutaṃ tu vāri pramucyate śoṇiapittagulmāt ||
ghoṣañ ca
bhāgjīṃ ca
guḍapragāḍhāṃ nārīpivet māmṛditāṃ ghṛtena |
sukhāmvunā hanhyatharaktagulmaṃ naṣṭañ ca puṣpaṃ
punarādadhāti ||
samuṣkakaṃ cekṣarasaṃ
svadaṃṭrāṃśokampalāśen tilanāla
meva |
nīpakvadamvañ ca samātuluṅga pūtīkarañ ca sakapitthavilvaṃ
||
vallūttamām apy amṛtāñ
ca vallīṃ vṛkṣādanīṃ jātim atthaiṅgudīñ ca |
etāḥ pratānā kvathayādaśva pra
dāhayan kṣāram
athādadīta ||
pṛthak pṛthak kāḍhakamānayuktaṃ tat
mapukṛtvaḥ srutam ādadīta |
sukhāmvunāveśamani sannipāte kṛtoyavasāni yataḥ kṣamāvān ||
aṣṭā
ḍhakantat
prasitamvidadhyāt mūlaṃ tu lāmvāpyatha citrakasya |
sukalpitāṃ tām vipaced vidhikṣāḥ pūtam vidhyād athayād
aśeṣaṃ ||
palāni catvāri punastathāsya ni kṛ
tvā kvathacitrakasya |
tad vāḍhake cāpi jalāsya siddhaṃ pādāvaśeṣaṃ kvathagālanīyaṃ
||
tena prapiṣyeva palonmitānāṃ
misamvariṣṭhaṃ gaṇamauṣadhānāṃ |
kaṭutrivargaṃ lavaṇānyahāṣṭhau dve rohiṇīṃ cāmlakavetasañ ca
||
ca bhāgnīṃ ca vayāñ
ca pāṭhaṃ sajīrakaṃ mūlamahājamodāṃ |
hi
ṅguṃ tu saṃ cātiviṣañ cq mustamelāṃ sa ca
vyāgajapippalīñ ca ||
ālo
garbhaṃ kṛtvimamatramiṣṭaṃ pūrvvasrutaṃ
kṣāramathāpacet tu | mṛdvagninā vā kvathitaṃ śanais tu
modarvvilepāt pariśo
ṣitas tu ||
kolapramāṇaṃ guṭikāṃ vidadhyād
dvebhakṣayitvaiva maonnamadyāt |
tataḥ padānāṃ śatameva gatvā yataḥ prakāṃkṣaḥ punareva ||
dve bhakṣayitaiva matonnamadyādapūrvva
vadjātamahāprakāṃkṣaḥ |
sa eva guṭikā prayogā dahaḥ sukhenaiva
sahasraśāpi ||
tisras tu gulmīguṭikāṃ prayuktvā mūlāt
tataḥ pañca nihanti gulmān |
catvāri aśāṃsi
nihani pītāḥ dhyore
tathā vātakaphādare ca ||
yevā pare vātakaphapravṛttā
dyorānṛṇāṃ kukṣigatā vikārāḥ |
tān hani sarvvān śca yahuṃś ca pītā ghṛtena coktena jalena
cāpi
||
kāyagnisainyaṃ
grahaṇīpradoṣamasraṃvidāhitvamavāpyajīrṇṇaṃ
|
nihanti sadyojara yanti cānnampāṣāṇacūrṇair api miśritaṃ yat
||
kumvurūṇi triphalā
maricāni viḍaṅgakaṃ |
pippalyaścājamodaṃ ca kūṭajasya phalāni
ca ||
citrakaṃ kālikājājī ekaikaṃ palikaṃ miaṃ
|
aṣṭaupalāni trivṛtaḥ pañcāśat syādguḍasya tu ||
tailasya kuḍadvau tu
rasamāmalaka
sya ca |
trayaḥ prasṭhāc ca tat sarvvaṃ śanair mmṛdvagninā pacet ||
ghanībhūtaṃ phalaiḥ kṛtvā
samamāmalakasya tu |
agnipramāṇam vijñāya bhakṣayet prātarūtthitaḥ ||
pa
pramehāś ca pāṇḍurogān
sakāmalāṃ | śoṣaṃ kuṣthodarāṇāṃsi śamayec ca bhagandarān
||
yonirogaharovṛṣyo medhā valavapukkarāḥ |
guḍakalyāṇasaṃkṣas tu mata
ś cāpi rasāyanaiḥ ||
tile kṣurakapālāśa sārṣapaṃ yavanālajaṃ |
bhasmamūlakajaṃ cāpi gojavikharahastināṃ
||
mūtreṇa mahiṣīṇāñ ca palikaiś cāpi cūrṇṇitaiḥ |
kuṣṭhasaindhavayaṣṭhīka nāgarakrimihaṃtribhiḥ
||
ajamodāc ca daśabhiḥ sāmudrāc ca palair yutaṃ |
ayas pātre 'gnikakasyena paktvā lehya
matthoddharet |
tasya mātrām pived daddhnā su
rayā sarppiṣā pi vā |
dhānyāmlenoṣṇatoyena kaulatthena rasena vā ||
gulmavātavikārāś ca kṣāroyaṃ hantyasaṃśayam ||
svarjjikākuṣṭhasahitaḥ kṣāraḥ ketakajopi vā |
pītatailena śa
mayet gulmaṃ pavanasaṃbhavaṃ ||
pītaṃ sukhāmvunā vāpi svarjikākuṣṭhasaindhavaṃ
|
vṛścikamurūvūkaś ca varṣābhūvṛhatīdvayaṃ ||
citrakaṃ ca jaladroṇe pacet pādāvaśeṣitaṃ |
māga
dhacitraka lipte kumbhe nidhāpayet ||
madhunaḥ prasthamāvāpya
pathyācūrṇṇārdhasaṃyutaṃ |
viśoṣitan daśāhan tu jīrṇṇabhaktaḥ piven naraḥ ||
ariṣṭhoyaṃ jaye
dgulmamavipākañ ca
dustaraṃ ||
pāṭhānikumbharajanī trikaṭutriphalāgnikā |
lavaṇaṃ vṛkṣakavījāni cūrṇṇagomūtrasādhitaṃ
||
ghanībhūtan tu guṭikāṃ kṛtvā khāded abhukta
vān |
gulmaplīhāgnisādāṃstān nāśayeyur aśeṣataḥ ||
sukhoṣṭhājāṃgalarasāḥ susnigdhā
vyaktasaindhavāḥ |
peyā vā aharaiḥ siddhākaulatthāḥ saṃkṛtārasāḥ
||
khalāsa
pañcamūlāś ca gulmino
bhojane hitāḥ |
kumbhīpiṇḍeṣṭakasvedā na kuryāc cavakuśo
bhiṣak ||
gulminaḥ sarvva evoktā durvvirecya tam ā bhṛśāḥ |
ataś canā - susvinnāṃ
sraṃsanenopapādayeta ||
vimlāpanaṃ bhedanāni tathaivasy añjanāni ca |
upanāhoś ca kartavyāḥ sukhoṣṭhāḥ sālvalādayaḥ
||
udaroktāni sarpiṣimūtravartiḥ kriyā thā |
lavaṇāṇi ca
yojyāni yānyuktānyanilāc kurye ||
dantīdravantīmūleṣu tathā vātahareṣu ca |
kārayed āsavāriṣṭhān ślokasthāne yatheritān
||
vātavarccāni rodhe vā sāmudrārdraka
sarṣapaiḥ |
kṛtvā pāyo nidhātavyā varttayo maricottarāḥ
||
khāded vānyāṅkurābhṛṣṭāṃ
pūtīkanṛpavṛkṣayoḥ |
ūrddhvavātan tu manujaṃ gulminan na nirūhayet
||
pivet trivṛnnāga
ramvā saguḍamvā harītakīṃ |
guggulan bhṛvṛtāṃ danīṃ dravantīṃ
saindhavāmvacāṃ ||
mūtramadyapayodrākṣārasair vvīkṣa valāvalaṃ |
evaṃ pīlūni piṣṭhāni pivet salavaṇāni tu
||
pippaipippaiulacitrakājājisaindhavaiḥ |
yuktā surāghnanti gulmaṃ śīghrakāle
prayojitā ||
vaddhavinmārūto gulmī bhuñjīta payasā yavān |
kulmāṣān vāva
husnehān
bhakṣayellavaṇāt tarān ||
vallūrammūlakammatsyaṃśuṣkaśākāni
vaidalaṃ |
na khādeccālūkaṃ gulmī madhurāṇi phalāni ca
|
laghnananandīpanaṃ snigdha uṣṇaṃ
vātānulomanaṃ |
vṛṃhaṇaṃ ca bhaved yas tu tad hitaṃ vātagulmināṃ ||
sthānāvaseko raktasya vāhumadhye
sirāvyadhaṃ |
svedonulomanañ caiva tad hitam vātagulmināṃ ||
tṛṣṇā yābhiparī
toyaḥ ādhyāto bhaktapīḍitaḥ |
prāṇakṣīśo 'tisārī ca yaś ca śūlaiḥ prapīdyate ||
varjjanīyā bhaven hy ete virikkeyo
'bhipūjyate iti || ||
uttaratantre gulmapratiṣedha
na catvāriṃśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ caturtho'dyāyaḥ ||
||
athāto hṛdrogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
vegāghātoṣṇarūkṣānnairatimātropasevitaiḥ |
virūddhādyaśanājjīrṇai
rasātmyaiś
cāpi bhojanaiḥ ||
dūṣayitvā rasaṃ doṣā viguṇā hṛdayaṅ gatāḥ
|
hṛdi bādhām prakurvvanti hṛdrogan tam pracakṣate ||
āyamyate mārutena hṛdayan tudyate tathā |
nirmmathyate dīryate ca
poṭyatepi ca ||
tṛṣṇoṣṇādāhacoṣāḥ syuḥ paittike hṛdaya
klamāḥ |
dhūmāyanañ ca mūrcchā ca svedaḥ śoṣo mukhasya
ca ||
gauravaṃ
kaphasaṃsrāvo
ruci stambho 'gnimārddavam |
mādhuryam api cāsasya balāsāpahate hṛdi ||
utkleśaḥ ṣṭhīvanan to
daḥ śūlaṃ hṛllāsakocamī |
aruciḥ śyāvanetratvam śothaś ca kṛmijo bhavet ||
dramaklamo sādaśothau
jñe
yāsteṣām upadravāḥ |
krimije krimijātīnām śleṣmikāṇāṃ ca ye matāḥ ||
vātopasṛṣṭe hṛdaye vāmayet snigdhamāturam |
dvipañcamūlīkvāthena
sasnehalavaṇena tu ||
pippalyelāvacāhiṃ
guyavabhasmāni saindhavaḥ |
sauvarccalaṃ tathā śuṇṭhīmajamodaṃ ca cūrṇṇitaḥ ||
phaladhānyāmlakaulattha dadhimadyāsavādibhiḥ |
pāyayec chuddhadehañ ca snehenānyatamena vā
||
bhojayejjīrṇṇabhaiṣa
jyaṃ jāṃgalaiḥ
saghṛtai rasaiḥ |
vātaghnasiddhaṃ tailañ ca dadyād basti vicakaṣaṇaḥ ||
śrīparṇṇīmadhukakṣaudra sitāguḍajalairvvamet |
pittopasṛṣṭa hṛdaye sevate madhuraśritam ||
ghṛtaṅ ka
ṣāyāṃ coddiṣṭaṃ
pittajvaravināśanām |
tṛptasya ca rasairmmukhyair jāṃgalaiḥ saghṛtairbhbhiṣak ||
sakṣaudraṃ vitarebastim tailaṃ
madhukaphādhikam |
vacānimbakeṣāyābhyāṃ vāntaṃ hṛdi
kaphotthite ||
pāyayec cūrṇṇamuddiṣṭam vātajo bhojayec ca tam
|
vatmā tailam viddhyāc ca bastiṃ bastiviśāradāḥ ||
kṛmihṛdrogiṇāṃ snigdham
bhojayet piśitodanam |
dadhnā ca
palalopetam tryahaṃ paś cādvirecayet ||
sugandhibhiḥ salavaṇai
ryogaiḥ sājājiśarkkaraiḥ |
viḍaṃgagāḍhair dhānyāmlam pāyayeddhiamulam ||
hṛdistithāḥ patantyevama
dhastāt kṛmayo nṛṇām |
yavānnam vitareccāsmai saviḍaṃgamataḥ param
iti ||
uttaratantre hṛdrogacikitsā catvāriṃ
śattamaḥ kāyacikitsāyāṃ pañcamodhyāyaḥ ||
athātaḥ pāṇḍurpgapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
vyāyāmamamlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ
divāsvapnamatīva tīkṣṇam |
niṣevyamāṇasya vidūṣya raktaṃ kurvvanti doṣāstvaci pāṇḍubhāvaṃ
||
pāṇdvā
mayoṣṭārddhavidhaḥ pradiṣṭaḥ
pṛthaksamastair yugapac ca doṣaiḥ |
sarvveṣu caivaṣvihapāṇḍabhāvo yato 'dhikotaḥ khalu
pāṇḍurogaḥ ||
tvaksphoṭaṣṭhīvanagātrasāda mṛdbhakṣaṇa
prekṣaṇakūṭaśothāḥ |
viṇmūtrapītatvamathāvipāko bhaviṣyatastasya puras sarāṇi
||
sa kāmalāpānnakipāṇḍurogaḥ kumbhāhvayo
lākarakolasākhyaḥ |
vibhā
ṣyate lakṣaṇamasya kṛtsnaṃ nivodhya
vakṣyāmnupūrvvaśaste ||
kṛṣṇekṣaṇaṃ kṛṣṇasirāvanaddhan tad
varṇaviṇmūtranakhānanañ ca |
vātena pāṇḍum manujaṃ vyavasye dyuktan ta
thānyais tad
upadravaiś ca ||
pītekṣaṇaṃ pītasirāvanaddhaṃ tad
varṇṇaviṇmūtranakhānanñ ca |
pittena pāṇḍum manujam vyavasye dyuktaṃn tathānyais tad
ūpadravaiś ca ||
śukle kṣaṇaṃ śu
klasirāvanaddhan tad
varṇṇaviṇmūtranakhānanañ ca |
kaphena pāṇḍum manujaṃ vyavasye dhyuktan tathānyais tad
upadravaiś ca ||
abhaktarūgnair avagātra sādāḥ sarvveṣu tandrī
ca valaksayañ ca |
sarvvātmake sarvvamidaṃ vyavasyelliṃgāni vakṣyāmyatha kāmalāyāḥ
||
sahasānnamamla madyādapathyāni ca tasya pittaṃ
|
karoti pāṇḍuṃ vadanaṃ viśeṣā
t pūrvvaritau
tandrivalakṣayau ca ||
bhedas tu tasyetara kumbhasāhvaḥ śopho
mahān tatra ca parvvabhedaḥ |
jvarāṅgamarddabhramadāhatṛṣṇā kṣayonvito lākarakālaset tu ||
tam vāta
pittāddharipītanīlaṃ
halīmaketi pravadanti kecit ||
upadravāsteṣvarūciḥ pipāsā charddirjvarāḥ śīrṣaujāgni sādaḥ
|
śoṣosthirūk kaṇṭhagatovalatvaṃ mūrcchā
kaphe hṛdyavapīḍanañ ca ||
sādhye tu pāṇḍvāmayinaṃ samīkṣya snigdhaṃ ghṛte
tūrddhvamadhaś ca śuddhaṃ |
sampādayet kṣaudraghṛtapragāḍhair
harītakīcūrṇṇayutaiḥ prayogaiḥ ||
pivedghṛ
taṃ vā rajanādi pakkvaṃ yatraiphalan
tailvakameva cāpi |
vairecanadravyavipācitm vā yogāś ca
vairecanikā ghṛtena ||
mūtre nikumbhārddhaoalam vipācya pivedabhīkṣṇaṃ ku
ḍavārddhamātraṃ |
khāded guḍam vāpya bhayāvipakva
māragvadhādhikvathitam pivedvā ||
ayoeajaḥ vyoṣaviḍaṅgacūrṇṇaṃ lihyādharidrān triphalānvitām vā
|
sarppirmmadhubhyām vidadhīta vāpi
śāstrapadeśābhihitāṃś ca yogām ||
harec ca doṣān vakuśo 'lpamātrāñ ca yed hi
doṣeṣu vinirhateṣu |
dhātrīphalānāṃ rasamikṣujañ ca manthaṃ pivet
kṣaudrayutaṃ samāṃśaṃ ||
ubhe vṛha
tyau rajane śukākhyāṃ kākādanīṃ cāpi
sakākamācī |
ādāriviṃkhyo sakadamvapuṣpo vipacya
sarppirvvipacet kaṣāye ||
tat pāṇḍutāṃ hantyupasevyamānaṃ kṣīreṇa
vā māgadhikā
yathāgniṃ |
pivec ca yaṣṭhīmadhukaṃ kaṣāyaṃ
cūrṇṇakṛtam vā madhunāśaṃ ||
gomūtrayuktan triphalādalānān datvā yasaṃ cūrṇṇamanalpakālaṃ
|
pravālamuktāṃja
naśaṃkhacūrṇṇaṃ
lihyāt tathā garikajaṃ ca cūrṇṇaṃ ||
ādyaṃ śa . tsyāt kuḍavapramāṇaṃ viḍaṃ
haridrāṃ lavaṇottamañ ca | pṛthak palāṃśāni samagram etat cūrṇṇaṃ
hitāśī madhu
nāvalihyāt ||
sauvarccalaṃ liṅgukirātatiktaṃ
kalāyamātrāṇi sukhāmvunā vā |
mūrvvāharidrā malakam pived vā sthitaṃ gavāṃ saptadināni mūtre
||
mūlam valācitra
kayoḥ pived vā
pāṇḍāmayārttokṣa samaṃ hitāśī |
sukhāmvunā vā lavaṇena tulyaṃ śigrāḥ phalaṃ kṣīrabhujopayojyaṃ
||
t nyagrodhavargasya pive
t kaṣāyaṃ śītaṃ sitākṣaudrayutaṃ hitāśī |
sālādikaṃ cāpyatha sālacūrṇṇaṃ kṣaudrāplutam vā malakaṃ sukhārthī
||
viḍaṅgamusto rajanājamoda
parūṣakāvyoṣavinirddihanyaḥ |
cūrṇṇā
ni kṛtvā guḍaśarkkare ca tathaiva sarppirmadhunī
śubhe ca ||
saṃbhārayetadvipacet hitāya sārodake
sāravato gaṇasya |
jātañ ca lehyam matimān viditvā nidhā
payenmuṣka kaje
samudge ||
hantyeṣa yogaḥ khalu pāṇḍurogaṃ
saśothamugrāmapi kāmalāñ ca |
saśarkkarākāmalinān tribhaṇḍī hitā gavākṣī saguḍā ca śuṇṭhī
||
kāleyake cāpi ghṛtam vipakvaṃ hitaṃ ca tasyārdrajanādi
mitraṃ |
śālāhvayaṃ vāpyatha mākṣikam vā kumbhāhvaye mūtrayutam pived vā
||
mūtrasthitaṃ saindhavasaṃprayuktaṃ
māsam pivet vāpi hiraṇye kiṭṭam |
drākṣāguḍūcyāmalakīrasena siddhaṃ ghṛtaṃ lākarake hitāye
||
siddhāsya vastim madhuro halīme hanyastvariṣṭā
mṛdavaśa pathyā ||
gauḍānariṣṭān madhuśarkkarāṃñ ca mūtrāsavān kṣāraghṛtāṃstathaiva
||
snigdhān rasānāmalakair ūpetāṃ kolānvitām vāpi
hi jāṅgalānāṃ |
seveta śothābhihitāṃ
ś ca yogān pāṇḍvāmayī śāliyavañ ca nityaṃ ||
jvaraṃ tṛṣāṃ charddimathātisāraṃ
mūrcchākṣayaṃśvāsamannalipsāṃ |
tathāvipākaṃsvarabhedasādām jayed yathāsvāṃ prasamīkṣyadoṣān
||
ante
ṣu śūnam paruhīnamadhyaṃ mlānan
tathānteṣu ca madhyaśūnaṃ|
gudeṣu śophāstvathamuṣkaśūnaṃ prātāmyamānañ ca
visaṃjñakalpaṃ ||
vivarjjayet pāṇḍukinaṃ yaśo 'rtho
tathātisārajvara
pīḍitaṃ ceti || ||
uttaratanre ekacatvāriṃśattamaḥ
kāyacikitsāyāṃ ṣaṣṭhodhyāyaḥ || ||
athāto raktapittapratiṣedham vyākhyāsyāmaḥ ||
vyāyāmabhārādhyayana
vyavo
yātapasevanaiḥ |
tīkṣṇoṣṇakṣāralavaṇair amlaiḥ kaṭvabhir eva ca ||
abhīkṣṇaṃ sevato tyuṣṇo rasaḥ pittam pradūṣayet
|
pittam vidagdhaṃ svaguṇair vvidahatyāśu śoṇitaṃ ||
tataḥ
pravattate raktam ūrdddhañ
cādho dvidhāpi vā |
āmāsayād vrajed ūrdhvam adhaḥ pakvāsayād rahet ||
vidagdhayoś cāpy ubhayor dvidhābhāgam
pravarttena |
ūrdhvan sādhyamadhoyāpyamasādhyaṃ yuga
padgataṃ ||
yakṛn plīhāsyām ichanti kecid raktagatiṃ janāḥ
|
sadanaṃ śītakāmitvaṃ kaṇṭhadhūmāyanaṃ vamiḥ
||
lohagandhiś ca niśvāso bhavaty asmin bhaviṣyati
||
vāhyāsṛglakṣaṇais tasya sa
khyā doṣocchritair vviduḥ ||
daurvvalyaṃśvāsakāsajvaravamathumadā
pāṇḍutādāhamūrcchā bhukte cānne vidāhas tv adhṛtir api sadā
hṛdyatulyāvapīḍā|
tṛṣṇā kaṇṭhasya bhedaḥ śirasi ca pa
vanaṃ
pūtiniṣṭhīvanañ ca
dveṣo bakte vipāko viratir api bhavad raktapittopasargāt
||
mānsaprakṣālanābhaṃ kvathitam api
yakṛtkarddamāmbhonibham vā medaḥ pūyāsthikalpaṃ
yakṛd
iva yadi vā pakvajambūphalābhaṃ |
yat kṛṣṇaṃ yac ca nīlabhṛśamatikuṇapaṃ yatra coktā vikārās
tad varjyaṃ raktapittaṃ surapatidhanuṣā yac ca tulyam vibhāti
||
nodṛktam ādau
saṃgrhyāṃ valinobhiṣajā
sadā |
hṛt pāṇḍugrahaṇīroga plīhagulmajvarāvahaṃ ||
adhaḥ pravṛttam vamanair ūrddhagan tu
virecanaiḥ |
jayed anyatarañ cāpi kṣīṇasya śamanai
r asṛk ||
drākṣākāśmaryamadhuka sitāyetam virecanaṃ |
yaṣṭhīmadhukasiddhañ ca sakṣaudram vamanaṃ hitaṃ ||
payāṃsi śītāni rasāś ca jāṅgalāḥ
satīnamūdgāyavaśāliṣaṣṭikā |
jīvanti śailūsuniṣaṇṇayūthikāṃs tathātimuktāṃṅkurasinduvārajāḥ
||
śākaṃ hitan sarppiṣisaṃskṛtaṃ sadā pathyāñ ca
dhātrīphaladāḍimānvitaṃ |
rasāś ca pārāvatahaṃ
sakurmmajajāḥ peyās tathā cāpi ghṛtāntarā hitāḥ ||
sāntānikāś cotpalapūrvvakeṣu ghṛteṣu siddhāḥ
payasaḥ sitā .ḥ |
himāpradehāmadhurāgaṇāś ca ghṛtāni pathyāni ca raktapitte ||
madhūkasaubhāñjanakodirajaiḥ
priyaṅgukānāṃ kusumaiś ca cūrṇṇitaḥ |
bhiṣag vidadhyāc caturaḥ samākṣikāṃ hitāya lehānasṛjaḥ praśāntaye
||
lihyāc ca dugdhadrumajān na vā
.rān madhudvitīyāṃ sitakarṇṇikasya |
pathyāñ ca kharjjūraphalaṃ samākṣikaṃ phalāni
cānyānyapitaṅguṇānyathā ||
raktātisārābhihitānyogān atrāpi yojayet |
nīlo
tpalānām madhunā bhasma
vāripariplutaṃ ||
pīvec chītakaṣāyam vā
jamvvāmrārjunasambhavaṃ |
āmodumvaraniryasam pivet sakṣaudraśarkaraṃ ||
śuddhekṣugaṇḍamāyoṣye nave ku
mbhe
himāmbhasā |
yojayitvā sthitaṃ rātrā vākāśe sotpalan tu
tat ||
prātaḥ srutaṃ kṣaudrayutam pivec choṇitayaipittakaḥ |
trayasīmūlakalkam vā
sakṣaudran taṇḍulāmvunā
||
peved akṣasamaṅ kalkaṃ madhukasyaivameva vā |
candanam padmakaṃ lodhramevamevaṃ samampivet
||
karañjavījam evāt sitākṣaudrayutam pivet |
majjānamidgudasyaivam peyo ma
dhukasaṃyutāḥ ||
sukhoṣṇalavaṇaṃ vījaṃ karañjadadhimastunā |
pived vāpi tryaahaṃ martyo
raktapittābhipīḍitaḥ ||
raktapittaharāḥ śastāḥ ṣaḍete yogamulamāḥ |
pathyā caivāvapīḍeṣu
grāṇataḥ pramṛte 'sṛji ||
atiniḥsrutarakto vā kṣaudrayuktaṃ pived asṛk |
yakṛd vā bhakṣayed ājā māṃsaṃ pittasamāyutaṃ ||
palāśavṛntasvarase vipakvaṃ
sarppiḥ pi
vet kṣaudrayutaṃ hitāśī ||
saśarkaraṃ kṣīraghṛtaṃ pived vā
vanaspatīnāṃ svarasaiḥ kṛtam vā ||
drākṣāmuśīrāṇy atha padmakaṃ sitā
pṛthak palāṃśonyūdake samāvayet |
sthitaṃ ni
śān tad rudhirāmayaṃ jayet
pītam payo vāmvusamaṃ hitāśinā ||
samākṣikam vājiśakṛdrasam vā vāsākaṣāyaṃ
sahitam pivedvā |
lihyāt tathā vāstukavījacūrṇṇaṃ kṣaudrāplutaṃ
taṇḍulasāhvayam vā ||
liheta kālāñjanacūrṇṇam eva liheta
vākṣaudrayutāṃ tu kākhyāṃ |
drākṣāsitāntikākarohiṇīñ ca himāmvunāvāmadhukañjayeyaṃ ||
pathyāmahiṃ
srāṃ rajanīghṛtañ ca
lihet tathā śoṇitapittarogī |
mūlāni puṣpāṇi ca mātuluṅgyāḥ piṣṭvā pivet
taṇḍuladhāvanena ||
ghrāṇapravṛtte 'sṛji nasya muktāṃ saśarkkarān
nāsikayoḥ payo
vā |
drākṣārasaṃ kṣīraghṛtaṃ pivedvā saśarkkaraṃ cekṣurasaṃ hitaṃ vā
||
śītopacāram madhuraṃ ca kuryād
viśeṣataḥ śoṇitapittaroge |
sitāghṛtaṃ kṣaudrayutena cāpi
vidārigandhādigaṇaśrite
na ||
kṣīreṇa cāsthāpanamagryamuktaṃ
hitaṃ ghṛtaṃ cāpy anuvāsanārthaṃ |
mañjiṣṭhalodhrāñjanagairikotpalaiḥ
suvarṇṇakālīyakaśaṃkhacandanaiḥ ||
sitāśvagandhāmbujayaṣṭhisāhvayai
r
mmṛṇālasaugandhikatulyapeṣi ḥ |
āsthāpyayenam payasā samākṣikair
ghṛtāplutaiḥ śītajalāvasevitaṃ ||
kṣīrodana.uktamathānuvāsaye
ghṛtena yaṣṭhīmadhukaśritena |
adhovahaṃ śoṇitameṣa nāśayet
tathātisāraṃ rūdhirasya dustaraṃ ||
virekayogeṣvati caiva śasyate
vāmyat sūraktam vijite valānvitaḥ |
evaṃ vidhā .ttaravastuyaś
ca mū
trāsayasthe rūdhire vidheyāḥ ||
asṛgdarepyeṣavidhiḥ strīṇāñ kāryovijānatā
|
śastrakarmmaṇi raktañ yasyātīva pravarttate ||
trayāṇām api doṣāṇāṃ śoṇitasya ca sarvvaśaḥ
||
liṅgāny ālokya vitarec cikitsitam anantaram iti || ||
uttaratantre raktapittacikitsā
dvācatvāriṃsattamaḥ kāyacikitsāyāṃ saptamaḥ || ||
athāto mūrcchāpratiṣedhaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
kṣīṇasya bahudoṣasya viruddhāhārasevinaḥ |
vegāghātād atīpātā ddhīnasatvasya vā punaḥ
||
karaṇāyataneṣūgrā bāhyeṣvābhyantareṣu ca |
niviśante yadā doṣāstathā
mūrcchati mānavaḥ ||
saṃjñāvahāsu nāḍīṣu pithitāsvanilādiṣu |
tamo 'bhyudeti sahasā sukhaduḥkhavyapohakṛt ||
sukhaduḥkhavyapohāc ca naraḥ patati kāṣṭhavat |
moho
mūrccheti tāmāhuḥ ṣaḍvidhā sā ca kīrtyate ||
vātādibhiḥ śoṇitena madyena ca viṣeṇa
ca |
ṣaḍsvetāsu ca pittīntu prabhutvenāvatiṣṭhate ||
hṛtpīḍā jṛmbhaśūlāniḥ saṃjñādau
r
bbalyam eva ca |
sarvvāsāṃ pūrvvarūpāṇi
yathāsvañ ca vibhāvayet ||
apasmāreṇa liṅgāni tāsāṃ muktāni tatvataḥ |
pṛthivyāpastanaurūpaṃ raktaṃ gandhaś ca tatrayaḥ ||
tasmād raktasya ga
ndhena mūrcchanti bhuvi mānavāḥ |
dravyasvabhāvam ity eke dṛṣṭvā yad
api muhyati ||
guṇās tīvrataratvena sthitās tu viṣamadyayoḥ |
ta eva tasmād ābhyān tu moho jāyed yatheri
tā ||
stabdhāṅgadṛṣṭir asṛjāṅgūḍhocchvāsaś ca
mūrcchitaḥ |
madyena vilapañ chete niṣṭanaṃ bhrāntacetasaḥ
||
gātrāṇi vikṣipan bhūyo yāvatpaktin na yāti
tat |
vepathuḥ svapnatṛṣṇā syu stamaś
ca viṣamūrcchite ||
veditavyaṃ tīvrataraṃ yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ |
sekāvagāhau maṇayaḥ sahārāḥ śītāḥ pradehā
vyajanānilāś ca |
śītāni pānāni ca gandhavanti sarvvāsu
mūrcchā
svanivāritāni ||
saśarkkarāṇīkṣurasampiyālaṃ
drākṣāmadhūkasvarasānvitāni |
kharjjūrakāśmaryarasānvitāni tāni sarppīṃṣi ca jīvanāni ||
siddhāni vargge ma
dhure payāṃsi sadāḍimā jāṅgalajā rasāś ca |
tathā yavā lo
hitaśālayaś ca satīnamudgāḥ ||
bhujaṅgapuṣpam maricānyuśīraṃ kolasya madhyan
tu pi
bet samāni |
śītena toyena tathā salihyā kṣaudreṇa kṛṣṇāṃ sahitāṃ hitāya
||
kuryāc ca nāsāvadanāvarodhaṃ kṣīraṃ
pibedvāpyatha mānuṣāṇām |
mūrcchāprasaktān tu śirovire
kairjjayed abhīkṣṇam
vamanaiś ca tīkṣṇaiḥ ||
harītakīkvāthakṛtaṃ pibed vā
dhātrīphalānāṃ svarase kṛtam vā |
drākṣāsitādāḍimalājavanti śītāni
nīlotpalapadmayanti ||
pibet ka
ṣāyāṇi ca gandhavanti pittajvaraṃ yāti ca saṃ nayanti |
prabhūtadoṣas tamaso tirekāt saṃmūrcchito
naiva vibudhyate yaḥ ||
savyastasaṃjño bhṛśaduścikitsyo jñeyas tathā
buddhimatā manuṣyaḥ |
mṛtopamaṃ tu tvarayā cikitsed āśvevataṃ
mṛtyuvaśaṃ prayāntaṃ ||
tīkṣṇābhyañjanadhūmayogais tathā
nakhābhyantarasūtipātaiḥ |
vāditragītānurayairapūrvvair vvismāpa
nair guptaphalaiḥ prakarṣaiḥ ||
etat prasaktair vvamanānulomyais
tīkṣnair vviśuddhaṃ laghupathyabhojyaiḥ |
phalatrikaiḥ pippalicitrakādyaiḥ śilājatoś
cāpi tathā prayogaiḥ ||
saśarkkarair mmāsam upacareta viśeṣato
jīrṇṇaghṛtaṃ pibec ca ||
yathāsvañ ca jvaraghnāni kaṣāyāni prayojayet |
sarvvamūrcchāparītānāṃ viṣajāyāṃ viṣāpahamiti
||
uttaratantre mūrcchācikitsā
tricatvāriṃśattamaḥ kāyacikitsāyāmaṣṭamodhyāyaḥ ||
athātaḥ pānātyayapratiṣedham vyākhyāsyāmaḥ ||
madyamuṣṇan tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmam viṣadam eva
ca |
rūkṣamāśukarañ caiva vyavāyi ca vikāśi ca ||
auṣṇyācchītopacārañ
ca taikṣṇā hanti manogatim |
puṃstvaṅ ka
phañ ca sūkṣmatvād viśatyavayavān bahūn ||
vaiśadyān tu kaphaṃ hanyādrucim vāpi
pravarttayet |
mārutaṃ kopayed raukṣyādāśutvād āśukarmakṛt ||
harṣadaṃ ca vyavāyitvād vikāsitvād visarppṇaṃ |
tad amla rasatas tūktaṃ
laghudīpanam eva ca ||
kecillavaṇavarjjyās tu rasānatrādiśanti ha |
snigdhais tad amlair mmāṃsaiś ca bhakṣyaiś ca
masaha sevitaṃ ||
bhaved āyuḥprakarṣāya balāyopacayāya ca |
kāmya
tā manasasi tuṣṭi s tejo vikrama eva ca ||
vidhivat sevyamāne tu madye saṃnihitā
guṇāḥ |
tad evānannam ajñena
se vāvyamānamamātrayā ||
kayāgninā hy agnisamaṃ sametya kurute madam |
madena karaṇānān tu bhāvānyatve kṛte sati ||
nigūḍham api bhāva
svaṃ prakāśīkurute vaśaḥ |
śleṣmikānyalpapittāṃs tu
snigdhāṃ mātropasevinaḥ ||
pānaṃ na bādhane tyartham viparītāṃs tu
bādhate ||
buddhismṛtiḥprītikaraḥ sukhaś ca
pānānnanidrā
rativarddhanaś ca |
sampā ya gītasvaravarddhanaś caproktotiramyaḥ prathamo mado hi ||
avyaktabuddhismṛtivāgvi
ceṣṭaḥ
sonmattalīlākṛtir apraśāntaḥ |
ālasyanidrābhihato muhuś ca
madhyena mattaḥ puruṣo madena ||
gacchedagamyān na gurūṃś
ca maneytravādedabhakṣyāṇi ca naṣṭasaṃ
jñaḥ |
brūyāc ca guhyāni hṛdi sthitāni
made tṛtīye puruṣo 'svatantraḥ ||
caturthe tu made mūḍhā bhagnadārvive
niṣkriyayaḥ |
kāryākāryāvabhāg ajño mṛtād apy aparomṛtaḥ ||
komṛtaṃ tādṛśaṃ gacched unmādam iva
cāparaṃ |
bahudoṣam iva amuḍhaḥ kāntāreṣv avaśaṃ kṛtī ||
nirbhbhaktamekāntata eva
madyaṃ niṣevyamāṇaṃ manujena nityaṃ |
āyādaye kṣaṣutamān vikā
nāpādayec cāpi śarīrabhedaṃ ||
kruddhena bhītena pipāsite śokābhitaptena
bubhukṣitena |
vyāyāmabhārīādhvaparirkṣatena
vegāvarodhābhihatena cāpi ||
atyamburakṣā
vatodareṇa
sājīrṇṇabhaktena tathābalena |
uṣṇābhitaptena ca sevyamānaṃ karoti madyaṃ vividhān vikārān
||
pānātyayaṃ suparamam
pānājīrṇṇam athāpi ca |
pānavibhramamugrañ ca
teṣām vakṣyāmi lakṣaṇaṃ ||
stabdhāṅgamarddahṛdayagrahatodakampā pānātyaye 'nilakṛte śiraso rujaś
ca |
svedapralāpamukhaśoṣaṇadāhamūrcchā pittātyaye
vadanalohitapītatā
ca ||
śleṣmātyaye vamathuśītakaphaprasekāḥ
sarvvātmake bhavati kāra
vikārasaṃpat |
tandrāśarīragurutāṃ virasānanatvaṃ śleṣmādhikatvamarucir
mmalamūtrasaṃgān ||
liṅgaṃ mada
sya paramasya vadanti tajñāḥstṛṣṇā
rujāṃ śirasi sandhiṣu cāpi bhedaṃ |
ādhmānam udgiraṇam amlaraso vidāheḥ
pānetvajīrṇṇam upagacchati lakṣaṇāni ||
hṛdgātratodavamathujvarakaṇṭhadhūmamūrcchākaphaśravaṇamūrddhvarujā vidāhāḥ |
dveṣaḥ surān navikṛteṣu ca teṣu teṣu taṃ pānavibhramam uśantyakhilena
dhīrāḥ ||
hikkājvaro vamathuvepathupārśvaśūlāḥ kāsabhramāvapi ca pānahatān
bhajante |
teṣāṃ nivāraṇavidhiṃ hi mayocyamānaṃ vyaktābhidhānamakhilena vidhin
nibodha ||
madyaṃ tu racukramaricārjakadīpyakādyaṃ sauvarccalāyutamalaṃ
pavanasya śāntyaiḥ
|
pṛthvīkadīpyakamahauṣadhahiṅgubhir vvā
sauvarccalena ca yutam vitare sukhāya ||
āmrātakāmraphaladāḍimamātuluṅgaiḥ kuryāt subhānyapi ca
ṣaḍavapānakāni |
seveta vā
phalarasopatitān
suhṛdyānānūpavarggapiśitāni ca gandhava
nti ||
pittātyaye madhuravarggakaṣāyamiśraṃ madyaṃ hitaṃ
samadhuśarkkaramiṣṭagandhaṃ |
pītvā ca madyamapi cekṣu
rasaṃ
pragāḍhaṃ niḥśeṣatat kṣaṇamavasthitamullikhec ca ||
lāvena
tittirirasāṃś ca
vipibedanamlān maudgān saśarkkara
ghṛtāṃś ca hitāya yūṣān |
pānātyaye kaphakṛte kaphamulli
khec
ca sadyena bimbividalādakasaṃyutena ||
seveta tiktakaṭukāṃś ca rasānudārān
yogāṃś ca tīkṣṇakaṭukopahitān hitāya |
pathyaṃ yavānnavikṛtāni ca
jāṅgalāni śleṣmaghnamanyadapi yac ca niratyayaṃ syāt
||
tvagapuṣpamagadhailamadhūkadhānyaiḥ ślakṣṇairajājimaricaiś ca
surādka yāṃśaiḥ |
peyaṃ kapittharasavāriparūṣakādyaṃ vārātyayeṣu
vidhivatsru
tamambarānte ||
hrīverapadmaparipelavamustakādyaiḥ puṣpairvvilipya
karavīrajalodbhavaiś ca |
piṣṭaiḥ sapadmakayutairapi sārivādyaiḥ
sekaṃ jalaiś ca vitarema
laiḥ suśītaiḥ ||
tvakpatracocaparicailabhujaṅgapuṣpa
śleṣmāntakaprasavakalkaguḍair upetaṃ |
drākṣāyutaṃ hṛtamalaṃ madirāmayārttais
tatpānakaṃ śuci sugandhi na
rairnniṣevyam ||
piṣṭam pibec ca madhukaṃ kaṭurohiṇīñ ca
mūlaṃ tu tulyamasakṛt trapuṣībhavaṃ yat |
karyāsimevamatha nāgabalāñ ca tulyāṃ pītvā
sukhī bhavati sā dhu suvarccalā ca ||
kāśmaryadāruviḍapippalīdāḍimeṣu drākṣānvitesu kṛtamambuni
pānakaṃ yat |
tad bījapūrakarasāyutam āśu pītaṃ śāntiṃ
parāmadagadaiṣv acirā
t karoti ||
drākṣāsitāmadhukajīrakadhānyakṛṣṇāsvevaṃ kṛtaṃ satṛvṛtāsu pibed athāpi |
sauvarccalāyutam udārarasam phalāmlaṃ bhārggīsritena ca
jalena hito vasekaḥ ||
ikṣvākudhāmārggavavṛkṣakāni kākāhvayodumbarikāṃś ca dugdhe |
vipācya tasyāñjalinā vameddhi madyaṃ pibec cāpi gate tvajīrṇṇe ||
tvagapuṣpaviḍajīraka hiṅgukṛṣṇāḥ seve
ta cāpi
maricailayutaṃ phalāmlāṃ |
uṣṇāmbusaindhavayutās tv athavā yathoktaṃ
cavyailahiṅgumagadhāphalamūlaśuṇṭhī ||
hṛdyaiḥ khalair api ca bhojanamatra śastaṃ
drākṣā
kapitthaviḍadāḍimapānakaṃ yat |
tat pānavibhramaharam madhuśarkkarāḍhyam
āmrātakolarasapānakam eva cāpi ||
kharjjūravetrakaravīraparūṣakeṣu drākṣātṛvṛ
tsu ca kṛtaṃ saghṛtaṃ hitam vā |
śrīparṇṇiyuktamathavā tu pivedimāni yaṣṭīkasotpalahimāmbuvimiśritāni ||
kṣīrīpravālavisajīrakanāgapuṣpapatrailavā
lusitaśārivapadmakāni |
āmrātabhavyakaramarddakapitthakolavṛkṣāmlavetrasitabījakadāḍimāni
||
seveta vā maricajīrakanāgapuṣpatvakpattraśuṇṭhi
cavikailayutān rasāṃs tu |
sūkṣmāmbarasrutahimāsu sugandhigatvāṃ mānodbhavāṃ nudati
saptagadānaśeṣān ||
pañcendriyārtheavidhayo
mṛduśeṣayogāḥ hṛdyāḥ sukhāś ca
manasaḥ satataṃ niṣevyāḥ |
pānātyayeṣu ||
navayauvanapīnagātryaḥ
sevyāś ca pañcaviṣayātiśayāyuvatyaḥ ||
pibedrasaṃ puṣpaphalodbhavam vā sitāmadhūkaṃ
trisugandhayuktaṃ |
saṃcūrṇṇyā
saṃyojya ca nāgapuṣpaiḥ sajājikṛṣṇāmaricaiś
ca tulyaiḥ ||
varṣābhūyaṣṭyāhvamadhūkayuktāśamyānudārāṃkurajīrakāni
|
drākṣā sa kṛṣṇāmadhukaṃ rasañ ca kṣīraṃ samāloḍya pibe
t sutantat ||
bhavec ca madyena tu yena pātitaḥ
surāsavābhyām madhunāthavā naraḥ |
tad eva tasmai vidhivat pradāpayed viparyaye
bhraṃsagatonythācchati ||
yathā narendropahatasya ka
syacidbhavet prasādastata eva nānyataḥ |
dhruvan tathā madyahatasya dehino bhavet prasādastata eva
nānyataḥ ||
vicchinnamadyaḥ sahasā ya
tas tu madyan niṣevate |
tasya pānātyayo
ddiṣṭāḥ vikārāḥ sambhavanti
hi ||
madyasyāgneyavāyavyau guṇāvambuvahāni tu
|
srotāṃsi śoṣayettāṃ hi tatas tṛṣṇopajāyate ||
pāṭalyutpaladaṇḍena mudgaparṇṇyā ca sā
dhitaṃ |
pibet pippalisammiśraṃ tatrāmbho himaśītalam ||
sarppistailavasādugdhadadhibhṛṅgarasairyutam |
kvāthena bilvayavayoḥ sarvvagandhaiś ca peṣimaiḥ ||
pakvam abhyañjanaṃ śreṣṭhaṃ seke kvāthaś ca śītalaḥ |
rasavanti ca bhojyāni yathāsvam avacārayet
||
tvacaṃ prāptas tu pānoṣmā pittaraktābhimūrcchitaḥ |
dāhaṃ prakurute ghoraṃ pittavattatra bheṣajam ||
śītaṃ vidhānamata
ūrddhvam anuramiṣye dāhapraśāntikaramṛddhivatān
narāṇāṃ |
tatrādito malayajena hitaḥ pradehaś
candrāṃśuhāratuhinodakaśītalena ||
śītāmbuśītalanaraiś ca śayānamenaṃ
hārairmmṛṇālavalayairabalā spṛśeyuḥ |
bhinnotpalojjvalahime saghane śayīta patreṣu vā sajalabinduṣu padminīnāṃ ||
sambījayet pavanamāhṛtamaṅganābhiḥ kahlāra
padmadalaśaivalasañcayebhyaḥ |
śītair vvanāntapavanair upavījyamānaḥ prītaś cared
bhavanakānanadīrghikāsu ||
dāhābhibhūtamathavā pariṣecayettu lāmajjamburuhato
ya samaiḥ
suśītaiḥ |
visrāvitāṃ hṛtamalān navavāripūrṇṇāṃ
padmotpalākulajalāmadhivāsitodāṃ ||
vāvīm bhajed
ruciracandanabhūṣitāṅgaḥ kāntākaraspaṛśanaharṣi
taromakūpaḥ |
tatrainamamburuhapatrasamaiḥ spṛśantyo hastair nnimagnavadanaiḥ
kaṭhinaiḥ stanaiś ca ||
toyāvagāḍhakuśalā madhurapralāpāḥ
saṃharṣayeyurabalāś ca dulaiḥ svabhāvaiḥ |
dhārāgṛhe pragalitodaradurddinānte klāntaḥ śayīta
salilānilaśītakukṣau ||
gandhodakaiḥ sakusumair upasiktabhūke
tatrāmbucandanarasair upadigadhakuḍye |
jātyu
tpalapriyatakesarapuṇḍarīkapunnāganāgakaravīrakṛtopakāre ||
tasmin gṛhe kamalareṇvaruṇe śayīta
yannādvṛtānilavikampitapuṣpadāmni |
pāryā
travindhyahimavatmalayācalānāṃ śītāmbhasāṃ
sakadalīharitadrumāṇāṃ ||
udbhinnanīlanalināmburuhāṅkurāṇāñ candrodayasya ca śṛṇuyāc ca kathām
manojñāṃ |
glānaṃ sudīna
manasaṃ manaso 'nukūlāḥ
pīnastanorujaghanāstarusāradigdhāḥ ||
tā svevamārddavasanām maha
saṃviśeyuḥ śliṣyāvaloḥ
śithilamekhalahārayaṣṭyāḥ ||
harṣayeyurnnaraṃ
n nāryaḥ
svaguṇai rambhasi sthitāḥ |
hanyuḥ śaityānvitāḥ pittaṃ
harṣayeyurataḥ striyaḥ ||
raktapittas tṛṣādāhe svayam eva vidhiḥ smṛtaḥ
|
sāmānyato viśeṣas tu śṛ
ṇu dāheṣv aśeṣataḥ ||
kṛtsnadehānugaṃ
raktaṃmudvṛttaḥ pradahen
naraṃ |
ūṣyate cūṣyate cā pi tāmrābhastāmralocanaḥ
||
lohagandhāṅgavadano vahnineva sadahyate |
kaṣāyatiktamadhuraiḥ saṃsarggāhāramādiśet ||
aśāmyatyathavā dāho rasais
taptasya jāṅgalaiḥ |
śākhāśrayāṃ yathānyāyaṃ rogāṇāṃ vedhayet sirāṃ
||
pittajvaraṃharoyas tu
vidhiḥ so pyatra pūjita
ḥ |
tṛṣṇānirodhādagdhādau kṣīṇe tejaḥ samuddhataḥ
||
sabāhyābhyantaran
deham pradehe mandacetasaḥ |
saśuṣkagalatālvauṣṭho jihvān niṣkṛṣya veṣṭane
||
tejas tatropaśamayed
ardhvātuṃ
ca
virddhayet |
pāyayet kāmamambhaś ca śarkkarāmbhaḥ payo pi
vā ||
śī
tam ikṣurasaṃ manthaṃ vitarec choṣeritaṃ vidhiṃ |
aprāptaṃ vā prārthayatā tathā cintayato pi vā ||
āhāraāsya vi
rodhāc ca śarīram apanaśyati |
tataḥ kṣayamavāpnoti dāhaś cā
syopajāyate ||
pramohaś ca pralāpaś ca
mūrcchāśītābhinandanaṃ |
rujābhiḥ pīḍyatetyarthañ jantur ddāhe
kṣayātmake ||
iṣṭāḥ śabdādayas tatra pittaghnaś ca vidhiḥ smṛtaḥ |
asṛjaḥ pū
rṇṇakoṣṭhasya dāho bhavati dustaraḥ ||
vidhiḥ sadyovraṇīyoktas tasya lakṣaṇam eva ca
|
dhātukṣayo dāhas
tena mūrcchātṛṣānvitaḥ ||
kṣāmasvaraḥ kriyāhīnaḥ
sīdate bhṛśapīḍitaḥ |
tamiṣṭaviṣayopetaṃ suhṛdbhir
abhisaṃvṛtam ||
kṣīramāṃsarasāhāraṃ vidhinoktena sādhayet |
mamābhighātajo
py asti so 'sādhyaḥ saptamo
madaḥ ||
sarvva eva tu ca varjjyāḥ syuḥ śītagātreṣu
dehiṣu |
praśāntopadravāś cāpi śodhanaṃ prāk samācaret ||
sajīrakāṇyārddrakaśṛṃgaveraṃ sauvarccalā
ṇy ardhajalāplutāni |
madyāni hṛdyāni ca sāravanti pītāni
sadyaḥ śamayanti tṛṣṇāṃ ||
jalāplutaṃ candanarūṣitāṅgaḥ
sragvī sabhaktān piśitopadaṃśān |
pibet su
rāṃ naiva labheta rogān manogatighnañ ca madan na yāti iti ||
||
uttaratantre
pānatyayacikitsā catuś catvāriṃśattamaḥ
kāyacikitsāyān navamodhyā
yaḥ ||
athātastṛṣṇāpratiṣedhamadhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
bhayaśramābhyāṃ rasasaṃkṣayād vā ūrddhvaṃ
citaṃ pittavivarddhanaiś ca |
pittaṃ savātaṃ kupitan narāṇāṃ tā
luprapannañ janayet pipāsāṃ ||
srotaḥsvabāvāmbuṣu dūṣiteṣu doṣais tṛṣāṃ
sansavatīha jantoḥ |
tisraḥ smṛtā lohitajā caturthī kṣayāt
tathānyāmasamudbhavā ca ||
syāt sa
ptamī bhaktasamudbhavā ca liṅgāni tāsāṃ śṛṇu
sauṣadhāni |
śuṣkāsyatā mārutasambhavāyā todas tathā
kaṇṭhaśiraḥsu cāpi ||
srotovirodhā virasaś ca vaktraṃ śītabhir adbhiś ca vivṛddhimeti |
mūrcchāpralāpo rucitāluśoṣau raktekṣaṇatvaṃ
pratataś ca doṣḥ ||
śītābhikāṃkṣā mukhatiktatā ca pittātmikāyāṃ
paridhūpanañ ca |
bāṣpāvarodhaḥ kaphasaṃbhavāgnau tṛṣṇā
valāsena bhavet tathā tu ||
nidrā gurutvaṃ madhurāsyatā ca
bhayārdditaḥ śuṣyati cātimātram ||
kṣatasya rukchoṇitanirggamābhyān tṛṣṇā
caturthī kṣatajā bhavet sā ||
raktakṣayādyā kṣa
yajā matāsau
tayārdditaḥ śuṣyati dahyate ca |
abhyarthamākāṃkṣati cāpi noyaṃ tāṃ sannipātād iti kecid āhuḥ
||
raktakṣayoktāni ca lakṣaṇāni tasyāmaśeṣeṇa
bhiṣagvyavasyet |
tridoṣaliṅgāmasamudbhavā tu hṛcchūlaniṣṭhī
vanasamprayuktā ||
snigdhan tathāmlaṃ lavaṇa ca bhuktaṃ gurvannam
evāpi tṛṣāṃ karoti |
tṛṣṇābhivṛddhāmudare ca
pūrṇṇe taṃ vāmayet māgadhikodakena ||
vilekhanañ cātra hitaṃ vadanti syāddāḍimāmrātakamātuluṅgaiḥ
|
tṛṣṇā prayogaiḥ prativāraṇīyā śītaiś ca samyag
rasavīryajā
taiḥ ||
gaṇḍūṣam amlair vvirase ca vaktre kuryāc chubhair āmalakasya
cūrṇṇaiḥ |
suvarṇṇarudhyārūpyādibhir
agnitaptair lloṣṭaiḥ kṛtam vā sikatāsu cāpi ||
jalaṃ sukhoṣṇaiḥ śamayet tu tṛṣṇāṃ saśarkkaraṃ kṣaudrayutaṃ
hitaṃ vā |
pañcāṃgikāḥ paṃcagaṇā ya uktāsteṣv ambusiddhaṃ
prathame gaṇe vā ||
piban sukhoṣṇaṃ manujo cireṇa tṛṣo vimucye
hitavātajāyāḥ |
pittotthitāṃ pittaharair vvipakvaṃ
nihanti toyampaya eva vāpi ||
bilvāḍhakīkanyasipañcamūlaṃ garbhbheṣu
siddhaṃ kaphajan nihanti |
hitam bhavec ccharddanam eva cātra taptena nimbaprasavodakena ||
sarvvāsu tṛṣṇā
stvathavāpi paittaṃ
kuryād vidhin tena śamam vrajanti |
paryāgato
dumbarajo rasas tu saśarkkarās tv akvathitodakam vā ||
varggasya siddhasya ca śārivādeḥ peyaṃ jalaṃ
syāt tu tṛ
ṣābhibhūteḥ |
kaśeruśṛṅgāṭakapadmakaiś ca biśeṣusiddhaṃ
tv atha
vā pibeta ||
lājotpalośīrakucandanāni datvā pravāte niśi vāsaye tu |
tad uttaman toyam udāragandhi
sitāyutañ ca peyaṃ ||
drākṣāpragāḍhañ ca hitāya vaidyas
tṛṣṇārdditebhyo vitaren narebhyaḥ |
saśārivādau tṛṇapañcamūlī tathotpalādau
prathame gaṇe ca ||
kuryāt ka
ṣāyāṇi
yathaitaduktammadhūkapuṣpādipareṣu |
rājādanakṣīrikapītaneṣu ṣaṭ pānakānyatra
hitāni ca syuḥ ||
rājādanakṣīrikapītaneṣuṣaṭpānakānyatra hitāni ca syuḥ ||
satuṇḍikerāṇy athavā pibettu piṣṭāni kāryāsasamudbhavāni |
kṣatodbhavāṃ rugvinivāraṇenajayed rasānāmasṛjaś ca mānaiḥ ||
kṣayotthitāṃ kṣīrajalāṃ nihanyān māṃsodakam vā
madhurodakam vā |
āmotthiāṃ bilvavacāyutānāṃ jayet kaṣāyai
ratha
dīpanānām |
gurvannajāmullikhanairjjayec ca kṣayādṛte
sarvvakṛtāś ca tṛṣṇā ||
lepāvagādaupariṣecanāni
kuryāttathā śītaguhāni cāpi |
saṃśodhanaṃ kṣīrarasā
ghṛtāni sarvvāsu lehāmmadhunā himāś ceti ||
jvaro 'tisāraḥ śoṣaś ca gulmahṛtpāṇḍulohitaḥ
|
mūrcchāpānātyayaś caiva tṛṣṇayā pūryate
daśa ||
uttaratantre
tṛṣṇṇācikitsāpañcacatvāriṃśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ daśamo
'dhyāyaḥ ||
athātaścharddipratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
chādayannāna
nam vegair
arddayannaṅgabhañjanaiḥ |
nirucyate ccharddiriti doṣo vaktrāt pradhāvitaḥ ||
īra|| yan
śleṣmapittau tu udānau vyāpadaṅgataḥ |
ūrddhvam āgacchati bhṛ
śaṃ
viruddhāhārasevinaḥ ||
praseko hṛdayotkledo bhaktasyānābhinandanaṃ |
pūrvvarūpam mataṃ cchardyā yathāsvañ cāpi nirddiśet ||
yaḥ phenilaṃ ccharddayatelpamalpaṃ śūlārddito
'bhyardditapārśvapṛṣṭhaḥ |
śrāntaḥ saśoṣaṃ bahuśaḥ sanīlaṃ sāvātakopaprabhavātu charddiḥ ||
amlaṃ bhṛśam vā kaṭutiktavaktraḥ pītaṃ
saraktaṃ haritam vamedvā |
sadāhatodajvaravaktraśoṣaṃ sāpitta
kopaprabhavāmatā tu
||
yo hṛṣṭaromā madhuraṃ prabhūtaṃ śuklaṃ himaṃ
sāṃdrakaphānuviddhaṃ |
abhaktaruggauravasādayuktaṃ vamedvamī sā kaphakopajā tu ||
sarvvāṇi liṅgāni bhavanti ya
syāḥ sā
sarvvadoṣaprabhavā matā tu |
bībhatsajā dauhṛdajanmajātva
sātmyu prakopāt krimijā ca yā hi ||
sā pañcamītāñ ca nibhāvayeta doṣocchrayeṇaiva yathoktamādau
||
śūlahṛllāsabahulā krimijā tu viśeṣataḥ |
kṛmihṛdrogatulyena lakṣaṇaina ca lakṣitāḥ
||
kṣīṇasyopadravatīṃ sāsṛkprāyāṃ sacandrikāṃ |
charddiṃ prasaktāṃ kuśalo
nārabheta
cikitsituṃ |
vamīṣu bahudoṣāsu cchardanaṃ hitamucya
te ||
virecanam vā yuṃjīta yathādoṣocchrayam bhiṣak |
saṃsarggaś cānupūrvveṇa yathāsvaṃ bheṣajāyutaṃ
||
laghū
ṇi pariśuṣkāṇi sātmyānyanyāni cāparet |
yathāsvañ ca kaṣāyāṇi jvaraghnāni prayojayet
||
hanyāt kṣīrodakaṃ pītañ charddim pavanasambhavāṃ |
mūlakayūṣo vā sasarppiṣkaḥ sasaindhavaḥ ||
yavāgūṃ madhumiśrām vā pañcamūlakṛtāṃ pibet |
phalāmlaṃ viṣkirarasaṃ pibedvā
vyaktasaindhavaṃ ||
pittopaśamanīyāni pākyānica himāni ca |
kaṣāyāṇyu
payuktāni ghnanti pittakṛtāṃ vamīṃ ||
śodhanaṃ madhuraṃ cātra
drākṣārasasamāyutaṃ |
balavatyām praśansanti sarppistaiḥmailvakam eva vā ||
āragvadhādiniryuhaṃ
daśāṅgayo
gam eva vā |
pāyayet madhusaṃyuktaṃ kaphajāyaṃ cikitsakaḥ ||
kṛtaṃ guḍūcyā vidhivat kaṣāyaṃ
himasaṃjñitaṃ |
tisṛṣv api bhavet pathyaṃ mākṣikena samāyutaṃ ||
bībhatsya
jāṃ
hṛdyatamaiḥrddauhṛdī
kākṣitaiḥ phalaiḥ |
laṃghanair vvamanaiś cā
sāṃ sātmyair vvā
sātmyakopajāṃ ||
kṛmihṛdrogavac cāpi kṛmijāṃ sādhayed vamīṃ |
yathādoṣañ ca vitare
c chastaṃ
vidhim anantaraṃ ||
dadhittharasasaṃyuktāḥ pippalīṃ mā
kṣikānvitā |
muhurmmuhur nnaro līḍhvā cchardibhyaḥ parimucyate ||
samākṣikā mustarasā pītā vā taṇḍu
lāmbunā |
tarppaṇā vā madhuyutās tisṛṇām api bheṣajaṃ ||
svayaṃ guptāṃ sayaṣṭyāhvāṃ
taṇḍulāmbumadhudravāṃ |
pibed yavāgūm athavā sūtaṃ patraiḥ karañjakaiḥ
||
yuktāmlalavaṇāḥ piṣṭāḥ
kustumbaro thavā hitāḥ ||
taṇḍulāmbuyutaṃ khādet kapitthaṣaṇena vā |
sitācaṃdanamadhvāktaṃ lihyādvā makṣikāśakṛt ||
sarppiḥkṣaudrasitā lājāḥ
śaktūn lihyāt tathā
mivā |
dhātrīrasaiś candanam vā śrita mudgadalāmbuvā
||
komalāmalakamajjāno lihed vāpi trivarṇṇakṃ |
sakṣaudraṃ śālilājānāṃ yavāgūm vā piben naraḥ
|
ghreyāṇy upakṣi
pec cāpi sugandhīni cikitsakaḥ |
jāṃgalāni ca śūlyāni ṣāḍavānehyapānakāḥ
||
bhojanāni ca citrāṇi kuryāt sarvvāsv atandritaḥ |
apriyāṇy api seveta jalenodvejaye
d
apīti ||
uttaratantre ccharddicikitsā
ṣaṭcatvāriṃ
ttamaḥ kāyacikitsāyām ekadaśo dhyāyaḥ ||
athāto hikkāpratiṣedhamadhyāyaṃ
vyākhyāsyā
maḥ ||
vidāhiguruviṣṭambhir ūkṣābhiṣyandibhojanaiḥ |
śītayā
nāsanasthānāṃ rajodhūmānalānilaiḥ ||
vyāyāmakarmmabhārādhvavegāghātāpatarppaṇaiḥ |
hikkā śvāsaś ca
kāsaś ca nṝṇāsam upajāyate ||
muhurmmuhur vāyur udeti sasvano
yakṛtplihāntrāṇi mukhe samutkṣipan |
sa ghoṣavānāśu hinasti yasmā
t tatas tu hikketya
bhidhīyate budhaiḥ ||
anujāṃ yamalā kṣudrāṃ gambhīrā
mahatīn tathā |
vāyuḥ kaphenānugataḥ pañca hikkā karoti ha ||
vāyurannairajīrṇṇaḥ kaṭukairarddito bhṛśaṃ |
hikkāyatyūrdhvago bhūtvā
tāṃ vidyādannajāṃ bhiṣak ||
cireṇa
yamalairvvegairyā hikkā saṃpravarttate |
kampayantī śirogrīvaṃ yamalāṃ tām
vivirddiśet ||
vikṛṣṇakālairyā vegairmmahadbhiḥ saṃpravarttate |
kṣudrikā nāma sā hikkā |
ghorā gaṃ
bhīranādinī ||
anekopadravavaātī gambhīrā nāma
sā smṛtā |
marmmāṇyāpīḍayantī ca satataṃ yā
pravarttate ||
mahāhikketi sā jñeyā sarvvagātravikampanī ||
āyamyate hikkā
mānasya deho dṛṣṭiś cordhvan nāmyate yasya cāpi |
kṣīṇonnadvidvikṣipan yaś ca dehaṃ tau dvāu cāntyau varjjayet
klāmyamānau ||
prāṇāyāmodvejanottrāsanāni pipīlikai
rddāśanaṃ cātra śastaṃ ||
saśarkkarammadhukaṃ cāvapīḍe kṣaudrāyutā
māgadhikā tathaiva |
ikṣorasaḥ kṣīramuṣṇañjalam vā balānvite
ccharddanam vā praśastaṃ ||
dhūmam pibet
sarjjarasasya cāpi
nepālyām vā goviṣāṇodbhavam vā |
sarppiḥsnigdhaṃ
carmmabālaiḥ kṛtām vā hikkāsthāne svedanañ cāpi kāryaṃ ||
kṣaudrāplutaṃ gairikaṃ kāñcanākhyaṃ ni
sya
grāmyasattvāsthijaṃ vā |
romnāṃ bhasmaś vā vidhāṃ śalyakānāṃ saṃhṛtyam
vā vastagobhyāṃ yathāvat ||
sarppirmmadhubhyāṃgipatrajam vā bhasmo lihet pippalicūrṇṇayuktaṃ |
dagdhvā phaletindukau
dumbarābyāmevaṃ lihed vāpi gadaṃ jighāṃsuḥ ||
suvarccikā bījapūrṇṇādrasena kṣaudropetāṃ
hanti līḍhvāśu hikkāṃ |
caturgguṇeṣv admu pibet
susiddhaṃ sa nāgaraṃ gauḍikadugdhamājāṃ
||
sarppiḥsnigdhā ghnanti hikkāṃ sukhoṣṇāṃ
grāsāyavāgvaḥ sukhoṣṇāḥ |
yāvat tṛptiṃ cobhayaṃ sevyamānaṃ ghorāṃ hikkām
hanti mūtraṃ tvajānāṃ ||
pūtikīṭaṃ laśunaṃ hiṅgumatsyāṃ tva
caṃ ca saṃcūrṇṇa subhāvitaṃ tat |
kṣaudraṃ sitānnāgapuṣaṃ ca tulyaṃ pibed rasenekṣumadhūkajena
||
pibet palam vā lavaṇottamasya dvābhyām
palābhyāṃ haviṣaḥ samagraṃ |
kapotapārāvataśa
lyakodbhavāṃ
krvyādagodhāvṛṣadaṃśajāṃ rasāṃ ||
pibet phalāmlāṃnahimāṃsasaindhavāṃ snigdhāṃs
tathā raṇyamṛgadvijodbhavāṃ |
harītakīṃ
coṣṇajalānupānaṃ pibed ghṛtaṃ kṣārarajova
kīrṇṇaṃ ||
rasaṃ kapitthātmadhupippalīñ ca
pāṇiprapibet sukhāya |
kṛṣṇāṃ sitām āmalakañ ca lihyāt saśṛṅgaveram
madhunāthavāpi ||
lājāñjanekolamadhyañ ca tulayaṃ
hikkāhanyāt puṣparasena
līḍhaṃ ||
phalaṃ puṣpañ ca pāṭalāyāḥ gairikaṃ kaṭurohiṇī
|
kharjjūramadhyaṃ māgadhyaḥ kāsīsaṃ dadhināma ca ||
catvāra ete yogāḥ syuḥ pādeṣv eva caturṣv iha
|
madhudvitīyā kartta
vyā sā hikkāsu vijānatā ||
virecanaṃ pathyatamaṃ sasaindhavaṃ
hitaṃ sukhoṣṇaṃ pravadanti hikkine |
samīraṇe py ūrdhvagate py athāpare
vadanti nasyaṃ susukhāya hikkinām iti ||
|| uttaratantre hikkācikitsā
saptacatvāriṃśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ dvādaśamo dhyāyaḥ ||
athātaḥ śvāsapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
rhikkā bahubhiḥ
samprapadyate |
tair eva kāraṇaiḥ śvāsau ghorau bhavati dehināṃ ||
vihāya prakṛtim vāyurapānaḥ kaphasaṃyutaḥ |
śvāsayatyūrdhago bhūtvā taṃ
śvāsam parica
kṣate ||
kṣudrakas tamakacchinno mahān ūrdhvaś ca
pañcadhā |
bhidyate sa mahā
hṛtpīḍā
śūlamādhmānam eva ca |
ā
nāho
vaktravairasyaṃ
śaṃkhanistoda eva ca ||
kiñcid ārabhate karmma yasya śvāsaḥ pravarttate
|
niṣaṇṇasyaiti śāntiñ ca sa kṣudra iti saṃjñitaḥ ||
tṛṭbhedavamathuprāyaḥ
kaṇṭhaghurighurikānvitaḥ |
ghoṣeṇa mahatā tāmyaṃ sakāsaṃ sakaphaṃ naraḥ ||
ānāho vaktravairasyaṃ śaṅkhanistoda eva ca |
yaḥ svame śvased
durbbalonnadviṭyabhavaitamakasaṃjñitaḥ ||
sa śāmyati kaṭocchintrau svapataś ca vi
varddhate |
ādhmāti dahyamānena bastinā sarujan naraḥ ||
sarvvaprāṇena vicchinnaṃ śvasantaṃ chinnam ādiśet |
niḥsaṃjñaḥ pārśvaśūlārttaṃ
śuṣkakaṇṭhotighoṣavān ||
saṃrabdha
netrastvāyamya yaḥ śvaset sa mahān smṛtaḥ ||
marmmasvāyamyamāneṣu
muhur mmūḍhaḥ śvaset tu yaḥ |
ūrddhvaprekṣī hṛtaravastam ūrddhvaśvāsam ādiśet ||
kṣudraḥ sādhyatamas te
ṣāṃ tamakaḥ
kṛcchra ucyate |
trayaḥ śvāsā na sidhyanti tamako durbbalasya ca ||
snehabastikramaṃ kecidūrddhvañ cādhaś ca
śodhanaṃ |
mṛdu prāṇavatāṃ śreṣṭhaṃ śvāsināmādiśakti
ha ||
kāse śvāse ca hikkāyāṃ hṛdroge cāpi pūjitaṃ |
ghṛtam purā
ṇaṃ saṃsiddhaṃ viḍasauvarccalābhayaiḥ ||
pippalyādiḥ pratīvāpaḥ siddham vā prathame
gaṇe |
sapañcalavaṇaṃ sarppiḥ śvāsakāsau
vyapohati ||
hiṃsrāviḍaṃgapūtīkatriphalāvyoṣacitrakaiḥ |
dviḥkṣīraṃ sarppiṣaḥ prasthaṃ
caturgguṇajalānvitaṃ ||
kolamātraṃ paced ebhiḥ śvāsakāsau vyapohati |
aśārocakaṃ gulmaṃ śakṛdbhedaṃ jayet tathā ||
kṛtsne vṛṣakaṣāye tu pacet sarppiś caturgguṇaṃ |
tanmūlakusumāvāpaṃ śīta kṣaudreṇa yojayet ||
karkkaṭākhyāṃ sitāṃsustāṃ bhārggīśuṇṭhī
madhūlikāṃ |
rasāñjanaṃ samadhukaṃ sāmānyā vāpya yogataḥ
||
ghṛtaprastham paced dhīmān śītatoye
caturgguṇe |
suvahāṃ kālikāṃ bharggīṃ śukākhyāṃ naiculaṃ
phalaṃ ||
kākāda
nīṃ śṛṅgaveraṃ
varṣābhūbṛhatīdvayaṃ |
kolamātrair ghṛtaprasthaṃ paced etair jaladvilādikaṃ
||
sauvarccalayavakṣārakaṭukāvyoṣasaindhavaiḥ |
vacābhayāviḍaṅgaiś ca paced vāvidhi
vadghṛtaṃ ||
gopavallyudake siddhaṃ syād anyad dviguṇe
ghṛtaṃ |
pañcaitāni havīṃṣyāhur bhbhiṣajaḥ
śvāsakāsayoḥ ||
tailaṃ daśaguṇaiḥ siddhaṃ bhṛṅgarājarase śubhe
|
pīyamā
naṃ yathānyāyaṃ śvāsakāsau vyapohati ||
phalāmlā viṣkirarasāḥ pravyaktasaindhavāḥ
|
eṇādīnāṃ śirobhir vvā sakulatthāḥ sasaindhavāḥ ||
hanyuḥ śvāsañ ca kāsañ ca
sakṛtāni
payāṃsi ca |
timirasya ca bījāni karkkaṭākhyā ca cūrṇṇitā ||
durālabhātha pippalyaḥ kaṭukākhyā harītakī |
śvāviḍmayūraromāṇi kolapippalitaṇḍulāḥ ||
bhārggītva
veraṇḍa śarkkarā
śalykaṃ gajā |
kaṭutrikasyabījāni cūrṇṇitāni tu kevalaṃ ||
pañca ślokārdhikā hy ete lehā ye samyag īritāḥ
|
sarppirmmadhubhyāṃ te saṃlehya śvāsakāsārdditair nnarai
ḥ ||
saptacchadasya puṣpāṇi pippalyaś cāpi mastunā
|
pibet sampi
ṣya madhunā ||
dhvanekaśaḥ |
sarppiṣā vāpi
vedeṣāṃ sakṣaudrāṃ śvāsapīḍitaḥ ||
śirīṣakundakadalīpuṣpaṃ pippalisaṃyutaṃ |
taṇḍulāmbuyutaṃ pītvā jayec chvāsānaśeṣataḥ ||
drākṣāṃ harītakīṅ kṛṣṇāṃ karkkaṭākhyāṃ
durālabhāṃ ||
sarppirmmadhubhyām vilihañ chvāsān hanti
sudustarān ||
kolimajjā tālamūlaṃ piṣṭvā carmmamasīṃ tathā |
lihyāt kṣaudreṇa pāmā sarppirmmadhusamāyutaṃ ||
nī
kadambo raktaghnas taṃ pītvā taṇḍulāmbunā |
haridrāṃ maricaṃ rāsnāṃ guḍaṃ drākṣāṃ
sapippalīṃ ||
lihyāt kṣaudreṇa tulyāni śvāsārto hitabhojanaḥ
|
bhārggīṃ trikaṭukaṃ tailaṃ haridrāṃ
kaṭurohiṇīṃ ||
pippalyo maricaṃ caṇḍāṃ gośakṛdrasa eva ca |
taṭakoṭisya bījāni paced utkārikāṃ śubhām |
sevyamānā nihanteṣāṃ śvāsān
hanti sudurjjayāniti ||
uttaratantre
śvāsacikitsāṣṭacatvāriṃśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ trayodaśa ||
athātaḥ kāsapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yair evaṃ kāraṇair hikkā śvāsaś caivo
pajāyate ||
prāṇo hy udānānugataḥ pradiṣṭaḥ
saṃbhinnakāṃsasvanatulyaghonatulyaghoṣaḥ |
nireti vaktrāt sahasā saghoṣaṃ kāsaḥ sa vidvadbhir udāhṛtas tu ||
sa vātapittaprabhavaḥ ka
phāc ca
kṣatāt tathānyaḥ kṣayajo paraś ca |
pañcaprakāraḥ paṭhito bhiṣagbhir vviśeṣato lakṣaṇataḥ
purāṇaiḥ ||
hṛcśaṃkhamūrddhodarapārśvaśūlī kṣāmānanaḥ
kṣīṇabalaḥ kṣa
taujāḥ |
prasaktam antaḥsasamīraṇena bhinnasvaraḥ kāsati śuṣkam eva
||
urovidāhajvaravaktraśoṣair abhyarditas
tiktamukhas tṛṣārttaḥ |
pittena pītāni vamet kaṭūni
kāseta pāṇḍuḥ
paridahyamānaḥ ||
pralipyamānena mukhena sīdan
śirorujārttakaphapūrṇṇadehaḥ |
abhaktaruggauravapāṇḍuyuktaḥ kāsed bhṛśaṃ sāndrakaphaḥ kaphena ||
vakṣo
timātraṃ vihitaṃ tu yasya vyāyāmabhārādhyayanābhighātaiḥ |
viśliṣṭavakṣāḥ sa naraḥ saraktaṃ ṣṭhīvaty abhīkṣṇaṃ kṣatajantam
āhuḥ ||
sa gātraśūlajvaradāhamohaṃ prāṇakṣayaṃ
copalabheta kāsāt |
śuṣyan viniṣṭhīvati durbbalas tu prakṣīṇamāṃso rudhiraṃ sapūyaṃ
||
taṃ sarvvaliṅgaṃ bhṛśaṃ duścikitsyaṃ
cikitsitajñāḥ kṣayakāsam āhuḥ ||
pathyā sitāmāma
lakāni lājāḥ samāgadhaṃ
cāpi vicūrṇṇya śuṇṭhī |
sarppirmmadhubhyāṃ vinniheddhi kāsī sasaindhavaṃ coṣṇajalena
kṛṣṇāṃ ||
pibed guḍaṃ pippaliśṛṅgaveraṃ drākṣāñ ca
sarppirmmadhu
nā lihec ca |
drākṣāṃ sitā māgadhikāñ ca tulyāṃ saśṛṅgaveraṃ madhukaṃ
tugāñ ca ||
sarppirmmdhubhyāṃ vilihet samāṃśāṃ
kṣaudreṇatulyammricaṃ sitāñ ca |
saṃcūrṇṇya maṇḍena pibec ca da
dhnoḥ hareṇa
vaḥ pippalikāṃ ca tulyāṃ ||
dadhnā lihet kāsarujābhibhūtaḥ
ubhe haridre suradāruśuṇṭhīṃ | gāyatrisārañ ca pibet samāṃśaṃ
bastasya mūtre sukhāmbunā vā || dantī
dravantīñ ca satilvakānāṃ
bhṛṣṭāni sarppīḥ ṣvatha bādarāṇi | khādet palāṃśāni
sasaindhavāni
hiṅgoḥ pibet kolasamaṃ hitāśī ||
sauvīrakeṇāmlarasena vāpi |
kṣaudreṇa lihyāt maricāni cāpi | bhārggīvacāhiṅgukṛtā tu
varttiḥ
rdhūme praśastā ghṛtasaṃprayuktā ||
pibec ca śīdhum maricānvitam vā |
mañjiṣṭhaśuṇṭhījalamṛttikābhiḥ | kṣīraṃ śṛtam
mākṣikasaṃyutam vā
nidigdhikāmūlasamāṃśasiddhāṃ || khādec ca mudgān maricopadaṃśām
utkārikāṃ sarppiṣi nāgarāḍhyāṃ |
yat plīhni sarppirvvihitaṃ ṣaḍaṅgaṃ tad
vātakāsaṃ jayati prasahyaṃ ||
vidārigandhādigaṇaśri
taṃ vā rasena vā yat khalu
kaṇṛkāryāḥ |
virecanaṃ snaihikam
aktra
coktamāsthāpanañ cāpi vadanti pathyaṃ ||
dhūmam pibet snaihikam apramattaḥ pibet sukhoṣṇaṃ ghṛtam eva
cātra ||
hitā ya
vāgvaḥ
sva raseṣu siddhāḥ payāṃsi lehyāḥ saghṛtās
tathaiva ||
praccharddanaṃ kāyaśirovirekās tathaiva dhūmāḥ kavaḍagrahāś
ca |
uṣṇāmla lehyāḥ kaṭukāś ca hanyuḥ kapham
viśe
ṣeṇa viśoṣaṇañ ca ||
kaṭutrikañ cāpi vadanti mukhyaṃ ghṛtaṃ krimighnasvarase
vipakvaṃ |
nirgguṇḍipatrasvarasena siddhaṃ sarppiḥ
kaphottham vinihanti kāsaṃ ||
vidārigandhotpala
sārivādī
niḥkvāthya varggam madhurañ ca kṛtsnaṃ |
ghṛtam pibed ikṣurasāmbudugdhaiḥ
kākolivarggañ ca saśarkkare tat ||
prātaḥ pibet pittakṛte tu kāse kṣato hito yaḥ kṣatajaś ca kā
saḥ |
kharjjūramustāmadhukaṃ
piyālaṃ madhūlikā pippalibhārgicūrṇṇaṃ ||
sarppiḥ sitā mākṣikasamprayuktaṃ trīn hanti kāsānupayujyamānaṃ |
mañjiṣṭhamūrvvājanavahnipāthāṃ kṛṣṇāṃ
haridrāñ ca tathā vicūrṇṇya ||
kṣaudreṇa kāso kṣatajo kṣayotthe pibed ghṛtaṃ
cekṣurase vipakvaṃ |
guḍodakaṃ vā kvathitaṃ pibeta kṣaudreṇa śītaṃ
maricopadaṃśaṃ ||
cūrṇṇaṃ pibedāmalakasya cāpi kṣīre vipakvaṃ
saghṛtaṃ hitāya |
cūrṇṇāni godhūmayathodbhavāni kākolivarggaś ca kṛtaḥ
susūkṣmaḥ ||
kāseṣu peyastriṣu kāsavadbhiḥ kṣaudreṇa
dugdhena ghṛtena vāpi |
kulīraśuktīś ca ṭakaiṇa
lāvānniḥ kvāthya varggam madhurais
tathānyaiḥ ||
pibed ghṛtaṃ tan tu niṣevyamānaṃ hanyāt kṣayotthaṃ kṣatajañ
ca kāsaṃ | śatāvarīnāgavarīvipakvaṃ ghṛtaṃ vidadhyāc ca hitāya
tasya ||
ja
ntughnadārutriphaloṣaṇatrayaṃ
sapadmakaṃ saṃbhṛtamekatastataḥ |
sitāsamāṃśair avalihyamāno lahaḥ sakāsān
nudati prasahyaṃ ||
śaṭīpalāgranthikapuṣkarāgni cavyā
tmaguptākharaśaṅkhapuṣpī |
dvipañca mūlī ca paldvibhāge bhāgena
sanbhṛtya vipācayīta ||
yavāḍhakañ cāpyabhayā śatañ ca vāryāḍhakaiḥ
pañcabhiraṃ śeṣaṃ |
kvātham pacec chauṇṭhi
katailabhāge
sarppīṃ ṣidatvā kuḍavonmitāni ||
guḍasya bhāgārddhaśataṃ vipakvaṃ yavas
thalyāṃtannidheyaṃ
suśītaṃ |
palāny aṣṭau madhunas tatra datvā
tvagelaśuṇṭhīmaricañ ca yuñjyāt ||
dve dve cādyād avalihyāc ca
lehān pathye pathyāśī sarvvakāsān jighāṃsuḥ |
śvāsaṃ hikkāṃ svarabhedakṣayañ ca kārṣyaṃ
ccharddiṃ vātarktajvarañ ca ||
hṛtpāṇḍurogaṃ śvayathuṃkāmalāṃ mūrcchāṃ doṣāṃ
mūtrakṛcchrā
rttavañ ca |
hanyād agastyena niṣevito yaṃ lehe rujāṃ
vainudati prasahyam iti ||
uttaratantre kāsacikitsā ūnapañcāśattamaḥ
kāyacikitsā caturdaśa ||
athātaḥ svaropaghātapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
atyuc
caśabdakaraṇādhyayanābhighātasandūṣaṇaiḥ
prakupitāḥ paṭhanādayas tu |
te śabdavāhīṣu sisugatā pratiṣṭha
svaraṃ bhavati cāpi
hi ṣaḍvidhaḥ saḥ ||
vātena kṛṣṇanayanānanamūtravarccā
bhinnasvaram vadati garddabhavat kharañ ca |
pittena pītanayanānanamūtravarcchā brūyādbhalena saha dā
hasamanvitena ||
brūyāt kaphena satataṃ kapharuddhakaṇṭho mandaṃ
śanairvvadati cāpi divā viśeṣāt |
sarvvātmake bhavati sarvvavikārasaṃpattaṃ cāpyasādhyamṛṣyaḥ
svarabhedamāhu
ḥ ||
dhūmāyati kṣatakṛte kṣayāc ca vāśeṣa cāpi hatavāk
parivarjjayīta |
antarggatasvaramalajyamavākpravīṇaṃ medoc
chrayādvadati digdhagalastṛṣāluḥ ||
snigdhāṃ svarā
turanarānavabaddhadoṣān nyāyena charddanavirecanabastibhiś ca |
nasyāvapīḍamukhaśodhanadhūmalehaiḥ saṃpādayeta vividhaiḥ
kavaḑagrahaiś ca ||
yaḥ śvāsakāsavidhirādita eva
coktas taṃ cāpyaśeṣamavatārayituṃ yateta ||
svaropaghāte 'nilaje bhaktopari ghṛtaṃ pibet |
kāsamarddakavārttākumārkkavasvarasairyutaṃ ||
siddhaṃ ghṛtaṃ hantyanilaṃ siddhaṃ
cārttagale
rase |
yavakṣārājamodābhyāṃ citrakāmalakeṣu vā ||
devadārvyagnimanthābhyāṃ siddhāmājaṃ
samākṣikaṃ |
sukhodakānupāno vā sasarppiṣṭo guḍodakaḥ ||
kṣīrānnapā
naṃ paitte tu pibet
sarppiratandritaḥ |
aśnuyāc ca sasarppiṣkaṃ yaṣṭīmadhukapāyasaṃ ||
lihet madhurakānām vā cūrṇṇaṃ madhusamāyutaṃ |
śatāvarīcūrṇṇayogam balācūrṇṇa
m athāpi vā ||
pibet kaṭūni mūtreṇa kaphaje svarasaṃ kṣaye |
lihedvā madhutailābhyāṃ bhuktvā khādet kaṭūni vā ||
svaropaghāte medoje |
kṣayaje vāpi pratyākṣāyārat kriyāṃ
|
saravvaje kṣataje tadvad bhiṣagvidyād
vicakṣaṇaḥ ||
śarkkarāmadhumiśrāṇi śritāni madhuraiḥ
saha |
pibet payāṃsi yasyo dve vadato 'bhihatasvara iti ||
uttaratantre pañcāśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ
svaropaghātacikitsāpañcadaśamodhyāyaḥ ||
|| athātaḥ pratiśyāyapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
nārīprasaṅgac chiraso bhighātād
dhūmād rajācchītam avaśya yac ca |
vinigrahān mūtrapurīṣayoś ca sadyaḥ pratiśyāyanimittam uktaṃ
||
cayaṃ gatāmūrddhani mārutādayaḥ pṛthak samastāś
ca tathaiva śoṇitaṃ |
prakopyamānā
vividhaiḥ prakāpanairaṇair nnṛṇāṃ
pratiśyāyakarā bhavanti hi ||
śiro gurutvaṃ kṣavathu pravarttanaṃ
tathāṅgamarddaḥ parihṛṣṭaromatā |
upadravāś cāpy aparo pṛthagvidhā nnṛṇām pratiśyā
yapurassarāḥ smṛtā
ānaddha pihitā nāsā tanusrāvaprasekinī |
galatālvoṣṭhaghoṣaś ca nistodaḥ śaṅkhayos tathā ||
svaropaghātaś ca bhavet pratiśyāyenilātmake ||
uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike ||
kṛṣo 'bhipāṇḍūḥ santapto bhavet
tṛṣṇānipiḍītaḥ |
sadhūmam agniṃ sahasā vamatīva ca mānavaḥ ||
ghrāṇotkaphaḥ kaphakṛte
śuklaḥ pāṇḍuṃ
vrajedghanaḥ |
śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhaved guruśiromukhaḥ ||
galatālvoṣṭhaśirasaḥ kaṇḍūyanam atīva ca |
bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo 'kasmād vinivarttate ||
sampakvo vā vipakvo vā
sasatvaprabhavo mataḥ |
praklidyate punar nnāsā punaś ca pariśuṣyati
||
muhur ānahyate cāpi muhur vvipriyate thavā |
niśvāsovatinirggandhas tathāgandhān na vetti ca ||
evaṃ duṣṭapratiśyāyañ jānīyāt sarvvam eva tu
|
raktaje tu pratiśyāye raktāsrāvaḥ pravarttate
||
tāmrākṣasya bhavej jantur uroghātaprapīḍitaḥ |
durggandhocchvāsavadano gandhān api na
vetti ca ||
mūrcchanti krimayaś cātra svetā snigdhānavas tathā |
krimiśīrṣavikāreṇa samānañcāsya lakṣaṇaṃ
||
bādhiryam āndhyam aghratvaṃ ghorān vā
nayanāmayān |
kāryā
gnisādaśoṣān vā vṛddhāḥ kurvvanti pīnasāḥ ||
navam pratiśyāyam apāsya sarvvān upācaret
sarppiṣa eva pānaiḥ |
svedair vvicitrair vvamanaiś ca yuktaiḥ kālopapannair
avapīḍitai
ś ca ||
śiro virekaṃ tv apare tu kecid āmena dātavyam
iti bruvanti|
apacyamānasya ca pācanārthaṃ svedo hito mlaṃ
vihimañ ca bhojyaṃ ||
niṣevyamāṇam payasārdrakam vā sampā
cayec
cakṣuvikārayogaiḥ |
pakvam phalañ cāpy avalambamānaṃ śiro
virekair apakarṣayec ca ||
virecanāsthāpanadhūmapānair avekṣya doṣān kavaḍagrahaiś ca |
jayed viri
mṛdutāñ ca teṣāṃ prāglakṣaṇoktaṃ vidhim ādiśec ca
||
vātike tu pratiśyāye pibet sarppir
yathākramaṃ |
pañcabhir llavaṇaiḥ siddham prathamena gaṇena ca ||
pittaraktotthayoḥpeyaṃ sarppir
mmadhurakaiḥ śritaṃ |
pariśekān pradehām̐ś ca kuryād api ca śītalān
||
kaphaje sarppiṣā snigdha tilamāṣavipakvayā |
yavāgvā vāmayed vāntaḥ kaphaghnaṃ kramam
ācare
t ||
sarppīṃṣi kaṭusiddhāni tīkṣṇādhūmāḥ kaṭūni ca |
bheṣajāny upayujyāni hanyuḥ sarvvaprakopajaṃ ||
yathāsvaṃ doṣaśamanais tailapakvam pramāṇataḥ |
nastaprayuktam udvṛ
ttāṃ pratiśyāyān apohati ||
mūtrayuktāḥ samuddiṣṭāḥ kriyāḥkrimiṣu
yojayet |
yāpanārthaṃ krimighnāni bhojanāni ca buddhimān iti || ❈ ||
uttaratantre
ekapañcāśattamaḥ
kāyacikitsāyāṃ pratiśyāyacikitsā ṣoḍaśamo dhyāyaḥ ||
athātaḥ kṛimipratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
ajīrṇā
bhojīmadhūrāmla
nityodravapriyaḥ piṣta guḍopabhoktā|
vyāyāmajātānicavarjamānodivāśayāno labhate kṛimīṃs tu ||
viṃśateḥ kṛimijātīnāṃ trividhaḥ saṃbhavaḥ
smṛtaḥ |
purīṣakapharaktāni tesāṃ vakṣyāmi lakṣaṇaṃ ||
ajaupāḥ pībanāḥ kampāḥ svetā gaṇḍūpadās tathā |
cūravo dvimukhāś caiva vijñeyās tu purīṣajāḥ ||
svetāḥ sūkṣmā studantyete gudaṃ
pratisaranti ca |
teṣāme vā pareḥ pucchaiḥ pṛthavaś ca bhavanti hi ||
śūlāṭopaśakṛdbheda paktinā śakarāś ca te ||
darbhapuṣyo mahāpuṣpā pralūtānyaś cipiṭās tathā
|
pipīlikā kāraruhā
vijñeyāḥ kapha sambhavāḥ ||
majjādonetraleḍhārastāluśtotrabhujas tathā
|
śirohṛdrogavamathupratiśyāyakarāś ca te ||
karṇaromanakhādāś ca
dantādāḥ kikkisās tathā |
kuṣṭhajāḥ saparīsarppāḥ
jñeyāḥ śo ṇitasaṃbhavāḥ ||
te saraktāś ca kṛṣṇāś ca teśām ante ca du
ṭṭaṣāḥ |
raktādhiṣṭhānajān prāyo vikārājana
yantiḥ ||
māṣapiṣṭānnavidala parṇaśākaiḥ purīṣajāḥ |
māṃsamāṣa guḍa kṣīra dadhiśuktaiḥ kaphodbhavāḥ ||
viruddhājīrṇaśākādyaiḥ śoṇitabhā bhavanti ca
|
eṣām
anyatama vaidyo jighāṃsuḥ
snigdhamāttaram||
surasādivipakvena sarppiṣāvāntamādiśaḥ |
virecayettīkṣṇatarairyogairāsthāpayīta ca ||
yavakolakśalatthānāṃ
surasā
dergaṇasya ca |
viḍaṅgasnehayuktena kvāthena lavaṇena ca ||
niruṭ
mathatailen tat siddhe nānuvā sayet
tataḥ śirīṣakiṇihīrasaṃ kṣaidrayutaṃ pibet ||
kramūkaḥ surasaṃ vāpi
pūrvavattīkṣatabhojanaḥ |
pāribhadrakapatrāṇāṃ purvvatsurasaṃ pibet
|
palāśabījapibedvā kśaidra saṃyutaṃ||
pṛthagvā surasādīnaṃ paturasthāvārasam
lihedaś ca sakṛccūrṇaṃ
vaiḍaṅgaṃ vā
samikṣikam |
patrair mmūṣikaparṇyā vā supiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ ||
khādet pūpalikāṃ pakvā dhānyāmlāñ ca pibed anu
|
surasādhair ganaṇaiḥ pakvaṃ tailaṃ tat pānam iṣyate
||
viḍaṅgacūrṇamiśair vvā piṣṭairbhakṣyāṃ
prayojayet|
tatkaṣāyaprapītānāṃ tilānāṃ tail pācitāṃ||
śvāvidhaḥ śakṛtaś cūrṇaṃ saptakṛtvaḥ
subhāvimaḥ|
viḍaṅgānāṃ kaṣāyeṇa
traiphalena rasena ca ||
kṣaidreṇa līḍhvānupibed rasamāmlakam śubham |
pibed vā pippalīcūrnama jamūtreṇa saṃyutam ||
akṣābhayor ase vāpi vidhir eṣo yasād api ||
pūtīkasyara
saṃ vāpi surasyā
saptarātraṃ pibed ghṛṣṭaṃ trapu vo dadhimastunā |
purīṣajān śśeṣmajā ś ca hanyād evaṃ kṛmīn bhiṣaka ||
śirohṛt karṇanāsāṣkisamśritā
śca pṛthak pṛthak |
viṣeśatoñjanairnnasyaira va pīnḍaiś ca sādhayet ||
śakṛdrasaṃ saraṅgasya
śoṣyatumau vibhāvayet |
niḥkvāthena viḍaṅgānāṃ cūrṇaṃ pradhamanaṃ tu
tat ||
ayaś cūrṇāsyatrai levā vi dhināyojayīt ca |
sakāṃsanīlaṃ tailaṃ ca nasyaṃ syāt suranādike ||
indraluptavidhiś cāpi vidheyo romavājiṣu |
dantājānāṃ samuddiṣṭaṃ vidhānaṃ mukharogike
||
raktajānāṃ pratīkāraṃ
kuryāt kuṣṭhacikitsitat |
surasādiś ca sarvvaṣu sarvvathaivopayojayet ||
pravyaktatikatakaṭukaṃ bhojanañ ca hitaṃ sada
|
ku latharasasaṃyuktaṃ kṣārapānañ ca pūjitam ||
kṣīrāṣi mānsāni ghṛtāni caiva dadhīniśākāni ca parṇavanti |
māṣāna tau 'mlānmadhūrā easā ca kṛmīn jighāṃsuḥ parivarjayīt
||
uttaratantre dvapancaśattamaḥ
kāyacikitsāyaṃ kṛmicikitsa nāma saptadaṣamodhyāyaḥ ||54
||
athāta udāvarttapratiṣedham vyākhyāsyāmaḥ ||
adhaś corddhvañ ca bhā
vānām pravṛttānāṃ svabhāvataḥ |
na vegān dhārayet prājño,
vātādīnāṃ jijīviṣuḥ ||
vātaviṇmūtrajṛmbhāṇā,m asruṇaḥ kṣavathor api |
udgārasya tathā ccharddyā retasaś cāpi dhāraṇā
t ||
kṣuttṛṣṇocchvāsanidrāṇāṃm udāvartto bhaved iha |
vyāhanyamānavegārtta udāvartto nirucyate ||
tasyābhidhāsye vyāsena,
lakṣaṇaṃ sacikitsitaṃ |
trayodaśavidhasyāsya bhitasyai
tais tu kāraṇaiḥ
||
ādhmānaśūlo hṛdayoparodhaṃ śirorujam vāsamatīva
hikkāṃ |
kāsapratiśyāyagalagrahatvāvalāsapittaprasarañ ca ghoraṃ ||
kuryād apāno '
bhihataḥ svamārge, hanyāt purīṣaṃ mukhataḥ kṣiped vā |
āṭopaśūlau parivarttanañ ca saṃgaḥ purīṣasya
tathorddhvavātaḥ ||
purīṣamāsyād api vā nireti purīṣavege bhihate
narasya |
mūtrasya vege bhihate naras tu, kṛcchreṇa mūtraṃ sravate lpam alpaṃ ||
meḍhre gude vaṃkṣaṇamuṣkanābhipradeśeṣv atha
mūrddhni cāpi |
ānaddhabastiś ca bhavanti tīvrā rujaś ca
śūlair iva
tudyate ca ||
manyāgalastambhaśirovikārā, jṛmbhopaghātāt pavanātmikāḥ
syuḥ |
tathākṣināsāvadanāmayāś ca,
bhavanti tīvrāḥ saha karṇṇarogaiḥ ||
āna
ndajam vāpy atha śokajam vā netrodakam prāptam amuñcato
hi, |
śirogurutvan nayanāmayāś ca, bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena ||
bhavanti gāḍhaṃ kṣavathor vvighātāc chiro
kṣināsāśravaṇeṣu rogāḥ |
kaṇṭhasya pūrṇṇatvam atīva todaḥ kukṣau tu vāyor ubhayoḥ
pravṛttiḥ ||
udgāravege bhihate bhavanti jantor vvikārāḥ
pavanaprasūtāḥ |
charddyābhighātena bhave
c ca kuṣṭhaṃ
yenaiva doṣeṇa vidagdham annaṃ ||
mūtrāyane pāyuni muṣkayoś ca śotho rujā
mūtravinigrahaś, ca |
śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhaved vā te te vikārābhihate tu śukre ||
tandrāṅgamarddā
varuciḥ śramaś
ca, kṣudho vikārāḥ kṛśatā
ca dṛṣṭā |
kaṇṭhāsyaśoṣaḥ sravaṇāvarodhas tṛṣṇābhighātād dhṛdayavyathā
ca ||
śrāntasya niśvāsavinigraheṇa, hṛdrogamohā
v atha vāpi gulmaḥ |
jṛmbho ṅgamarddo ṅgaśirotha jāḍyaṃ, nidrābhighātād athavāpi tandrī ||
tṛṣṇārdditaṃ parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ śūlair
abhidrutaṃ |
śakṛdvamantam matimān udāvarttinam u
tsṛjet ||
sarvveṣv eteṣu vidhivad udāvartteṣu3
kṛtsnaśaḥ |
vāyoḥ kriyā vidhātavyā svamārggapratipattaye ||
sāmānyataḥ pṛthaktvena kriyāṃ bhūyo nibodha me
|
āsthāpanam māruta
je snigdhasvinnam viśeṣataḥ ||
purīśaje tu karttavyo, vidhir ānāhikas
tu yaḥ |
sauvarccalāḍhyāṃ madirāṃ mūtre tv abhihate pibet ||
elām vāpy atha madyena, kṣīravāri pibeta vā
|
dhātrīphalānāñ ca rasaṃ satailam vā pibet tryahaṃ ||
rasam aśvapurīṣasya garddabhasya pibet tu vā |
māsopadaṃśam madyan tu mukhyaṃ seveta yogavit ||
bhadradāru ghanaṃ mūrvvā haridrāṃ madhukan
tathā
|
kolapramāṇāni pibet māṣakvāthena yogavit ||
dursparśāyāḥ svarasam vā, kaṣāyaṃ kuṃkṣamasya vā |
ervvārubījaṃ toyena, pibed
vā lavaṇīkṛtaṃ ||
kaṇāmūlaśritaṃ kṣīraṃ, drākṣārasam athā
pi vā |
yogām̐ś ca vitared atra pūrvoktān aśmarīrbhidaḥ ||
mūtrakṛcchrakramañ cāpi kuryān
niravaśeṣataḥ |
bhūyo vakṣyāmi yogām̐ś ca,
mūtrāghātopaśāntaye ||
snehasvedair udāva
rttajṛmbhajaṃ samupācaret |
aśrumokṣāsruje kāryaḥ snigdhasvinnasya dehinaḥ ||
tīkṣṇaṃjanāvapīḍābhyāṃ, tīkṣṇagandhopajighraṇaiḥ |
varttiprayogair atha vā,
kṣavaśaktim prava
rttayet ||
udgāraje kramopetasnaihikaṃ dhūmam ācaret |
ccharddyāghātaṃ yathādoṣaṃ, samyak snehādibhir jayet ||
bastiśuddhikarāvāpaṃ, caturgguṇajalaṃ payaḥ |
āvārināsakva
thitaṃ, pītavantaṃ
prakāmataḥ ||
kāmayeran priyāṃ nāryāṃ śukrodāvarttinan naraṃ, |
kṣudvighāte hitaṃ snigdham uṣṇam alpana ca
bhojanaṃ, ||
tṛṣṇāghāte pibet manthaṃ,
yavāgūm vā su
śītalāṃ, |
bhojyed rasena viśrāntaḥ śramaśvāsāturo naraḥ
||
nidrāghāte pibet kṣīraṃ,
svape ceṣṭakathārataḥ |
ādhmānādyeṣu rogeṣu, yathāsvaṃ prayateta hi ||
yac ca yatra bhavet prā
ptaṃ tac ca tasmin
prayojayet |
vāyuḥ koṣṭhānugo rūkṣaiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ
||
bhojanaiḥ kupitaḥ sadya udāvarttaṃ karoti ha |
vātamūtrapurīṣāsṛkkaphamodovahāni vai ||
srotāṃsy udāvarttayati purīśaś cāpi varttayet |
tato hṛdbastiśūlārtto hṛllāsārucipīḍitaḥ
||
vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa labhate naraḥ |
śvāsakāsaprati
śyāyadāhasādatṛṣājvaraṃ ||
vamīṃ hikkāṃ śirorogam manassravaṇavibhramāṃ, |
bahūn anyām̐ś ca labhate, vikārān vātakopajān ||
tat tailalavaṇābhyaktaṃ snigdhaṃ
svinnaṃ nirūhayet |
doṣato bhinnavarccāṃsi bhuktaṃ cāpy
anuvāsayet ||
bhavec chāntim vrajaty evam udāvarttas tu dāruṇaḥ |
athainam bahuśaḥ svinnaṃ, yuñjyāt snehavi
recanaiḥ ||
pāyayed vā tṛvṛtpīluyavāgvām amlapānakaiḥ |
hiṅgukuṣṭhavacāsvarjji,viḍañ cāpi dviruttaraṃ ||
yogāv etān udāvarttaṃ śūlañ cātibalañ jeyet |
devadārvyagnikau kuṣṭhaṃ, śuṇṭhīṃ pathyām palaṃkaṣāṃ, ||
pauṣkarasya ca mūlāni,
toyasyārddhāḍhake pacet |
pādāvasiṣṭan ta
t pītam udāvarttaṃ vyapohati ||
mūlakaṃ śuṣkam ārddrañ ca,
varṣābhūlapañcakaṃ |
ārevataphalaṃ cāpsu, yatkṣatena ghṛtaṃ pacet ||
tat pīyamānakaṃ tyugraṃ
m udāvarttam aśeṣataḥ
|
vacām ativiṣām pāṭhāṃ yavakṣāraṃ
harītakīṃ ||
kṛṣṇān nirddahanīñ caiva pibed uṣṇena vāriṇā |
ikṣvākumūlam madanaṃ viśalyātiviṣe
vacāṃ, ||
kuṣṭhakiṇvāgnikau cāpi,
pibet tulyāni pūrvvavat |
mūtreṇa devadārvagnitriphalābṛhatīṃ pibet ||
yac ca prasthaṃ bale dve ca,
kaṇṭakāryā jalāḍhake |
paktvārddham prastha
śeṣan tu pibed
dhiṅgusamāyataṃ, ||
madanālābubījāni,
pippalī sanidigdhikāṃ |
saṃcūrṇṇya nāḍyapradhame, dviṣety etad yathā gudaṃ, ||
cūrṇṇaṃ nikumbhakampilya,śyāmekvānthāgni
kodbhavaṃ |
kṛtavedhanasya kṛṣṇāyā lavaṇānāñ ca sādhayet
||
gavāṃ mūtreṇa tā varttyaḥ kārayeta gudaṃgamāḥ |
sadyaḥ śarmmakarāv etau yogāv amṛtasambhavāv iti || ❈ ||
uttaratantre trayaḥpañcāśattamaḥ kāyacikitsāyām
udāvarttacikitsāṣṭādaśamo 'dhyāyaḥ || ❈ ||
athāto viśūcikāpratiṣedham vyākhyāsyāmaḥ ||
ajīrṇṇam āmaṃ viṣṭabdham vi
dagdhaṃ ca yad īritaṃ |
viśūcyalasakau tasmād bhavec cāpi viḍambikā ||
sūcībhir iva gātrāṇi tudan santiṣṭhate 'nilaḥ |
yasyām ajīrṇṇāt sā vaidyair vvisūcīti nirucyate ||
na tāṃ parimitāhārā
labhante
viditāgamāḥ |
mūḍhās tām ajitātmāno labhante śana2lolupāḥ ||
mūrcchātisārau vamathuḥ pipāsā
śūlabhramodveṣṭanajṛmbhadāhāḥ |
vaivarṇṇyakampau hṛdaye rujaś ca bhavanti tasyāṃ
śirasaś ca bhedaḥ ||
kukṣir ānahyate 'tyarthaṃ tāmyate parikūjati |
niruddho mārutaś caiva,
kukṣāv upari dhāvati ||
vātavarcco nirodhaś ca, kukṣau yasya bhṛśam bhavet |
tasyālasaka
m ācaṣṭe, tṛṣṇodgārau ca yasya tu ||
duṣṭañ ca bhuktaṅ kaphamārutābhyāṃ
pravarttate norddhvam adhaś ca yasya |
viḍambikān tasya suduścikitsyām ācakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ ||
yatrastha
m āmaṃ hi rujārttam eva deśaṃ viśeṣeṇa vikārajātaiḥ |
doṣeṇa yenānugatañ ca gāḍhaṃ taṃ lakṣaṇair āmasamudbhavaiś
ca ||
yaḥ śyāvadantauṣṭhanakho lpasaṃjñaś
ccharddyarddito 'bhyantarayāta
netraḥ |
kṣāmasvaraḥ sarvvavimuktasandhi,r yāyān naraḥ so 'punar āgamāya ||
sādhyasya pārṣṇyo dahanaṃ praśastam
agnipratāpo vamanañ ca tīkṣṇaṃ |
pakve tato 'nnaṃ tu vilaṃghanaḥ syāt sampācanam vā
pi virecanam
vā, ||
viśuddhadehasya hi sadya eva, mūrcchātisārādir upaiti
śāntiṃ, |
āsthāpanañ cāpi hitam vadanti, sarvvāsu yogān na parān nibodhaḥ ||
pathyā vacā hiṅgu viḍaṃ vicū
rṇṇasukhāmbunāsātiviṣan niṣevet |
kṣārāgadam vā lavaṇaṃ viḍam vā, guḍapragāḍhān atha sarṣapam vā ||
amlena vā saindhavahiṃguyuktaiḥ sabījapūrṇṇau sukṛtau trivarggau
|
kaṭutrikam vā lavaṇair upetam pibet
snuhīkṣīravimiśritam vā
||
kṛṣṇājamodākṣasamāgnikāni, tulyam pibed vā magadhānikumbhau
|
uṣṇābhir adbhir mmagadhodbhavānāṃ
kalkam pibed vāpy atha nāgadantyā ||
vyoṣaṃ karañjāsya phalaṃ haridrāṃ mūlaṃ samaṃ vāpy atha
mātuluṅgyāḥ |
chāyāviśuṣkā guḍikā kṛtās tā hanyur vvisūcīn
nayanāñjanena ||
suvāmitaṃ sādhu virecitam vā
sulaṃghitam vā manujaṃ viditvā |
peyādibhir ddīpanapācanīyaiḥ samyakkṣudhārttaṃ
samupakrameta ||
āmaṃ śakṛd vā nicitaṃ krameṇa, bhūyo vi
baddhaṃ viguṇānilena |
pravarttamānan na yathāstam eta,d vikāram ānāham udāharanti ||
tasmin bhavanty āmasamudbhave tu bhramapratiśyāyaśirovidāhāḥ |
āmāśaye śūlam atho
gurutvaṃ hṛtstambham
udgāravighātanañ ca ||
stambhaḥ kaṭīpṛṣṭhapurīṣamūtre, śūlo tha mūrcchā sa śakṛd vamec ca |
śvāsaś ca pakvāśayaje bhavanti liṅgāni
cātrālasakodbhavāni ||
āmodbhave
d vāntam upakrameta, saṃsaktabhaktaṃ kramadīpanīyaiḥ |
athetaraṃ yo na śakṛd vameta, taṃ sādhayet svinnam imaiḥ
prayogaiḥ ||
visūcikāyām parikīrttitāni,
dravyāṇi vairecani
kāni yāni
|
saṃcūrṇṇya varttim vitared vidhijño
mahiṣyajāvyuṣṭragavāñ ca mūtraiḥ ||
svinnapāyau viniveśya tāś ca, cūrṇṇāni caiṣāṃ pradhamet tu nāḍyā |
mūtreṇa vā sādhyā yathā
vidhānaṃ, dravyāni yāny ūrddhvam adhaś ca
yānti ||
kvāthena tenāśu te
nirūhayīta,
mātrārddhayuktena samākṣikeṇa |
tribhaṇḍipiṣṭaṃ lavaṇaprakuñcan datvā viriktaṃ
kramam ādiśe
c ca ||
eteṣv eva ca tailena sādhitena sukhāmbunā | prāptaṃ yadi na ca
syād vā bhāgeṣv eva tu vāsanam iti || ❈ ||
uttaratantre catuḥpañcāśattamaḥ
kāyacikitsāyāṃ visūcicikitsā
ūnaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ || ❈ ||
athāto 'rocakapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
doṣaiḥ
pṛthak trividhaśokasamucchrayāc ca, bhaktāyaneṣu hṛdi cāvatate pragāḍhaṃ |
nānne rucir bbhavati
taṃ bhiṣajo vikāraṃ bhaktopaghātam iha pañcavidhaṃ
vadanti || |
hṛcchūlaśoṣavamathuḥ svarasaṃkṣayāc
ca, vātāt sadāhamadatṛḍ
vamane ca pittaṃ |
pittāt kaphena hṛdaye gurutāvile
paḥ
śleṣmaprasekavamathuḥ saśiro rujañ ca ||
sarvvātmakaṃ trividhaliṅgam atho
vadanti, śokopaghātajam
athānilalaṅaiś ca |
vātātmakair vvirasam āsyam arocake tu, pi
ttena tiktakaṭukaṃ madhuraṃ kaphena
||
sarvvair upetam
upadhārayasannipāte,
dainyaṃ bhṛśam bhavati śokasamudbhave tu |
vāṃtovacādir anile vidhivat pittena koṣṇatoyamadirānya
tamena cūrṇṇaṃ, ||
kṛṣṇāviḍaṃgayavabhasmahareṇubhārggī,rāsnailahiṃgulavaṇottamanāgarāṇāṃ, |
pitte guḍāmbumadhurair vvamanaṃ praśastaṃ, lehas tu
saindhavasitāmadhusarppiriṣṭaḥ
||
nimbāmbuchardditavataḥ kaphaje nupānaṃ, rājadrumāmbu madhunā tu
sadīpyakāḍhyaṃ, |
cūrṇṇaṃ yad uktam atha vā tilajetare ca, sarvvaiś ca sarvvakṛtam evam upakrameta ||
drākṣāpaṭolaviḍavetraka
rīranimbamūrvvābhayākṣabadarāmalakendravṛkṣāḥ |
bījaiḥ karañjanṛpavṛkṣabhavaiś ca piṣṭair lehaṃ pacet
surabhimūtrayutaṃ yathāvat ||
mustāvacākaṭukarohiṇinirddahanyas tulyā
tha vāpi rajanābhayasaṃprayuktā |
mūtre vike dviradamūtrayutāḥ paced vā, pāṭhāsamām ativiṣāṃ rajanāñ ca
mukhyāṃ ||
maṇḍūkim arkkam amṛtāṃ
raśalāṅgalākhyāṃ, mūtre
pa
ceta mahiṣasya vidhānavidvān |
etān na santi caturo bhyasatas tu lehān gulmāruciś ca
śikhisādahṛdāmayām̐ś ca ||
sātmyāsvadeśacaritān vividhām̐ś ca bhakṣyān
pānāni mūlaphalapācarāyogā |
seved rasāṃś ca vividhān vividhaiḥ prakāraiḥr bbhuñjīta vāpi
laghurūkṣamanaḥsukhāni ||
āsthāpanam vividham atra vi
recanañ ca kuryāt mṛdūni
śirasaś ca virecanāni |
trīṇy ūṣaṇāni triphalāṃ
rajanīdvayañ ca cūrṇṇīkṛtāni yavaśūkavimiśritāni ||
kṣaudrāyutāni vitare
t
mukhadhāvanārtha,m anyāni
tiktakaṭukāni ca bheṣajāni |
mustāni kaphavarggadaśāṃśasiddhaiḥ kvāther jayet madhuyutair
vvividhaiś ca lehaiḥ ||
mūtrāsavair gguḍakṛtaiś ca tathāpy a
riṣṭaiḥ kṣārāsavaiś ca
madhumādhavatugaṃdhaiḥ |
syād deśa eva kaphavātahared vidhiś ca śāntiṃ
gate hutabhuji praśamāya tasya ||
icchāvināśabhayajeṣu ca bādhakeṣu, bhāvād bhavāya
vitaret
khalu śalyatāyān |
artheṣu cātipatiteṣu punarbbhavāya paurāṇikasrutimukhair
avamānayeta iti || 0 ||
charddir hikkā śvāsakāsau svaraghātam athā
paraṃ |
pratiśyāyaḥ krimiś caiva,
sodāvarttā viśūcikā ||
arocakena ca tathā pūryate dvitīyo daśa || ❈ ||
uttaratantre pañcapañcāśattamaḥ
kāyacikitsāyām a
rocakacikitsā viṃśatitamaḥ || ❈ ||