athāto jvarotpattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yenāmṛtam apāṃ madhyād
uddhṛtaṃ pūrvvajanmani |
yato maratvaṃ saṃprāptās tridaśās tridaśeśvaraṃ ||
śiṣyāstaṃ deva
m āsīnam
papracchuḥ suśrutādayaḥ |
vraṇasyopadravāḥ proktā vraṇinām apy ataḥ paraṃ
||
samāsato vyāsataś ca brūhino bhiṣajām varaḥ |
upadraveṇa juṣṭasya vraṇaḥ kṛ
cchreṇa
sidhyati ||
upadravāś ca vraṇinaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ |
prakṣīṇavalamāṃsasya्\ śeṣadhātuparikṣayāt ||
tasmād upadravān kṛtsnān vadasva vadatām varaḥ
|
te
ṣān tad vacanaṃ śrutvā prāvravīd bhiṣajām varaḥ ||
jvaram ādau pravakṣyāmi sa rogānīkarāṭ smṛtaḥ |
rudrakopāgnisaṃbhūtaḥ sarvvabhūtaḥ pratāpanaḥ ||
tais tair nnāmabhir anekeṣāṃ
sattvānām parikīrttyate |
janmādau nidhane caiva
bhavatīha na
saṃśayaḥ ||
ataḥ sarvvavikārāṇāṃ jvaro rājā prakīrttitaḥ |
ṛte devamanuṣyebhyo
nānyo viṣaha
te tu taṃ ||
svedāvarodhaḥ santāpaḥ sarvvāṅgagrahaṇam bhṛśa |
yugapady atra roge tu
jvara ity upadiśyate ||
doṣaiḥ pṛthak samastaiś ca dvandvai rāgantur eva ca |
anekakāraṇotpannaḥ smṛtas tv aṣṭavidho jvaraḥ ||
doṣāḥ prakupitā gāḍham apathyāhārasevinaḥ |
vyāpya deham aśeṣeṇa
jvaram āpādayanti
ha ||
apimithyā prayuktaiś ca snehādyaiḥ karmmabhir nnṛṇāṃ |
vividhāvidhād avighātāc
ca rogotthāc
chānāt prapākataḥ ||
śramāt kṣayād ajīrṇṇāc ca viṣāt sāmya tu paryayāt |
oṣadhīpuṣpagandhāc ca
kopān nakṣatrapīḍayā ||
abhiśāpābhicārābhyām manobhūtābhiśaṅkayā |
strīṇāmavaprajātānām
prajātānān tathāhitaiḥ ||
stanyāvataṇe
caiva jvaro doṣaiḥ prakupyati |
tair vvegavadbhir bbahudhā samudbhrāntai
r vvimārggagaiḥ ||
vikṣipyamāṇo 'ntar agni r bhbhavaty āśu bahiś caraḥ |
ruṇaddhi cāpy apāndhātuṃ yasmāt ta
smāj jvarāturaḥ ||
bhavaty aty uṣṇagātraś ca svidyat ena ca
sarvvaśaḥ ||
śramoratir vivarṇṇatvaṃ vairasyaṃ nayanaplavaḥ |
icchādveṣo muhuś cāpi śītavātātapādiṣu ||
jṛmbhā
ṅgamarddo gurutā romaharṣo 'rucis tamaḥ |
apraharṣaś ca śīta ca
bhavatyutpatsyati jvare ||
sāmānyato viśeṣastu
jṛmbhāty arthan samīraṇāt |
pittān nayana rddāhaḥ kaphāda
nnārucis tathā ||
sarvvaliṅgasamavāyaḥ sarvvadoṣaprakopaje |
rūpair anyatarābhyān tu saṃsṛṣṭe dvandvajaṃ viduḥ ||
vepathur vviṣamo vegaḥ kaṇṭhauṣṭhapariśoṣaṇaᳵ |
nidrānāśaḥ kṣayaḥ stambho
gātrāṇāṃ raukṣyam eva ca ||
śiroruggātrarugvaktraṃ vairasyaṃ gāḍhaviṭkatā |
śūlādhmānau jṛmbhaṇañ ca bhavaty anilaje jvare ||
vegastīkṣṇom atisāraś ca
mahādāho nidrālpaś ca tathā vamiḥ |
kaṇṭhauṣṭha
mukhanāsānām pākaḥ
svedaś ca jāyate ||
pralāpo vaktra kaṭukā
mūrcchā dāho madas tṛṣā |
pītaviṇmūtranetratva m paittike bhrama eva ca ||
staimityaṃ stimito vegaālasyam ma
dhurāsyatā |
śuklamūtrapurīṣatvaṃ
stambhastṛptir athāpi ca ||
gauravaṃ śītamutkledo romaharṣo 'tinidratā |
pratiśyāyo 'ruciḥ kāsaḥ kaphaje 'kṣṇoś ca śuklatā ||
sarvvajaḥ sa
rvvaliṅgs tu viśeṣañ cātra me
śṛṇu |
nāty uṣṇaśīto 'lpasaṃjñā bhrāntaprekṣī hatasvaraḥ
||
śvasannipatitaḥ śete
pralāpopadravāyutaḥ |
tam abhinyāsamity āhur
hataujasamathā
pare ||
sannipātajvaraḥ kṛcchram asādhyam apare viduḥ
|
saptame divase prāpte daśame dvādaśepi vā ||
punar ghorataro bhūtvā
praśamaṃ yānti hanti vā ||
dvidoṣoc chrayaliṅgas tu dva
ndvajās
trividhaḥ smṛtaḥ |
tṛṣṇā mūrcchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śirorujā ||
kaṇṭhāsya śoṣo vamathur llomaharṣorucistamaḥ |
parvvabhedaś ca jṛmbhā cavātapittajvarākṛtiḥ ||
stai
mityam
parvvaṇāṃ bhedo nidrā gaurava eva ca |
śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedaḥ pravarttate ||
tandrā mohaḥ pralāpaś ca śleṣma
vātajvarākṛtiḥ ||
liptatiktāsyatā tandrā mohaḥ kāso 'rucistṛṣā |
muhurddāho muhuḥ śītaṃ śleṣmapittajvarākṛtiḥ ||
vātādhikatvāt pravadanti tajjñāstṛtīyakam vāpi
caturthakam vā |
santāpa
pānābhyasambhavañ ca
pittādhikatvāt pravadanti tajjñāḥ ||
pralepakañ cāpi balāsakañ ca kaphādhikatvena vadanti tajjñāḥ |
muktānubandham viṣamajvarā ye jvare śate
dvandvasamutthi
tās tu ||
tvaksthau śleṣmānilau śītam ādau janayato jvare |
tayoḥpraśāntayoḥ pittam ante dāhaṅ karoti ca ||
karoty ādau tathā pittaṃ tvaksthaṃ dāham itī sthitiḥ |
tasmin praśānte
tv itarau śītam
ante ca kurvvataḥ ||
tāv etau dāhaśītādī jvarau
saṃsarggajau smṛtau |
dāhapūrvvas tayoḥ kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ ||
rātryahnoḥ ṣaṭsu kāleṣu kīrttiteṣu yathā pu
rā
|
svaṃ kālam viṣamo 'bhyeti prasaktaṃ māruto jvaraḥ ||
sa cāpi viṣamo deha n na kadācid vimuñcati |
yasmād
gauravavaivarṇṇyaṃ kārśyebhyo na
vimucyate ||
vege tu samatikrānte ga
toyam iti lakṣyate
|
dhātv antarastho līnatvān
na saukṣmyād upalabhyate ||
alpadoṣe tv anakṣīṇa kṣīṇetvana ipānalaḥ ||
doṣo 'lpo 'hitasaṃbhūto jvarotsṛṣṭasya vā punaḥ |
dhātumanyatamaṃ prāpya
karoti viṣamajvaraṃ ||
satataṃ rasaraktastham anyedyuḥ piśitāśritaḥ |
medogatas tṛtīye 'hni so 'sthimajjagataḥ punaḥ ||
kuryāc cāturthakaṃ ghoram antakaṃ rogasaṃkaraṃ |
saptāham vā daśā
ham vā dvādaśāham athāpi vā ||
santatyā yovisarggī syā t santataḥ sa
nigadyate |
ahorātre santatakau dvau kālāv anuvarttate ||
anyedy uṣkastvahorātram ekakālaṃ pravarttate |
tṛtīya
kastṛtīye 'hni caturthehni caturthakaḥ ||
kecid bhūtābhiṣaṅgo
tthaṃ bruvate viṣamajvaraṃ |
vividhenābhighātena jvaro yas tu
pravarttante ||
yathādoṣaprakopas tu
tathā manye
ta taṃ jvaraṃ |
śyāvāsyatā viṣakṛte tathātīsāra eva ca ||
abhaktaruk pipāsā ca todaś ca sahamūrcchyā |
oṣadhīgandhaje mūrcchā śirorukthva
yathus tathā ||
kāmaje citta
vibhraṃ sas tandrālasyam abhaktaruk |
bhayāt pralāpaḥ śokāc ca
bhavet kopāc ca vepathuḥ ||
abhiśāpābhicārābhyāṃ mohas tṛṣṇā ca jāyate ||
bhūtābhiṣaṅgād udvegahāsyaroda
nakampanaṃ ||
śramakṣayābhighātotthe dehināṃ kupitonilaḥ |
pūrayitvākhilan dehaṃ
jvaram āpādayed bhṛśaṃ ||
rogāṇān tu samutthānāṃd
vidāhājīrṇṇatas tathā |
jvaroparaḥ
saṃbhavati tais tair anyaiś ca
hetubhiḥ ||
tasya rūpāṇi vakṣyāmi yathāvad anupūrvvaśaḥ |
gurutā hṛdayotkleśaḥ sadanaś cchardy arocakau ||
rasasthetu jvare liṅgaṃ dainyaṃ
cāsyopajāyate |
raktoniṣṭhīvanaṃ dāho mohaś
ccharddanavibhramau ||
pralāpaḥ piṭakās tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇāṃ ||
piṇḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣatā |
ūṣmāntar ddāhavikṣepau glāniḥ syāt māṃsage jvare
||
bhṛśaṃ svedas tṛṣā mūrcchā pralāpaś ccharddir eva ca |
daurggandhyārocakau glāni r mmedaḥsthe
cāsahiṣṇutā ||
bhedontra kūjanaṃ śvāso
virekaś charddir eva ca |
vikṣepaṇañ ca gātrā
ṇā m etad asthigate jvare ||
tamaḥ praveśanaṃ hikkā
kāsaḥ śai
tyam vamisstṛṣā tathā |
antarddāho mahāśvāso marmmacchedaś ca majjage ||
maraṇaṃ prāpnuyāt tatra śukrasthānagate jvarepa
raṃ |
śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śuklasya tu viśeṣataḥ ||
dagdhe 'ndhano yathā vahnir ddhātuṃ hatvā yathā viṣaṃ |
kṛtakṛtyo vrajec chāntin dehaṃ hatvā tathā jvaraḥ ||
vātapittakapho
tthānāṃ jvarāṇāṃ lakṣaṇaṃ yathā |
tathā teṣām bhiṣag brūyād rasā
diṣv api buddhimān ||
samastaiḥ sannipātasya dhātusthasya vinirddiśet |
dvandvajaṃ dvandvajair eva doṣai
ś cāpi vadet tu taṃ ||
gambhīras tu jvaro jñeyo hy antarddāhena tṛṣṇayā |
ānaddhatvena cāty arthaṃ śvāsakāsodbhavena ca ||
hataprabhendriyaṃ kṣāma ma rocakanipīḍitaṃ |
gambhīras tīkṣṇavegā
rtte jvaritaṃ parivarjjayet ||
hīnamadhyādhikair ddoṣais trisaptadvādaśādikaḥ |
jvaravego bhavet tīkṣṇo
yathāpūrvvaṃ sukhakriyaḥ ||
iti jvarāḥ samākhyātāḥ karmmedānīṃ pravakṣyate || 0
||
jvarasya pūrvvarūpeṣu
varttamānasya buddhimān |
pāyayeta sarppir evācchan tataḥ sampadyate sukhaṃ ||
vidhir mmārutajeṣv eṣa
paittikeṣu virecanam |
mṛdu praccharddanaṃ dvandva
kaphajeṣu vidhīyate |
dhūmāgnyor iva nānātvaṃ vidyāt prākrūpirūpayoḥ ||
pravyaktarūpeṣu hitam ekāntenāpatarppaṇam
|
ānaddha stimitair ddoṣair yāvantaṃ kāla
māturaḥ ||
tāvat kālantu laghvannam aśnīyāt tu
viriktavat |
na laṃghayen mārutaje kṣayaje mānase tathā ||
alaṃghyāś caiva ye pūrvvan dvivraṇīye prakīrttitāḥ ||
tad dhi mārutakṣttṛṣṇā mukhaśoṣabhramānvite ||
kāryān na bā
lena vṛddhe na garbhbhiṇyon na durbbale |
śopheṣūtthitamātreṣu vraṇeṣūgrarujeṣu ca ||
anavasthi
tadoṣāgne r llaghannan doṣapācanam |
jvaraghnan dīpanaṃ kāṅkṣārucilāghavakārakam ||
sṛṣṭamārutaviṇmūtraṃ kṣutpipāsāsahaṃ lagham |
prasannātmendriyaṃ kṣāman naram vi
dyāt sulaṃghitam ||
balakṣayatṛṣāmūrcchātandrānidrābhramaklamāḥ |
upadravāś ca śvāsādyāḥ sasambhavanty
atilaṃghanāt ||
dīpanaṃ kaphavicchedi varcchovātānuloma
naṃ
|
kaphavātajvarārttānāṃ
hitam uṣṇāmbu tṛṣyatam ||
tad dhi mārddavakṛddoṣa srotasāṃ śītam anyathā |
sevyamāneta toyena
jvaraḥ śītena vardhate ||
pittam adyaviṣo
ttheṣu tiktakaiḥ śṛta
śītalaṃ |
dīpanī pācanī laghvī jvarārtānāṃ jvarāpahā ||
annakāle hitā peyā
yathāsvaṃ pācanaiḥ kṛtā |
laṃghanāmboyavāgūbhir yadā
doṣo na pacyate ||
tadā tat mukhavairasya tṛṣṇārocakanāśanaiḥ |
kaṣāyaiḥ pācanair hṛdyair jvaraghnaiḥ samupācaret ||
pañcamūlīkaṣāyan tu pācanam pavanajvare |
sakṣaudram paittike mustakaṭukendrayavaiḥ kṛtam ||
pippalyādikaṣāyan tu pācanaṃ kaphaje jvare |
saṃṣṛṣṭadoṣeṣu hitaṃ saṃsṛṣṭamatha pācanam ||
mṛdau jvare laghau dehe
pracaleṣu maleṣu ca |
pakvadoṣam vijānīyāt tadā deyan tad auṣadhaṃ ||
doṣaprakṛtivaikṛtyād ekeṣām pakvalakṣaṇam |
saptarāt paraṃ kecin manyante deyam auṣadham ||
daśarātrā
t paraṃ kecid dātavyam iti niścitāḥ
|
paittike vā jvare deyam alpakālasamutthite ||
sucir ajvaritasyāpi
deyaṃ syād doṣapākataḥ |
yasya doṣānugāḥ pakvāviśuddhasrotasomalāḥ ||
acirajvaritasyāpi tasya dadyād
virecanam |
lālāprasekahṛllāsatamakāṣuddhy arocakāḥ ||
tandrālasyāvipākasya vairasyaṃ gurugātratā |
kṣmannāśovamūtratvaṃ
stabdhatā balavān jvaraḥ ||
āmajvarasya liṅgāni na dadhyāt
tatra bheṣajaṃ |
bheṣajaṃ hy āmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram ||
śamanīyañ ca karoti viṣamajvaram |
pakvo vyatihṛto doṣo dehe tiṣṭhan ma
dāty ayaḥ ||
viṣamaṃ vā jvaraṃ kuryāt malavyapadam eva vā |
prākkarmma vamanañ cāsya kāryam āsthāpanan tathā ||
virecanan tataś cāpi śirasaś ca virecanam |
kramaśo baline deyaṃ
vamanaṃ śleṣmike jvare ||
sarujonilaje kāryaṃ
sodāvartte nirūhanam |
pittaprāye virekaḥ syāt
kāryaṃ śīrṣavirecanam ||
kaṭīpṛṣṭhagrahārttasyadīptāgner anuvāsanam |
kṛśaṃ
caivālpadoṣañ ca śamanīyair upācaret
||
kaphābhipanne śirasi
kāryaṃ śīrṣavirecanam |
śirogauravaśūlaghnam
indriyapratibodhanam ||
kaṭīpṛṣṭhagrahārttasya dīptāgneranuvā
nam |
upavāsair bbalasthan tu jvare santarppaṇānthite ||
klinnāṃ yavāgūṃ
mandāgniṃ pipāsārttañ ca pāyayet |
śramopavāsānilaje
hito nityaṃ rasodanaḥ ||
mudgayūṣodanañ cāpi
deyaḥ kaphasamutthite |
sa eva sitayā yuktaḥ śītaḥ pittajvare hitaḥ ||
mudgāmalakayūṣastu
vātapittātmake jvare |
hrasvamūlakayūṣas tu
vātaśleṣmātake jvare ||
nimbakolakayūṣas tu hitaḥ pittakaphātmake |
dāhavamyardditaṃ kṣāmaṃ nirannaṃ
tṛṣṇaāyānvitam ||
śarkkarāmadhusaṃyuktaṃ pāyayel lājatarpaṇaṃ ||
kaphapittaparītasya grīṣme 'sṛkpitta ūrddhage ||
madyanityasya na hitā yavāgūbhir upācaret |
yūṣair amlair anamlair vvā jāṅgalair vvā rasair hitaiḥ ||
madyaṃ vā madyasātmyāya sāmāhāya
pradāpayet |
savyoṣam vitaret tātra
kaphārocakapīḍite ||
vaddhapra
ryuta doṣas tu naro
jīrṇṇajvarānvitaḥ ||
pipāsārtaḥ sadāho vā payasā sa sukhī bhavet ||
pipāva tu payaḥ pī
tan taruṇe hanti mānavam |
sarvvajvareṣu sulaghur mmātrāvadbhojanaṃ hi
tam ||
vegāpāyen yathā tad dhi jvaravegābhivarddhanaṃ |
jvarito hitam aśnīyāt yad api asyārucir bhaved ||
annakā
le hy abhuñjānaḥ kṣīyate mriyate 'pi vā |
gurvabhiṣyandikāle ca
jvarī nādyāt kathañcana ||
na tu tasyāhitaṃ bhuktamāyuṣe vā sukhāya vā |
santatam viṣamañ cāpi kṣīṇasya suci
rotthitam ||
jvaro sabhojanam pathyaṃ laghubhiḥ samupakramaiḥ |
mudgān masūrāñś caṇakān kulatthān samakuṣṭhakān |
āhārakāle yūṣārthaṃ jvaritāya pradāpayet ||
paṭolapatraṃ
vārttāku kukkulaṃ pāpacelakaṃ ||
karkkoṭakam parppaṭakaṃ gojihvā vālamūlakam |
patraṃ guḍūcyāḥ śākārthe jvaritoya pradāpayet ||
lāvān kapiñjalān eṇān pṛṣatān karabhāñ chaśān |
kālapucchān kuraṅgāñ ś ca tathaiva mṛgamātṛkān ||
māṃsārthe māṃsasātmyāya jvaritāya pradāpayet |
sārasakrauñcaśikhinas tathā kukkuṭatittirāḥ ||
gurūṣṇatvān na śasyanta iti kecidvya
vasthitāḥ |
jvaritānāṃ prakopan tu yadā yāti samīraṇaḥ ||
tadā tepi hi śasyante mātrākālopapāditā |
parīṣekān pradehāñ ś ca snehān saṃśodhanāni ca ||
divāsvapnaṃ vyavā
yañ ca vyāyāmaṃ śiśirañ jalam |
sāravanti ca bhojyāni
varjjayet taruṇajvarī ||
īhādi navadhānyāni krodhādīñś ca vivarjjayet ||
śoṣaś charddirmmadomūrcchāmohastṛ
ṣṇā hy arocakaḥ |
prāpnoty upadravāne tān pariṣekādi sevanāt ||
anavasthitadoṣāgner ebhiḥ
sandhukṣito jvaraḥ |
gambhīratīkṣṇavegatvaṃ yāty asādhyatvam eva vā ||
mukta
syāpi jvareṇeha durbbalasyāhitair jjvaraḥ |
praty āsanne dahed dehaṃ śuṣkakakṣam ivānalaḥ ||
na syāt kāryaḥ parīhāro jvaram
ukte na dehinā |
yāvan na prakṛtisthaḥ syād do
ṣataḥ
prāṇatas tathā ||
jvare pramoho bhavati
svalpair apy avaceṣṭitaiḥ |
niṣaṇṇaṃ bhojayet tasmān mūtroccārau ca kārayet ||
arocake gātrasāde
vaivarṇṇāyā ṅgamalādiṣu |
śāntajvaro viśodhyaḥ syādanuba || || ||
cātra vātavyādhiharaṃ hitaṃ |
jvarādīn avirodhāc ca sādhayet svaiś cikitsitair iti
|| ||
ukte ca tantre atīsāracikitsā saptatriṃśattamo
'dhyāyaḥ kāyacikitsāyāṃ dvi
tīyaḥ || ❈ ||
athātaḥ śoṣacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ
anekadoṣān ugato vahurogāgamaḥ |
durvvijñeyo durnnivāryaḥ śoṣo vyādhir mahāvalaḥ
saṃśoṣaṇādrasādīnāṃ śoṣa ity abhidhīyate ||
kriyākṣayakaratvāc ca kṣaya ity ucyate punaḥ |
rājñaś candramaso yasmādabhūd eṣa kilāmayaḥ ||
tasmāt taṃ rājayakṣme
ti kecid āhuḥ punarj janāḥ |
sa vyastair jjāyate doṣair iti kecid vadanti hi ||
ekādaśānām ekasmin sānnidhyāt tantrayuktitaḥ |
kriyānāṃ cāvibhāgena prāgekotpāda
nena ca ||
eka eva mataḥ śoṣa sannipātātmako hyataḥ |
udre¦kāntasya liṅgāni doṣāṇāṃ tu bhavanti ha ||
kṣayād vegapratīghātād āghātād viṣamāśanāt |
jāyante ku
pitair doṣair vyāptadehasya dehinaḥ
||
kaphanair ddoṣais tu rūddhe
rasavartmasu |
ativyavāyino vāpi kṣīṇaretasy anantaraṃ ||
kṣīyante dhātavaḥ sarvve tataḥ śuṣyati mānavaḥ |
svarabhedo'nilācchūlaṃ
saṃkācaṃ śvāṃsapārśvaḥ ||
jvaro dāho'tisāraś ca pittād raktasya cāgamaḥ ||
śirasaḥ parisaḥ paripūrṇatvam abhaktacchanda eva ca ||
kāsaḥ kaṇṭhasya codvaṃso vijñeyaḥ ka
ka
phakopataḥ
|
ekādaśabhiḥ ṣaḍbhir vvā pañcabhi
samanvitaṃ ||
jahyāc choṣārdditaṃ jantum icchan suvipulaṃ yaśaḥ
||
vyavāyaśokasthāvirya vyāyāmādhvapraśāṣiṇāṃ |
vraṇakṣarati yandhātuṃ śoṣāṇāṃ lakṣaṇaṃ śṛṇu ||
vyavāyaśoṣī śukrasya kṣayaliṅgair ūpadrutaḥ |
pāṇḍudeho yathāpūrvvaṃ kṣāyante cāsya dhātavaḥ ||
pradhānaśīlaḥ srastāṃ
gaḥ śokaśoṣyati tādṛśaḥ
|
jarāśoṣī kṛśo mando hata¦vuddhiś
balendriyaḥ ||
kampanorūcimān bhinnakāṃsapātrasamasvaraḥ |
saṃprasrutāsyanāsākṣi suptarūkṣa¦
samaccaviḥ
||
adhvapraśoṣī srastāṃgaḥ saṃbhṛṣtaparuṣacchaviḥ |
prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomagalānanaḥ ||
ṣṭhīvati śleṣmaṇāṃ hīnaṃ gauravārūcipīḍitaḥ |
vyavā¦
yaśoṣī bhūyiṣṭham ebhir eva samanvitaḥ
||
liṅgai rūkṣayakṛtaiḥ saṃyuktasya kṣatādvinā |
raktakṣayād vedanābhis tathaivāhārayantraṇāt ||
vraṇitasya bhavec choṣo doṣaih̤ sādhyatamasya
ca |
vyāyāmabhāṣyādhyanair abhighātātimaithunaiḥ ||
karmmaṇā cāpyurasyena vakṣo yasya vidāritaṃ |
tasyorasi kṣate raktaṃ pūyaḥ śleṣmā ca gacchati ||
kāṃsapracchadayec cā
pi pītaraktāsitārūṇaṃ |
santaptavakṣaso'tyarthaṃ dūyamānena tāmyati ||
durgandhoccvāsavadano bhinnavarṇṇaḥ svaro naraḥ |
keṣāñcid eva śoṣo hi kāraṇo bhedam āgata
ḥ ||
na tatra doṣaliṅgānāṃ samastānān nivātanaṃ |
kṣayā eva hi vijñeyā pratyekandhātusaṃjñitāḥ ||
cikitsitaṃ tu teṣāṃ hi prāguktaṃ dhātusaṃkṣaye ||
śvāsāṅgasādaka¦
phasaṃśrayatāluśoachardyagnisādaparipīnasapāṇḍunidrā |
śoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jantuḥ śuklakṣaṇa bhavati māṃsaparo
riraṃsuḥ ||
svapneṣu kākaśuka
śalyakanīlakaṇṭhān gṛdhrās
tathaiva ca kapīskṛkalāsekāṃś ca |
paścet sarāṃsi vimalaāḥ sanadīś ca vāiḥ śuṣkāṃstarūnarūṇadhūmadavārdditāṃś
ca ||
ahāśanaṃ pa
rikṣīṇaṃ śoṣātīsārapīḍitaṃ |
śūnamūṣkodarañ cāpi yakṣmiṇam parivarjayet ||
upācared ātmavantan dīptāgnimakṛśan naraṃ |
sthirādivargasiddhena payasājāvikenavai ||
snigdhasya mṛdu kartavyamūrdhvaṃñ cādhaś ca
śodhanaṃ | āsthāpanaṃ tthāḥpaścāc chirasaś ca virecanaṃ
||
rasair bhuñjīta śuddhaś ca yavagodhūmaśālayaḥ |
vyavāyaśoṣiṇaṃ prāyo¦
bhajante vātajā gadāḥ ||
vṛṃhaṇīyo hitas tasyahitasnigdhānilāpahaḥ ||
gṛdhrānulūkān śakunāṃstathākhūn
gaṇḍapadān vyālavileśayāñś ca ||
dadyātprakārair dvivid
dhair vvidhijñaḥ sasaindhavān
sarṣapatailabhṛṣṭān ||
deyāni māṃsāni vajāṅgalāni mudgāḍhakīyūṣarasāś ca
pathyāḥ |
kharoṣṭranāgāś ca tarāśi khādet mubhṛṣṭhāni suka
lpitāni ||
māṃsopadaṃśāñś ca pivedariṣṭān mādhvīkasevī
ca¦bhavet manuṣyaḥ |
arkkāmṛtākṣārajaloṣitebhyaḥ kṛtvā yavebhyo vividhāñś ca bhakṣyān ||
khādet pivet cāpi
ajāvikaṃ vā kṛśo yavāgvā
saha bhaktakāle |
vyoṣaṃ ghṛtakṣaudrayutañca lihyācca vyāviḍaṅgopahitaṃ kṣayārttaḥ
||
māṃsādamāṃseṣu ghṛtañ ca siddhaṃ śoṣāpahaṃ kṣaudrayutaṃ
vadanti |
drākṣāsitāmāgadhikāś ca lehāḥ sakṣaudratailaṃ kṣayakāsahantā ||
ghṛtena cājena samākṣikena turaṅgagandhātilamāṣacūrṇṇaṃ |
sitāśvagandhāmagadhodbhavānāṃ cūrṇaghṛtakṣaudrayutaṃ ca lihyā ||
kṣīraṃ pived vāpyatha vājigandhāvipakvam evaṃ
labhateṅgamuṣṭhiṃ |
tad utthitaṃ kṣīraghṛtaṃ sitāḍhyaṃ prātaḥ pived vāpi payonupānam ||
sevate cājena samākṣikeṇa tura
ṅgagandhātilamāṣacūrṇaṃ |
utsādane cāpi turaṃgagandhā yojyāyavāścaiva punarnavo ca ||
kṛtsne vṛṣe tatkusumaiś ca siddhaṃ sarppiḥ pivetkṣaudrahitaṃ hitāśī |
yakṣmāṇa
metat pravalañ ca kāsaṃ śvāsan
nihanyād api pāṇḍutāñ ca ||
śakṛdrasāś cāśvagavājamāvyāḥ kvāthā mitāś caiva tatthaiva bhāgaiḥ
|
mūrvvāharidrākhadiradrumāṇāṃ kṣīra¦
sya bhāgas
tv aparo ghṛtasya ||
bhāgān navaitā vipaced vidijño datvā trivargammadhurañ ca kṛtsnaṃ
|
kaṭutrikañ caiva sabhadradārūghṛtotamaṃ
yakṣmaniv-araṇīyaṃ ||
dve pañcamūle
varuṇaḥ karañja bhallātakāvilvapunarnavo
ca ||
yavān kulatthāñś ca varāṇi caiva sa cittakañ cāpi
mahīkadamvaṃ ||
kṛtvā kaṣāyam vipacedhi tasya ṣaḍbhirhi pā¦
tre ghṛtapātram ekaṃ
|
datvā
mahāvṛkṣapayobhayāñca
vyāṃśukā.lavaṇottamañ ca ||
etadhi śoṣañjaṭharāṇi caiva hanyāt pramehāñś ca sahānilena |
plīhodaroktan tu hitañ ca sarppis trīṇy eva
cānyāni hitāni cātra ||
upadravāñś ca svaravaikṛtādīn
|yedava|nikhilena śāntāṃ |
elājamodāmalakābhayāś ca gāyatrinimvāsanasālasārāṃ ||
viḍaṅgabhallāta
kacitrakāñś ca
kaṭutrika..surāṣṭrajañś |
pakvā jale yena pacet sarppis tasmin susiddhe tv
avatārite ca ||
triṃśatpalāny atra sitopalāyā dadyāt tugākṣīripalā
ni pañca |
prasthe ghṛtasya dviguṇañ ca dadyāt palam ya prātar
eto¦ lihec ca ||
līhvā piven kṣīram atandritas tu |
etad dhi medhyaṃ paramaṃ pavitraṃ cakṣuṣyam āyuṣataman
tathaiava |
yakṣmā
ṇam āyur vyapahanti caiva pāṇḍvāmayañ cāpi bhagandarañ ca
|
na cātra kiñcit parivarjjanīyaṃ rasāyanañ
caitadupāsyamānaṃ |
striyo ratikrodhamasūyatāñ ca tyahetddurāṃ
viṣayān bhajet |
dvijān gurūñs tāñ strīdaśāñś ca pūjed vācaś ca puṇyāḥ śṛṇuyād
dvijebhya iti || ||
uttaratantre śoṣavikitsā aṣṭatriṃsattamaḥ
kāyaciki
tsāyāṃ tṛtīyodhyāyaḥ ||
athāto gulmapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathoktaiḥ kopanair doṣāḥ kupitāḥ koṣṭhamāgatāḥ ||
janayanti nṛṇāñ gulmaṃ sa pañcavidha ucyate ||
hṛnnā
syor antare granthiḥ saṃcārī yadi vācalaḥ |
vṛttaś cayaḥ saṃcayavān sagulma iti saṃjñitaḥ ||
gupitānilamūlatvād guḍhagulmodayād api |
gulmavad vā viśālatvād gulma itya
bhidhīyate ||
sa yasmād ātmani cayaṃ gacchatyapsviva vudvudaḥ |
antaś carati yasmāc ca na pākamvupayātyataḥ ||
sa vyastair jāyate doṣaiḥ samastair api cocchritaiḥ ||
puruṣā
ṇān tathā strīṇāṃ jñeyo raktena yo paraḥ
||
kṛcchraviṇmūtravātatva mānāhotranikūjanaṃ |
dveṣonne vāyūr ūrdhvaś ca pūrvarūpeṣu gulmināṃ ||
hṛtkūkṣiśūlaṃ mūkhakha
ṇṭhaśoṣo vāyornnirodho
viṣamāgnitā ca |
te te vikārāḥ pavanātmikāś ca bhavanti gulme'nilasambhave tu ||
svedajvarāhāravidāhadāhā stṛṣṇāṅgarāgaḥ ka
ṭūvakratā ca |
pittasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti pittaprabhave tu gulme ||
anne na lipsā gurūgātratā ca charddipraseko madhurāsyatā
ca |
kapha
pra
sya
liṅgāni ca yā
ni tāni bhavanti gulme kaphasambhave ca
||
sarvvātmakaḥ sarvvarūjopapannas taṃ yāpya sādhyām
pravadanti tajjñāḥ ||
navaprasūtāhitabhojanā yā yā cāma
li
ga
rbham visṛjedṛtau vā ||
vāyurhi
tasyāḥ pravigṛhyaraktaṃ karoti gulmaṃ sarūjaṃ sadāhaṃ ||
pittasya liṅgena samānaliṅgaṃ viśeṣaṇaṃ cāparamaṃ nivodha |
na spandate nodarameti vṛddhim bhavanti liṅgāni ca ga
rbhiṇīnāṃ ||
taṃ raktagulmam pravadanti tajjñāḥ sa cāpya sādhyā tu pitānilatvāt
|
vātagulmārdditaṃ snigdhaṃ yuktaṃ snehavirecanaiḥ |
upācared yathākālaṃ nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ ||
jīrṇāsane kupyati vātagulme vidāhakāletveśanasya
pittāt ||
gulmaḥ kaphā
t mūrchati rukamātre sarvāsu valāsu ca sannipāte
|
strīṇā tu yaḥ śoṇitakoṣagulmaḥ sa yoniśūlaṃ tu
mūlaṃ karoti ||
yonyāḥ parisrāvam aniṣtagandham viśe
ṣaliṅgāni bhavanti caiṣāṃ
||
pittagulmārdditaṃ pītaṃ kākolyādikṛ
taṃ ghṛtaṃ
||
viriktam madhuraiyohair nnirūhaiḥ samupācaret ||
śleṣmagulmārdditaṃ snigdhaṃ pippalyādighṛtaṃ na tu |
tīkṣair vviriktan tadrūpair nnirūhaiḥ samupācaret ||
sannipātotthite gulme tridoṣaghno vidhirhitaḥ |
pittavadraktagulminyā nāryāḥ kāryaḥ kriyāvidhiḥ ||
viśeṣamaparañcāsyāḥ śṛṇu raktaprabhedanaṃ |
palāśakṣora
toyena siddhaṃ sarppiḥ prayojayet ||
uṣṇair vvā bhedayed bhinne vidhir āsṛgdaro hitaḥ |
ānūpaudaka majjāno vasātailaṃ ghṛtāni ca ||
vipaced ekataḥ śastaṃ vātagulme 'nuvāsanaṃ
|
jāṅgalaikaśaphānāñ ca vasā sarppiñ ca pittaje ||
tailaṃ jāñgalamajjānam eva gulmaikaphotthite ||
dhātrīphalānāṃ svarase ṣaḍaṅga vipaced ghṛtaṃ |
śarkkarāsandhaivopetaṃ
tadhitam vātagulmināṃ ||
kulatthamūlakakvātha dadhikāñjikasarppiṣāṃ |
pañcāḍhakāni vipaced āvāpya dvipalāni tu ||
sauvarcalamvitaṃ hiṃgudevadārvv atha saindhavaṃ |
vātagulmāpahaṃ sarppir etad vīpaṇam eva ca ||
āragvadhādau vipaced dīpanīyayutaṃ ghṛtaṃ |
kṣāravarge paced cānyaṃ pacen mūtragaṇe paraṃ |
ghnanti gulmaṃ kaphodbhūtaṃ ghṛtā
ny etāny asaṃśayaṃ |
tṛṇamūlīkaṣāye tu jīvanīyaiḥ paced ghṛtaṃ ||
nyagrodhādikaṣāyeṇa ghṛte vāpyapalādike |
raktapittothitaṃ hanti ghṛtānyasaṃśayaṃ |
yathā
doṣāc chrāyañ cāpi cikitset
sānnipātikaṃ |
cūrṇaṃ higvādikañ cāpi ghṛtam vā plīhanāśanaṃ |
pived gulmāpahaṃ kāle sarpiś tailvakam eva vā ||
pāṭhā sa ca vyāvṛhatīdvayañ ca eva
śumūlena samāni pañca |
saṃcchindyasaṃcūrdhyātha dhārayitvā jālādakaṃ taiḥ saha pācanīyaṃ |
athāvatāvyaṃ vāvaśeṣa
mātrākṣamātraṃ tṛvṛtaṃ vidhāya |
sa nāgaraṃ gulmavadhāyayeṃ ta
dvātagulmeṣu virecanaṃ syāt ||
dantīvacāhiṃgvajamodapāṇa kṣāraṃ yavānāṃ
lavaṇatrikañ ca |
sacitrakaṃ jīrakaveraṃ syān mātuluṅgasya ca mūlakañ ca
||
eṣāṃ samānaṃ sva
śupeṣitānāṃ sukhāmvunā
prātarūposya mātrā |
naro bhṛṣām apy adarapravṛdvāṃ sadyorūjām vātakṛtān nihanti ||
drākṣāpayasyā madhukañ ca mūkhyaṃ
sacandanampadmakamūtpalañ ca
|
kṣaudrānvitanḍuladhāvanena pītvānudet pittakṛtaṃ tu gulmaṃ ||
bhāgnīpaṭolīṃ madhukañ ca pāṭhāṃ rohilyatthaulā saha
pippalībhiḥ |
etāni piṣṭhvā madhunā vali pītaṃ śamaṃ nā
śati pittagulmaṃ ||
harītakānyāmalamviḍaṅgaṃ viśvāsadhaṃ ceti
samāni kṛtvā |
kṣaudrānvitaṃ sa triphalā kaṣāyaṃ yaḥ śleṣmagulmaṃ prapivanti hanyāt ||
ca vyā ghṛtan tri
vṭātriīyan tathā caturthā gajapippalīñ ca |
phalatrayāṇāṃ saha pippalībhiḥ pacet samustā salilāḍhakasthaṃ ||
mṛdvagnisiddhaṃ kṣatavāvaśeṣaṃ pūtampivet
kṣaudrayūtaṃ hitāya |
tat śleṣmagulmaṃ tvathavātagulmaṃ nirvāpayet
hyagnimivāmvuvegaḥ ||
sadevakāṣṭhaṃ cirivilvajaṃ tvak sapippalī
pippalimūlabhāgnī |
pītvā nalakvāthayutaṃ tu
vāri pramucyate śoṇiapittagulmāt ||
ghoṣañ ca
bhāgjīṃ ca guḍapragāḍhāṃ
nārīpivet māmṛditāṃ ghṛtena |
sukhāmvunā hanhyatharaktagulmaṃ naṣṭañ ca puṣpaṃ punarādadhāti ||
samuṣkakaṃ cekṣarasaṃ svadaṃṭrāṃśokampalāśen
tilanāla
meva |
nīpakvadamvañ ca samātuluṅga pūtīkarañ ca sakapitthavilvaṃ ||
vallūttamām apy amṛtāñ ca vallīṃ
vṛkṣādanīṃ jātim atthaiṅgudīñ ca |
etāḥ pratānā kvathayādaśva pra
dāhayan kṣāram athādadīta ||
pṛthak pṛthak kāḍhakamānayuktaṃ tat
mapukṛtvaḥ srutam ādadīta |
sukhāmvunāveśamani sannipāte kṛtoyavasāni yataḥ kṣamāvān ||
aṣṭā
ḍhakantat prasitamvidadhyāt mūlaṃ tu
lāmvāpyatha citrakasya |
sukalpitāṃ tām vipaced vidhikṣāḥ pūtam vidhyād athayād aśeṣaṃ ||
palāni catvāri punastathāsya
ni kṛ
tvā kvathacitrakasya |
tad vāḍhake cāpi jalāsya siddhaṃ pādāvaśeṣaṃ kvathagālanīyaṃ ||
tena prapiṣyeva palonmitānāṃ misamvariṣṭhaṃ gaṇamauṣadhānāṃ | kaṭutrivargaṃ lavaṇānyahāṣṭhau
dve rohiṇīṃ cāmlakavetasañ ca ||
ca bhāgnīṃ ca vayāñ ca pāṭhaṃ
sajīrakaṃ mūlamahājamodāṃ |
hi
ṅguṃ tu saṃ cātiviṣañ cq mustamelāṃ sa ca vyāgajapippalīñ ca
||
ālo
garbhaṃ kṛtvimamatramiṣṭaṃ pūrvvasrutaṃ kṣāramathāpacet
tu | mṛdvagninā vā kvathitaṃ śanais tu modarvvilepāt pariśo
ṣitas
tu ||
kolapramāṇaṃ guṭikāṃ vidadhyād dvebhakṣayitvaiva
maonnamadyāt |
tataḥ padānāṃ śatameva gatvā yataḥ prakāṃkṣaḥ punareva
||
dve bhakṣayitaiva matonnamadyādapūrvva
vadjātamahāprakāṃkṣaḥ |
sa eva guṭikā prayogā dahaḥ sukhenaiva
sahasraśāpi ||
tisras tu gulmīguṭikāṃ prayuktvā mūlāt tataḥ pañca
nihanti gulmān |
catvāri aśāṃsi
nihani pītāḥ dhyore tathā
vātakaphādare ca ||
yevā pare vātakaphapravṛttā
dyorānṛṇāṃ kukṣigatā vikārāḥ |
tān hani sarvvān śca yahuṃś ca pītā ghṛtena coktena jalena cāpi
||
kāyagnisainyaṃ
grahaṇīpradoṣamasraṃvidāhitvamavāpyajīrṇṇaṃ |
nihanti sadyojara yanti cānnampāṣāṇacūrṇair api miśritaṃ yat ||
kumvurūṇi triphalā maricāni
viḍaṅgakaṃ |
pippalyaścājamodaṃ ca kūṭajasya phalāni ca ||
citrakaṃ kālikājājī ekaikaṃ palikaṃ miaṃ |
aṣṭaupalāni trivṛtaḥ pañcāśat syādguḍasya tu ||
tailasya kuḍadvau tu
rasamāmalaka
sya ca |
trayaḥ prasṭhāc ca tat sarvvaṃ śanair mmṛdvagninā pacet ||
ghanībhūtaṃ phalaiḥ kṛtvā samamāmalakasya tu
|
agnipramāṇam vijñāya bhakṣayet prātarūtthitaḥ ||
pa
pramehāś ca pāṇḍurogān sakāmalāṃ |
śoṣaṃ kuṣthodarāṇāṃsi śamayec ca bhagandarān ||
yonirogaharovṛṣyo medhā valavapukkarāḥ |
guḍakalyāṇasaṃkṣas tu mata
ś cāpi rasāyanaiḥ ||
tile kṣurakapālāśa sārṣapaṃ yavanālajaṃ |
bhasmamūlakajaṃ cāpi gojavikharahastināṃ ||
mūtreṇa mahiṣīṇāñ ca palikaiś cāpi cūrṇṇitaiḥ |
kuṣṭhasaindhavayaṣṭhīka nāgarakrimihaṃtribhiḥ ||
ajamodāc ca daśabhiḥ sāmudrāc ca palair yutaṃ |
ayas pātre 'gnikakasyena paktvā lehya matthoddharet |
tasya mātrām pived daddhnā su
rayā sarppiṣā pi vā |
dhānyāmlenoṣṇatoyena kaulatthena rasena vā ||
gulmavātavikārāś ca kṣāroyaṃ hantyasaṃśayam ||
svarjjikākuṣṭhasahitaḥ kṣāraḥ ketakajopi vā |
pītatailena śa
mayet gulmaṃ pavanasaṃbhavaṃ ||
pītaṃ sukhāmvunā vāpi svarjikākuṣṭhasaindhavaṃ |
vṛścikamurūvūkaś ca varṣābhūvṛhatīdvayaṃ ||
citrakaṃ ca jaladroṇe pacet pādāvaśeṣitaṃ |
māga
dhacitraka lipte kumbhe nidhāpayet ||
madhunaḥ prasthamāvāpya pathyācūrṇṇārdhasaṃyutaṃ |
viśoṣitan daśāhan tu jīrṇṇabhaktaḥ piven naraḥ ||
ariṣṭhoyaṃ jaye
dgulmamavipākañ ca dustaraṃ ||
pāṭhānikumbharajanī trikaṭutriphalāgnikā |
lavaṇaṃ vṛkṣakavījāni cūrṇṇagomūtrasādhitaṃ ||
ghanībhūtan tu guṭikāṃ kṛtvā khāded abhukta
vān
|
gulmaplīhāgnisādāṃstān nāśayeyur aśeṣataḥ ||
sukhoṣṭhājāṃgalarasāḥ susnigdhā vyaktasaindhavāḥ
|
peyā vā aharaiḥ siddhākaulatthāḥ saṃkṛtārasāḥ ||
khalāsa
pañcamūlāś ca gulmino bhojane hitāḥ
|
kumbhīpiṇḍeṣṭakasvedā na kuryāc cavakuśo bhiṣak ||
gulminaḥ sarvva evoktā durvvirecya tam ā bhṛśāḥ |
ataś canā - susvinnāṃ
sraṃsanenopapādayeta ||
vimlāpanaṃ bhedanāni tathaivasy añjanāni ca |
upanāhoś ca kartavyāḥ sukhoṣṭhāḥ sālvalādayaḥ ||
udaroktāni sarpiṣimūtravartiḥ kriyā thā |
lavaṇāṇi ca yojyāni
yānyuktānyanilāc kurye ||
dantīdravantīmūleṣu tathā vātahareṣu ca |
kārayed āsavāriṣṭhān ślokasthāne yatheritān ||
vātavarccāni rodhe vā sāmudrārdraka
sarṣapaiḥ
|
kṛtvā pāyo nidhātavyā varttayo maricottarāḥ ||
khāded vānyāṅkurābhṛṣṭāṃ pūtīkanṛpavṛkṣayoḥ |
ūrddhvavātan tu manujaṃ gulminan na nirūhayet ||
pivet trivṛnnāga
ramvā saguḍamvā harītakīṃ |
guggulan bhṛvṛtāṃ danīṃ dravantīṃ saindhavāmvacāṃ ||
mūtramadyapayodrākṣārasair vvīkṣa valāvalaṃ |
evaṃ pīlūni piṣṭhāni pivet salavaṇāni tu
||
pippaipippaiulacitrakājājisaindhavaiḥ |
yuktā surāghnanti gulmaṃ śīghrakāle prayojitā ||
vaddhavinmārūto gulmī bhuñjīta payasā yavān |
kulmāṣān vāva
husnehān bhakṣayellavaṇāt tarān
||
vallūrammūlakammatsyaṃśuṣkaśākāni vaidalaṃ |
na khādeccālūkaṃ gulmī madhurāṇi phalāni ca |
laghnananandīpanaṃ snigdha uṣṇaṃ
vātānulomanaṃ |
vṛṃhaṇaṃ ca bhaved yas tu tad hitaṃ vātagulmināṃ ||
sthānāvaseko raktasya vāhumadhye sirāvyadhaṃ |
svedonulomanañ caiva tad hitam vātagulmināṃ ||
tṛṣṇā yābhiparī
toyaḥ ādhyāto bhaktapīḍitaḥ |
prāṇakṣīśo 'tisārī ca yaś ca śūlaiḥ prapīdyate ||
varjjanīyā bhaven hy ete virikkeyo 'bhipūjyate iti
|| ||
uttaratantre gulmapratiṣedha
na catvāriṃśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ caturtho'dyāyaḥ || ||
athāto hṛdrogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
vegāghātoṣṇarūkṣānnairatimātropasevitaiḥ |
virūddhādyaśanājjīrṇai
rasātmyaiś cāpi
bhojanaiḥ ||
dūṣayitvā rasaṃ doṣā viguṇā hṛdayaṅ gatāḥ |
hṛdi bādhām prakurvvanti hṛdrogan tam pracakṣate ||
āyamyate mārutena
hṛdayan tudyate tathā |
nirmmathyate dīryate ca
poṭyatepi ca ||
tṛṣṇoṣṇādāhacoṣāḥ syuḥ paittike hṛdaya
klamāḥ |
dhūmāyanañ ca mūrcchā ca svedaḥ śoṣo mukhasya ca ||
gauravaṃ kaphasaṃsrāvo
ruci stambho 'gnimārddavam |
mādhuryam api cāsasya balāsāpahate hṛdi ||
utkleśaḥ ṣṭhīvanan to
daḥ śūlaṃ hṛllāsakocamī |
aruciḥ śyāvanetratvam śothaś ca kṛmijo bhavet ||
dramaklamo sādaśothau jñe
yāsteṣām upadravāḥ |
krimije krimijātīnām śleṣmikāṇāṃ ca ye matāḥ ||
vātopasṛṣṭe hṛdaye
vāmayet snigdhamāturam |
dvipañcamūlīkvāthena
sasnehalavaṇena tu ||
pippalyelāvacāhiṃ
guyavabhasmāni saindhavaḥ |
sauvarccalaṃ tathā śuṇṭhīmajamodaṃ ca cūrṇṇitaḥ ||
phaladhānyāmlakaulattha
dadhimadyāsavādibhiḥ |
pāyayec chuddhadehañ ca snehenānyatamena vā ||
bhojayejjīrṇṇabhaiṣa
jyaṃ jāṃgalaiḥ saghṛtai
rasaiḥ |
vātaghnasiddhaṃ tailañ ca dadyād basti vicakaṣaṇaḥ ||
śrīparṇṇīmadhukakṣaudra
sitāguḍajalairvvamet |
pittopasṛṣṭa hṛdaye sevate madhuraśritam ||
ghṛtaṅ ka
ṣāyāṃ coddiṣṭaṃ pittajvaravināśanām |
tṛptasya ca rasairmmukhyair jāṃgalaiḥ saghṛtairbhbhiṣak ||
sakṣaudraṃ vitarebastim tailaṃ madhukaphādhikam |
vacānimbakeṣāyābhyāṃ vāntaṃ hṛdi
kaphotthite
||
pāyayec cūrṇṇamuddiṣṭam vātajo bhojayec ca tam |
vatmā tailam viddhyāc ca
bastiṃ bastiviśāradāḥ ||
kṛmihṛdrogiṇāṃ snigdham bhojayet
piśitodanam |
dadhnā ca
palalopetam tryahaṃ paś cādvirecayet ||
sugandhibhiḥ salavaṇai
ryogaiḥ sājājiśarkkaraiḥ |
viḍaṃgagāḍhair dhānyāmlam pāyayeddhiamulam ||
hṛdistithāḥ patantyevama
dhastāt kṛmayo nṛṇām |
yavānnam vitareccāsmai saviḍaṃgamataḥ param iti
||
uttaratantre hṛdrogacikitsā catvāriṃ śattamaḥ
kāyacikitsāyāṃ pañcamodhyāyaḥ ||
athātaḥ pāṇḍurpgapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
vyāyāmamamlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamatīva
tīkṣṇam |
niṣevyamāṇasya vidūṣya raktaṃ kurvvanti doṣāstvaci pāṇḍubhāvaṃ ||
pāṇdvā
mayoṣṭārddhavidhaḥ pradiṣṭaḥ
pṛthaksamastair yugapac ca doṣaiḥ |
sarvveṣu caivaṣvihapāṇḍabhāvo yato 'dhikotaḥ khalu pāṇḍurogaḥ ||
tvaksphoṭaṣṭhīvanagātrasāda mṛdbhakṣaṇa
prekṣaṇakūṭaśothāḥ |
viṇmūtrapītatvamathāvipāko bhaviṣyatastasya puras sarāṇi ||
sa kāmalāpānnakipāṇḍurogaḥ kumbhāhvayo lākarakolasākhyaḥ |
vibhā
ṣyate lakṣaṇamasya kṛtsnaṃ nivodhya vakṣyāmnupūrvvaśaste ||
kṛṣṇekṣaṇaṃ kṛṣṇasirāvanaddhan tad varṇaviṇmūtranakhānanañ
ca |
vātena pāṇḍum manujaṃ vyavasye dyuktan ta
thānyais tad upadravaiś
ca ||
pītekṣaṇaṃ pītasirāvanaddhaṃ tad
varṇṇaviṇmūtranakhānanñ ca |
pittena pāṇḍum manujam vyavasye dyuktaṃn tathānyais tad ūpadravaiś ca
||
śukle kṣaṇaṃ śu
klasirāvanaddhan tad
varṇṇaviṇmūtranakhānanañ ca |
kaphena pāṇḍum manujaṃ vyavasye dhyuktan tathānyais tad upadravaiś ca
||
abhaktarūgnair avagātra sādāḥ sarvveṣu tandrī ca
valaksayañ ca |
sarvvātmake sarvvamidaṃ vyavasyelliṃgāni vakṣyāmyatha kāmalāyāḥ ||
sahasānnamamla madyādapathyāni ca tasya pittaṃ |
karoti pāṇḍuṃ vadanaṃ viśeṣā
t pūrvvaritau tandrivalakṣayau ca
||
bhedas tu tasyetara kumbhasāhvaḥ śopho mahān tatra
ca parvvabhedaḥ |
jvarāṅgamarddabhramadāhatṛṣṇā kṣayonvito lākarakālaset tu ||
tam vāta
pittāddharipītanīlaṃ halīmaketi
pravadanti kecit ||
upadravāsteṣvarūciḥ pipāsā charddirjvarāḥ śīrṣaujāgni sādaḥ |
śoṣosthirūk kaṇṭhagatovalatvaṃ mūrcchā
kaphe
hṛdyavapīḍanañ ca ||
sādhye tu pāṇḍvāmayinaṃ samīkṣya snigdhaṃ ghṛte tūrddhvamadhaś ca
śuddhaṃ |
sampādayet kṣaudraghṛtapragāḍhair harītakīcūrṇṇayutaiḥ
prayogaiḥ ||
pivedghṛ
taṃ vā rajanādi pakkvaṃ yatraiphalan tailvakameva cāpi
|
vairecanadravyavipācitm vā yogāś ca vairecanikā
ghṛtena ||
mūtre nikumbhārddhaoalam vipācya pivedabhīkṣṇaṃ ku
ḍavārddhamātraṃ |
khāded guḍam vāpya bhayāvipakva māragvadhādhikvathitam
pivedvā ||
ayoeajaḥ vyoṣaviḍaṅgacūrṇṇaṃ lihyādharidrān triphalānvitām vā |
sarppirmmadhubhyām vidadhīta vāpi
śāstrapadeśābhihitāṃś ca yogām ||
harec ca doṣān vakuśo 'lpamātrāñ ca yed hi doṣeṣu
vinirhateṣu |
dhātrīphalānāṃ rasamikṣujañ ca manthaṃ pivet kṣaudrayutaṃ
samāṃśaṃ ||
ubhe vṛha
tyau rajane śukākhyāṃ kākādanīṃ cāpi sakākamācī |
ādāriviṃkhyo sakadamvapuṣpo vipacya sarppirvvipacet
kaṣāye ||
tat pāṇḍutāṃ hantyupasevyamānaṃ kṣīreṇa
vā māgadhikā yathāgniṃ
|
pivec ca yaṣṭhīmadhukaṃ kaṣāyaṃ cūrṇṇakṛtam vā
madhunāśaṃ ||
gomūtrayuktan triphalādalānān datvā yasaṃ cūrṇṇamanalpakālaṃ |
pravālamuktāṃja
naśaṃkhacūrṇṇaṃ lihyāt tathā
garikajaṃ ca cūrṇṇaṃ ||
ādyaṃ śa . tsyāt kuḍavapramāṇaṃ viḍaṃ haridrāṃ
lavaṇottamañ ca | pṛthak palāṃśāni samagram etat cūrṇṇaṃ hitāśī madhu
nāvalihyāt ||
sauvarccalaṃ liṅgukirātatiktaṃ kalāyamātrāṇi
sukhāmvunā vā |
mūrvvāharidrā malakam pived vā sthitaṃ gavāṃ saptadināni mūtre ||
mūlam valācitra
kayoḥ pived vā
pāṇḍāmayārttokṣa samaṃ hitāśī |
sukhāmvunā vā lavaṇena tulyaṃ śigrāḥ phalaṃ kṣīrabhujopayojyaṃ ||
t nyagrodhavargasya pive
t kaṣāyaṃ śītaṃ sitākṣaudrayutaṃ hitāśī |
sālādikaṃ cāpyatha sālacūrṇṇaṃ kṣaudrāplutam vā malakaṃ sukhārthī ||
viḍaṅgamusto rajanājamoda
parūṣakāvyoṣavinirddihanyaḥ |
cūrṇṇā
ni kṛtvā guḍaśarkkare ca tathaiva sarppirmadhunī śubhe ca
||
saṃbhārayetadvipacet hitāya sārodake sāravato
gaṇasya |
jātañ ca lehyam matimān viditvā nidhā
payenmuṣka kaje samudge
||
hantyeṣa yogaḥ khalu pāṇḍurogaṃ saśothamugrāmapi
kāmalāñ ca |
saśarkkarākāmalinān tribhaṇḍī hitā gavākṣī saguḍā ca śuṇṭhī ||
kāleyake cāpi ghṛtam vipakvaṃ hitaṃ ca tasyārdrajanādi
mitraṃ |
śālāhvayaṃ vāpyatha mākṣikam vā kumbhāhvaye mūtrayutam pived vā ||
mūtrasthitaṃ saindhavasaṃprayuktaṃ
māsam pivet
vāpi hiraṇye kiṭṭam |
drākṣāguḍūcyāmalakīrasena siddhaṃ ghṛtaṃ lākarake hitāye ||
siddhāsya vastim madhuro halīme hanyastvariṣṭā mṛdavaśa
pathyā ||
gauḍānariṣṭān madhuśarkkarāṃñ ca mūtrāsavān kṣāraghṛtāṃstathaiva ||
snigdhān rasānāmalakair ūpetāṃ kolānvitām vāpi hi
jāṅgalānāṃ |
seveta śothābhihitāṃ
ś ca yogān pāṇḍvāmayī śāliyavañ ca nityaṃ ||
jvaraṃ tṛṣāṃ charddimathātisāraṃ
mūrcchākṣayaṃśvāsamannalipsāṃ |
tathāvipākaṃsvarabhedasādām jayed yathāsvāṃ prasamīkṣyadoṣān ||
ante
ṣu śūnam paruhīnamadhyaṃ mlānan
tathānteṣu ca madhyaśūnaṃ|
gudeṣu śophāstvathamuṣkaśūnaṃ prātāmyamānañ ca visaṃjñakalpaṃ ||
vivarjjayet pāṇḍukinaṃ yaśo 'rtho tathātisārajvara
pīḍitaṃ ceti || ||
uttaratanre ekacatvāriṃśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ
ṣaṣṭhodhyāyaḥ || ||
athāto raktapittapratiṣedham vyākhyāsyāmaḥ ||
vyāyāmabhārādhyayana
vyavo yātapasevanaiḥ |
tīkṣṇoṣṇakṣāralavaṇair amlaiḥ kaṭvabhir eva ca ||
abhīkṣṇaṃ sevato tyuṣṇo rasaḥ pittam pradūṣayet |
pittam vidagdhaṃ svaguṇair vvidahatyāśu śoṇitaṃ ||
tataḥ
pravattate raktam ūrdddhañ cādho dvidhāpi
vā |
āmāsayād vrajed ūrdhvam adhaḥ pakvāsayād rahet ||
vidagdhayoś cāpy ubhayor dvidhābhāgam pravarttena |
ūrdhvan sādhyamadhoyāpyamasādhyaṃ yuga
padgataṃ ||
yakṛn plīhāsyām ichanti kecid raktagatiṃ janāḥ |
sadanaṃ śītakāmitvaṃ kaṇṭhadhūmāyanaṃ vamiḥ ||
lohagandhiś ca niśvāso bhavaty asmin bhaviṣyati ||
vāhyāsṛglakṣaṇais tasya sa
khyā doṣocchritair vviduḥ ||
daurvvalyaṃśvāsakāsajvaravamathumadā pāṇḍutādāhamūrcchā
bhukte cānne vidāhas tv adhṛtir api sadā
hṛdyatulyāvapīḍā|
tṛṣṇā kaṇṭhasya bhedaḥ śirasi ca pa
vanaṃ pūtiniṣṭhīvanañ ca
dveṣo bakte vipāko viratir api bhavad raktapittopasargāt ||
mānsaprakṣālanābhaṃ kvathitam api yakṛtkarddamāmbhonibham
vā medaḥ pūyāsthikalpaṃ
yakṛd iva yadi vā pakvajambūphalābhaṃ |
yat kṛṣṇaṃ yac ca nīlabhṛśamatikuṇapaṃ yatra coktā vikārās tad varjyaṃ
raktapittaṃ surapatidhanuṣā yac ca tulyam vibhāti ||
nodṛktam ādau
saṃgrhyāṃ valinobhiṣajā sadā |
hṛt pāṇḍugrahaṇīroga plīhagulmajvarāvahaṃ ||
adhaḥ pravṛttam vamanair ūrddhagan tu virecanaiḥ |
jayed anyatarañ cāpi kṣīṇasya śamanai
r asṛk
||
drākṣākāśmaryamadhuka sitāyetam virecanaṃ |
yaṣṭhīmadhukasiddhañ ca sakṣaudram vamanaṃ hitaṃ ||
payāṃsi śītāni rasāś ca jāṅgalāḥ satīnamūdgāyavaśāliṣaṣṭikā |
jīvanti śailūsuniṣaṇṇayūthikāṃs tathātimuktāṃṅkurasinduvārajāḥ ||
śākaṃ hitan sarppiṣisaṃskṛtaṃ sadā pathyāñ ca
dhātrīphaladāḍimānvitaṃ |
rasāś ca pārāvatahaṃ
sakurmmajajāḥ peyās tathā cāpi ghṛtāntarā hitāḥ ||
sāntānikāś cotpalapūrvvakeṣu ghṛteṣu siddhāḥ payasaḥ sitā
.ḥ |
himāpradehāmadhurāgaṇāś ca ghṛtāni pathyāni ca raktapitte ||
madhūkasaubhāñjanakodirajaiḥ priyaṅgukānāṃ
kusumaiś ca cūrṇṇitaḥ |
bhiṣag vidadhyāc caturaḥ samākṣikāṃ hitāya lehānasṛjaḥ praśāntaye ||
lihyāc ca dugdhadrumajān na vā
.rān madhudvitīyāṃ sitakarṇṇikasya |
pathyāñ ca kharjjūraphalaṃ samākṣikaṃ phalāni cānyānyapitaṅguṇānyathā
||
raktātisārābhihitānyogān atrāpi yojayet |
nīlo
tpalānām madhunā bhasma
vāripariplutaṃ ||
pīvec chītakaṣāyam vā jamvvāmrārjunasambhavaṃ |
āmodumvaraniryasam pivet sakṣaudraśarkaraṃ ||
śuddhekṣugaṇḍamāyoṣye nave ku
mbhe himāmbhasā
|
yojayitvā sthitaṃ rātrā vākāśe sotpalan tu tat ||
prātaḥ srutaṃ kṣaudrayutam pivec choṇitayaipittakaḥ |
trayasīmūlakalkam vā sakṣaudran
taṇḍulāmvunā
||
peved akṣasamaṅ kalkaṃ madhukasyaivameva vā |
candanam padmakaṃ lodhramevamevaṃ samampivet ||
karañjavījam evāt sitākṣaudrayutam pivet |
majjānamidgudasyaivam peyo ma
dhukasaṃyutāḥ ||
sukhoṣṇalavaṇaṃ vījaṃ karañjadadhimastunā |
pived vāpi tryaahaṃ martyo raktapittābhipīḍitaḥ ||
raktapittaharāḥ śastāḥ ṣaḍete yogamulamāḥ |
pathyā caivāvapīḍeṣu
grāṇataḥ pramṛte 'sṛji ||
atiniḥsrutarakto vā kṣaudrayuktaṃ pived asṛk |
yakṛd vā bhakṣayed ājā māṃsaṃ pittasamāyutaṃ ||
palāśavṛntasvarase vipakvaṃ
sarppiḥ pi
vet kṣaudrayutaṃ hitāśī ||
saśarkaraṃ kṣīraghṛtaṃ pived vā
vanaspatīnāṃ svarasaiḥ kṛtam vā ||
drākṣāmuśīrāṇy atha padmakaṃ sitā
pṛthak palāṃśonyūdake samāvayet |
sthitaṃ ni
śān tad rudhirāmayaṃ jayet
pītam payo vāmvusamaṃ hitāśinā ||
samākṣikam vājiśakṛdrasam vā vāsākaṣāyaṃ sahitam
pivedvā |
lihyāt tathā vāstukavījacūrṇṇaṃ kṣaudrāplutaṃ
taṇḍulasāhvayam vā
||
liheta kālāñjanacūrṇṇam eva liheta vākṣaudrayutāṃ tu
kākhyāṃ |
drākṣāsitāntikākarohiṇīñ ca himāmvunāvāmadhukañjayeyaṃ ||
pathyāmahiṃ
srāṃ rajanīghṛtañ ca
lihet tathā śoṇitapittarogī |
mūlāni puṣpāṇi ca mātuluṅgyāḥ piṣṭvā pivet
taṇḍuladhāvanena ||
ghrāṇapravṛtte 'sṛji nasya muktāṃ saśarkkarān nāsikayoḥ
payo
vā |
drākṣārasaṃ kṣīraghṛtaṃ pivedvā saśarkkaraṃ cekṣurasaṃ hitaṃ vā ||
śītopacāram madhuraṃ ca kuryād
viśeṣataḥ śoṇitapittaroge |
sitāghṛtaṃ kṣaudrayutena cāpi
vidārigandhādigaṇaśrite
na ||
kṣīreṇa cāsthāpanamagryamuktaṃ
hitaṃ ghṛtaṃ cāpy anuvāsanārthaṃ |
mañjiṣṭhalodhrāñjanagairikotpalaiḥ
suvarṇṇakālīyakaśaṃkhacandanaiḥ ||
sitāśvagandhāmbujayaṣṭhisāhvayai
r
mmṛṇālasaugandhikatulyapeṣi ḥ |
āsthāpyayenam payasā samākṣikair
ghṛtāplutaiḥ śītajalāvasevitaṃ ||
kṣīrodana.uktamathānuvāsaye
ghṛtena yaṣṭhīmadhukaśritena |
adhovahaṃ śoṇitameṣa nāśayet
tathātisāraṃ rūdhirasya dustaraṃ ||
virekayogeṣvati caiva śasyate
vāmyat sūraktam vijite valānvitaḥ |
evaṃ vidhā .ttaravastuyaś ca mū
trāsayasthe rūdhire vidheyāḥ ||
asṛgdarepyeṣavidhiḥ strīṇāñ kāryovijānatā |
śastrakarmmaṇi raktañ yasyātīva pravarttate ||
trayāṇām api doṣāṇāṃ śoṇitasya ca sarvvaśaḥ
||
liṅgāny ālokya vitarec cikitsitam anantaram iti || ||
uttaratantre raktapittacikitsā dvācatvāriṃsattamaḥ
kāyacikitsāyāṃ saptamaḥ || ||
athāto mūrcchāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
kṣīṇasya bahudoṣasya
viruddhāhārasevinaḥ |
vegāghātād atīpātā ddhīnasatvasya vā punaḥ ||
karaṇāyataneṣūgrā
bāhyeṣvābhyantareṣu ca |
niviśante yadā doṣāstathā
mūrcchati mānavaḥ ||
saṃjñāvahāsu nāḍīṣu
pithitāsvanilādiṣu |
tamo 'bhyudeti sahasā sukhaduḥkhavyapohakṛt ||
sukhaduḥkhavyapohāc ca
naraḥ patati kāṣṭhavat |
moho
mūrccheti tāmāhuḥ ṣaḍvidhā sā ca kīrtyate ||
vātādibhiḥ śoṇitena madyena ca viṣeṇa ca |
ṣaḍsvetāsu ca pittīntu
prabhutvenāvatiṣṭhate ||
hṛtpīḍā jṛmbhaśūlāniḥ saṃjñādau
r bbalyam eva
ca |
sarvvāsāṃ pūrvvarūpāṇi yathāsvañ
ca vibhāvayet ||
apasmāreṇa liṅgāni
tāsāṃ muktāni tatvataḥ |
pṛthivyāpastanaurūpaṃ raktaṃ gandhaś ca tatrayaḥ ||
tasmād raktasya ga
ndhena mūrcchanti bhuvi mānavāḥ
|
dravyasvabhāvam ity eke dṛṣṭvā yad api muhyati
||
guṇās tīvrataratvena
sthitās tu viṣamadyayoḥ |
ta eva tasmād ābhyān tu moho jāyed yatheri
tā
||
stabdhāṅgadṛṣṭir asṛjāṅgūḍhocchvāsaś ca mūrcchitaḥ |
madyena vilapañ chete niṣṭanaṃ bhrāntacetasaḥ ||
gātrāṇi vikṣipan bhūyo yāvatpaktin na yāti tat |
vepathuḥ svapnatṛṣṇā syu stamaś ca
viṣamūrcchite ||
veditavyaṃ tīvrataraṃ yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ |
sekāvagāhau maṇayaḥ sahārāḥ śītāḥ pradehā vyajanānilāś
ca |
śītāni pānāni ca gandhavanti sarvvāsu mūrcchā
svanivāritāni ||
saśarkkarāṇīkṣurasampiyālaṃ
drākṣāmadhūkasvarasānvitāni |
kharjjūrakāśmaryarasānvitāni tāni sarppīṃṣi ca jīvanāni ||
siddhāni vargge ma
dhure payāṃsi sadāḍimā jāṅgalajā rasāś ca |
tathā yavā lo
hitaśālayaś ca satīnamudgāḥ ||
bhujaṅgapuṣpam maricānyuśīraṃ kolasya madhyan tu pi
bet samāni |
śītena toyena tathā salihyā kṣaudreṇa kṛṣṇāṃ sahitāṃ hitāya ||
kuryāc ca nāsāvadanāvarodhaṃ kṣīraṃ pibedvāpyatha
mānuṣāṇām |
mūrcchāprasaktān tu śirovire
kairjjayed abhīkṣṇam vamanaiś ca
tīkṣṇaiḥ ||
harītakīkvāthakṛtaṃ pibed vā dhātrīphalānāṃ svarase
kṛtam vā |
drākṣāsitādāḍimalājavanti śītāni nīlotpalapadmayanti
||
pibet ka
ṣāyāṇi ca gandhavanti pittajvaraṃ yāti ca saṃ nayanti |
prabhūtadoṣas tamaso tirekāt saṃmūrcchito naiva
vibudhyate yaḥ ||
savyastasaṃjño bhṛśaduścikitsyo jñeyas tathā buddhimatā
manuṣyaḥ |
mṛtopamaṃ tu tvarayā cikitsed āśvevataṃ mṛtyuvaśaṃ
prayāntaṃ ||
tīkṣṇābhyañjanadhūmayogais tathā nakhābhyantarasūtipātaiḥ |
vāditragītānurayairapūrvvair vvismāpa
nair
guptaphalaiḥ prakarṣaiḥ ||
etat prasaktair vvamanānulomyais tīkṣnair
vviśuddhaṃ laghupathyabhojyaiḥ |
phalatrikaiḥ pippalicitrakādyaiḥ śilājatoś cāpi
tathā prayogaiḥ ||
saśarkkarair mmāsam upacareta viśeṣato jīrṇṇaghṛtaṃ
pibec ca ||
yathāsvañ ca jvaraghnāni kaṣāyāni prayojayet |
sarvvamūrcchāparītānāṃ viṣajāyāṃ viṣāpahamiti
||
uttaratantre mūrcchācikitsā tricatvāriṃśattamaḥ
kāyacikitsāyāmaṣṭamodhyāyaḥ ||
athātaḥ pānātyayapratiṣedham vyākhyāsyāmaḥ ||
madyamuṣṇan tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmam viṣadam eva ca |
rūkṣamāśukarañ caiva vyavāyi ca vikāśi ca ||
auṣṇyācchītopacārañ ca taikṣṇā hanti manogatim |
puṃstvaṅ ka
phañ ca sūkṣmatvād viśatyavayavān bahūn ||
vaiśadyān tu kaphaṃ hanyādrucim vāpi pravarttayet |
mārutaṃ kopayed raukṣyādāśutvād āśukarmakṛt ||
harṣadaṃ ca vyavāyitvād vikāsitvād visarppṇaṃ |
tad amla rasatas tūktaṃ laghudīpanam
eva ca ||
kecillavaṇavarjjyās tu rasānatrādiśanti ha |
snigdhais tad amlair mmāṃsaiś ca bhakṣyaiś ca masaha
sevitaṃ ||
bhaved āyuḥprakarṣāya balāyopacayāya ca |
kāmya
tā manasasi tuṣṭi s tejo vikrama eva ca ||
vidhivat sevyamāne tu madye saṃnihitā guṇāḥ |
tad evānannam ajñena
se vāvyamānamamātrayā ||
kayāgninā hy agnisamaṃ sametya kurute madam |
madena karaṇānān tu
bhāvānyatve kṛte sati ||
nigūḍham api bhāva
svaṃ prakāśīkurute vaśaḥ |
śleṣmikānyalpapittāṃs tu
snigdhāṃ mātropasevinaḥ ||
pānaṃ na bādhane tyartham viparītāṃs tu bādhate ||
buddhismṛtiḥprītikaraḥ sukhaś ca pānānnanidrā
rativarddhanaś ca |
sampā ya gītasvaravarddhanaś caproktotiramyaḥ prathamo mado hi ||
avyaktabuddhismṛtivāgvi
ceṣṭaḥ
sonmattalīlākṛtir apraśāntaḥ |
ālasyanidrābhihato muhuś ca madhyena
mattaḥ puruṣo madena ||
gacchedagamyān na gurūṃś ca
maneytravādedabhakṣyāṇi ca naṣṭasaṃ
jñaḥ |
brūyāc ca guhyāni hṛdi sthitāni made
tṛtīye puruṣo 'svatantraḥ ||
caturthe tu made mūḍhā bhagnadārvive niṣkriyayaḥ |
kāryākāryāvabhāg ajño mṛtād apy aparomṛtaḥ ||
komṛtaṃ tādṛśaṃ gacched unmādam iva cāparaṃ |
bahudoṣam iva amuḍhaḥ kāntāreṣv avaśaṃ kṛtī ||
nirbhbhaktamekāntata eva madyaṃ
niṣevyamāṇaṃ manujena nityaṃ |
āyādaye kṣaṣutamān vikā
nāpādayec cāpi śarīrabhedaṃ ||
kruddhena bhītena pipāsite śokābhitaptena
bubhukṣitena |
vyāyāmabhārīādhvaparirkṣatena
vegāvarodhābhihatena cāpi ||
atyamburakṣā
vatodareṇa
sājīrṇṇabhaktena tathābalena |
uṣṇābhitaptena ca sevyamānaṃ karoti madyaṃ vividhān vikārān ||
pānātyayaṃ suparamam pānājīrṇṇam
athāpi ca |
pānavibhramamugrañ ca
teṣām vakṣyāmi lakṣaṇaṃ ||
stabdhāṅgamarddahṛdayagrahatodakampā pānātyaye 'nilakṛte śiraso rujaś ca |
svedapralāpamukhaśoṣaṇadāhamūrcchā pittātyaye vadanalohitapītatā
ca ||
śleṣmātyaye vamathuśītakaphaprasekāḥ sarvvātmake bhavati
kāra
vikārasaṃpat |
tandrāśarīragurutāṃ virasānanatvaṃ śleṣmādhikatvamarucir mmalamūtrasaṃgān
||
liṅgaṃ mada
sya paramasya vadanti tajñāḥstṛṣṇā rujāṃ
śirasi sandhiṣu cāpi bhedaṃ |
ādhmānam udgiraṇam amlaraso vidāheḥ pānetvajīrṇṇam
upagacchati lakṣaṇāni ||
hṛdgātratodavamathujvarakaṇṭhadhūmamūrcchākaphaśravaṇamūrddhvarujā vidāhāḥ |
dveṣaḥ surān navikṛteṣu ca teṣu teṣu taṃ pānavibhramam uśantyakhilena dhīrāḥ ||
hikkājvaro vamathuvepathupārśvaśūlāḥ kāsabhramāvapi ca pānahatān
bhajante |
teṣāṃ nivāraṇavidhiṃ hi mayocyamānaṃ vyaktābhidhānamakhilena vidhin nibodha ||
madyaṃ tu racukramaricārjakadīpyakādyaṃ sauvarccalāyutamalaṃ pavanasya
śāntyaiḥ
|
pṛthvīkadīpyakamahauṣadhahiṅgubhir vvā sauvarccalena ca
yutam vitare sukhāya ||
āmrātakāmraphaladāḍimamātuluṅgaiḥ kuryāt subhānyapi ca ṣaḍavapānakāni |
seveta vā
phalarasopatitān
suhṛdyānānūpavarggapiśitāni ca gandhava
nti ||
pittātyaye madhuravarggakaṣāyamiśraṃ madyaṃ hitaṃ
samadhuśarkkaramiṣṭagandhaṃ |
pītvā ca madyamapi cekṣu
rasaṃ pragāḍhaṃ
niḥśeṣatat kṣaṇamavasthitamullikhec ca ||
lāvena
tittirirasāṃś ca vipibedanamlān maudgān saśarkkara
ghṛtāṃś ca hitāya yūṣān |
pānātyaye kaphakṛte kaphamulli
khec ca sadyena
bimbividalādakasaṃyutena ||
seveta tiktakaṭukāṃś ca rasānudārān
yogāṃś ca tīkṣṇakaṭukopahitān hitāya |
pathyaṃ yavānnavikṛtāni ca jāṅgalāni
śleṣmaghnamanyadapi yac ca niratyayaṃ syāt ||
tvagapuṣpamagadhailamadhūkadhānyaiḥ ślakṣṇairajājimaricaiś ca
surādka yāṃśaiḥ |
peyaṃ kapittharasavāriparūṣakādyaṃ vārātyayeṣu
vidhivatsru
tamambarānte ||
hrīverapadmaparipelavamustakādyaiḥ puṣpairvvilipya
karavīrajalodbhavaiś ca |
piṣṭaiḥ sapadmakayutairapi sārivādyaiḥ
sekaṃ jalaiś ca vitarema
laiḥ suśītaiḥ ||
tvakpatracocaparicailabhujaṅgapuṣpa
śleṣmāntakaprasavakalkaguḍair upetaṃ |
drākṣāyutaṃ hṛtamalaṃ madirāmayārttais tatpānakaṃ śuci
sugandhi na
rairnniṣevyam ||
piṣṭam pibec ca madhukaṃ kaṭurohiṇīñ ca
mūlaṃ tu tulyamasakṛt trapuṣībhavaṃ yat |
karyāsimevamatha nāgabalāñ ca tulyāṃ pītvā sukhī bhavati
sā dhu suvarccalā ca ||
kāśmaryadāruviḍapippalīdāḍimeṣu drākṣānvitesu kṛtamambuni pānakaṃ yat
|
tad bījapūrakarasāyutam āśu pītaṃ śāntiṃ parāmadagadaiṣv
acirā
t karoti ||
drākṣāsitāmadhukajīrakadhānyakṛṣṇāsvevaṃ
kṛtaṃ satṛvṛtāsu pibed athāpi |
sauvarccalāyutam udārarasam phalāmlaṃ bhārggīsritena ca jalena hito vasekaḥ
||
ikṣvākudhāmārggavavṛkṣakāni kākāhvayodumbarikāṃś ca dugdhe |
vipācya tasyāñjalinā vameddhi madyaṃ pibec cāpi gate tvajīrṇṇe ||
tvagapuṣpaviḍajīraka
hiṅgukṛṣṇāḥ seve
ta cāpi maricailayutaṃ phalāmlāṃ |
uṣṇāmbusaindhavayutās tv athavā yathoktaṃ
cavyailahiṅgumagadhāphalamūlaśuṇṭhī ||
hṛdyaiḥ khalair api ca bhojanamatra śastaṃ drākṣā
kapitthaviḍadāḍimapānakaṃ yat |
tat pānavibhramaharam madhuśarkkarāḍhyam āmrātakolarasapānakam eva
cāpi ||
kharjjūravetrakaravīraparūṣakeṣu drākṣātṛvṛ
tsu ca kṛtaṃ saghṛtaṃ hitam vā |
śrīparṇṇiyuktamathavā tu pivedimāni
yaṣṭīkasotpalahimāmbuvimiśritāni ||
kṣīrīpravālavisajīrakanāgapuṣpapatrailavā
lusitaśārivapadmakāni |
āmrātabhavyakaramarddakapitthakolavṛkṣāmlavetrasitabījakadāḍimāni ||
seveta vā maricajīrakanāgapuṣpatvakpattraśuṇṭhi
cavikailayutān
rasāṃs tu |
sūkṣmāmbarasrutahimāsu sugandhigatvāṃ mānodbhavāṃ nudati saptagadānaśeṣān
||
pañcendriyārtheavidhayo
mṛduśeṣayogāḥ hṛdyāḥ sukhāś ca
manasaḥ satataṃ niṣevyāḥ |
pānātyayeṣu ||
navayauvanapīnagātryaḥ sevyāś ca
pañcaviṣayātiśayāyuvatyaḥ ||
pibedrasaṃ puṣpaphalodbhavam vā sitāmadhūkaṃ
trisugandhayuktaṃ |
saṃcūrṇṇyā
saṃyojya ca nāgapuṣpaiḥ sajājikṛṣṇāmaricaiś ca
tulyaiḥ ||
varṣābhūyaṣṭyāhvamadhūkayuktāśamyānudārāṃkurajīrakāni
|
drākṣā sa kṛṣṇāmadhukaṃ rasañ ca kṣīraṃ samāloḍya pibe
t sutantat ||
bhavec ca madyena tu yena pātitaḥ surāsavābhyām
madhunāthavā naraḥ |
tad eva tasmai vidhivat pradāpayed viparyaye bhraṃsagatonythācchati ||
yathā narendropahatasya ka
syacidbhavet
prasādastata eva nānyataḥ |
dhruvan tathā madyahatasya dehino bhavet prasādastata eva nānyataḥ ||
vicchinnamadyaḥ sahasā ya tas tu
madyan niṣevate |
tasya pānātyayo
ddiṣṭāḥ vikārāḥ sambhavanti hi ||
madyasyāgneyavāyavyau guṇāvambuvahāni tu |
srotāṃsi śoṣayettāṃ hi tatas tṛṣṇopajāyate ||
pāṭalyutpaladaṇḍena mudgaparṇṇyā ca sā
dhitaṃ |
pibet pippalisammiśraṃ tatrāmbho himaśītalam ||
sarppistailavasādugdhadadhibhṛṅgarasairyutam |
kvāthena bilvayavayoḥ sarvvagandhaiś ca peṣimaiḥ ||
pakvam abhyañjanaṃ śreṣṭhaṃ seke kvāthaś
ca śītalaḥ |
rasavanti ca bhojyāni yathāsvam avacārayet ||
tvacaṃ prāptas tu pānoṣmā pittaraktābhimūrcchitaḥ |
dāhaṃ prakurute ghoraṃ pittavattatra bheṣajam ||
śītaṃ vidhānamata
ūrddhvam anuramiṣye dāhapraśāntikaramṛddhivatān narāṇāṃ |
tatrādito malayajena hitaḥ pradehaś candrāṃśuhāratuhinodakaśītalena ||
śītāmbuśītalanaraiś ca śayānamenaṃ
hārairmmṛṇālavalayairabalā spṛśeyuḥ |
bhinnotpalojjvalahime saghane śayīta
patreṣu vā sajalabinduṣu padminīnāṃ ||
sambījayet pavanamāhṛtamaṅganābhiḥ kahlāra
padmadalaśaivalasañcayebhyaḥ |
śītair vvanāntapavanair upavījyamānaḥ prītaś cared
bhavanakānanadīrghikāsu ||
dāhābhibhūtamathavā pariṣecayettu lāmajjamburuhato
ya samaiḥ suśītaiḥ |
visrāvitāṃ hṛtamalān navavāripūrṇṇāṃ padmotpalākulajalāmadhivāsitodāṃ
||
vāvīm bhajed ruciracandanabhūṣitāṅgaḥ
kāntākaraspaṛśanaharṣi
taromakūpaḥ |
tatrainamamburuhapatrasamaiḥ spṛśantyo hastair nnimagnavadanaiḥ kaṭhinaiḥ
stanaiś ca ||
toyāvagāḍhakuśalā madhurapralāpāḥ saṃharṣayeyurabalāś ca
dulaiḥ svabhāvaiḥ |
dhārāgṛhe pragalitodaradurddinānte klāntaḥ śayīta salilānilaśītakukṣau ||
gandhodakaiḥ sakusumair upasiktabhūke tatrāmbucandanarasair upadigadhakuḍye |
jātyu
tpalapriyatakesarapuṇḍarīkapunnāganāgakaravīrakṛtopakāre ||
tasmin gṛhe kamalareṇvaruṇe śayīta
yannādvṛtānilavikampitapuṣpadāmni |
pāryā
travindhyahimavatmalayācalānāṃ śītāmbhasāṃ
sakadalīharitadrumāṇāṃ ||
udbhinnanīlanalināmburuhāṅkurāṇāñ candrodayasya ca śṛṇuyāc ca kathām manojñāṃ |
glānaṃ sudīna
manasaṃ manaso 'nukūlāḥ
pīnastanorujaghanāstarusāradigdhāḥ ||
tā svevamārddavasanām maha saṃviśeyuḥ
śliṣyāvaloḥ śithilamekhalahārayaṣṭyāḥ ||
harṣayeyurnnaraṃ
n nāryaḥ svaguṇai
rambhasi sthitāḥ |
hanyuḥ śaityānvitāḥ pittaṃ
harṣayeyurataḥ striyaḥ ||
raktapittas tṛṣādāhe svayam eva vidhiḥ smṛtaḥ |
sāmānyato viśeṣas tu śṛ
ṇu dāheṣv aśeṣataḥ ||
kṛtsnadehānugaṃ raktaṃmudvṛttaḥ
pradahen naraṃ |
ūṣyate cūṣyate cā pi tāmrābhastāmralocanaḥ ||
lohagandhāṅgavadano vahnineva sadahyate |
kaṣāyatiktamadhuraiḥ saṃsarggāhāramādiśet ||
aśāmyatyathavā dāho rasais taptasya
jāṅgalaiḥ |
śākhāśrayāṃ yathānyāyaṃ rogāṇāṃ vedhayet sirāṃ ||
pittajvaraṃharoyas
tu vidhiḥ so pyatra pūjita
ḥ |
tṛṣṇānirodhādagdhādau kṣīṇe tejaḥ samuddhataḥ ||
sabāhyābhyantaran deham pradehe
mandacetasaḥ |
saśuṣkagalatālvauṣṭho jihvān niṣkṛṣya veṣṭane ||
tejas tatropaśamayed ardhvātuṃ
ca virddhayet |
pāyayet kāmamambhaś ca śarkkarāmbhaḥ payo pi vā ||
śī
tam ikṣurasaṃ manthaṃ vitarec choṣeritaṃ vidhiṃ |
aprāptaṃ vā prārthayatā tathā cintayato pi vā ||
āhāraāsya vi
rodhāc ca śarīram apanaśyati |
tataḥ kṣayamavāpnoti dāhaś cā
syopajāyate ||
pramohaś ca pralāpaś ca mūrcchāśītābhinandanaṃ |
rujābhiḥ pīḍyatetyarthañ jantur ddāhe kṣayātmake ||
iṣṭāḥ śabdādayas tatra
pittaghnaś ca vidhiḥ smṛtaḥ |
asṛjaḥ pū
rṇṇakoṣṭhasya dāho bhavati dustaraḥ ||
vidhiḥ sadyovraṇīyoktas tasya lakṣaṇam eva ca |
dhātukṣayo dāhas
tena mūrcchātṛṣānvitaḥ ||
kṣāmasvaraḥ kriyāhīnaḥ sīdate
bhṛśapīḍitaḥ |
tamiṣṭaviṣayopetaṃ suhṛdbhir
abhisaṃvṛtam ||
kṣīramāṃsarasāhāraṃ vidhinoktena sādhayet |
mamābhighātajo
py asti so 'sādhyaḥ saptamo madaḥ ||
sarvva eva tu ca varjjyāḥ syuḥ śītagātreṣu dehiṣu |
praśāntopadravāś cāpi
śodhanaṃ prāk samācaret ||
sajīrakāṇyārddrakaśṛṃgaveraṃ sauvarccalā
ṇy
ardhajalāplutāni |
madyāni hṛdyāni ca sāravanti pītāni sadyaḥ
śamayanti tṛṣṇāṃ ||
jalāplutaṃ candanarūṣitāṅgaḥ sragvī
sabhaktān piśitopadaṃśān |
pibet su
rāṃ naiva labheta rogān
manogatighnañ ca madan na yāti iti ||
||
uttaratantre pānatyayacikitsā
catuś catvāriṃśattamaḥ kāyacikitsāyān navamodhyā
yaḥ ||
athātastṛṣṇāpratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
bhayaśramābhyāṃ rasasaṃkṣayād vā ūrddhvaṃ citaṃ
pittavivarddhanaiś ca |
pittaṃ savātaṃ kupitan narāṇāṃ tā
luprapannañ
janayet pipāsāṃ ||
srotaḥsvabāvāmbuṣu dūṣiteṣu doṣais tṛṣāṃ sansavatīha
jantoḥ |
tisraḥ smṛtā lohitajā caturthī kṣayāt
tathānyāmasamudbhavā ca ||
syāt sa
ptamī bhaktasamudbhavā ca liṅgāni tāsāṃ śṛṇu sauṣadhāni |
śuṣkāsyatā mārutasambhavāyā todas tathā kaṇṭhaśiraḥsu
cāpi ||
srotovirodhā virasaś ca vaktraṃ śītabhir adbhiś ca vivṛddhimeti |
mūrcchāpralāpo rucitāluśoṣau raktekṣaṇatvaṃ pratataś ca
doṣḥ ||
śītābhikāṃkṣā mukhatiktatā ca pittātmikāyāṃ
paridhūpanañ ca |
bāṣpāvarodhaḥ kaphasaṃbhavāgnau tṛṣṇā
valāsena
bhavet tathā tu ||
nidrā gurutvaṃ madhurāsyatā ca bhayārdditaḥ śuṣyati
cātimātram ||
kṣatasya rukchoṇitanirggamābhyān tṛṣṇā caturthī kṣatajā
bhavet sā ||
raktakṣayādyā kṣa
yajā matāsau tayārdditaḥ
śuṣyati dahyate ca |
abhyarthamākāṃkṣati cāpi noyaṃ tāṃ sannipātād iti kecid āhuḥ ||
raktakṣayoktāni ca lakṣaṇāni tasyāmaśeṣeṇa
bhiṣagvyavasyet |
tridoṣaliṅgāmasamudbhavā tu hṛcchūlaniṣṭhī
vanasamprayuktā ||
snigdhan tathāmlaṃ lavaṇa ca bhuktaṃ gurvannam evāpi
tṛṣāṃ karoti |
tṛṣṇābhivṛddhāmudare ca
pūrṇṇe taṃ vāmayet māgadhikodakena ||
vilekhanañ cātra hitaṃ vadanti
syāddāḍimāmrātakamātuluṅgaiḥ |
tṛṣṇā prayogaiḥ prativāraṇīyā śītaiś ca samyag rasavīryajā
taiḥ ||
gaṇḍūṣam amlair vvirase ca vaktre kuryāc chubhair āmalakasya cūrṇṇaiḥ |
suvarṇṇarudhyārūpyādibhir
agnitaptair lloṣṭaiḥ kṛtam vā sikatāsu cāpi ||
jalaṃ sukhoṣṇaiḥ śamayet tu tṛṣṇāṃ saśarkkaraṃ
kṣaudrayutaṃ hitaṃ vā |
pañcāṃgikāḥ paṃcagaṇā ya uktāsteṣv ambusiddhaṃ prathame
gaṇe vā ||
piban sukhoṣṇaṃ manujo cireṇa tṛṣo vimucye
hitavātajāyāḥ |
pittotthitāṃ pittaharair vvipakvaṃ
nihanti
toyampaya eva vāpi ||
bilvāḍhakīkanyasipañcamūlaṃ garbhbheṣu siddhaṃ
kaphajan nihanti |
hitam bhavec ccharddanam eva cātra taptena
nimbaprasavodakena ||
sarvvāsu tṛṣṇā
stvathavāpi paittaṃ kuryād
vidhin tena śamam vrajanti |
paryāgato
dumbarajo rasas tu saśarkkarās tv akvathitodakam vā ||
varggasya siddhasya ca śārivādeḥ peyaṃ jalaṃ syāt tu
tṛ
ṣābhibhūteḥ |
kaśeruśṛṅgāṭakapadmakaiś ca biśeṣusiddhaṃ tv atha
vā pibeta ||
lājotpalośīrakucandanāni datvā pravāte niśi vāsaye tu |
tad uttaman toyam udāragandhi
sitāyutañ ca peyaṃ
||
drākṣāpragāḍhañ ca hitāya vaidyas tṛṣṇārdditebhyo
vitaren narebhyaḥ |
saśārivādau tṛṇapañcamūlī tathotpalādau prathame gaṇe
ca ||
kuryāt ka
ṣāyāṇi
yathaitaduktammadhūkapuṣpādipareṣu |
rājādanakṣīrikapītaneṣu ṣaṭ pānakānyatra hitāni ca
syuḥ ||
rājādanakṣīrikapītaneṣuṣaṭpānakānyatra hitāni ca syuḥ ||
satuṇḍikerāṇy athavā pibettu piṣṭāni kāryāsasamudbhavāni |
kṣatodbhavāṃ rugvinivāraṇenajayed
rasānāmasṛjaś ca mānaiḥ ||
kṣayotthitāṃ kṣīrajalāṃ nihanyān māṃsodakam vā
madhurodakam vā |
āmotthiāṃ bilvavacāyutānāṃ jayet kaṣāyai
ratha dīpanānām |
gurvannajāmullikhanairjjayec ca kṣayādṛte
sarvvakṛtāś ca tṛṣṇā ||
lepāvagādaupariṣecanāni kuryāttathā
śītaguhāni cāpi |
saṃśodhanaṃ kṣīrarasā
ghṛtāni
sarvvāsu lehāmmadhunā himāś ceti ||
jvaro 'tisāraḥ śoṣaś ca gulmahṛtpāṇḍulohitaḥ |
mūrcchāpānātyayaś caiva tṛṣṇayā pūryate daśa ||
uttaratantre tṛṣṇṇācikitsāpañcacatvāriṃśattamaḥ
kāyacikitsāyāṃ daśamo 'dhyāyaḥ ||
athātaścharddipratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
chādayannāna
nam vegair arddayannaṅgabhañjanaiḥ
|
nirucyate ccharddiriti doṣo vaktrāt pradhāvitaḥ ||
īra|| yan śleṣmapittau tu
udānau vyāpadaṅgataḥ |
ūrddhvam āgacchati bhṛ
śaṃ viruddhāhārasevinaḥ
||
praseko hṛdayotkledo bhaktasyānābhinandanaṃ |
pūrvvarūpam mataṃ cchardyā yathāsvañ cāpi nirddiśet ||
yaḥ phenilaṃ ccharddayatelpamalpaṃ śūlārddito 'bhyardditapārśvapṛṣṭhaḥ |
śrāntaḥ saśoṣaṃ bahuśaḥ sanīlaṃ sāvātakopaprabhavātu charddiḥ ||
amlaṃ bhṛśam vā kaṭutiktavaktraḥ pītaṃ saraktaṃ haritam
vamedvā |
sadāhatodajvaravaktraśoṣaṃ sāpitta
kopaprabhavāmatā tu ||
yo hṛṣṭaromā madhuraṃ prabhūtaṃ śuklaṃ himaṃ
sāṃdrakaphānuviddhaṃ |
abhaktaruggauravasādayuktaṃ vamedvamī sā kaphakopajā tu ||
sarvvāṇi liṅgāni bhavanti ya
syāḥ sā
sarvvadoṣaprabhavā matā tu |
bībhatsajā dauhṛdajanmajātva
sātmyu prakopāt krimijā ca yā hi ||
sā pañcamītāñ ca nibhāvayeta doṣocchrayeṇaiva yathoktamādau
||
śūlahṛllāsabahulā krimijā tu viśeṣataḥ |
kṛmihṛdrogatulyena lakṣaṇaina ca lakṣitāḥ ||
kṣīṇasyopadravatīṃ sāsṛkprāyāṃ sacandrikāṃ |
charddiṃ prasaktāṃ kuśalo
nārabheta
cikitsituṃ |
vamīṣu bahudoṣāsu cchardanaṃ hitamucya
te ||
virecanam vā yuṃjīta yathādoṣocchrayam bhiṣak |
saṃsarggaś cānupūrvveṇa yathāsvaṃ bheṣajāyutaṃ ||
laghū
ṇi pariśuṣkāṇi sātmyānyanyāni cāparet |
yathāsvañ ca kaṣāyāṇi jvaraghnāni prayojayet ||
hanyāt kṣīrodakaṃ pītañ charddim pavanasambhavāṃ |
mūlakayūṣo vā sasarppiṣkaḥ sasaindhavaḥ ||
yavāgūṃ madhumiśrām vā pañcamūlakṛtāṃ pibet |
phalāmlaṃ viṣkirarasaṃ pibedvā vyaktasaindhavaṃ ||
pittopaśamanīyāni pākyānica himāni ca |
kaṣāyāṇyu
payuktāni ghnanti pittakṛtāṃ vamīṃ ||
śodhanaṃ madhuraṃ cātra drākṣārasasamāyutaṃ |
balavatyām praśansanti sarppistaiḥmailvakam eva vā ||
āragvadhādiniryuhaṃ daśāṅgayo
gam eva vā |
pāyayet madhusaṃyuktaṃ kaphajāyaṃ cikitsakaḥ ||
kṛtaṃ guḍūcyā vidhivat kaṣāyaṃ himasaṃjñitaṃ |
tisṛṣv api bhavet pathyaṃ mākṣikena samāyutaṃ ||
bībhatsya
jāṃ
hṛdyatamaiḥrddauhṛdī kākṣitaiḥ
phalaiḥ |
laṃghanair vvamanaiś cā
sāṃ sātmyair vvā sātmyakopajāṃ ||
kṛmihṛdrogavac cāpi kṛmijāṃ sādhayed vamīṃ |
yathādoṣañ ca vitare
c chastaṃ vidhim
anantaraṃ ||
dadhittharasasaṃyuktāḥ pippalīṃ mā
kṣikānvitā |
muhurmmuhur nnaro līḍhvā cchardibhyaḥ parimucyate ||
samākṣikā mustarasā pītā vā taṇḍu
lāmbunā |
tarppaṇā vā madhuyutās tisṛṇām api bheṣajaṃ ||
svayaṃ guptāṃ sayaṣṭyāhvāṃ
taṇḍulāmbumadhudravāṃ |
pibed yavāgūm athavā sūtaṃ patraiḥ karañjakaiḥ ||
yuktāmlalavaṇāḥ piṣṭāḥ kustumbaro thavā
hitāḥ ||
taṇḍulāmbuyutaṃ khādet kapitthaṣaṇena vā |
sitācaṃdanamadhvāktaṃ lihyādvā makṣikāśakṛt ||
sarppiḥkṣaudrasitā lājāḥ śaktūn
lihyāt tathā
mivā |
dhātrīrasaiś candanam vā śrita mudgadalāmbuvā ||
komalāmalakamajjāno lihed vāpi trivarṇṇakṃ |
sakṣaudraṃ śālilājānāṃ yavāgūm vā piben naraḥ |
ghreyāṇy upakṣi
pec cāpi sugandhīni cikitsakaḥ |
jāṃgalāni ca śūlyāni ṣāḍavānehyapānakāḥ ||
bhojanāni ca citrāṇi kuryāt sarvvāsv atandritaḥ |
apriyāṇy api seveta jalenodvejaye
d apīti ||
uttaratantre ccharddicikitsā ṣaṭcatvāriṃ
ttamaḥ kāyacikitsāyām ekadaśo dhyāyaḥ ||
athāto hikkāpratiṣedhamadhyāyaṃ
vyākhyāsyā
maḥ ||
vidāhiguruviṣṭambhir ūkṣābhiṣyandibhojanaiḥ |
śītayā
nāsanasthānāṃ rajodhūmānalānilaiḥ ||
vyāyāmakarmmabhārādhvavegāghātāpatarppaṇaiḥ |
hikkā śvāsaś ca
kāsaś ca nṝṇāsam upajāyate ||
muhurmmuhur vāyur udeti sasvano yakṛtplihāntrāṇi mukhe
samutkṣipan |
sa ghoṣavānāśu hinasti yasmā
t tatas tu hikketya bhidhīyate
budhaiḥ ||
anujāṃ yamalā kṣudrāṃ gambhīrā mahatīn
tathā |
vāyuḥ kaphenānugataḥ pañca hikkā karoti ha ||
vāyurannairajīrṇṇaḥ kaṭukairarddito bhṛśaṃ |
hikkāyatyūrdhvago bhūtvā tāṃ
vidyādannajāṃ bhiṣak ||
cireṇa
yamalairvvegairyā hikkā saṃpravarttate |
kampayantī śirogrīvaṃ yamalāṃ tām vivirddiśet ||
vikṛṣṇakālairyā vegairmmahadbhiḥ saṃpravarttate |
kṣudrikā nāma sā hikkā |
ghorā gaṃ
bhīranādinī
||
anekopadravavaātī gambhīrā nāma
sā smṛtā |
marmmāṇyāpīḍayantī ca satataṃ yā pravarttate ||
mahāhikketi sā jñeyā sarvvagātravikampanī ||
āyamyate hikkā
mānasya deho
dṛṣṭiś cordhvan nāmyate yasya cāpi |
kṣīṇonnadvidvikṣipan yaś ca dehaṃ tau dvāu cāntyau varjjayet
klāmyamānau ||
prāṇāyāmodvejanottrāsanāni pipīlikai
rddāśanaṃ cātra śastaṃ ||
saśarkkarammadhukaṃ cāvapīḍe kṣaudrāyutā māgadhikā
tathaiva |
ikṣorasaḥ kṣīramuṣṇañjalam vā balānvite ccharddanam vā
praśastaṃ ||
dhūmam pibet
sarjjarasasya cāpi nepālyām vā
goviṣāṇodbhavam vā |
sarppiḥsnigdhaṃ carmmabālaiḥ kṛtām vā
hikkāsthāne svedanañ cāpi kāryaṃ ||
kṣaudrāplutaṃ gairikaṃ kāñcanākhyaṃ ni
sya grāmyasattvāsthijaṃ vā |
romnāṃ bhasmaś vā vidhāṃ śalyakānāṃ saṃhṛtyam vā
vastagobhyāṃ yathāvat ||
sarppirmmadhubhyāṃgipatrajam vā bhasmo lihet
pippalicūrṇṇayuktaṃ |
dagdhvā phaletindukau
dumbarābyāmevaṃ lihed
vāpi gadaṃ jighāṃsuḥ ||
suvarccikā bījapūrṇṇādrasena kṣaudropetāṃ hanti
līḍhvāśu hikkāṃ |
caturgguṇeṣv admu pibet
susiddhaṃ sa nāgaraṃ gauḍikadugdhamājāṃ
||
sarppiḥsnigdhā ghnanti hikkāṃ sukhoṣṇāṃ
grāsāyavāgvaḥ sukhoṣṇāḥ |
yāvat tṛptiṃ cobhayaṃ sevyamānaṃ ghorāṃ hikkām hanti
mūtraṃ tvajānāṃ ||
pūtikīṭaṃ laśunaṃ hiṅgumatsyāṃ tva
caṃ ca
saṃcūrṇṇa subhāvitaṃ tat |
kṣaudraṃ sitānnāgapuṣaṃ ca tulyaṃ pibed rasenekṣumadhūkajena ||
pibet palam vā lavaṇottamasya dvābhyām palābhyāṃ haviṣaḥ
samagraṃ |
kapotapārāvataśa
lyakodbhavāṃ
krvyādagodhāvṛṣadaṃśajāṃ rasāṃ ||
pibet phalāmlāṃnahimāṃsasaindhavāṃ snigdhāṃs tathā
raṇyamṛgadvijodbhavāṃ |
harītakīṃ coṣṇajalānupānaṃ pibed
ghṛtaṃ kṣārarajova
kīrṇṇaṃ ||
rasaṃ kapitthātmadhupippalīñ ca pāṇiprapibet sukhāya |
kṛṣṇāṃ sitām āmalakañ ca lihyāt saśṛṅgaveram
madhunāthavāpi ||
lājāñjanekolamadhyañ ca tulayaṃ
hikkāhanyāt puṣparasena līḍhaṃ ||
phalaṃ puṣpañ ca pāṭalāyāḥ gairikaṃ kaṭurohiṇī |
kharjjūramadhyaṃ māgadhyaḥ kāsīsaṃ dadhināma ca ||
catvāra ete yogāḥ syuḥ pādeṣv eva caturṣv iha |
madhudvitīyā kartta
vyā sā hikkāsu vijānatā ||
virecanaṃ pathyatamaṃ sasaindhavaṃ
hitaṃ sukhoṣṇaṃ pravadanti hikkine |
samīraṇe py ūrdhvagate py athāpare
vadanti nasyaṃ susukhāya hikkinām iti ||
|| uttaratantre hikkācikitsā
saptacatvāriṃśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ dvādaśamo dhyāyaḥ ||
athātaḥ śvāsapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
rhikkā bahubhiḥ samprapadyate
|
tair eva kāraṇaiḥ śvāsau ghorau bhavati dehināṃ ||
vihāya prakṛtim vāyurapānaḥ kaphasaṃyutaḥ |
śvāsayatyūrdhago bhūtvā taṃ śvāsam
parica
kṣate ||
kṣudrakas tamakacchinno mahān ūrdhvaś ca pañcadhā |
bhidyate sa mahā
hṛtpīḍā śūlamādhmānam eva ca
|
ā
nāho vaktravairasyaṃ
śaṃkhanistoda eva ca ||
kiñcid ārabhate karmma yasya śvāsaḥ pravarttate |
niṣaṇṇasyaiti śāntiñ ca sa kṣudra iti saṃjñitaḥ ||
tṛṭbhedavamathuprāyaḥ
kaṇṭhaghurighurikānvitaḥ |
ghoṣeṇa mahatā tāmyaṃ sakāsaṃ sakaphaṃ naraḥ ||
ānāho vaktravairasyaṃ śaṅkhanistoda eva ca |
yaḥ svame śvased
durbbalonnadviṭyabhavaitamakasaṃjñitaḥ ||
sa śāmyati kaṭocchintrau svapataś ca vi
varddhate |
ādhmāti dahyamānena bastinā sarujan naraḥ ||
sarvvaprāṇena vicchinnaṃ śvasantaṃ chinnam ādiśet |
niḥsaṃjñaḥ pārśvaśūlārttaṃ śuṣkakaṇṭhotighoṣavān ||
saṃrabdha
netrastvāyamya
yaḥ śvaset sa mahān smṛtaḥ ||
marmmasvāyamyamāneṣu muhur
mmūḍhaḥ śvaset tu yaḥ |
ūrddhvaprekṣī hṛtaravastam ūrddhvaśvāsam ādiśet ||
kṣudraḥ sādhyatamas te
ṣāṃ tamakaḥ kṛcchra
ucyate |
trayaḥ śvāsā na sidhyanti tamako durbbalasya ca ||
snehabastikramaṃ kecidūrddhvañ cādhaś ca śodhanaṃ |
mṛdu prāṇavatāṃ śreṣṭhaṃ śvāsināmādiśakti
ha
||
kāse śvāse ca hikkāyāṃ hṛdroge cāpi pūjitaṃ |
ghṛtam purā
ṇaṃ saṃsiddhaṃ viḍasauvarccalābhayaiḥ ||
pippalyādiḥ pratīvāpaḥ siddham vā prathame gaṇe |
sapañcalavaṇaṃ sarppiḥ śvāsakāsau vyapohati ||
hiṃsrāviḍaṃgapūtīkatriphalāvyoṣacitrakaiḥ |
dviḥkṣīraṃ sarppiṣaḥ prasthaṃ caturgguṇajalānvitaṃ ||
kolamātraṃ paced ebhiḥ śvāsakāsau vyapohati |
aśārocakaṃ
gulmaṃ śakṛdbhedaṃ jayet tathā ||
kṛtsne vṛṣakaṣāye tu pacet sarppiś caturgguṇaṃ |
tanmūlakusumāvāpaṃ śīta kṣaudreṇa yojayet ||
karkkaṭākhyāṃ sitāṃsustāṃ bhārggīśuṇṭhī
madhūlikāṃ |
rasāñjanaṃ samadhukaṃ sāmānyā vāpya yogataḥ ||
ghṛtaprastham paced dhīmān śītatoye caturgguṇe |
suvahāṃ kālikāṃ bharggīṃ śukākhyāṃ naiculaṃ phalaṃ ||
kākāda
nīṃ śṛṅgaveraṃ varṣābhūbṛhatīdvayaṃ |
kolamātrair ghṛtaprasthaṃ paced etair jaladvilādikaṃ
||
sauvarccalayavakṣārakaṭukāvyoṣasaindhavaiḥ |
vacābhayāviḍaṅgaiś ca paced vāvidhi
vadghṛtaṃ
||
gopavallyudake siddhaṃ syād anyad dviguṇe ghṛtaṃ |
pañcaitāni havīṃṣyāhur bhbhiṣajaḥ śvāsakāsayoḥ ||
tailaṃ daśaguṇaiḥ siddhaṃ bhṛṅgarājarase śubhe |
pīyamā
naṃ yathānyāyaṃ śvāsakāsau vyapohati ||
phalāmlā viṣkirarasāḥ pravyaktasaindhavāḥ |
eṇādīnāṃ śirobhir vvā sakulatthāḥ sasaindhavāḥ ||
hanyuḥ śvāsañ ca kāsañ ca
sakṛtāni payāṃsi ca
|
timirasya ca bījāni karkkaṭākhyā ca cūrṇṇitā ||
durālabhātha pippalyaḥ kaṭukākhyā harītakī |
śvāviḍmayūraromāṇi kolapippalitaṇḍulāḥ ||
bhārggītva
veraṇḍa śarkkarā śalykaṃ gajā
|
kaṭutrikasyabījāni cūrṇṇitāni tu kevalaṃ ||
pañca ślokārdhikā hy ete lehā ye samyag īritāḥ |
sarppirmmadhubhyāṃ te saṃlehya śvāsakāsārdditair nnarai
ḥ ||
saptacchadasya puṣpāṇi pippalyaś cāpi mastunā |
pibet sampi
ṣya madhunā ||
dhvanekaśaḥ |
sarppiṣā vāpi
vedeṣāṃ sakṣaudrāṃ śvāsapīḍitaḥ ||
śirīṣakundakadalīpuṣpaṃ pippalisaṃyutaṃ |
taṇḍulāmbuyutaṃ pītvā jayec chvāsānaśeṣataḥ ||
drākṣāṃ harītakīṅ kṛṣṇāṃ karkkaṭākhyāṃ
durālabhāṃ ||
sarppirmmadhubhyām vilihañ chvāsān hanti
sudustarān ||
kolimajjā tālamūlaṃ piṣṭvā carmmamasīṃ tathā |
lihyāt kṣaudreṇa pāmā sarppirmmadhusamāyutaṃ ||
nī
kadambo raktaghnas taṃ pītvā taṇḍulāmbunā |
haridrāṃ maricaṃ rāsnāṃ guḍaṃ drākṣāṃ sapippalīṃ ||
lihyāt kṣaudreṇa tulyāni śvāsārto hitabhojanaḥ |
bhārggīṃ trikaṭukaṃ tailaṃ haridrāṃ
kaṭurohiṇīṃ ||
pippalyo maricaṃ caṇḍāṃ gośakṛdrasa eva ca |
taṭakoṭisya bījāni paced utkārikāṃ śubhām |
sevyamānā nihanteṣāṃ śvāsān hanti
sudurjjayāniti ||
uttaratantre śvāsacikitsāṣṭacatvāriṃśattamaḥ
kāyacikitsāyāṃ trayodaśa ||
athātaḥ kāsapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yair evaṃ kāraṇair hikkā śvāsaś caivo
pajāyate
||
prāṇo hy udānānugataḥ pradiṣṭaḥ
saṃbhinnakāṃsasvanatulyaghonatulyaghoṣaḥ |
nireti vaktrāt sahasā saghoṣaṃ kāsaḥ sa vidvadbhir udāhṛtas tu ||
sa vātapittaprabhavaḥ ka
phāc ca kṣatāt
tathānyaḥ kṣayajo paraś ca |
pañcaprakāraḥ paṭhito bhiṣagbhir vviśeṣato lakṣaṇataḥ purāṇaiḥ ||
hṛcśaṃkhamūrddhodarapārśvaśūlī kṣāmānanaḥ kṣīṇabalaḥ
kṣa
taujāḥ |
prasaktam antaḥsasamīraṇena bhinnasvaraḥ kāsati śuṣkam eva ||
urovidāhajvaravaktraśoṣair abhyarditas
tiktamukhas tṛṣārttaḥ |
pittena pītāni vamet kaṭūni
kāseta pāṇḍuḥ paridahyamānaḥ ||
pralipyamānena mukhena sīdan
śirorujārttakaphapūrṇṇadehaḥ |
abhaktaruggauravapāṇḍuyuktaḥ kāsed bhṛśaṃ sāndrakaphaḥ kaphena ||
vakṣo
timātraṃ vihitaṃ tu yasya vyāyāmabhārādhyayanābhighātaiḥ |
viśliṣṭavakṣāḥ sa naraḥ saraktaṃ ṣṭhīvaty abhīkṣṇaṃ kṣatajantam āhuḥ ||
sa gātraśūlajvaradāhamohaṃ prāṇakṣayaṃ copalabheta kāsāt |
śuṣyan viniṣṭhīvati durbbalas tu prakṣīṇamāṃso rudhiraṃ sapūyaṃ ||
taṃ sarvvaliṅgaṃ bhṛśaṃ duścikitsyaṃ cikitsitajñāḥ
kṣayakāsam āhuḥ ||
pathyā sitāmāma
lakāni lājāḥ samāgadhaṃ cāpi
vicūrṇṇya śuṇṭhī |
sarppirmmadhubhyāṃ vinniheddhi kāsī sasaindhavaṃ coṣṇajalena kṛṣṇāṃ ||
pibed guḍaṃ pippaliśṛṅgaveraṃ drākṣāñ ca
sarppirmmadhu
nā lihec ca |
drākṣāṃ sitā māgadhikāñ ca tulyāṃ saśṛṅgaveraṃ madhukaṃ tugāñ ca ||
sarppirmmdhubhyāṃ vilihet samāṃśāṃ kṣaudreṇatulyammricaṃ
sitāñ ca |
saṃcūrṇṇya maṇḍena pibec ca da
dhnoḥ hareṇa vaḥ
pippalikāṃ ca tulyāṃ ||
dadhnā lihet kāsarujābhibhūtaḥ
ubhe haridre suradāruśuṇṭhīṃ | gāyatrisārañ ca pibet samāṃśaṃ
bastasya mūtre sukhāmbunā vā || dantī
dravantīñ ca satilvakānāṃ
bhṛṣṭāni sarppīḥ ṣvatha bādarāṇi | khādet palāṃśāni sasaindhavāni
hiṅgoḥ pibet kolasamaṃ hitāśī || sauvīrakeṇāmlarasena
vāpi |
kṣaudreṇa lihyātmaricāni cāpi | bhārggīvacāhiṅgukṛtā tu varttiḥ
rdhūme praśastā ghṛtasaṃprayuktā ||
pibec ca śīdhum maricānvitam vā |
mañjiṣṭhaśuṇṭhījalamṛttikābhiḥ | kṣīraṃ śṛtam
mākṣikasaṃyutam vā
nidigdhikāmūlasamāṃśasiddhāṃ || khādec ca mudgān maricopadaṃśām
utkārikāṃ sarppiṣi nāgarāḍhyāṃ |
yat plīhni sarppirvvihitaṃ ṣaḍaṅgaṃ tad vātakāsaṃ jayati
prasahyaṃ ||
vidārigandhādigaṇaśri
taṃ vā rasena vā yat khalu
kaṇṛkāryāḥ |
virecanaṃ snaihikam
aktra coktamāsthāpanañ cāpi
vadanti pathyaṃ ||
dhūmam pibet snaihikam apramattaḥ pibet sukhoṣṇaṃ ghṛtam eva cātra ||
hitā ya
vāgvaḥ sva raseṣu
siddhāḥ payāṃsi lehyāḥ saghṛtās tathaiva ||
praccharddanaṃ kāyaśirovirekās tathaiva dhūmāḥ kavaḍagrahāś ca |
uṣṇāmla lehyāḥ kaṭukāś ca hanyuḥ kapham viśe
ṣeṇa viśoṣaṇañ ca ||
kaṭutrikañ cāpi vadanti mukhyaṃ ghṛtaṃ krimighnasvarase vipakvaṃ |
nirgguṇḍipatrasvarasena siddhaṃ sarppiḥ kaphottham
vinihanti kāsaṃ ||
vidārigandhotpala
sārivādī niḥkvāthya varggam
madhurañ ca kṛtsnaṃ |
ghṛtam pibed ikṣurasāmbudugdhaiḥ kākolivarggañ ca
saśarkkare tat ||
prātaḥ pibet pittakṛte tu kāse kṣato hito yaḥ kṣatajaś ca kā
saḥ
|
kharjjūramustāmadhukaṃ piyālaṃ
madhūlikā pippalibhārgicūrṇṇaṃ ||
sarppiḥ sitā
mākṣikasamprayuktaṃ trīn hanti kāsānupayujyamānaṃ |
mañjiṣṭhamūrvvājanavahnipāthāṃ kṛṣṇāṃ haridrāñ ca tathā vicūrṇṇya ||
kṣaudreṇa kāso kṣatajo kṣayotthe pibed ghṛtaṃ cekṣurase
vipakvaṃ |
guḍodakaṃ vā kvathitaṃ pibeta kṣaudreṇa śītaṃ
maricopadaṃśaṃ ||
cūrṇṇaṃ pibedāmalakasya cāpi kṣīre vipakvaṃ
saghṛtaṃ hitāya |
cūrṇṇāni godhūmayathodbhavāni kākolivarggaś ca kṛtaḥ susūkṣmaḥ ||
kāseṣu peyastriṣu kāsavadbhiḥ kṣaudreṇa dugdhena
ghṛtena vāpi |
kulīraśuktīś ca ṭakaiṇa
lāvānniḥ kvāthya varggam madhurais tathānyaiḥ ||
pibed ghṛtaṃ tan tu niṣevyamānaṃ hanyāt kṣayotthaṃ kṣatajañ ca kāsaṃ |
śatāvarīnāgavarīvipakvaṃ ghṛtaṃ vidadhyāc ca hitāya tasya ||
ja
ntughnadārutriphaloṣaṇatrayaṃ sapadmakaṃ
saṃbhṛtamekatastataḥ |
sitāsamāṃśair avalihyamāno lahaḥ sakāsān nudati
prasahyaṃ ||
śaṭīpalāgranthikapuṣkarāgni cavyā
tmaguptākharaśaṅkhapuṣpī |
dvipañca mūlī ca paldvibhāge bhāgena sanbhṛtya
vipācayīta ||
yavāḍhakañ cāpyabhayā śatañ ca vāryāḍhakaiḥ
pañcabhiraṃ śeṣaṃ |
kvātham pacec chauṇṭhi
katailabhāge sarppīṃ
ṣidatvā kuḍavonmitāni ||
guḍasya bhāgārddhaśataṃ vipakvaṃ yavas
thalyāṃtannidheyaṃ suśītaṃ |
palāny aṣṭau madhunas tatra datvā tvagelaśuṇṭhīmaricañ
ca yuñjyāt ||
dve dve cādyād avalihyāc ca lehān pathye
pathyāśī sarvvakāsān jighāṃsuḥ |
śvāsaṃ hikkāṃ svarabhedakṣayañ ca kārṣyaṃ ccharddiṃ
vātarktajvarañ ca ||
hṛtpāṇḍurogaṃ śvayathuṃkāmalāṃ mūrcchāṃ doṣāṃ
mūtrakṛcchrā
rttavañ ca |
hanyād agastyena niṣevito yaṃ lehe rujāṃ vainudati
prasahyam iti ||
uttaratantre kāsacikitsā ūnapañcāśattamaḥ
kāyacikitsā caturdaśa ||
athātaḥ svaropaghātapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
atyuc
caśabdakaraṇādhyayanābhighātasandūṣaṇaiḥ prakupitāḥ
paṭhanādayas tu |
te śabdavāhīṣu sisugatā
pratiṣṭha
svaraṃ bhavati cāpi hi
ṣaḍvidhaḥ saḥ ||
vātena kṛṣṇanayanānanamūtravarccā bhinnasvaram
vadati garddabhavat kharañ ca |
pittena pītanayanānanamūtravarcchā brūyādbhalena saha dā
hasamanvitena ||
brūyāt kaphena satataṃ kapharuddhakaṇṭho mandaṃ
śanairvvadati cāpi divā viśeṣāt |
sarvvātmake bhavati sarvvavikārasaṃpattaṃ cāpyasādhyamṛṣyaḥ
svarabhedamāhu
ḥ ||
dhūmāyati kṣatakṛte kṣayāc ca vāśeṣa cāpi hatavāk parivarjjayīta |
antarggatasvaramalajyamavākpravīṇaṃ medoc chrayādvadati
digdhagalastṛṣāluḥ ||
snigdhāṃ svarā
turanarānavabaddhadoṣān nyāyena
charddanavirecanabastibhiś ca |
nasyāvapīḍamukhaśodhanadhūmalehaiḥ saṃpādayeta vividhaiḥ kavaḑagrahaiś ca
||
yaḥ śvāsakāsavidhirādita eva coktas taṃ
cāpyaśeṣamavatārayituṃ yateta ||
svaropaghāte 'nilaje bhaktopari ghṛtaṃ pibet |
kāsamarddakavārttākumārkkavasvarasairyutaṃ ||
siddhaṃ ghṛtaṃ hantyanilaṃ siddhaṃ
cārttagale
rase |
yavakṣārājamodābhyāṃ citrakāmalakeṣu vā ||
devadārvyagnimanthābhyāṃ siddhāmājaṃ samākṣikaṃ |
sukhodakānupāno vā sasarppiṣṭo guḍodakaḥ ||
kṣīrānnapā
naṃ paitte tu pibet
sarppiratandritaḥ |
aśnuyāc ca sasarppiṣkaṃ yaṣṭīmadhukapāyasaṃ ||
lihet madhurakānām vā cūrṇṇaṃ madhusamāyutaṃ |
śatāvarīcūrṇṇayogam balācūrṇṇa
m athāpi vā ||
pibet kaṭūni mūtreṇa kaphaje svarasaṃ kṣaye |
lihedvā madhutailābhyāṃ bhuktvā khādet kaṭūni vā ||
svaropaghāte medoje |
kṣayaje vāpi pratyākṣāyārat kriyāṃ
|
saravvaje kṣataje tadvad bhiṣagvidyād vicakṣaṇaḥ ||
śarkkarāmadhumiśrāṇi śritāni madhuraiḥ saha |
pibet payāṃsi yasyo dve vadato 'bhihatasvara iti ||
uttaratantre pañcāśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ
svaropaghātacikitsāpañcadaśamodhyāyaḥ ||
|| athātaḥ pratiśyāyapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
nārīprasaṅgac chiraso bhighātād dhūmād
rajācchītam avaśya yac ca |
vinigrahān mūtrapurīṣayoś ca sadyaḥ pratiśyāyanimittam uktaṃ ||
cayaṃ gatāmūrddhani mārutādayaḥ pṛthak samastāś ca
tathaiva śoṇitaṃ |
prakopyamānā
vividhaiḥ prakāpanairaṇair nnṛṇāṃ pratiśyāyakarā
bhavanti hi ||
śiro gurutvaṃ kṣavathu pravarttanaṃ tathāṅgamarddaḥ
parihṛṣṭaromatā |
upadravāś cāpy aparo pṛthagvidhā nnṛṇām pratiśyā
yapurassarāḥ
smṛtā
ānaddha pihitā nāsā tanusrāvaprasekinī |
galatālvoṣṭhaghoṣaś ca nistodaḥ śaṅkhayos tathā ||
svaropaghātaś ca bhavet pratiśyāyenilātmake ||
uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike ||
kṛṣo 'bhipāṇḍūḥ santapto bhavet tṛṣṇānipiḍītaḥ |
sadhūmam agniṃ sahasā vamatīva ca mānavaḥ ||
ghrāṇotkaphaḥ kaphakṛte
śuklaḥ pāṇḍuṃ
vrajedghanaḥ |
śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhaved guruśiromukhaḥ ||
galatālvoṣṭhaśirasaḥ kaṇḍūyanam atīva ca |
bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo 'kasmād vinivarttate ||
sampakvo vā vipakvo vā sasatvaprabhavo mataḥ
|
praklidyate punar nnāsā punaś ca pariśuṣyati ||
muhur ānahyate cāpi muhur vvipriyate thavā |
niśvāsovatinirggandhas tathāgandhān na vetti ca ||
evaṃ duṣṭapratiśyāyañ jānīyāt sarvvam eva tu |
raktaje tu pratiśyāye raktāsrāvaḥ pravarttate ||
tāmrākṣasya bhavej jantur uroghātaprapīḍitaḥ |
durggandhocchvāsavadano gandhān api na
vetti
ca ||
mūrcchanti krimayaś cātra svetā snigdhānavas tathā |
krimiśīrṣavikāreṇa samānañcāsya lakṣaṇaṃ ||
bādhiryam āndhyam aghratvaṃ ghorān vā nayanāmayān |
kāryā
gnisādaśoṣān vā vṛddhāḥ kurvvanti pīnasāḥ ||
navam pratiśyāyam apāsya sarvvān upācaret sarppiṣa
eva pānaiḥ |
svedair vvicitrair vvamanaiś ca yuktaiḥ kālopapannair avapīḍitai
ś ca ||
śiro virekaṃ tv apare tu kecid āmena dātavyam iti
bruvanti|
apacyamānasya ca pācanārthaṃ svedo hito mlaṃ vihimañ ca
bhojyaṃ ||
niṣevyamāṇam payasārdrakam vā sampā
cayec cakṣuvikārayogaiḥ |
pakvam phalañ cāpy avalambamānaṃ śiro virekair
apakarṣayec ca ||
virecanāsthāpanadhūmapānair avekṣya doṣān kavaḍagrahaiś ca |
jayed viri
mṛdutāñ ca teṣāṃ prāglakṣaṇoktaṃ vidhim ādiśec ca ||
vātike tu pratiśyāye pibet sarppir yathākramaṃ |
pañcabhir llavaṇaiḥ siddham prathamena gaṇena ca ||
pittaraktotthayoḥpeyaṃ sarppir mmadhurakaiḥ
śritaṃ |
pariśekān pradehām̐ś ca kuryād api ca śītalān ||
kaphaje sarppiṣā snigdha tilamāṣavipakvayā
|
yavāgvā vāmayed vāntaḥ kaphaghnaṃ kramam ācare
t ||
sarppīṃṣi kaṭusiddhāni tīkṣṇādhūmāḥ kaṭūni ca |
bheṣajāny upayujyāni hanyuḥ sarvvaprakopajaṃ ||
yathāsvaṃ doṣaśamanais tailapakvam pramāṇataḥ |
nastaprayuktam udvṛ
ttāṃ pratiśyāyān apohati ||
mūtrayuktāḥ samuddiṣṭāḥ kriyāḥkrimiṣu yojayet |
yāpanārthaṃ krimighnāni bhojanāni ca buddhimān iti || ❈ ||
uttaratantre
ekapañcāśattamaḥ
kāyacikitsāyāṃ pratiśyāyacikitsā ṣoḍaśamo dhyāyaḥ ||
athātaḥ kṛimipratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
ajīrṇā
bhojīmadhūrāmla
nityodravapriyaḥ piṣta guḍopabhoktā|
vyāyāmajātānicavarjamānodivāśayāno labhate kṛimīṃs
tu ||
viṃśateḥ kṛimijātīnāṃ trividhaḥ saṃbhavaḥ
smṛtaḥ |
purīṣakapharaktāni tesāṃ vakṣyāmi lakṣaṇaṃ ||
ajaupāḥ pībanāḥ kampāḥ svetā gaṇḍūpadās tathā |
cūravo dvimukhāś caiva vijñeyās tu
purīṣajāḥ ||
svetāḥ sūkṣmā studantyete gudaṃ pratisaranti
ca |
teṣāme vā pareḥ pucchaiḥ pṛthavaś ca bhavanti hi ||
śūlāṭopaśakṛdbheda paktinā śakarāś ca te ||
darbhapuṣyo mahāpuṣpā pralūtānyaś cipiṭās tathā |
pipīlikā kāraruhā
vijñeyāḥ kapha sambhavāḥ ||
majjādonetraleḍhārastāluśtotrabhujas tathā |
śirohṛdrogavamathupratiśyāyakarāś ca te ||
karṇaromanakhādāś ca
dantādāḥ kikkisās tathā |
kuṣṭhajāḥ saparīsarppāḥ
jñeyāḥ śo ṇitasaṃbhavāḥ ||
te saraktāś ca kṛṣṇāś ca teśām ante ca du ṭṭaṣāḥ |
raktādhiṣṭhānajān prāyo vikārājana
yantiḥ ||
māṣapiṣṭānnavidala parṇaśākaiḥ purīṣajāḥ |
māṃsamāṣa guḍa kṣīra dadhiśuktaiḥ kaphodbhavāḥ ||
viruddhājīrṇaśākādyaiḥ śoṇitabhā bhavanti ca |
eṣām
anyatama vaidyo jighāṃsuḥ snigdhamāttaram||
surasādivipakvena sarppiṣāvāntamādiśaḥ |
virecayettīkṣṇatarairyogairāsthāpayīta ca ||
yavakolakśalatthānāṃ surasā
dergaṇasya ca |
viḍaṅgasnehayuktena kvāthena lavaṇena ca ||
niruṭ mathatailen
tat siddhe nānuvā sayet
tataḥ śirīṣakiṇihīrasaṃ kṣaidrayutaṃ pibet ||
kramūkaḥ surasaṃ vāpi
pūrvavattīkṣatabhojanaḥ |
pāribhadrakapatrāṇāṃ purvvatsurasaṃ pibet |
palāśabījapibedvā kśaidra
saṃyutaṃ||
pṛthagvā surasādīnaṃ paturasthāvārasam
lihedaś ca sakṛccūrṇaṃ
vaiḍaṅgaṃ vā
samikṣikam |
patrair mmūṣikaparṇyā vā supiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ ||
khādet pūpalikāṃ pakvā dhānyāmlāñ ca pibed anu |
surasādhair ganaṇaiḥ pakvaṃ tailaṃ tat pānam iṣyate
||
viḍaṅgacūrṇamiśair vvā piṣṭairbhakṣyāṃ prayojayet|
tatkaṣāyaprapītānāṃ tilānāṃ tail pācitāṃ||
śvāvidhaḥ śakṛtaś cūrṇaṃ saptakṛtvaḥ subhāvimaḥ|
viḍaṅgānāṃ kaṣāyeṇa
traiphalena rasena ca ||
kṣaidreṇa līḍhvānupibed rasamāmlakam śubham |
pibed vā pippalīcūrnama jamūtreṇa saṃyutam ||
akṣābhayor ase vāpi vidhir eṣo yasād api ||
pūtīkasyara
saṃ vāpi surasyā
saptarātraṃ pibed ghṛṣṭaṃ trapu vo dadhimastunā |
purīṣajān śśeṣmajā ś ca hanyād evaṃ kṛmīn bhiṣaka ||
śirohṛt karṇanāsāṣkisamśritā
śca pṛthak pṛthak |
viṣeśatoñjanairnnasyaira va pīnḍaiś ca sādhayet ||
śakṛdrasaṃ saraṅgasya
śoṣyatumau vibhāvayet |
niḥkvāthena viḍaṅgānāṃ cūrṇaṃ pradhamanaṃ tu tat ||
ayaś cūrṇāsyatrai
levā vi dhināyojayīt ca |
sakāṃsanīlaṃ tailaṃ ca nasyaṃ syāt suranādike ||
indraluptavidhiś cāpi vidheyo romavājiṣu |
dantājānāṃ samuddiṣṭaṃ vidhānaṃ mukharogike
||
raktajānāṃ pratīkāraṃ kuryāt
kuṣṭhacikitsitat |
surasādiś ca sarvvaṣu sarvvathaivopayojayet ||
pravyaktatikatakaṭukaṃ bhojanañ ca hitaṃ sada |
ku latharasasaṃyuktaṃ
kṣārapānañ ca pūjitam ||
kṣīrāṣi mānsāni ghṛtāni caiva dadhīniśākāni ca parṇavanti |
māṣāna tau 'mlānmadhūrā easā ca kṛmīn jighāṃsuḥ parivarjayīt ||
uttaratantre dvapancaśattamaḥ kāyacikitsāyaṃ
kṛmicikitsa nāma saptadaṣamodhyāyaḥ ||54 ||
athāta udāvarttapratiṣedham vyākhyāsyāmaḥ ||
adhaś corddhvañ ca bhā
vānām pravṛttānāṃ svabhāvataḥ |
na vegān dhārayet prājño, vātādīnāṃ
jijīviṣuḥ ||
vātaviṇmūtrajṛmbhāṇā,m asruṇaḥ kṣavathor api |
udgārasya tathā ccharddyā retasaś cāpi dhāraṇā
t ||
kṣuttṛṣṇocchvāsanidrāṇāṃm
udāvartto bhaved iha |
vyāhanyamānavegārtta udāvartto nirucyate ||
tasyābhidhāsye vyāsena, lakṣaṇaṃ
sacikitsitaṃ |
trayodaśavidhasyāsya bhitasyai
tais tu kāraṇaiḥ ||
ādhmānaśūlo hṛdayoparodhaṃ śirorujam vāsamatīva hikkāṃ |
kāsapratiśyāyagalagrahatvāvalāsapittaprasarañ ca ghoraṃ ||
kuryād apāno '
bhihataḥ svamārge, hanyāt purīṣaṃ
mukhataḥ kṣiped vā |
āṭopaśūlau parivarttanañ ca saṃgaḥ purīṣasya tathorddhvavātaḥ ||
purīṣamāsyād api vā nireti purīṣavege bhihate
narasya |
mūtrasya vege bhihate naras tu,
kṛcchreṇa mūtraṃ sravate lpam alpaṃ ||
meḍhre gude vaṃkṣaṇamuṣkanābhipradeśeṣv atha mūrddhni
cāpi |
ānaddhabastiś ca bhavanti tīvrā rujaś ca
śūlair iva tudyate ca
||
manyāgalastambhaśirovikārā, jṛmbhopaghātāt pavanātmikāḥ syuḥ |
tathākṣināsāvadanāmayāś ca, bhavanti
tīvrāḥ saha karṇṇarogaiḥ ||
āna
ndajam vāpy
atha śokajam vā netrodakam prāptam amuñcato hi, |
śirogurutvan nayanāmayāś ca,
bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena ||
bhavanti gāḍhaṃ kṣavathor vvighātāc chiro
kṣināsāśravaṇeṣu rogāḥ |
kaṇṭhasya pūrṇṇatvam atīva todaḥ kukṣau tu vāyor ubhayoḥ pravṛttiḥ ||
udgāravege bhihate bhavanti jantor vvikārāḥ
pavanaprasūtāḥ |
charddyābhighātena bhave
c ca kuṣṭhaṃ yenaiva doṣeṇa vidagdham annaṃ ||
mūtrāyane pāyuni muṣkayoś ca śotho rujā
mūtravinigrahaś, ca |
śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhaved vā te te vikārābhihate tu śukre ||
tandrāṅgamarddā
varuciḥ śramaś ca, kṣudho vikārāḥ kṛśatā ca dṛṣṭā |
kaṇṭhāsyaśoṣaḥ sravaṇāvarodhas tṛṣṇābhighātād dhṛdayavyathā ca ||
śrāntasya niśvāsavinigraheṇa, hṛdrogamohā
v atha
vāpi gulmaḥ |
jṛmbho ṅgamarddo ṅgaśirotha jāḍyaṃ,
nidrābhighātād athavāpi tandrī ||
tṛṣṇārdditaṃ parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ śūlair abhidrutaṃ |
śakṛdvamantam matimān udāvarttinam u
tsṛjet ||
sarvveṣv eteṣu vidhivad udāvartteṣu3 kṛtsnaśaḥ |
vāyoḥ kriyā vidhātavyā svamārggapratipattaye ||
sāmānyataḥ pṛthaktvena kriyāṃ bhūyo nibodha me |
āsthāpanam māruta
je snigdhasvinnam viśeṣataḥ ||
purīśaje tu karttavyo, vidhir ānāhikas tu yaḥ |
sauvarccalāḍhyāṃ madirāṃ mūtre tv abhihate pibet ||
elām vāpy atha madyena, kṣīravāri pibeta vā
|
dhātrīphalānāñ ca rasaṃ satailam vā pibet tryahaṃ ||
rasam aśvapurīṣasya garddabhasya pibet tu vā |
māsopadaṃśam madyan tu mukhyaṃ seveta yogavit ||
bhadradāru ghanaṃ mūrvvā haridrāṃ madhukan tathā
|
kolapramāṇāni pibet māṣakvāthena yogavit ||
dursparśāyāḥ svarasam vā, kaṣāyaṃ kuṃkṣamasya vā |
ervvārubījaṃ toyena, pibed vā
lavaṇīkṛtaṃ ||
kaṇāmūlaśritaṃ kṣīraṃ, drākṣārasam athā
pi vā |
yogām̐ś ca vitared atra pūrvoktān aśmarīrbhidaḥ ||
mūtrakṛcchrakramañ cāpi kuryān niravaśeṣataḥ |
bhūyo vakṣyāmi yogām̐ś ca,
mūtrāghātopaśāntaye ||
snehasvedair udāva
rttajṛmbhajaṃ samupācaret |
aśrumokṣāsruje kāryaḥ snigdhasvinnasya
dehinaḥ ||
tīkṣṇaṃjanāvapīḍābhyāṃ, tīkṣṇagandhopajighraṇaiḥ |
varttiprayogair atha vā, kṣavaśaktim
prava
rttayet ||
udgāraje kramopetasnaihikaṃ dhūmam ācaret |
ccharddyāghātaṃ yathādoṣaṃ, samyak snehādibhir jayet ||
bastiśuddhikarāvāpaṃ, caturgguṇajalaṃ payaḥ |
āvārināsakva
thitaṃ, pītavantaṃ prakāmataḥ ||
kāmayeran priyāṃ nāryāṃ śukrodāvarttinan naraṃ, |
kṣudvighāte hitaṃ snigdham uṣṇam alpana ca
bhojanaṃ, ||
tṛṣṇāghāte pibet manthaṃ, yavāgūm vā
su
śītalāṃ, |
bhojyed rasena viśrāntaḥ śramaśvāsāturo naraḥ ||
nidrāghāte pibet kṣīraṃ, svape
ceṣṭakathārataḥ |
ādhmānādyeṣu rogeṣu, yathāsvaṃ prayateta hi ||
yac ca yatra bhavet prā
ptaṃ tac ca tasmin prayojayet |
vāyuḥ koṣṭhānugo rūkṣaiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ ||
bhojanaiḥ kupitaḥ sadya udāvarttaṃ karoti ha |
vātamūtrapurīṣāsṛkkaphamodovahāni vai ||
srotāṃsy udāvarttayati purīśaś cāpi varttayet |
tato hṛdbastiśūlārtto hṛllāsārucipīḍitaḥ ||
vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa labhate naraḥ |
śvāsakāsaprati
śyāyadāhasādatṛṣājvaraṃ ||
vamīṃ hikkāṃ śirorogam manassravaṇavibhramāṃ, |
bahūn anyām̐ś ca labhate, vikārān vātakopajān ||
tat tailalavaṇābhyaktaṃ snigdhaṃ
svinnaṃ nirūhayet |
doṣato bhinnavarccāṃsi bhuktaṃ cāpy anuvāsayet ||
bhavec chāntim vrajaty evam udāvarttas tu dāruṇaḥ |
athainam bahuśaḥ svinnaṃ, yuñjyāt snehavi
recanaiḥ ||
pāyayed vā tṛvṛtpīluyavāgvām amlapānakaiḥ |
hiṅgukuṣṭhavacāsvarjji,viḍañ cāpi
dviruttaraṃ ||
yogāv etān udāvarttaṃ śūlañ cātibalañ jeyet |
devadārvyagnikau kuṣṭhaṃ,
śuṇṭhīṃ pathyām palaṃkaṣāṃ, ||
pauṣkarasya ca mūlāni,
toyasyārddhāḍhake pacet |
pādāvasiṣṭan ta
t pītam
udāvarttaṃ vyapohati ||
mūlakaṃ śuṣkam ārddrañ ca,
varṣābhūlapañcakaṃ |
ārevataphalaṃ cāpsu, yatkṣatena ghṛtaṃ pacet ||
tat pīyamānakaṃ tyugraṃ
m udāvarttam aśeṣataḥ |
vacām ativiṣām pāṭhāṃ yavakṣāraṃ harītakīṃ ||
kṛṣṇān nirddahanīñ caiva pibed uṣṇena vāriṇā |
ikṣvākumūlam madanaṃ viśalyātiviṣe
vacāṃ, ||
kuṣṭhakiṇvāgnikau cāpi, pibet tulyāni
pūrvvavat |
mūtreṇa devadārvagnitriphalābṛhatīṃ pibet ||
yac ca prasthaṃ bale dve ca,
kaṇṭakāryā jalāḍhake |
paktvārddham prastha
śeṣan tu pibed
dhiṅgusamāyataṃ, ||
madanālābubījāni, pippalī
sanidigdhikāṃ |
saṃcūrṇṇya nāḍyapradhame, dviṣety etad yathā gudaṃ, ||
cūrṇṇaṃ nikumbhakampilya,śyāmekvānthāgni
kodbhavaṃ |
kṛtavedhanasya kṛṣṇāyā lavaṇānāñ ca sādhayet ||
gavāṃ mūtreṇa tā varttyaḥ kārayeta gudaṃgamāḥ |
sadyaḥ śarmmakarāv etau yogāv amṛtasambhavāv iti || ❈ ||
uttaratantre trayaḥpañcāśattamaḥ kāyacikitsāyām
udāvarttacikitsāṣṭādaśamo 'dhyāyaḥ || ❈ ||
athāto viśūcikāpratiṣedham vyākhyāsyāmaḥ ||
ajīrṇṇam āmaṃ viṣṭabdham vi
dagdhaṃ ca yad īritaṃ |
viśūcyalasakau tasmād bhavec cāpi viḍambikā ||
sūcībhir iva gātrāṇi tudan santiṣṭhate 'nilaḥ |
yasyām ajīrṇṇāt sā vaidyair vvisūcīti nirucyate ||
na tāṃ parimitāhārā
labhante viditāgamāḥ |
mūḍhās tām ajitātmāno labhante śana2lolupāḥ ||
mūrcchātisārau vamathuḥ pipāsā
śūlabhramodveṣṭanajṛmbhadāhāḥ |
vaivarṇṇyakampau hṛdaye rujaś ca bhavanti tasyāṃ
śirasaś ca
bhedaḥ ||
kukṣir ānahyate 'tyarthaṃ tāmyate parikūjati |
niruddho mārutaś caiva, kukṣāv
upari dhāvati ||
vātavarcco nirodhaś ca, kukṣau yasya bhṛśam bhavet |
tasyālasaka
m ācaṣṭe,
tṛṣṇodgārau ca yasya tu ||
duṣṭañ ca bhuktaṅ kaphamārutābhyāṃ
pravarttate norddhvam adhaś ca yasya |
viḍambikān tasya suduścikitsyām ācakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ ||
yatrastha
m āmaṃ hi
rujārttam eva deśaṃ viśeṣeṇa vikārajātaiḥ |
doṣeṇa yenānugatañ ca gāḍhaṃ taṃ lakṣaṇair āmasamudbhavaiś ca ||
yaḥ śyāvadantauṣṭhanakho lpasaṃjñaś ccharddyarddito
'bhyantarayāta
netraḥ |
kṣāmasvaraḥ sarvvavimuktasandhi,r
yāyān naraḥ so 'punar āgamāya ||
sādhyasya pārṣṇyo dahanaṃ praśastam agnipratāpo vamanañ
ca tīkṣṇaṃ |
pakve tato 'nnaṃ tu vilaṃghanaḥ syāt sampācanam vā
pi
virecanam vā, ||
viśuddhadehasya hi sadya eva, mūrcchātisārādir upaiti śāntiṃ, |
āsthāpanañ cāpi hitam vadanti,
sarvvāsu yogān na parān nibodhaḥ ||
pathyā vacā hiṅgu viḍaṃ vicū
rṇṇasukhāmbunāsātiviṣan niṣevet |
kṣārāgadam vā lavaṇaṃ viḍam vā, guḍapragāḍhān atha sarṣapam vā ||
amlena vā saindhavahiṃguyuktaiḥ sabījapūrṇṇau sukṛtau trivarggau |
kaṭutrikam vā lavaṇair upetam pibet snuhīkṣīravimiśritam vā
||
kṛṣṇājamodākṣasamāgnikāni, tulyam pibed vā magadhānikumbhau |
uṣṇābhir adbhir mmagadhodbhavānāṃ
kalkam pibed vāpy atha nāgadantyā ||
vyoṣaṃ karañjāsya phalaṃ haridrāṃ mūlaṃ samaṃ vāpy atha mātuluṅgyāḥ |
chāyāviśuṣkā guḍikā kṛtās tā hanyur vvisūcīn
nayanāñjanena ||
suvāmitaṃ sādhu virecitam vā
sulaṃghitam vā manujaṃ viditvā |
peyādibhir ddīpanapācanīyaiḥ samyakkṣudhārttaṃ
samupakrameta ||
āmaṃ śakṛd vā nicitaṃ krameṇa, bhūyo
vi
baddhaṃ viguṇānilena |
pravarttamānan na yathāstam eta,d vikāram ānāham udāharanti ||
tasmin bhavanty āmasamudbhave tu bhramapratiśyāyaśirovidāhāḥ |
āmāśaye śūlam atho
gurutvaṃ hṛtstambham udgāravighātanañ ca ||
stambhaḥ kaṭīpṛṣṭhapurīṣamūtre, śūlo
tha mūrcchā sa śakṛd vamec ca |
śvāsaś ca pakvāśayaje bhavanti liṅgāni
cātrālasakodbhavāni ||
āmodbhave
d vāntam upakrameta, saṃsaktabhaktaṃ kramadīpanīyaiḥ |
athetaraṃ yo na śakṛd vameta, taṃ sādhayet svinnam imaiḥ prayogaiḥ ||
visūcikāyām parikīrttitāni, dravyāṇi
vairecani
kāni yāni |
saṃcūrṇṇya varttim vitared vidhijño
mahiṣyajāvyuṣṭragavāñ ca mūtraiḥ ||
svinnapāyau viniveśya tāś ca, cūrṇṇāni
caiṣāṃ pradhamet tu nāḍyā |
mūtreṇa vā sādhyā yathā
vidhānaṃ, dravyāni yāny
ūrddhvam adhaś ca yānti ||
kvāthena tenāśu te
nirūhayīta, mātrārddhayuktena
samākṣikeṇa |
tribhaṇḍipiṣṭaṃ lavaṇaprakuñcan datvā viriktaṃ kramam
ādiśe
c ca ||
eteṣv eva ca tailena sādhitena sukhāmbunā | prāptaṃ yadi na ca syād vā
bhāgeṣv eva tu vāsanam iti || ❈ ||
uttaratantre catuḥpañcāśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ visūcicikitsā ūnaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ || ❈
||
athāto 'rocakapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
doṣaiḥ pṛthak
trividhaśokasamucchrayāc ca,
bhaktāyaneṣu hṛdi cāvatate pragāḍhaṃ |
nānne rucir bbhavati
taṃ bhiṣajo vikāraṃ bhaktopaghātam iha pañcavidhaṃ vadanti || |
hṛcchūlaśoṣavamathuḥ svarasaṃkṣayāc ca, vātāt sadāhamadatṛḍ vamane ca pittaṃ |
pittāt kaphena hṛdaye gurutāvile
paḥ śleṣmaprasekavamathuḥ saśiro
rujañ ca ||
sarvvātmakaṃ trividhaliṅgam atho vadanti, śokopaghātajam athānilalaṅaiś ca |
vātātmakair vvirasam āsyam arocake tu,
pi
ttena tiktakaṭukaṃ madhuraṃ kaphena ||
sarvvair upetam upadhārayasannipāte, dainyaṃ bhṛśam bhavati śokasamudbhave tu |
vāṃtovacādir anile vidhivat pittena koṣṇatoyamadirānya
tamena cūrṇṇaṃ, ||
kṛṣṇāviḍaṃgayavabhasmahareṇubhārggī,rāsnailahiṃgulavaṇottamanāgarāṇāṃ, |
pitte guḍāmbumadhurair vvamanaṃ praśastaṃ, lehas tu saindhavasitāmadhusarppiriṣṭaḥ
||
nimbāmbuchardditavataḥ kaphaje nupānaṃ, rājadrumāmbu madhunā tu
sadīpyakāḍhyaṃ, |
cūrṇṇaṃ yad uktam atha vā tilajetare ca, sarvvaiś ca sarvvakṛtam evam upakrameta ||
drākṣāpaṭolaviḍavetraka
rīranimbamūrvvābhayākṣabadarāmalakendravṛkṣāḥ |
bījaiḥ karañjanṛpavṛkṣabhavaiś ca piṣṭair lehaṃ pacet surabhimūtrayutaṃ
yathāvat ||
mustāvacākaṭukarohiṇinirddahanyas tulyā
tha
vāpi rajanābhayasaṃprayuktā |
mūtre vike dviradamūtrayutāḥ paced vā, pāṭhāsamām ativiṣāṃ rajanāñ ca mukhyāṃ ||
maṇḍūkim arkkam amṛtāṃ raśalāṅgalākhyāṃ, mūtre pa
ceta mahiṣasya
vidhānavidvān |
etān na santi caturo bhyasatas tu lehān gulmāruciś ca
śikhisādahṛdāmayām̐ś ca ||
sātmyāsvadeśacaritān vividhām̐ś ca bhakṣyān
pānāni mūlaphalapācarāyogā |
seved rasāṃś ca vividhān vividhaiḥ prakāraiḥr bbhuñjīta vāpi laghurūkṣamanaḥsukhāni ||
āsthāpanam vividham atra vi
recanañ ca kuryāt mṛdūni śirasaś ca virecanāni |
trīṇy ūṣaṇāni triphalāṃ rajanīdvayañ ca
cūrṇṇīkṛtāni yavaśūkavimiśritāni ||
kṣaudrāyutāni vitare
t
mukhadhāvanārtha,m anyāni
tiktakaṭukāni ca bheṣajāni |
mustāni kaphavarggadaśāṃśasiddhaiḥ kvāther jayet madhuyutair
vvividhaiś ca lehaiḥ ||
mūtrāsavair gguḍakṛtaiś ca tathāpy a
riṣṭaiḥ kṣārāsavaiś ca
madhumādhavatugaṃdhaiḥ |
syād deśa eva kaphavātahared vidhiś ca śāntiṃ gate
hutabhuji praśamāya tasya ||
icchāvināśabhayajeṣu ca bādhakeṣu, bhāvād bhavāya
vitaret khalu
śalyatāyān |
artheṣu cātipatiteṣu punarbbhavāya paurāṇikasrutimukhair avamānayeta
iti || 0 ||
charddir hikkā śvāsakāsau svaraghātam athā
paraṃ |
pratiśyāyaḥ krimiś caiva, sodāvarttā
viśūcikā ||
arocakena ca tathā pūryate dvitīyo daśa || ❈ ||
uttaratantre pañcapañcāśattamaḥ kāyacikitsāyām a
rocakacikitsā viṃśatitamaḥ || ❈ ||