[uttaratantram]
ekonacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ |
athāto jvarapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
yenāmṛtam apāṃ madhyād uddhṛtaṃ pūrvajanmani |
yato 'maratvaṃ saṃprāptās tridaśās tridiveśvarāt ||
śiṣyās taṃ devam āsīnaṃ papracchuḥ suśrutādayaḥ |
vraṇasyopadravāḥ proktā vraṇinām apy ataḥ param ||
samāsād vyāsataś caiva brūhi no bhiṣajāṃ vara |
upadraveṇa juṣṭasya vraṇaḥ kṛcchreṇa sidhyati ||
upadravās tu vraṇinaḥ kṛcchrasādhyāḥ prakīrtitāḥ |
prakṣīṇabalamāṃsasya śeṣadhātuparikṣayāt ||
tasmād upadravān kṛtsnān brūhi naḥ sacikitsitān |
sarvakāyacikitsāsu ye dṛṣṭāḥ paramarṣiṇā ||
teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā prābravīd bhiṣajāṃ varaḥ |
jvaram ādau pravakṣyāmi sa rogānīkarāṭ smṛtaḥ ||
rudrakopāgnisaṃbhūtaḥ sarvabhūtapratāpanaḥ |
tais tair nāmabhir anyeṣāṃ sattvānāṃ parikīrtyate ||
janmādau nidhane caiva prāyo viśati dehinam |
ataḥ sarvavikārāṇām ayaṃ rājā prakīrtitaḥ ||
ṛte devamanuṣyebhyo nānyo viṣahate tu tam |
karmaṇā labhate yasmād devatvaṃ mānusād api ||
punaś caiva cyutaḥ svargān mānuṣyam anuvartate |
tasmāt te devabhāvena sahante mānuṣā jvaram ||
śeṣāḥ sarve vipadyante tairyagyonā jvarārditāḥ |
svedāvarodhaḥ santāpaḥ sarvāṅgagrahaṇaṃ tathā ||
vikārā yugapad yasmin jvaraḥ sa parikīrtitaḥ |
doṣaiḥ pṛthak samastaiś ca dvandvair āgantur eva ca ||
anekakāraṇotpannaḥ smṛtas tv aṣṭavidho jvaraḥ |
doṣāḥ prakupitāḥ sveṣu kāleṣu svaiḥ prakopaṇaiḥ ||
vyāpya deham aśeṣeṇa jvaram āpādayanti hi |
duṣṭāḥ svahetubhir doṣāḥ prāpyām āśayam ūṣmaṇā ||
sahitā rasam āgatya rasasvedapravāhiṇām |
srotasāṃ mārgam āvṛtya mandīkṛtya hutāśanam ||
nirasya bahir ūṣmāṇaṃ paktisthānāc ca kevalam |
śarīraṃ samabhivyāpya svakāleṣu jvarāgamam ||
janayaty atha vṛddhiṃ vā svavarṇaṃ ca tvagādiṣu |
mithyāti yuktair api ca snehādyaiḥ karmabhir nṛṇām ||
vividhād abhighātāc ca rogotthānāt prapākataḥ |
śramāt kṣayād ajīrṇāc ca viṣāt sātmyartuparyayāt ||
oṣadhīpuṣpagandhāc ca śokān nakṣatrapīḍayā |
abhicārābhiśāpābhyāṃ manobhūtābhiśaṅkayā ||
strīṇām apaprajātānāṃ prajātānāṃ tathāhitaiḥ |
stanyāvataraṇe caiva jvaro doṣaiḥ pravartate ||
tair vegavadbhir bahudhā samudbhrāntair vimārgagaiḥ |
vikṣipyamāṇo 'ntaragnir bhavaty āśu bahiś caraḥ ||
ruṇaddhi cāpy apāṃ dhātuṃ yasmāt tasmāj jvarāturaḥ |
bhavaty atyuṣṇagātraś ca jvaritastena cocyate ||
śramo 'ratirvivarṇatvaṃ vairasyaṃ nayanaplavaḥ |
icchādveṣau muhuś cāpi śītavātātapādiṣu ||
jṛmbhāṅgamardo gurutā romaharṣo 'rucis tamaḥ |
apraharṣaś ca śītaṃ ca bhavaty utpatsyati jvare ||
sāmānyato viśeṣāt tu jṛmbhātyarthaṃ samīraṇāt |
pittānnayanayor dāhaḥ kaphānnannābhinandanam ||
sarvaliṅgasamavāyaḥ sarvadoṣaprakopaje |
dvayor dvayos tu rūpeṇa saṃsṛṣṭaṃ dvandvajaṃ viduḥ ||
vepathur viṣamo vegaḥ kaṇṭhauṣṭhapariśoṣaṇam |
nidrānāśaḥ kṣutaḥ stambho gātrāṇāṃ raukṣyam eva ca ||
śirohṛdgātrarugvaktravairasyaṃ baddhaviṭkatā |
jṛmbhādhmānṃa tathā śūlaṃ bhavaty anilaje jvare ||
vegastīkṣṇo 'tisāraś ca nidrālpatvaṃ tathā vamiḥ |
kaṇṭhauṣṭhamukhanāsānāṃ pākaḥ svedaś ca jāyate ||
pralāpaḥ kaṭutā vaktre mūrcchā dāho madastṛṣā |
pītaviṇmūtranetratvaṃ paittike bhrama eva ca ||
gauravaṃ śītamutkleśo romaharṣo 'tinidratā |
srotorodho rugalpatvaṃ praseko madhurāsyatā ||
nātyuṣṇagātratā chardiraṅgasādo 'vipākatā |
pratiśyāyo 'ruciḥ kāsaḥ kaphaje 'kṣṇoś ca śuklatā ||
nidrānāśo bhramaḥ śvāsastandrā suptāṅgatāruciḥ |
tṛṣṇā moho madaḥ stambho dāhaḥ śītaṃ hṛdi vyathā ||
paktiś cireṇa doṣāṇāmunmādaḥ śyāvadantatā |
rasanā paruṣā kṛṣṇā sandhimūrdhāsthijā rujaḥ ||
nirbhugne kaluṣe netre karṇau śabdaruganvitau |
pralāpaḥ srotasāṃ pākaḥ kūjanaṃ cetanācyutiḥ ||
svedamūtrapurīṣāṇām alpaśaḥ sucirāt srutiḥ |
sarvaje sarvaliṅgāni viśeṣaṃ cātra me śṛṇu ||
nātyuṣṇaśīto 'lpasaṃjño bhrāntaprekṣī hatasvaraḥ |
kharajihvaḥ śuṣkakaṇṭhaḥ svedaviṇmūtravarjitaḥ ||
sāsro nirbhugnahṛdayo bhaktadveṣī hataprabhaḥ |
śvasannipatitaḥ śete pralāpopadravāyutaḥ ||
tam abhinyāsam ity āhur hataujasam athāpare |
sannipātajvaraṃ kṛcchram asādhyam apare viduḥ ||
nidropetam abhinyāsaṃ kṣīṇamenaṃ hataujasam |
saṃnyastagātraṃ saṃnyāsaṃ vidyāt sarvātmake jvare ||
ojo visraṃsate yasya pittānilasamucchrayāt |
sa gātrastambhaśītābhyāṃ śayanepsuracetanaḥ ||
api jāgrat svapan jantustandrāluś ca pralāpavān |
saṃhṛṣṭaromā srastāṅgo mandasantāpavedanaḥ ||
ojonirodhajaṃ tasya jānīyāt kuśalo bhis ak |
saptame vidase prāpte daśame dvādaśe 'pi vā ||
punar dhorataro bhūtvā praśamaṃ yāti hanti vā |
dvidoṣocchrāyaliṅgās tu dvandvajās trividhāḥ smṛtāḥ ||
tṛṣṇā mūrcchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śirorujā |
kaṇṭhāsyaśoṣo vamathū romaharṣo 'rucis tathā ||
parvbhedaś ca jṛmbhā ca vātapittajvarākṛtiḥ |
staimityaṃ parvaṇaṃ bhedo nidrā gauravam eva ca ||
śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedapravartanam |
santāpo madhyavegaś ca vātaśleṣmajvarākṛtiḥ ||
liptātiktāsyatā tandrā mohaḥ kāso 'rucistṛṣā |
muhurdāho muhuḥ śītaṃ śleṣmapittajvarākṛtiḥ ||
( |
jṛmbhādhmānamadotkampaparvabhedaparikṣayāḥ |
tṛṭpralāpābhitāpāḥ syurjvare mārutapaittike ||
śūlakāsakakotkleśaśītavepathupīnasāḥ |
gauravāruciviṣṭambhā vātaśleṣmasamudbhave ||
śītadāhārucistambhasvedamohamadabhramāḥ |
kāsāṅgasādahṛllāsā bhavanti kaphapaittike ||)
kṛśānāṃ jvaramuktānāṃ mithyāhāravihāriṇām |
doṣaḥ svalpo 'pi saṃvṛddho dehinām anileritaḥ ||
satatānyed yuṣkatryākhyacāturthān sapralepakān |
kaphasthānavibhāgena yathāsaṃkhyaṃ karoti hi ||
ahorātrādahorātrāt sthānāt sthānaṃ prapadyate |
tataś cāmāśayaṃ prāpya doṣaḥ kuryājjvaraṃ nṛṇām ||
tathā pralepako jñeyaḥ śoṣiṇāṃ prāṇanāśanaḥ |
duścikitsyatamo mandaḥ sukaṣṭo dhātuśoṣakṛt ||
kaphasthāneṣu vā doṣastiṣṭan dvitricaturṣu vā |
viparyayākhyān kurute viṣamān kṛcchrasādhanān ||
paro hetuḥ svabhāvo vā viṣame kaiś cidīritaḥ |
āgantuś canubandho hi prāyaśo viṣamajvare ||
vātādhikatvāt pravadanti tajjñāstṛtīyakaṃ cāpi caturthakaṃ ca |
aupatyake madyasamudbhave ca hetuṃ jvare pittakṛtaṃ vadanti ||
pralepakaṃ vātabalāsakaṃ ca kaphādhikatvena vadanti tajjñāḥ |
mūrcchānubandhā viṣam ajvarā ye prāyeṇa te dvandvasamutthitās tu ||
tvaksthau śleṣmānilau śītamādau janayato jvare |
tayoḥ praśāntayoḥ pittamante dāhaṃ karoti ca ||
karoty ādau tathā pittaṃ tvaksthaṃ dāham atīva ca |
praśānte kurutas tasmiṃś chītam ante ca tāv api ||
dvāv etau dāhaśītādī jvarau saṃsargajau smṛtau |
dāhapūrvas tayoḥ kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyaś ca sa smṛtaḥ ||
prasaktaś cābhighātotthaś cetanāprabhavas tu yaḥ |
rātryahnoḥ ṣaṭsu kāleṣu kīrtiteṣu tathā purā ||
prasahya viṣamo 'bhyeti mānavaṃ bahudhā jvaraḥ |
sa cāpi viṣamo dehaṃ na kadācidvimuñcati ||
glānigauravakārśyebhyaḥ sa yasmān na pramucyate |
vege tu samatikrānte gato 'yam iti lakṣyate ||
dhātvantarastho līnatvān na saukṣmyādupalabhyate |
alpadoṣendhanaḥ kṣīṇaḥ kṣīṇendhana ivānalaḥ ||
doṣo 'lpo 'hitasaṃbhūto jvarotsṛṣṭasya vā punaḥ |
dhātum anyatamaṃ prāpya karoti viṣamajvaram ||
satataṃ rasaraktasthaḥ so 'nyed yuḥ piśitāśritaḥ |
medogatas tṛtīye 'hni tv asthimajjagataḥ punaḥ ||
kuryāc cāturthakaṃ ghoram antakaṃ rogasaṃkaram |
kecidbhūtābhiṣaṅgotthaṃ bruvate viṣamajvaram ||
saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā dvādaśāham athāpi vā |
santatyā yo 'visargī syāt santataḥ sa nigadyate ||
ahorātre satatako dvau kālāvanuvartate |
anyed yuṣkastvahorātrādekakālaṃ pravartate ||
tṛtīyakastṛtīye 'hni caturthe 'hni caturthakaḥ |
vātenodīryamāṇāś ca hrīyamāṇāś ca sarvataḥ |
ekadvidoṣā martyānāṃ tasminnevodite 'hani ||
velāṃ tām eva kurvanti jvaravege muhurmuhuḥ |
(vātenoddhūyamānas tu yathā pūryeta sāgaraḥ ||
vātenodīritāstadvaddoṣāḥ kurvanti vai jvarān |
yathā vegāgame velāṃ chādayitvā mahodadheḥ ||
vegahānau tad evāmbhas tatraivāntar nilīyate |
doṣavegodaye tadvad udīryeta jvaro 'sya vai ||
vegahānau praśāmyeta yathāmbhaḥ sāgare tathā |
vividhenābhighātena jvaro yaḥ saṃpravartate ||
yathādoṣaprakopaṃ tu tathā manyeta taṃ jvaram |
śyāvāsyatā viṣakṛte dāhātīsārahṛdgrahāḥ ||
abhaktaruk pipāsā ca todo mūrcchā balakṣayaḥ |
oṣadhīgandhaje mūrcchā śiroruk vamathuḥ kṣavaḥ ||
kāmaje cittavibhraṃśas tandrālasyam arocakaḥ |
hṛdaye vedanā cāsya gātraṃ ca pariśuṣyati ||
bhayāt pralāpaḥ śokāc ca bhavet kopāc ca vepathuḥ |
abhicārābhiśāpābhyāṃ mohas tṛṣṇā ca jāyate ||
bhūtābhiṣaṅgādudvegahāsyakampanarodanam |
śramakṣayābhighātebhyo dehināṃ kupito 'nilaḥ ||
pūrayitvākhilaṃ dehaṃ jvaram āpādayed bhṛśam |
rogāṇāṃ tu samutthānād vidāhāgantutas tathā ||
jvaro 'paraḥ saṃbhavati tais tair anyaiś ca hetubhiḥ |
doṣāṇāṃ sa tu liṅgāni kadācin nātivartate ||
gurutā hṛdayotkleśaḥ sadanaṃ chardyarocakau |
rasasthe tu jvare liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate ||
raktaniṣṭhīvanaṃ dāhaḥ svedaś chardanavibhramau |
pralāpaḥ piṭikā tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇām ||
piṇḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣatā |
ūṣmāntardāhavikṣepau glāniḥ syānmāṃsage jvare ||
bhṛśaṃ svedastṛṣā mūrcchā pralāpaś chardireva ca |
daurgandhyārocakau glānirmedaḥsthe cāsahiṣṇutā ||
bhedo 'sthnāṃ kuñcanaṃ(kuñcajanaṃ) śvāso virekaś chardireva ca |
vikṣepaṇaṃ ca gātrāṇāmetadasthigate jvare ||
tamaḥpraveśanaṃ hikkā kāsaḥ śaityaṃ vamis tathā |
antardāho mahāśvāso marmacchedaś ca majjage |
maraṇaṃ prāpruyāt tatra śukrasthānagate jvare ||
śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śukrasya tu viśeṣataḥ |
dagdhvendhanaṃ yathā vahnirdhātūn hatvā yathā viṣam ||
kṛtakṛtyo vrajec chāntiṃ dehaṃ hatvā tathā jvaraḥ |
vātapittakaphotthānāṃ jvarāṇāṃ lakṣaṇaṃ yathā ||
tathā teṣāṃ bhiṣag brūyād rasādiṣv api buddhimān |
samastaiḥ sannipātena dhātustham api nirdiśet ||
dvandvajaṃ dvandvajair eva doṣaiś cāpi vadet kṛtam |
gambhīras tu jvaro jñeyo hy antardāhena tṛṣṇayā ||
ānaddhatvena cātyarthaṃ śvāsakāsodgamena ca |
hataprabhendriyaṃ kṣīṇam arocakanipīḍitam ||
gambhīratīkṣṇavegārtaṃ jvaritaṃ parivarjayet |
hīnamadhyādhikair doṣais trisaptadvādaśāhikaḥ ||
jvaravego bhavettīvro yathāpūrvaṃ sukhakriyaḥ |
kālo hy eṣa yamaś caiva niyatirmṛtyureva ca ||
tasmin vyapagate dehājjanmeha punar ucyate |
iti jvarāḥ samākhyātāḥ karmedānīṃ pravakṣyate ||
jvarasya pūrvarūpeṣu vartamāneṣu buddhimān |
pāyayeta ghṛtaṃ svacchaṃ tataḥ sa labhate sukham ||
vidhir mārutajeṣv eṣa paittikeṣu virecanam |
mṛdu pracchardanaṃ tadvat kaphajeṣu vidhīyate ||
sarvadvidoṣajeṣūktaṃ yathādoṣaṃ vikalpayet |
asnehanīyo 'śodhyaś ca saṃyojyo laṅghanādinā ||
rūpaprāgrūpayor vidyān nānātvaṃ vahnidhūmavat |
pravyaktarūpeṣu hitam ekāntenāpatarpaṇam ||
āmāśayasthe doṣe tu sotkleśe vamanaṃ param |
ānaddhaḥ stimitair doṣair yāvantaṃ kālam āturaḥ ||
kuryād anaśanaṃ tāvat tataḥ saṃargam ācaret |
na laṅghayen mārutaje kṣayaje mānase tathā ||
alaṅghyāś cāpi ye pūrvaṃ dvivraṇīye prakīrtitāḥ |
anavasthitadoṣāgner laṅghanaṃ doṣapācanam ||
jvaraghnaṃ dīpanaṃ kāṅkṣārucilāghavakārakam |
sṛṣṭamārutaviṇmūtraṃ kṣutpipāsāsahaṃ laghum ||
prasannātmendriyaṃ kṣāmaṃ naraṃ vidyāt sulaṅghitam |
balakṣayastṛṣā śoṣastandrānidrābhramaklamāḥ ||
upadravāś ca śvāsādyāḥ saṃbhavanty atilaṅghanāt |
dīpanaṃ kaphavicchedi pittavātānulomanam ||
kaphavātajvarārtebhyo hitam uṣṇāmbutṛṭchidam |
tad dhi mārdavakṛddoṣasrotasāṃ śītam anyathā ||
sevyamānena toyena jvaraḥ śītena vardhate |
pittamadyaviṣottheṣu śītalaṃ tiktakaiḥ śṛtam ||
gāṅgeyanāgarośīraparpaṭodīcyacandanaiḥ |
dīpanī pācanī laghvī jvarārtānāṃ jvarāpahā ||
annakāle hitā peyā yathāsvaṃ pācanaiḥ kṛtā |
bahudoṣasya mandāgneḥ saptarātrāt paraṃ jvare ||
laṅghanāmbuyavāgūbhir yadā doṣo na pacyate |
tadā taṃ mukhavairasyatṣṇārocakanāśanaiḥ ||
kaṣāyaiḥ pācanair hṛdyair jvaraghnaiḥ samupācaret |
pañcamūlīkaṣāyaṃ tu pācanaṃ pavanajvare ||
sakṣaudraṃ paittike mustakaṭukendrayavaiḥ kṛtam |
pippalyādikaṣāyaṃ tu kaphaje paripācanam ||
dvandvajeṣu tu saṃsṛṣṭaṃ dadyād atha vivarjayet |
pītāmburlaṅghito bhukto 'jīrṇī kṣīṇaḥ pipāsitaḥ ||
(tīkṣṇe jvare gurau dehe vibaddheṣu maleṣu ca |
sāmadoṣaṃ vijānīyājjvaraṃ pakvamato 'yathā ||) mṛdau jvare laghau dehe pracaleṣu maleṣu
ca |
pakvaṃ doṣaṃ vijānīyājjvare deyaṃ tad auṣadham ||
doṣaprakṛtivaikṛtyād ekeṣāṃ pakvalakṣaṇam |
hṛdayodveṣṭanaṃ tandrā lālāsrutir arocakaḥ ||
doṣāpravṛttir ālasyaṃ vibandho bahumūtratā |
gurūdaratvamasvedo na paktiḥ śakṛto 'ratiḥ ||
svāpaḥ stambho gurutvaṃ ca gātrāṇāṃ vahnimārdavam |
mukhasyāśuddhir aglāniḥ prasaṅgī balavāñ jvaraḥ ||
liṅgair ebhir vijānīyāj jvaram āmaṃ vicakṣaṇaḥ |
saptarātrāt paraṃ kecin manyante deyam auṣadham ||
daśarātrāt paraṃ kecid dātavyam iti niścitāḥ |
paittike vā jvare deyam alpakālasamutthite ||
acirajvaritasyāpi deyaṃ syād doṣapākataḥ |
bheṣajaṃ hy āmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram ||
śodhanaṃ śamanīyaṃ tu karoti viṣamajvaram |
cyavamānaṃ jvarotkliṣṭam upekṣeta malaṃ sadā ||
atipravartamānaṃ ca sādhayed atisāravat |
yadā koṣṭhānugāḥ pakvā vibaddhāḥ srotasāṃ malāḥ ||
acirajvaritasyāpi tadā dadyād virecanam |
pakvo hy anirhṛto doṣo dehe tiṣṭhan mahātyayam ||
viṣamaṃ vā jvaraṃ kuryād balavyāpadam eva ca |
tasmānnirharaṇaṃ kāryaṃ doṣāṇāṃ vamanādibhiḥ ||
prakkarma vamanaṃ cāsya kāryam āsthāpanaṃ tathā |
virecanaṃ tathā kuryāc chirasaś ca virecanam ||
kramaśaḥ baline deyaṃ vamanaṃ ślaiṣmike jvare |
pittaprāye virekas tu kāryaḥ praśithilāśaye ||
saruje 'nilaje kāryaṃ sodāvarte nirūhaṇam |
kaṭīpṛṣṭhagrahārtasya dīptāgner anuvāsanam ||
śirogauravaśūlaghnamindriyapratibodhanam |
kaphābhipanne śirasi kāryaṃ mūrdhavirecanam ||
durbalasya samādhmātamudaraṃ sarujaṃ dihet |
dāruhaimavatīkuṣṭhaśatāhvāhiṅgusaindhavaiḥ ||
amlapiṣṭaiḥ sukhoṣṇaiś ca pavane tūrdhvam āgate |
ruddhamūtrapurīṣāya gude vartiṃ nidhāpayet ||
pippālīpippalīmūlayavānīcavyasādhitām |
pāyayeta yavāgūṃ vā mārutādyanulominīm ||
śuddhasyobhayato yasya jvaraḥ śāntiṃ na gacchati |
saśeṣadoṣarūkṣasya tasya taṃ sarpiṣā jayet ||
kṛśaṃ caivālpadoṣaṃ ca śamanīyair upācaret |
upavāsairbalasthaṃ tu jvare santarpaṇotthite ||
klinnāṃ yavāgūṃ mandāgniṃ tṛṣārtaṃ pāyayennaram |
tṛṭchardidāhagharmārtaṃ madyapaṃ lājatarpaṇam ||
sakṣaudramambhasā paś cājjīrṇe yūṣarasaudanam |
upavāsaśramakṛte kṣīṇaṃ(kṣīṇe) vātādhike jvare ||
dīptāgniṃ bhojayet prājño naraṃ māṃsarasaudanam |
mudgayūṣaudanaś cāpi hitaḥ kaphasamutthite ||
sa eva sitayā yuktaḥ śītaḥ pittajvare hitaḥ |
dāḍimāmalamudgānāṃ yūṣaś cānilapaittike ||
hrasvamūlakayūṣas tu vātaśleṣmādhike hitaḥ |
paṭolanimbayūṣas tu pathyaḥ pittakaphātmake ||
dāhacchardiyutaṃ kṣāmaṃ nirannaṃ tṛṣṇayārditam |
sitākṣaudrayutaṃ lājatarpaṇaṃ pāyayeta ca ||
kaphapittaparītasya grīṣme 'sṛkpittinas tathā |
madyanity asya na hitā yavāgūstamupācaret ||
yūṣairamlairanamlair vā jāṅgalaiś ca rasairhitaiḥ |
madyaṃ purāṇaṃ mandāgneryavānnopahitaṃ hitam ||
savyoṣaṃ vitarettakraṃ kaphārocakapīḍite |
kṛśo 'lpadoṣo dīnaś ca naro jīrṇajvarārditaḥ ||
vibaddhaḥ sṛṣṭadoṣaś ca rūkṣaḥ pittānilajvarī |
pipāsārtaḥ sadāho vā payasā sa sukhī bhavet ||
tad eva taruṇe pītaṃ viṣavaddhanti mānavam |
sarvajvareṣu sulaghu mātrāvadbhojanaṃ hitam ||
vegāpāye 'nyathā tad dhi jvaravegābhivardhanam |
jvarito hitam aśnīyād yady apy asyārucir bhavet ||
annakāle hy abhuñjānaḥ kṣīyate mriyate 'thavā |
sa kṣīṇaḥ kṛcchratāṃ yāti yāty asādhyatvam eva ca ||
tasmād rakṣed balaṃ puṃsāṃ bale sati hi jīvitam |
gurvabhiṣyandyakāle ca jvarī nādyāt kathañ cana ||
na tu tasyāhitaṃ bhuktamāyuṣe vā sukhāya vā |
saṃtataṃ viṣamaṃ vāpi kṣīṇasya sucirotthitam ||
jvaraṃ saṃbhojanaiḥ pathyairlaghubhiḥ samupācaret |
mudgānmasūrāṃś caṇakān kulatthān samakuṣṭhakān ||
āhārakāle yūṣārthaṃ jvaritāya pradāpayet |
paṭolapatraṃ vārtākaṃ kaṭhillaṃ pāpacailikam ||
karkāṭakaṃ parpaṭakaṃ gojihvāṃ bālamūlakam |
patraṃ guḍūcyāḥ śākārthe jvaritānāṃ pradāpayet ||
lāvān kapiñjalāneṇān pṛṣatāñ charabhāñ chaśān |
kālapucchān kuraṅgāṃś ca tathaiva mṛgamātṛkān ||
māṃsārthe māṃsasātmyānāṃ jvaritānāṃ pradāpayet |
sārasakrauñcaśikhinaḥ kukkuṭāṃstittirāṃs(tittirīṃ)tathā ||
gurūṣṇatvān na śaṃsanti jvare keciccikitsakāḥ |
jvaritānāṃ prakopaṃ tu yadā yāti samīraṇaḥ ||
tadaite 'pi hi śasyante mātrākālopapāditāḥ |
pariṣekān pradehāṃś ca snehān saṃśodhanāni ca ||
(snānābhyaṅgadivāsvapnaśītavyāyāmayoṣitaḥ) |
kaṣāyagururūkṣāṇi krodhādīni tathaiva ca ||
sāravanti ca bhojyāni varjayettaruṇajvarī |
tathaiva navadhānyādiṃ varjayec ca samāsataḥ ||
anavasthitadoṣāgnerebhiḥ sandhukṣito jvaraḥ |
gambhīratīkṣṇavegatvaṃ yātyamādhyatvam eva ca ||
śītatoyadivāsvapnakrodhavyāyāmayoṣitaḥ |
na seveta jvarotsṛṣṭo yāvan na balavān bhavet ||
muktasyāpi jvareṇāśu durbalasyāhitairjvaraḥ |
pratyāpanno daheddehaṃ śuṣkaṃ vṛkṣamivānalaḥ ||
tasmāt kāryaḥ parīhāro jvaramuktairviriktavat |
yāvan na prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ prāṇatas tathā ||
jvare pramoho bhavati svalpair apy avaceṣṭitaiḥ |
niṣaṇṇaṃ bhojayet tasmān mūtroccārau ca kārayet ||
arocake gātrasāde vaivarṇye 'ṅgamalādiṣu |
śāntajvaro 'pi śodhyaḥ syād anubandhabhayān naraḥ ||
na jātu snāpayet prājñaḥ sahasā jvarakarśitam |
tena saṃdūṣito hy asya punar eva bhavej jvaraḥ ||
cikitsec ca jvarān sarvān nimittānāṃ viparyayaiḥ |
śramakṣayābhighātotthe mūlavyādhim upācaret ||
strīṇām apaprajātānāṃ stanyāvataraṇe ca yaḥ |
tatra saṃśamanaṃ kuryād yathādoṣaṃ vidhānavit ||
ataḥ saṃśamanīyāni kaṣāyāṇi nibodha me |
sarvajvareṣu deyāni yāni vaidyena jānatā ||
pippalīsārivādrākṣāśatapuṣoāhareṇubhiḥ |
kṛtaḥ kaṣāyaḥ saguḍo hanyāc chvasanajaṃ jvaram ||
śṛtaṃ śītakaṣāyaṃ vā guḍūcyāḥ peyam eva tu |
balādarbhaśvadaṃṣṭrāṇāṃ kaṣāyaṃ pādaśeṣitam ||
śarkarāghṛtasaṃyuktaṃ pibedvātajvarāpaham |
śatapuṣpāvacākuṣṭhadevadāruhareṇukāḥ ||
kustumburūṇi naladaṃ mustaṃ caivāpsu sādhayet |
kṣaudreṇa sitayā cāpi yuktaḥ kvātho 'nilādhike ||
drākṣāguḍūcīkāśmaryatrāyamāṇāḥ sasārivāḥ |
niṣkvāthya saguḍaṃ kvāthaṃ pibedvātakṛte jvare ||
guḍūcyāḥ svaraso grāhyaḥ śatāvaryāś ca tatsamaḥ |
nihanyātsaguḍaḥ pītaḥ sadyo 'nilakṛtaṃ jvaram ||
ghṛtābhyaṅgasvedalepānavasthāsu ca yojayet |
śrīparṇīcandanośīraparūṣakamadhūkajaḥ ||
śarkarāmadhuro hanti kaṣāyaḥ paittikaṃ jvaram |
pītaṃ pittajvaraṃ hanyātsārivādyaṃ saśarkaram ||
sayaṣṭīmadhukaṃ hanyāttathaivotpalapūrvakam |
śṛtaṃ śītakaṣāyaṃ vā sotpalaṃ śarkarāyutam ||
guḍūcīpadmarodhrāṇāṃ sārivotpalayos tathā |
śarkarāmadhuraḥ kvāthaḥ śītaḥ pittajvarāpahaḥ ||
drākṣāragvadhayoś cāpi kāśmaryasyāthavā punaḥ |
svādutiktakaṣāyāṇāṃ kaṣāyaiḥ śarkarāyutaiḥ ||
suśītaiḥ śamayettṛṣṇāṃ pravṛddhāṃ dāham eva ca |
śītaṃ madhuyutaṃ toyamākaṇṭhādvā pipāsitam ||
vāmayetpāyayitvā tu tena tṛṣṇā praśāmyati |
kṣīraiḥ kṣīrikaṣāyaiś ca suśītaiś candanāyutaiḥ ||
antardāhe vidhātavyamebhiś cānyaiś ca śītalaiḥ |
padmakaṃ madhukaṃ drākṣāṃ puṇḍarīkamathotpalam ||
yavān bhṛṣṭānuśīrāṇi samaṅgāṃ kaśmarīphalam |
nidadhyādapsu cāloḍya niśāparyuṣitaṃ tataḥ ||
kṣaudreṇa yuktaṃ pibato jvaradāhau praśāmyataḥ |
jihvātālugalaklomaśoṣe mūrdhni ca dāpayet ||
keśaraṃ mātuluṅgasya madhusaindhavasaṃyutam |
śarkarādāḍimābhyāṃ vā drākṣākharjūrayos tathā ||
vairasye dhārayetkalkaṃ gaṇḍūṣaṃ ca tathā hitam |
saptacchadaṃ guḍūcīṃ ca nimbaṃ sphūrjakam eva ca ||
kvāthayitvā pibet kvāthaṃ sakṣaudraṃ kaphaje jvare |
kaṭutrikaṃ nāgapuṣpaṃ haridrā kaṭurohiṇī ||
kauṭajaṃ ca phalaṃ hanyāt sevyamānaṃ kaphajvaram |
haridrāṃ ciatrakaṃ nimbamuśīrātiviṣe vacām ||
kuṣṭhamindrayavān mūrvāṃ paṭolaṃ cāpi sādhitam |
piben maricasaṃyuktaṃ sakṣaudraṃ kaphaje jvare ||
sārivātiviṣākuṣṭhapurākhyaiḥ sadurālabhaiḥ |
mustena ca kṛtaḥ kvāthaḥ pīto hanyāt kaphajvaram ||
mustaṃ vṛkṣakabījāni triphalā kaṭurohiṇī |
parūṣakāṇi ca kvāthaḥ kaphajvaravināśanaḥ ||
rājavṛkṣādivargasya kaṣāyo madhusaṃyutaḥ |
kaphavātajvaraṃ hanyācchīghraṃ kāle 'vacāritaḥ ||
nāgaraṃ dhānyakaṃ bhārgīmabhayāṃ suradāru ca |
vacāṃ parpaṭakaṃ mustaṃ bhūtīkamatha kaṭphalam ||
niṣkvāthya kaphavātotthe kṣaudrahiṅgusamanvitam |
dātavyaṃ(apātavyaṃ) śvāsakāsaghnaṃ śleṣmotseke galagrahe ||
hikkāsu kaṇṭhaśvayathau śūle hṛdayapārśvaje |
balāpaṭolatriphalāyaṣṭyāhvānāṃ vṛṣasya ca ||
kvātho madhuyutaḥ pīto hanti pittakaphajvaram |
kaṭukāvijayādrākṣāmustaparpaṭakaiḥ kṛtaḥ ||
kaṣāyo nāśayet pītaḥ śleṣmapittabhavaṃ jvaram |
bhārgīvacāparpaṭakadhānyahiṅgvabhayāghanaiḥ ||
kāśmaryanāgaraiḥ kvāthaḥ sakṣaudraḥ śleṣmapittaje |
saśarkarāmakṣamātrāṃ kaṭukāmuṣṇavāriṇā ||
pītvā jvaraṃ jayejjantuḥ kaphapittasamudbhavam |
kirātatiktamamṛtāṃ drākṣāmāmalakaṃ śaṭīm ||
niṣkvāthya vātapittotthe taṃ kvāthaṃ saguḍaṃ pibet |
rāsnā vṛṣo 'tha triphalā rājavṛkṣaphalaiḥ saha ||
kaṣāyaḥ sādhitaḥ pīto vātapittajvaraṃ jayet |
sarvadoṣasamutthe tu saṃsṛṣṭān avacārayet ||
yathādoṣocchrayaṃ cāpi jvarān sarvānupācaret |
vṛś cīvabilvavarṣābhvaḥ payaś codakam eva ca ||
pacet kṣīrāvaśiṣṭaṃ tu tad dhi sarvajvarāpaham |
udakāṃśāstrayaḥ kṣīraṃ śiṃśapāsārasaṃyutam ||
tat kṣīraśeṣaṃ kvathitaṃ peyaṃ sarvajvarāpaham |
nalavetasayor mūle mūrvāyāṃ devadāruṇi ||
kaṣāyaṃ vidhivat kṛtvā peyametajjvarāpaham |
haridrā bhadramustaṃ ca triphalā kaṭurohiṇī ||
picumandaḥ paṭolī ca devadāru nidigdhikā |
eṣāṃ kaṣāyaḥ pītas tu sannipātajvaraṃ jayet ||
avipaktiṃ prasekaṃ ca śophaṃ kāsamarocakam |
traiphalo vā sasarpiṣkaḥ kvāthaḥ peyastridoṣaje ||
anantāṃ bālakaṃ mustāṃ nāgaraṃ kaṭurohiṇīm |
sukhāmbunā prāgudayātpāyayetākṣasaṃmitam ||
eṣa sarvajvarān hanti dīpayatyāśu cānalam |
dravyāṇi dīpanīyāni tathā vairecanāni ca ||
ekaśo vā dviśo vāpi jvaraghnāni prayojayet |
sarpirmadhvabhayātailaleho 'yaṃ sarvajaṃ jvaram ||
śāntiṃ nayettrivṛc cāpi sakṣaudrā prabalaṃ jvaram |
jvare tu viṣame kāryamūrdhvaṃ cādhaś ca śodhanam ||
ghṛtaṃ plīhodaroktaṃ vā nihanyādviṣamajvaram |
guḍapragāḍhāṃ triphalāṃ pibedvā viṣamārditaḥ ||
guḍūcīnimbadhātrīṇāṃ kaṣāyaṃ vā samākṣikam |
prātaḥ prātaḥ sasarpiṣkaṃ rasonam upayojayet ||
tricaturbhiḥ pibet kvāthaṃ pañcabhir vā samanvitaiḥ |
madhukasya paṭolasya rohiṇyā mustakasya ca ||
harītakyāś ca sarvo 'yaṃ trividho yoga iṣyate |
sarpiḥkṣīrasitākṣaudramāgadhīrvā yathābalam ||
daśamūlīkaṣāyeṇa māgadhīrvā prayojayet |
pippalīvardhamānaṃ vā pibet kṣīrarasāśanaḥ ||
tāmracūḍasya māṃsena pibedvā madyam uttamam |
kolāgnimanthatriphalākvāthe dadhnā ghṛtaṃ pacet ||
tilvakāvāpametad dhi viṣamajvaranāśanam |
pippalyativiṣādrākṣārārivābilvacandanaiḥ ||
kaṭukendrayavośīrasiṃhītāmalakīghanaiḥ |
trāyamāṇāsthirādhātrīviśvabheṣajacitrakaiḥ ||
pakvametairghṛtaṃ pītaṃ vijity a visamāgnitām |
jīrṇajvaraśiraḥśūlagulmodarahalīmakān ||
kṣayakāsaṃ sasaṃtāpaṃ pārśvaśūlānapāsyati |
guḍūcītriphalāvāsātrāyamāṇāyavāsakaiḥ ||
kvathitairvidhivatpakvametaiḥ kalkīkṛtaiḥ samaiḥ |
drākṣāmāgadhikāmbhodanāgarotpalacandanaiḥ ||
pītaṃ sarpiḥ kṣayaśvāsakāsajīrṇajvarān jayet |
kalaśībṛhatīdrākṣātrāyantīnimbagokṣuraiḥ ||
balāparpaṭakāmbhodaśālaparṇīyavāsakaiḥ |
pakvamutkvathitaiḥ sarpiḥ kalkairebhiḥ samanvitam ||
śaṭītāmalakībhārgīmedāmalakapauṣkaraiḥ |
kṣīradviguṇasaṃyuktaṃ jīrṇajvaramapohati ||
śiraḥpārśvarujākāsakṣayapraśamanaṃ param |
paṭolīparpaṭāriṣṭaguḍūcītriphalāvṛṣaiḥ ||
kaṭukāmbudabhūnimbayāsayaṣṭyāhvacandanaiḥ |
dārvīśakrayavośīratrāyamāṇākaṇotpalaiḥ ||
dhātrībhṛṅgarajobhīrukākamācīrasairghṛtam |
siddham āśvapacīkuṣṭhajvaraśukrārjunavraṇān ||
hanyān nayanavadanaśravaṇaghrāṇajān gadān |
viḍaṅgatriphalāmustamañjiṣṭhādāḍimotpalaiḥ ||
priyaṅgvelailavālūkacandanāmaradārubhiḥ |
barhiṣṭhakuṣṭharajanīparṇinīsārivādvayaiḥ ||
hareṇukātrivṛddantīvacātālīśakesaraiḥ |
dvikṣīraṃ vipacet sarpir mālatīkusumaiḥ saha ||
jīrṇajvaraśvāsakāsagulmonmādagarāpaham |
etat kalyāṇakaṃ nāma sarpir māṅgalyam uttamam ||
alakṣmīgraharakṣognimāndyāpasmārapāpanut |
śasyate naṣṭaśukrāṇāṃ vandhyānāṃ garbhadaṃ param ||
madhyaṃ cakṣuṣyamāyuṣyaṃ retomārgaviśodhanam |
etair eva tathā dravyaiḥ sarvagandhaiś ca sādhitam ||
kapilāyā ghṛtaprasthaṃ suvarṇamaṇisaṃyutam |
tatkṣīreṇa sahaikadhyaṃ prasādhya kusumairimaiḥ ||
sumanaś campakāśokaśirīṣakusumairvṛtam |
tathā naladapadmānāṃ keśarairdāḍimasya ca ||
tithau praśaste nakṣatre sādhakasyāturasya ca |
kṛtaṃ manuṣyadevāya brāhmaṇairabhimantritam ||
dattaṃ sarvajvarān hanti mahākalyāṇakaṃ tvidam ||
darśanasparśanābhyāṃ ca sarvarogaharaṃ śivam |
adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ valīpalitavarjitaḥ ||
asyābhyāsād ghṛtasyeha jīvedvarṣaśatatrayam |
gavyaṃ dadhi ca mūtraṃ ca kṣīraṃ sarpiḥ śakṛdrasaḥ ||
samabhāgāni pācyāni kalkāṃś caitān samāvapet |
triphalāṃ citrakaṃ mustaṃ haridrātiviṣe vacām ||
viḍaṅgaṃ tryūṣaṇaṃ cavyaṃ suradāru tathaiva ca |
pañcagavyam idaṃ pānād viṣamajvaranāśanam ||
pañcagavyam ṛte garbhāt pācyam anyad vṛṣeṇa ca |
balayātha paraṃ pācyaṃ guḍūcyā tadvad eva tu ||
jīrṇajvare ca śophe ca pāṇḍuroge ca pūjitam |
etenaiva tu kalpena ghṛtaṃ pañcāvikaṃ pacet |
pañcājaṃ pañcamahiṣaṃ caturuṣṭram athāpi ca ||
triphalośīraśampākakaṭukātiviṣāghanaiḥ |
śatāvarīsaptaparṇaguḍūcīrajanīdvayaiḥ ||
citrakatrivṛtakavacāviśālāpaṭolāriṣṭavālakaiḥ |
kirātatiktakavacāviśālāpadmakotpalaiḥ ||
sārivādvayayaṣṭyāhvacavikāraktacandanaiḥ |
durālabhāparpaṭakatrāyamāṇāṭarūṣakaiḥ ||
rāsnākuṅkumamañjiṣṭhāmāgadhīnāgarais tathā |
dhātrīphalarasaiḥ samyag dviguṇaiḥ sādhitaṃ haviḥ ||
parisarpajvaraśvāsagulmakuṣṭhanivāraṇam |
pāṇḍuplīhāgnisādibhya etad eva paraṃ hitam ||
paṭolakaṭukādārvīnimbavāsāphalatrikam |
durālabhāparpaṭakatrāyamāṇāḥ palonmitāḥ ||
prasthamāmalakānāṃ ca kvāthayetsalilārmaṇe |
tena pādāvaśeṣeṇa ghṛtaprasthaṃ vipācayet ||
kalkaiḥ kuṭajabhūnimbaghanayaṣṭyāhvacandanaiḥ |
sapippalīkais tatsiddhaṃ cakṣuṣyaṃ śuklayor hitam ||
ghrāṇakarṇākṣivadanavartmarogavraṇāpaham |
raktkapittakaphasvedakledapūyopaśoṣaṇam ||
kāmalājvaravīsarpagaṇḍamālāharaṃ param |
śṛtaṃ payaḥ śarkarā ca pippalyo madhusarpiṣī ||
pañcasāram idaṃpeyaṃ mathitaṃ viṣamajvare |
kṣatakṣīṇe kṣaye śvāse hṛdroge caitadiṣyate ||
lākṣāviśvaniśāmūrvāmañjiṣṭhāsvarjikāmayaiḥ |
ṣaḍguṇena ca takreṇa siddhaṃ tailaṃ jvarāntakṛt ||
kṣīrivṛkṣāsanāriṣṭajambūsaptacchadārjunaiḥ |
śirīṣakhadirāsphoṭāmṛtavallyāṭarūṣakaiḥ ||
kaṭukāparpaṭośīravacātejovatīghanaiḥ |
sādhitaṃ tailamabhyaṅgādāśu jīrṇajvarāpaham ||
nirviṣairbhujagairnāgairvinītaiḥ kṛtataskaraiḥ |
trāsayed āgame cainaṃ tad ahar bhojayen na ca ||
atyabhiṣyandigurubhir vāmayed vā punaḥ punaḥ |
madyaṃ tīkṣṇaṃ pāyayeta ghṛtaṃ vā jvaranāśanam ||
purāṇaṃ vā ghṛtaṃ kāmamudāraṃ vā virecanam |
nirūhayed vā matimān susvinnaṃ tad ahari naram ||
ajāvyoś carmaromāṇi vacā kuṣṭhaṃ palaṅkaṣā |
nimbapatraṃ madhuyutaṃ dhūpanaṃ tasya dāpayet ||
baiḍālaṃ vā śakṛdyojyaṃ vepamānasya dhūpanam |
pippalī saindhavaṃ tailaṃ nepālī cekṣaṇāñjanam ||
udaroktāni sarpīṣi yānyuktāni purā mayā |
kalpoktaṃ cājitaṃ sarpiḥ sevyamānaṃ jvaraṃ jayet ||
bhūtavidyāsamuddiṣṭairbandhāveśanapūjanaiḥ |
jayed bhūtābhiṣaṅgotthaṃ vijñānādyaiś ca mānasam ||
śramakṣayotthe bhuñjīta ghṛtābhyakto rasaudanam |
abhiśāpābhicārotthau jvarau homādinā jayet ||
dānasvastyayanātithyair utpātagrahapīḍitam |
abhighātajvare kuryāt kriyāmuṣṇavivarjitām ||
kaṣāyamadhurāṃ snigdhāṃ yathādoṣam athāpi vā |
auṣadhīgandhaviṣajau viṣapittaprasādhanaiḥ ||
jayet kaṣāyaṃ ca hitaṃ sarvagandhakṛtaṃ tathā |
nimbadārukaṣāyaṃ vā hitaṃ saumanasaṃ yathā ||
yavānnavikṛtiḥ sarpirmadyaṃ ca viṣame hitam |
saṃpūjayed vijān gāś ca devamīśānamambikām ||
kaphavātotthayoś cāpi jvarayoḥ śītapīḍitam |
dihyāduṣṇena vargeṇa paraś coṣṇo vidhirhitaḥ ||
siñcet koṣṇairāranālaśuktagomūtramastubhiḥ |
dihyāt palāśaiḥ piṣṭair vā surasārjakaśigrujaiḥ ||
kṣāratailena vābhyaṅgaḥ saśuktena vidhīyate |
pānamāragvadhādeś ca kvathitasya viśeṣataḥ ||
avagāhaḥ sukhoṣṇaś ca vātaghnakvāthayojitaḥ |
jitvā śītaṃ kramairebhiḥ sukhoṣṇajalasecitam ||
praveśyaurṇikakārpāsakauśeyāmbarasaṃvṛtam |
śāyayet kṣāmadehaṃ ca kālaguruvibhūṣitam ||
stanāḍhyā rūpasaṃpannāḥ kuśalā navayauvanāḥ |
bhajeyuḥ pramadā gātraiḥ śītadainyāpahāḥ śubhāḥ ||
śaracchaśāṅkavadanā nīlotpalavilocanāḥ |
sphuritabhrūlatābhaṅgalalāṭataṭakampanāḥ ||
pralambabimbapracaladbimbīphalanibhādharāḥ |
kṛśodaryo 'tivistīrṇajaghanodvahanālasāḥ ||
kuṅkumāgurudigdhāṅgyo ghanatuṅgapayodharāḥ |
sugandhidhūpitaślakṣṇasrastāṃśukavibhūṣaṇāḥ ||
gāḍhamāliṅgayeyustaṃ taruṃ vanalatā iva |
prahlādaṃ cāsya vijñāya tāḥ strīrapanayet punaḥ ||
tāsāmaṅgapariṣvaṅganivārutahimajvaram |
bhojayed dhitamannaṃ ca yathā sukhamavāpruyāt ||
dāhābhibhūte tu vidhiṃ kuryād dāhavināśanam |
madhuphaṇitayuktena nimbapatrāmbhasāpi vā ||
dāhajvarārtaṃ matimān vāmayet kṣipram eva ca |
śatadhautaghṛtābhyaktaṃ dihyādvā yavaśaktubhiḥ ||
kolāmalakasaṃyuktaiḥ śuktadhānyāmlasaṃyutaiḥ |
amlapiṣṭaiḥ suśītaiś ca phenilāpallavais tathā ||
amlapiṣṭaiḥ suśītair vā palāśatarujair dihet |
badarīpallavotthena phenenāriṣṭakasya ca ||
lipte 'ṅge dāhatṛṇmūrcchāḥ praśāmyanti ca sarvaśaḥ |
yavārdhakuḍavaṃ piṣṭvā mañjiṣṭhārdhapalaṃ tathā ||
amlaprasthaśatonmiśraṃ tailaprasthaṃ vipācayet |
etat prahlādanaṃ tailaṃ jvaradāhavināśanam ||
nyagrodhādirgaṇo yas tu kākolyādiś ca yo gaṇaḥ |
utpalādirgaṇo yas tu piṣṭarvā taiḥ pralepayet ||
tatkaṣāyāmlasaṃsiddhāḥ snehāś cābhyañjane hitāḥ |
teṣāṃ śītakaṣāye vā dāhārtam avagāhayet ||
dāhavege tv atikrānte tasmād uddhṛtya mānavam |
pariṣicyāmbudhiḥ śītaiḥ pralimpec candanādibhiḥ ||
glānaṃ vā dīnamanasamāśliṣeyurvarāṅganāḥ |
pelavakṣaumasaṃvītāś candanārdrapayodharāḥ ||
bibhratyo 'bjasrajaś citrā maṇiratnavibhūṣitāḥ |
bhajeyus tāḥ stanaiḥ śītaiḥ spṛśantyo 'mburuhaiḥ sukhaiḥ ||
prahlādaṃ cāsya vijñāya tāḥ strīr apanayet punaḥ |
hitaṃ ca bhojayed annaṃ tathāpnoti sukhaṃ mahat ||
pittajvaroktaṃ śamanaṃ vireko 'nyad dhitaṃ ca yat |
nirharet pittam evādau doṣeṣu samavāyiṣu ||
durnivārataraṃ tad dhi jvarārtānāṃ viśeṣataḥ |
chardimūrcchāpipāsādīn avirodhāji jvarasya ca ||
upadravāñ jayec cāpi pratyanīkena hetunā |
viśeṣamaparaṃ cātra śṛṇūpadravanāśanam ||
madhukaṃ rajanī mustaṃ dāḍimaṃ sāmlavetasam |
añjanaṃ tintiḍīkaṃ ca naladaṃ patram utpalam ||
tvacaṃ vyāghranakhaṃ caiva mātuluṅgaraso madhu |
dihyād ebhir jvarārtasya madhuśuktayutaiḥ śiraḥ ||
śirobhitāpasaṃmohavamihikkāpravepathūn |
pradeho nāśayatyeṣa jvaritānām upadravān ||
madhūkam atha hrīberam utpalāni madhūlikām ||
līḍvā cūrṇāni madhunā sarpiṣā ca jayed vamim |
kaphaprasekāsṛkpittahikkāśvāsāṃś ca dāruṇān ||
lihan jvarārtastriphalāṃ pippalīṃ ca samākṣikām |
kāse śvāse ca madhunā sarpiṣā ca sukhī bhavet ||
vidārī dāḍimaṃ lodhraṃ dadhitthaṃ bījapūrakam |
ebhiḥ pradihyānmūrdhānaṃ tṛḍdāhārtasya dehinaḥ ||
dāḍimasya sitāyāś ca drākṣāmalakayos tathā |
vairasye dhārayet kalkaṃ gaṇḍūṣaṃ ca yathāhitam ||
kṣīrekṣurasamākṣīkasarpistailoṣṇavāribhiḥ |
śūnye mūrdhni hitaṃ nasyaṃ jīvanīyaśṛtaṃ ghṛtam ||
cūrṇitaistriphalāśyāmātrivṛtpippalisaṃyutaiḥ |
sakṣaudraḥ śarkarāyukto virekas tu praśasyate ||
pakve pittajvare rakte cordhvage vepathau tathā |
kaphavātotthayor evaṃ snehābhyaṅgairviśodhayet ||
hṛtadoṣo bhramārtas tu lihyāt kṣaudrasitābhayāḥ |
vātaghnamadhurairyojyā nirūhā vātaje jvare ||
avekṣya doṣaṃ prāṇaṃ ca yathāsvaṃ cānuvāsanāḥ |
utpalādikaṣāyādyāś(kaṣāyāḍhyāś)candanośīrasaṃyutāḥ ||
śarkarāmadhurāḥ śītāḥ pittajvaraharā matāḥ |
āmrādīnāṃ tvacaṃ śaṅkhaṃ candanaṃ madhukotpale ||
gairikāñjanamañjiṣṭhāmṛṇālānyatha padmakam |
ślakṣṇapiṣṭaṃ tu payasā śarkarāmadhusaṃyutam ||
supūtaṃ śītalaṃ bastiṃ dahyamānāya dāpayet |
jvaradāhāpahaṃ teṣu siddhaṃ caivānuvāsanam ||
āragvadhagaṇakvāthāḥ pippalyādisamāyutāḥ |
sakṣaudramūtrā deyāḥ syuḥ kaphajvaravināśanāḥ ||
kaphaghnair eva saṃsiddhā dravyaiś cāpy anuvāsanāḥ |
saṃsarge sannipāte ca saṃsṛṣṭā bastayo hitāḥ ||
saṃsṛṣṭair eva saṃsṛṣṭā dravyaiś cāpy anuvāsanāḥ |
vātarogāpahāḥ sarve snehā ye samyag īritāḥ ||
vinā tailaṃ ta eva syuryojyā mārutaje jvare |
nikhilenopayojyāś ca ta evābhyañjanādiṣu ||
paittike madhurais tiktaiḥ siddhaṃ sarpiś ca pūjyate |
ślaiṣmike kaṭutiktaiś ca saṃsṛṣṭānītareṣu ca ||
hṛtāvaśeṣaṃ pittaṃ tu tvaksthaṃ janayati jvaram |
pibed ikṣurasaṃ tatra śītaṃ vā śarkarodakam ||
śāliṣaṣṭikayor annam aśnīyāt kṣīrasaṃplutam |
kaphavātotthayor eva svedābhyaṅgau prayojayet ||
ghṛtaṃ dvādaśarātrāt tu deyaṃ sarvajvareṣu ca |
tenāntareṇāśayaṃ svaṃ gatā doṣā bhavanti hi ||
dhānūn prakṣobhayan doṣo mokṣakāle balīyate |
tena vyākulacittas tu mriyamāṇa ivehate ||
laghutvaṃ śirasaḥ svedo mukhamāpāṇḍu pāki ca |
kṣavathuś cānnakāṅkṣā ca jvaram uktasya lakṣaṇam ||
śambhukrodhodbhavo ghoro balavarṇāgnisādakaḥ |
rogarāṭ roghasaṃghāto jvara ity upadiśyate ||
vyāpitvāt sarvasaṃsparśāt kṛcchratvād antasaṃbhavāt |
antako hy eṣa bhūtānāṃ jvara ity upadiśyate ||
iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate kāyacikitsātantre
jvarapratiṣedho nāma (prathamo 'dhyāyaḥ ādita) ekonacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ ||39 ||
catvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ |
athāto 'tīsārapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
gurvatisnigdharūkṣoṣṇadravasthūlātiśītalaiḥ |
viruddhādhyaśanājīrṇairasātmyaiś cāpi bhojanaiḥ ||
snehādyairatiyuktaiś ca mithyāyuktairviṣādbhayāt |
śokādduṣṭāmbumadyātipānāt sātmyartuparyayāt ||
jalātiramaṇairvegavighātaiḥ kṛmidoṣataḥ |
nṛṇāṃ bhavaty atīsāro lakṣaṇaṃ tasya vakṣyate ||
saṃśamyāpāṃdhāturantaḥ kṛśānuṃ varcomiśro mārutena praṇunnaḥ |
vṛddho 'tīvādhaḥ saratyeṣa yasmādvyādhiṃ ghoraṃ taṃ tvatīsāram āhuḥ ||
ekaikaśaḥ sarvaśaś cāpi doṣaiḥ śokenānyaḥ ṣaṣṭha āmena coktaḥ |
kecit prāhurnaikarūpaprakāraṃ naivety evaṃ kāśirājastvavocat ||
doṣāvasthāstasya naikaprakārāḥ kāle kāle vyādhitasyodbhavanti |
hṛnnābhipāyūdarakukṣitodagātrāvasādānilasannirodhāḥ ||
viṭsaṅga ādhmānamathāvipāko bhaviṣyatas tasya puraḥsarāṇi |
śūlāviṣṭaḥ saktamūtro 'ntrakūjī srastāpānaḥ sannakaṭyūrugaṅghaḥ ||
varco muñcatyalpamalpaṃ saphenaṃ rūkṣaṃ śyāvaṃ sānilaṃ mārutena |
durgandhyuṣṇaṃ vegavanmāṃsatoyaprakhyaṃ bhinnaṃ svinnadeho 'titīkṣṇam ||
pittāt pītaṃ nīlamālohitaṃ vā tṛṣṇāmūrcchādāhapākajvarārtaḥ
|
tandrānidrāgauravotkleśasadīvegāśaṅkī sṛṣṭaviṭko 'pi bhūyaḥ ||
śuklaṃ sāndraṃ śleṣmaṇā śleṣmayuktaṃ bhaktadveṣī niḥsvanaṃ
hṛṣṭaromā |
tandrāyukto mohasādāsyaśoṣī varcaḥ kuryānnaikavarṇaṃ tṛṣārtaḥ ||
sarvodbhūte sarvaliṅgopapattiḥ kṛcchraś cāyaṃ bālavṛddheṣv
asādhyaḥ |
tais tairbhāvaiḥ paktimāvidhya(āviśya)jantoḥ ||
koṣṭhaṃ gatvā kṣobhayatyasya raktaṃ taccādhastāt kākaṇantīprakāśam
|
varcomiśraṃ niḥpurīṣaṃ sagandhaṃ nirgandhaṃ vā sāryate tena kṛcchrāt ||
śokotpanno duścikitsyo 'timātraṃ rogo vaidyaiḥ kaṣṭa eṣa pradiṣṭaḥ
|
āmājīrṇopadrutāḥ kṣobhayantaḥ koṣṭhaṃ doṣāḥ saṃpraduṣṭāḥ sabhaktam ||
nānāvarṇaṃ naikaśaḥ sārayanti kṛcchrājjantoḥ ṣaṣṭhamenaṃ vadanti |
saṃsṛṣṭamebhir doṣaistu nyastamapsvavasīdati |
purīṣaṃ bhṛśadurgandhi vicchinnaṃ cāmasaṃjñakam ||
etānyeva tu liṅgāni viparītāni yasya tu |
lāghavaṃ ca manuṣyasya tasya pakvaṃ vinirdiśet ||
sarpirbhedovesavārāmbutailamajjākṣīrakṣaudrarūpaṃ sravedyat |
mañjiṣṭhābhaṃ mastuluṅgopamaṃ vā visraṃ śītaṃ pretagandhyañjanābham ||
rājīmadvā candrakaiḥ santataṃ vā pūyaprakhyaṃ kardamābhaṃ
tathoṣṇam |
hanyādetadyat pratīpaṃ bhavec ca kṣīṇaṃ hanyuś copasargāḥ prabhūtāḥ ||
asaṃvṛtagudaṃ kṣīṇaṃ durādhmātam upadrutam |
gude pakve gatoṣmāṇamatīsārakiṇaṃ tyajet ||
śarīriṇāmatīsāraḥ saṃbhūto yena kenacit |
doṣāṇām eva liṅgāni kadācinnātivartate ||
snehājīrṇanimittas tu bahuśūlapravāhikaḥ |
visūcikānimittas tu cānyo 'jīrṇanimittajaḥ |
viṣārśaḥkṛmisaṃmūto yathāsvaṃ doṣalakṣaṇaḥ ||
āmapakvakramaṃ hitvā nātisāre kriyā yataḥ |
ataḥ sarve 'tisārās tu jñeyāḥ pakvāmalakṣaṇaiḥ ||
tatrādau laṅghanaṃ kāryamatisāreṣu dehinām |
tataḥ pācanasaṃyukto yavāgvādikramo hitaḥ ||
athavā vāmayitvāme śūlādhmānanipīḍitam |
pippalīsaindhavāmbhobhir laṅghanādyair upācaret ||
kāryaṃ ca vamanasyānte pradravaṃ laghubhojanam |
khaḍayūṣayavāgūṣu pippalyādyaṃ ca yojayet ||
anena vidhinā cāmaṃ yasya vai nopaśāmyati |
haridrādiṃ vacādiṃ vā pibet prātaḥ sa mānavaḥ ||
āmātīsāriṇāṃ kāryaṃ nādau saṃgrahaṇaṃ nṛṇām |
teṣāṃ doṣā vibaddhāḥ prāgjanayanty āmayānimān ||
plīhapāṇḍvāmayānāhamehakuṣṭhodarajvarān |
śophagulmagrahaṇyarśaḥśūlālasakahṛdgrahān ||
saśūlaṃ bahuśaḥ kṛcchrādvibaddhaṃ yo 'tisāryate |
doṣān sannicitān tasya pathyābhiḥ saṃpravartayet ||
yo 'tidravaṃ prabhūtaṃ ca purīṣamatisāryate |
tasyādau vamanaṃ kuryāt paś cāllaṅghanapācanam ||
stokaṃ stokaṃ vibaddhaṃ vā saśūlaṃ yo 'tisāryate |
abhayāpippalīkalkaiḥ sukhoṣṇais taṃ virecayet ||
āme ca laṅghanaṃ śastamādau pācanam eva vā |
yogāś cātra pravakṣyante tvāmātīsāranāśanāḥ ||
kaliṅgātiviṣāhiṅgusauvarcalavacābhayāḥ |
devadāruvacāmustānāgarātiviṣābhayāḥ ||
abhayā dhānyakaṃ mustaṃ pippalī nāgaraṃ vacā |
nāgaraṃ dhānyakaṃ mustaṃ vālakaṃ bilvam eva ca ||
mustaṃ parpaṭakaṃ śuṇṭhī vacā prativiṣābhayā |
abhayātiviṣā hiṅgu vacā sauvarcalaṃ tathā ||
citrakaḥ pippalīmūlaṃ vacā kaṭukarohiṇī |
pāṭhā vatsakabījāni harītakyo mahauṣadham ||
mūrvā nirdahanī pāṭhā tryūṣaṇaṃ gajapippalī |
siddhārthakā bhadradāru śatāhvā kaṭurohiṇī ||
elā sāvarakaṃ kuṣṭhaṃ haridre kauṭajā yavāḥ |
meṣaśṛṅgī tvagele ca kṛmighnaṃ vṛkṣakāṇi ca ||
vṛkṣādanī vīratarurbṛhatyau dve sahe tathā |
aralutvak taindukī ca dāḍimī kauṭajī śamī ||
pāṭhā tejovatī mustaṃ pippalī kauṭajaṃ phalam |
paṭolaṃ(paṭolī) dīpyako bilvaṃ haridre devadāru ca ||
viḍaṅgamabhayā pāṭhā śṛṅgaveraṃ ghanaṃ vacā |
vacā vatsakabījāni saindhavaṃ kaṭurohiṇī ||
hiṅgurvatsakabījāni vacā bilvaśalāṭu ca |
nāgarātiviṣe mustaṃ pippalyo vātsakaṃ phalam ||
mahauṣadhaṃ prativiṣā mustaṃ cetyāmapācanāḥ |
prayojyā viṃśatiryogāḥ ślokārdhavihitāstvime ||
dhānyāmloṣṇāmbumadyānāṃ pibedanyatamena vā |
niṣkvāthān vā pibedeṣāṃ sukhoṣṇān sādhu sādhitān ||
payasyutkvāthya mustānāṃ viṃśatiṃ triguṇāmbhasi |
kṣīrāvaśiṣṭaṃ tatpītaṃ hantyāmaṃ śūlam eva ca ||
nikhilenopadiṣṭo 'yaṃ vidhirāmopaśāntaye |
harītakīmativiṣāṃ hiṅgu sauvarcalaṃ vacām ||
pibet sukhāmbunā janturāmātisārapīḍitaḥ |
paṭolaṃ dīpyakaṃ bilvaṃ vacāpippalināgaram ||
mustaṃ kuṣṭhaṃ viḍaṅgaṃ ca pibedvāpi sukhāmbunā |
śṛṅgaveraṃ guḍūcīṃ ca pibeduṣṇena vāriṇā ||
lavaṇānyatha pippalyo viḍaṅgāni harītakī |
citrakaṃ śiṃśapā pāṭhā śārṅgeṣṭā lavaṇāni ca ||
hiṅgurvṛkṣakabījāni lavaṇāni ca bhāgaśaḥ |
hastidantyatha pippalyaḥ kalkāvakṣasamau smṛtau ||
vacā guḍūcīkāṇḍāni yogo 'yaṃ paramo mataḥ |
ete sukhāmbunā yogā deyāḥ paś ca satāṃ matāḥ ||
nivṛtteṣvāmaśūleṣu yasya na praguṇo 'nilaḥ |
stokaṃ stokaṃ rujāmac ca saśūlaṃ yo 'tisāryate ||
sakṣāralavaṇairyuktaṃ mandāgniḥ sa pibed ghṛtam |
kṣīranāgaracāṅgarīkoladadhyamlasādhitam ||
sarpiracchaṃ pibedvāpi śūlātīsāraśāntaye |
dadhnā tailaghṛtaṃ pakvaṃ savyoṣājāticitrakaiḥ ||
sabilvapippalīmūladāḍimair vā ruganvitaiḥ |
nikhilo vidhirukto 'yaṃ vātaśleṣmopaśāntaye ||
tīkṣṇoṣṇavarjyamenaṃ tu vidadhyātpittaje bhiṣak |
yathoktam upavāsānte yavāgūś ca praśasyate ||
balayor aṃśumatyāṃ ca śvadaṃṣṭrabṛhatīṣu ca |
śatāvaryāṃ ca saṃsiddhāḥ suśītā madhusaṃyutāḥ ||
mudgādiṣu ca yūṣāḥ syurdravyairetaiḥ susaṃskṛtāḥ |
mṛdubhir dīpanaistiktairdravyaiḥ syādāmapācanam ||
haridrātiviṣāpāṭhāvatsabījarasāñjanam |
rasāñjanaṃ haridre dve bījāni kuṭajasya ca ||
pāṭhā guḍūcī bhūnimbas tathaiva kaṭurohiṇī |
etaiḥ ślokārdhanirdiṣṭaiḥ kvāthāḥ syuḥ pittapācanāḥ ||
mustaṃ kuṭajabījāni bhūnimbaṃ sarasāñjanam |
dārvī durālabhā bilvaṃ vālakaṃ raktacandanam ||
candanaṃ vālakaṃ mustaṃ bhūnimbaṃ sadurālabham |
mṛṇālaṃ candanaṃ rodhraṃ nāgaraṃ nīlamutpalam ||
pāṭhā mustaṃ haridre dve pippalī kauṭajaṃ phalam |
phalatvacaṃ vatsakasya śṛṅgaveraṃ ghanaṃ vacā ||
ṣaḍete 'bhihitā yogāḥ pittātīsāranāśanāḥ |
bilvaśakrayavāmbhodabālakātiviṣākṛtaḥ |
kaṣāyo hantyatīsāraṃ sāmaṃ pittasamudbhavam ||
madhukotpalabilvābdahrīberośīranāgaraiḥ |
kṛtaḥ kvātho madhuyutaḥ pittātīsāranāśanaḥ ||
yadā pakvo 'pyatīsāraḥ sarasyeva muhurmuhuḥ |
grahaṇyā mārdavājjantos tatra saṃstambhanaṃ hitam ||
samaṅgā dhātakīpuṣpaṃ mañjiṣṭhā lodhramustakam |
śālmalīveṣṭako rodhraṃ vṛkṣadāḍimayostvacau ||
āmrāsthimadhyaṃ lodhraṃ ca bilvamadhyaṃ priyaṅgavaḥ |
madhukaṃ śṛṅgaveraṃ ca dīrghavṛntatvageva ca ||
catvāra ete yogāḥ syuḥ pakvātīsāranāśanāḥ |
uktā ya upayojyāste sakṣaudrāstaṇḍulāmbunā ||
maustaṃ kaṣāyamekaṃ vā peyaṃ madhusamāyutam |
lodhrāmbaṣṭhāpriyaṅgvādīn gaṇānevaṃ prayojayet ||
padmāṃ samaṅgāṃ madhukaṃ bilvajambūśalāṭu ca |
pibettaṇḍulatoyena sakṣaudramagadaṅkaram ||
kacchurāmūlakalkaṃ vāpy udumbaraphalopamam |
payasyā candanaṃ padmā sitāmustābjakeśaram ||
pakvātisāraṃ yogo 'yaṃ jayetpītaḥ saśoṇitam |
nirāmarūpaṃ śūlārtaṃ laṅghanādyaiś ca karṣitam ||
naraṃ rūkṣamavekṣyāgniṃ sakṣāraṃ pāyayed ghṛtam |
balābṛhatyaṃśumatīkacchurāmūlasādhitam ||
madhūkṣitaṃ samadhukaṃ pibec chūlairabhidrutaḥ |
dārvībilvakaṇādrākṣākaṭukendrayavairghṛtam ||
sādhitaṃ hantyatīsāraṃ vātapittakaphātmakam |
dadhnā cāmlena saṃpakvaṃ savyoṣājājicitrakam ||
sacavyapippalīmūlaṃ dāḍimair vā rugarditaḥ |
payo ghṛtaṃ ca madhu ca pibec chūlairabhidrutaḥ ||
sitājamodakaṭvaṅgamadhukairavacūrṇitam |
avedanaṃ susaṃpakvaṃ dīptāgneḥ sucirotthitam ||
nānāvarṇamatīsāraṃ puṭapākair upācaret |
tvakpiṇḍaṃ dīrghavṛntasya padmakesarasaṃyutam ||
kāśmarīpadmapatraiś cāveṣṭya sūtreṇa saṃdṛḍham |
mṛdāvaliptaṃ sukṛtamaṅgāreṣv avakūlayet ||
svinnamuddhṛtya niṣpīḍya rasamādāya taṃ tataḥ |
śītaṃ madhuyutaṃ kṛtvā pāyayetodarāmaye ||
jīvantīmeṣaśṛṅgyādiṣvevaṃ dravyeṣu sādhayet |
tittiriṃ luñcitaṃ samyak niṣkṛṣṭāntraṃ tu pūrayet ||
nyagrodhāditvacāṃ kalkaiḥ pūrvavaccāvakūlayet |
rasamādāya tasyātha susvinnasya samākṣikam ||
śarkaropahitaṃ śītaṃ pāyayetodarāmaye |
lodhracandanayaṣṭyāhvadārvīpāṭhāsitotpalān ||
taṇḍulodakasṃpiṣṭān dīrghavṛntatvaganvitān |
pūrvavat kūlitāt tasmād rasamādāya śītalam ||
madhvāktaṃ pāyayec caitat kaphapittodarāmaye |
evaṃ prarohaiḥ kurvīta vaṭādīnaṃ vidhānavat ||
puṭapākān yathāyogaṃ jāṅgalopahitān śubhān |
bahuśleṣma saraktaṃ ca mandavātaṃ cirotthitam ||
kauṭajaṃ phāṇitaṃ vāpi hantyatīsāramojasā |
ambaṣṭhādimadhuyutaṃ pippalyādisamanvitam ||
pṛśniparṇībalābilvavālakotpaladhānyakaiḥ |
sanāgaraiḥ pibet peyāṃ sādhitāmudarāmayī ||
aralutvak priyaṅguṃ ca madhukaṃ dāḍimāṅkurān |
āvāpya piṣṭvā dadhani yavāgūṃ sādhayed dravām ||
eṣā sarvānatīsārān hanti pakvānasaṃśayam |
rasāñjanaṃ sātiviṣaṃ tvagbījaṃ kauṭajaṃ tathā ||
dhātakī nāgaraṃ caiva pāyayettaṇḍulāmbunā |
saśūlaṃ raktajaṃ ghnanti ete madhusamāyutāḥ ||
madhukaṃ bilvapeśī ca śarkarāmadhusaṃyutā |
atīsāraṃ nihanyuś ca śāliṣaṣṭikayoḥ kaṇāḥ ||
tad vallīḍhaṃ madhuyutaṃ badarīmūlam eva tu |
badaryarjunajambvāmraśallakīvetasatvacaḥ ||
śarkarākṣaudrasaṃyuktāḥ pītā ghnantyudarāmayam |
etair eva yavāgūṃś ca ṣaḍān yūṣāṃś ca kārayet ||
pānīyāni ca tṛṣṇāsu dravyeṣveteṣu buddhimān |
kṛtaṃ śālmalivṛnteṣu kaṣāyaṃ himasaṃjñitam ||
niśāparyuṣitaṃ peyaṃ sakṣaudraṃ madhukānvitam |
vibaddhavātaviṭ śūlaparītaḥ sapravāhikaḥ ||
saraktapittaś ca payaḥ pibettṛṣṇāsamanvitaḥ |
yathāmṛtaṃ yathā kṣīramatīsāreṣu pūjitam ||
cirotthiteṣu tat peyamapāṃ bhāgaistribhiḥ śṛtam |
doṣaśeṣaṃ harettaddhi tasmāt pathyatamaṃ smṛtam ||
hitaḥ snehavireko vā bastayaḥ picchilāś ca ye |
picchilasvarase siddhaṃ hitaṃ ca ghṛtam ucyate ||
śakṛtā yas tu saṃsṛṣṭamatisāryeta śoṇitam |
prāk paścād vā purīṣasya saruk saparikartikaḥ ||
kṣīriśuṅgāśṛtaṃ sarpiḥ pibet sakṣaudraśarkaram |
dārvītvakpippalīśuṇṭhīlākṣāśakrayavairghṛtam ||
saṃyuktaṃ bhadrarohiṇyā pakvaṃ peyādimiśritam |
tridoṣam apy atīsāraṃ pītaṃ hanti sudāruṇam ||
gaurave vamanaṃ pathyaṃ yasya syāt prabalaḥ kaphaḥ |
jvare dāhe saviṅbandhe mārutādraktapittavat ||
saṃpakve bahudoṣe ca vibandhe mūtraśodhanaiḥ |
kāryamāsthāpanaṃ kṣipraṃ tathā caivānuvāsanam ||
pravāhaṇe gudabhraṃśe mūtrāghāte kaṭigrahe |
madhurāmlaiḥ śṛtaṃ tailaṃ sarpir vāpy anuvāsanam ||
gudapākas tu pittena yasya syādahitāśinaḥ |
tasya pittaharāḥ sekāstatsiddhāś cānuvāsanāḥ ||
dadhimaṇḍasurābilvasiddhaṃ tailaṃ samārute |
bhojane ca hitaṃ kṣīraṃ kacchurāmūlasādhitam ||
alpālpaṃ bahuśo raktaṃ sarugya upaveśyate |
yadā vāyur vibaddhaś ca picchābastis tadā hitaḥ ||
prāyeṇa gudadaurbalyaṃ dīrghakālātisāriṇām |
bhavettasmād dhitaṃ teṣāṃ gude tailāvacāraṇam ||
kapitthaśālmalīphañjīvaṭakārpāsadāḍimāḥ |
yūthikā kacchurā śeluḥ śaṇaś cuccūś ca dādhikāḥ ||
śālaparṇī pṛśniparṇī bṛhatī kaṇṭakārikā |
balāśvadaṃṣṭrābilvāni pāṭhānāgaradhānyakam ||
eṣa āhārasaṃyoge hitaḥ sarvātisāriṇām |
tilakalko hitaś cātra maudgo mudgarasas tathā ||
pittātisārī yo martyaḥ pittalāny atiṣevate |
pittaṃ praduṣṭaṃ tasyāśu raktātīsārabhāvahet ||
jvaraṃ śūlaṃ tṛṣāṃ dāhaṃ gudapākaṃ ca dāruṇam |
yo raktaṃ śakṛtaḥ pūrvaṃ paścād vā pratisāryate ||
sa pallavairvaṭādīnaṃ sasarpiḥ sādhitaṃ payaḥ |
pibet saśarkarākṣaudramathavāpyabhimathya tat ||
navanītamatho lihyāttakraṃ cānupibettataḥ |
priyālaśālmalīplakṣaśallakītiniśatvacaḥ ||
kṣīre vimṛditāḥ pītāḥ sakṣaudrā raktanāśanāḥ |
madhukaṃ śarkarāṃ lodhraṃ payasyāmatha sārivām ||
pibec chāgena payasā sakṣaudraṃ raktanāśanam |
mañjiṣṭhāṃ sārivāṃ lodhraṃ padmakaṃ kumudotpalam ||
pibet padmāṃ ca dugdhena chāgenāsṛkpraśāntaye |
śarkarotpalalodhrāṇi samaṅgā madhukaṃ tilāḥ ||
tilāḥ kṛṣṇāḥ sayaṣṭyāhvāḥ samaṅgā cotpalāni ca |
tilā mocaraso lodhraṃ tathaiva madhukotpalam ||
kacchurā tilakalkaś ca yogāś catvāra eva ca |
ājena payasā peyāḥ sarakte madhusaṃyutāḥ ||
drave sarakte sravati bālabilvaṃ saphāṇitam |
sakṣaudratailaṃ prāgeva lihyādāśu hitaṃ hi tat ||
kośakāraṃ ghṛte bhṛṣṭaṃ lājacūrṇaṃ sitā madhu |
saśūlaṃ raktapittotthaṃ līḍhaṃ hantyudarāmayam ||
bilvamadhyaṃ samadhukaṃ śarkarākṣaudrasaṃyutam |
taṇḍulāmbuyuto yogaḥ pittaraktotthitaṃ jayet ||
yogān sāṃgrāhikāṃś cānyān pibetsakṣaudraśarkarān |
nyagrodhādiṣu kuryāc ca puṭapākān yatheritān ||
gudāpāke ca ye uktāste 'trāpi vidhayaḥ smṛtāḥ |
rujāyāṃ cāpraśāmyantyāṃ picchāvastirhito bhavet ||
saktaviḍ doṣabahulaṃ dīptāgniryo 'tisāryate |
viḍaṅgatriphalākṛṣṇākaṣāyais taṃ virecayet ||
athavairaṇḍasiddhena payasā kevalena vā |
yavāgūrvitareccāsya vātaghnairdīpanaiḥ kṛtāḥ ||
dīptāgnirniṣpurīṣo yaḥ sāryate phenilaṃ śakṛt |
sa pibet phāṇitaṃ śuṇṭhīdadhitailapayoghṛtam ||
svinnāni guḍatailābhyāṃ bhakṣayed badarāṇi ca |
svinnāni piṣṭavadvāpi samaṃ bilvaśalāṭubhiḥ ||
dadhnopayujya kulmāṣān śvetāmanupibet surām |
śaśamāṃsaṃ sarudhiraṃ samaṅgāṃ saghṛtaṃ dadhi ||
khādedvipācya seveta mṛdvannaṃ śakṛtaḥ kṣaye |
saṃskṛto yamake māṣayavakolarasaḥ śubhaḥ ||
bhojanārthaṃ pradātavyo dadhidāḍimasādhitaḥ |
viḍaṃ bilvaśalāṭūni nāgaraṃ cāmlapeṣitam ||
dadhnaḥ saraś ca yamake bhṛṣṭo varcaḥkṣaye hitaḥ |
saśūlaṃ kṣīṇavarcā yo dīptāgniratisāryate |
sa pibeddīpanairyuktaṃ sarpiḥ saṃgrāhakaiḥ saha ||
vāyuḥ pravṛddho nicitaṃ balāsaṃ nudatyadhastādahitāśanasya |
pravāhamāṇasya muhurmalāktaṃ pravāhikāṃ tāṃ pravadanti tajjñāḥ ||
pravāhikā vātakṛtā saśūlā pittāt sadāhā sakaphā kaphāc ca |
saśoṇitā śoṇitasaṃbhavā tu tāḥ sneharūkṣaprabhavā matās tu ||
tāsāmatīsāravadādiśec ca liṅgaṃ kramaṃ cāmavipakvatāṃ ca |
na śāntimāyāti vilaṅghanairyā yogair udīrṇā yadi pācanair vā ||
tāṃ kṣīramevāśu śṛtaṃ nihanti tailaṃ tilāḥ picchilabastayaś ca |
ārdraiḥ kuśaiḥ saṃpariveṣṭitāni vṛntānyathārdrāṇi hi śālmalīnām ||
pkvāni samyak puṭapākayogenāpothya tebhyo rasamādadīta |
kṣīraṃ śṛtaṃ tailahavirvimiśraṃ kalkena yaṣṭīmadhukasya vāpi ||
bastiṃ vidadhyādbhiṣagapramattaḥ pravāhikāmūtrapurīṣasaṅge |
dvipañjcamūlīkvathitena śūle pravāhamāṇasya samākṣikeṇa ||
kṣīreṇa cāsthāpanamagryamuktaṃ tailena yuñjyādanuvāsanaṃ ca |
vātaghnavarge lavaṇeṣu caiva tailaṃ ca siddhaṃ hitamannapāne ||
lodhraṃ viḍaṃ bilvaśalāṭu caiva lihyāc ca tailena kaṭutrikāḍhyam
|
dadhnā sasāreṇa samākṣikeṇa bhuñjīta niś cāraka(niḥsāraka))pīḍitas tu ||
sutaptakupyakvathitena vāpi kṣīreṇa śītena madhuplutena |
śūlārdito vyoṣavidārigandhāsiddhena dugdhena hitāya bhojyaḥ ||
vātaghnasaṃgrāhikadīpanīyaiḥ kṛtān ṣaḍāṃś cāpy upabhojayec ca |
khādec ca matsyān rasamāpnuyāc ca vātaghnasiddhaṃ saghṛtaṃ satailam ||
eṇāvyajānāṃ tu vaṭapravālaiḥ siddhāni sārdhaṃ piśitāni khādet |
medhyasya(medyasya) siddhaṃ tvatha vāpi raktaṃ bastasya dadhnā ghṛtatailayuktam ||
khādet pradehaiḥ śikhilāvajair vā bhuñjīta yūṣairdadhibhiś ca
mukhyaiḥ |
māṣān susiddhān ghṛtamaṇḍayuktān khādec ca dadhnā maricopadaṃśān ||
mahāruje mūtrakṛcchre bhiṣag bastiṃ pradāpayet |
payomadhughṛtonmiśraṃ madhukotpalasādhitam ||
sa bastiḥ śamayettasya raktaṃ dāhamatho jvaram |
madhurauṣadhasiddhaṃ ca hitaṃ tasyānuvāsanam ||
rātrāvahani vā nityaṃ rujārto yo bhaven naraḥ |
yathā yathā satailaḥ syādvātaśāntis tathā tathā ||
praśānte mārute cāpi śāntiṃ yāti pravāhikā |
tasmāt pravāhikāroge mārutaṃ śamayed bhiṣak ||
pāṭhājamodākuṭajotpalaṃ ca śuṇṭhī samā māgadhikāś ca piṣṭāḥ |
sukhāmbupītāḥ śamayanti rogaṃ medhyāṇḍasiddhaṃ saghṛtaṃ payo vā ||
śuṇṭhīṃ ghṛtaṃ sakṣavakaṃ satailaṃ vipācya līḍhvāmayam āśu hanyāt
|
gajāśanākumbhikadāḍimānāṃ rasaiḥ kṛtā tailaghṛte sadadhni ||
bilvānvitā pathyatamā yavāgūrdhāroṣṇadugdhasya tathā ca pānam
|
laghūni pathyānyatha dīpanāni snigdhāni bhojyānyudarāmayeṣu ||
hitāya nityaṃ vitaredvibhajya yogāṃś ca tāṃstān bhiṣagapramattaḥ
||
tṛṣṇāpanayanī laghvī dīpanī bastiśodhanī |
jvare caivātisāre ca yavāgūḥ sarvadā hitā ||
rūkṣājjāte kriyā snigdhā rūkṣā snehanimittaje |
bhayaje sāntvanāpūrvā śokaje śokanāśinī ||
viṣārśaḥkṛmisaṃbhūte hitā cobhayaśarmadā |
chardimūrcchātṛḍādyāṃś ca sādhayed avirodhataḥ ||
samavāye tu doṣāṇāṃ pūrvaṃ pittamupācaret |
jvare caivātisāre ca sarvatrānyatra mārutam ||
yasyoccāraṃ vinā mūtraṃ samyag vāyuś ca gacchati |
dīptāgnerlaghukoṣṭhasya sthitastasyodarāmayaḥ ||
karmajā vyādhayaḥ keciddoṣajāḥ santi cāpare |
karmadoṣodbhavāś cānye karmajāsteṣv ahetukāḥ ||
naśyanti tvakriyābhis te kriyābhiḥ karmasaṃkṣaye |
śāmyanti doṣasaṃbhūtā doṣasaṃkṣayahetubhiḥ ||
teṣāmalpanidānā ye pratikaṣṭā bhavanti ca |
mṛdavo bahudoṣā vā karmadoṣodbhavās tu te ||
karmadoṣakṣayakṛtā teṣāṃ siddhirvidhīyate |
duṣyati grahaṇī jantoragnisādanahetubhiḥ ||
atisāre nivṛtte 'pi mandāgnerahitāśinaḥ |
bhūyaḥ saṃdūṣito vahnirgrahaṇīmabhidūṣayet ||
tasmāt kāryaḥ parīhārastvatīsāre viriktavat |
yāvan na prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ prāṇatas tathā ||
ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā kalā parikīrtitā |
pakvāmāśayamadhyasthā grahaṇī sā prakīrtitā ||
grahaṇyā balamagnirhi sa cāpi grahaṇīṃ śritaḥ |
tasmāt saṃdūṣite vahnau grahaṇī saṃpraduṣyati ||
ekaśaḥ sarvaśaś caiva doṣairatyarthamucchritaiḥ |
sā duṣṭā bahuśo bhuktamāmam eva vimuñcati ||
pakvaṃ vā sarujaṃ pūti muhurbaddhaṃ muhurdravam |
grahaṇīrogamāhustamāyurvedavido janāḥ ||
tasyotpattau vidāho+āne sadanālasyatṛṭklamāḥ |
balakṣayo 'ruciḥ kāsaḥ karṇakṣveḍo 'ntrakūjanam ||
atha jāte bhavejjantuḥ śūnapādakaraḥ kṛśaḥ |
parvaruglaulyatṛṭchardijvarārocakadāhavām ||
udgirec chuktatiktāmlalohadhūmāmagandhikam |
prasekamukhavairasyatamakārucipīḍitaḥ ||
vātācchūlādhikaiḥ pāyuhṛtpārśvodaramastakaiḥ |
pittāt sadāhairgurubhiḥ kaphāt tribhyas trilakṣaṇaiḥ ||
doṣavarṇair nakhais tadvad viṇmūtranayanānanaiḥ |
hṛtpāṇḍūdaragulmārśaḥplīhāśaṅkhī ca mānavaḥ ||
yathā doṣocchrayaṃ tasya viśuddhasya yathākramam |
peyādiṃ vitaret samyag dīpanīyopasaṃbhṛtam ||
tataḥ pācanasaṃgrāhidīpanīyagaṇatrayam |
pibet prātaḥ surāriṣṭasnehamūtrasukhāmbubhiḥ ||
takreṇa vātha takraṃ vā kevalaṃ hitam ucyate |
kṛmigulmodarārśoghnīḥ kriyāś cātrāvacārayet ||
cūrṇaṃ hiṅgvādikaṃ cātra ghṛtaṃ vā plīhanāśanam |
kalkena magadhādeś ca cāṅgerīsvarasena ca ||
caturguṇena dadhnā ca ghṛtaṃ siddhaṃ hitaṃ bhavet |
jvarādīn avirodhāc ca sādhayet svaiś cikitsitaiḥ ||
iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate kāyacikitsātantre
'tisārapratiṣedho nāma (dvitīyo 'dhyāyaḥ, āditaḥ/) catvāriṃśo 'dhyāyaḥ ||40 ||
ekacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ |
athātaḥ śoṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
anekarogānugato bahurogapurogamaḥ |
durvijñeyo durnivāraḥ śoṣo vyādhirmahābalaḥ ||
saṃśoṣaṇādrasādīnāṃ śoṣa ity abhidhīyate |
kriyākṣayakaratvāc ca kṣaya ity ucyate punaḥ ||
rājñaś candramaso yasmād abhūd eṣa kilāmayaḥ |
tasmāt taṃ rājayakṣmeti kecidāhuḥ punarjanāḥ ||
sa vyastair jāyate doṣair iti kecid vadanti hi |
ekādaśānām ekasmin sānnidhyāt tantrayuktitaḥ ||
kriyāṇām avibhāgena prāgekotpādanena ca |
eka eva mataḥ śoṣaḥ sannipātātmako hy ataḥ ||
udrekāttatra liṅgāni doṣāṇāṃ nipatanti hi |
ksayādvegapratīghātādāghātādviṣamāśanāt ||
jāyate kupitairdoṣairvyāptadehasya dehinaḥ |
kaphapradhānairdoṣairhi ruddheṣu rasavartmasu ||
ativyavāyino vāpi kṣīṇe retasyanantaram |
kṣīyante dhātavaḥ sarve tataḥ śuṣyanti mānavaḥ ||
bhaktadveṣo jvaraḥ śvāsaḥ kāsaḥ śoṇitadarśanam |
svarabhedaś ca jāyeta ṣaḍrūpe rājayakṣmaṇi ||
svarabhedo 'nilāñchūlaṃ saṃlocaś cāṃsapārśvayoḥ |
jvaro dāho 'tisāraś ca pittādraktasya cāgamaḥ ||
śirasaḥ paripūrṇatvamabhaktacchanda eva ca |
kāsaḥ kaṇṭhasya coddhvaṃso vijñeyaḥ kaphakopataḥ ||
ekādaśabhir ebhir vā ṣaḍbhir vāpi samanvitam |
(kāsātīsārapārśvārtisvarabhedārucijvaraiḥ ||
tribhir vā pīḍitaṃ liṅgairjvarakāsāsṛgāmayaiḥ |
) jahyācchoṣārditaṃ jantumicchan suvipulaṃ yaśaḥ ||
vyāyaśokasthāviryavyāyāmadhvopavāsataḥ |
vraṇoraḥkṣatapīḍābhyāṃ śoṣānanye vadanti hi ||
vyavāyaśoṣī śukrasya kṣayaliṅgair upadrutaḥ |
pāṇḍudeho yathāpūrvaṃ kṣīyante cāsya dhātavaḥ ||
pradhyānaśīlaḥ srastāṅgaḥ śokaśoṣyapi tādṛśaḥ |
vinā śukraksayakṛtairvikārairabhilakṣitaḥ ||
jarāśoṣī kṛśo mandavīryabuddhibalendiryaḥ |
kampano 'rucimān bhinnakāṃsyapātrahatasvaraḥ(naḥ) ||
ṣṭhīvati śleṣmaṇā hīnaṃ gauravārucipīḍitaḥ |
saṃprasrutāsyanāsākṣaḥ suptarūkṣamalacchaviḥ ||
adhvapraśoṣī srastāṅgaḥ saṃbhṛṣṭaparuṣacchaviḥ |
prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomagalānanaḥ ||
vyāyāmaśoṣī bhūyiṣṭhamebhir eva samanvitaḥ |
uraḥkṣatakṛtairliṅgaiḥ saṃyuktaś ca kṣatādvinā ||
raktakṣayād vedanābhis tathaivāhārayantraṇāt |
vraṇitasya bhavec choṣaḥ sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ ||
vyāyāmabhārādhyayanair abhighātātimaithunaiḥ |
karmaṇā cāpy urasyena vakṣo yasya vidāritam |
tasyor asi kṣate raktaṃ pūyaḥ śleṣmā ca gacchati ||
kāsamānaś chardayec ca pītaraktāsitāruṇam |
saṃtaptavakṣāḥ so 'tyarthaṃ dūyanātparitāmyati ||
durgandhavadanocchvāso bhinnavarṇasvaro naraḥ |
keṣāṃcidevaṃ śoṣo hi kāraṇairbhedamāgataḥ ||
na tatra doṣaliṅgānāṃ samastānāṃ nipātanam |
kṣayā eva hi te jñeyāḥ pratyekaṃ dhātusaṃjñitāḥ ||
cikitsitaṃ tu teṣāṃ hi prāguktaṃ dhātusaṃkṣaye ||
śvāsāṅgasādakaphasaṃsravatāluśoṣacchardyagnisādamadapīnasapāṇḍunidrāḥ |
śoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jantuḥ śuklekṣaṇe bhavati māṃsaparo ririṃsuḥ ||
svapneṣu kākaśukaśallakinīlakaṇṭhagṛdhrās tathaiva kapayaḥ
kṛkalāsakāś ca |
taṃ vāhayanti sa nadīrvijalāś ca paśyec chuṣkāṃstarūn pavanadhūmadavārditāṃś ca ||
mahāśanaṃ kṣīyamāṇamatīsāranipīḍitam |
śūnamuṣkodaraṃ caiva yakṣmiṇaṃ parivarjayet ||
upācaredātmavantaṃ dīptāgnimakṛśaṃ navam |
sthirādivargasiddhena dhṛtenājāvikena ca ||
snigdhasya mṛdu kartavyamūrdhvaṃ cādhaś ca śodhanam |
āsthāpanaṃ tathā kāryaṃ śirasaś ca virecanam ||
yavagodhūmaśālīṃś ca rasairbhuñjīta śodhitaḥ |
dṛḍhe 'gnau bṛṃhayec cāpi nivṛttopadravaṃ naram ||
vyavāyaśoṣiṇaṃ prāyo bhajante vātajā gadāḥ |
bṛṃhaṇīyo vidhistasmai hitaḥ snighdo 'nilāpahaḥ ||
kākānulūkānnakulān biḍālān gaṇḍūpadān vyālabileśayākhūn |
gṛdhrāṃś ca dadyādvividhaiḥ pravādaiḥ sasaindhavān sarṣapatailabhṛṣṭān ||
deyāni māṃsāni ca jāṅgalāni mudgāḍhakīsūparasāś ca hṛdyāḥ |
kharoṣṭranāgāśvatarāśvajāni deyāni māṃsāni sukalpitāni ||
māṃsopadaṃśāṃś ca pibedariṣṭān mārdvīkayuktān madirāś ca sevyāḥ |
arkāmṛtākṣārajaloṣitebhyaḥ kṛtvā yavebhyo vividhāṃś ca bhakṣyān ||
khādet pibet sarpirajāvikaṃ vā kṛśo yavāgvā saha bhaktakāle |
sarpirmadhubhyāṃ trikaṭu pralihyāc cavyāviḍaṅgopahitaṃ kṣayārtaḥ ||
māṃsādamāṃseṣu ghṛtaṃ ca siddhaṃ śosāpahaṃ kṣaudrakaṇāsametam |
drākṣāsitāmāgadhikāvalehaḥ sakṣaudratailaḥ kṣayarogaghātī ||
ghṛtena cājena samākṣikeṇa turaṅgagandhātilamāṣacūrṇam |
sitāśvagandhāmagadhodbhavānāṃ cūrṇaṃ ghṛtakṣaudrayutaṃ pralihyāt ||
kṣīraṃ pibed vāpy atha vājigandhāvipakvamevaṃ labhate 'ṅgapuṣṭim |
tad utthitaṃ kṣīraghṛtaṃ sitāḍhyaṃ prātaḥ pibed vāpi payonupānam ||
utsādane cāpi turaṅgagandhā yojyā yavāś caiva punarnave ca |
kṛtsne vṛṣe tatkusumaiś ca siddhaṃ sarpiḥ pibet kṣaudrayutaṃ hitāśī ||
yakṣmāṇam etat prabalaṃ ca kāsaṃ śvāsaṃ ca hanyād api pāṇḍutāṃ ca
|
śakṛdrasā gośvagajāvyajānāṃ kvāthā mitāś cāpi tathaiva bhāgaiḥ ||
mūrvāharidrākhadiradrumāṇāṃ kṣīrasya bhāgastvaparo ghṛtasya |
bhāgān daśautān vipacedvidhijño dattvā trivargaṃ madhuraṃ ca kṛtsnam ||
kaṭutrikaṃ caiva sabhadradāru ghṛtottamaṃ yakṣmanivāraṇāya |
dve pañcamūlyau varuṇaṃ karañjaṃ bhallātakaṃ bilvapunarnave ca ||
yavān kulatthān badarāṇi bhārgīṃ pāṭhāṃ hutāśaṃ samahīkadambam |
kṛtvā kaṣāyaṃ vipaceddhi tasya ṣaḍbhir hi pātrairghṛtapātramekam ||
vyoṣaṃ mahāvṛkṣapayo 'bhayāṃ ca cavyaṃ surākhyaṃ lavaṇottamaṃ ca |
etad dhi śoṣaṃ jaṭharāṇi caiva hanyāt pramehāṃś ca sahānilena ||
gośvāvyajebhaiṇakharoṣṭrajātaiḥ śakṛdrasakṣīrarasakṣatotthaiḥ |
drākṣāśvagandhāmagadhāsitābhiḥ siddhaṃ ghṛtaṃ yakṣmavikārahāri ||
elājamodāmalakābhayākṣagāyatryariṣṭāsanaśālasārān |
viḍaṅgabhallātakacitrakogrākaṭutrikāmbhodasurāṣṭrajāṃś ca ||
paktvā jale tena paceddhi sarpistasmin susiddhe tvavatārite ca |
triṃśatpalānyatra sitopalāyā dattvā tugākṣīripalāni ṣaṭ ca ||
prasthe ghṛtasya dviguṇaṃ ca dadyāt kṣaudraṃ tato manthahataṃ
vidadhyāt |
palaṃ palaṃ prātarataḥ pralihya paścāt pibet kṣīramatandritaś ca ||
etad dhi medhyaṃ paramaṃ pavitraṃ cakṣuṣyamāyuṣyamatho yaśasyam |
yakṣmāṇamāśu vyapahanti caitat pāṇḍvāmayaṃ caiva bhagandaraṃ ca ||
śvāsaṃ ca hanti svarabhedakāsahṛtplīhagulmagrahaṇīgadāṃś ca
|
na cātra kiṃcit parivarjanīyaṃ rasāyanaṃ caitadupāsyamānam ||
plīhodaroktaṃ vihitaṃ ca sarpistrīṇyeva cānyāni hitāni cātra |
upadravāṃś ca svaravaikṛtādīn jayed yathāsvaṃ prasamīkṣya śāstram ||
ajāśakṛnmūtrapayoghṛtāsṛṅmāṃsālayāni pratisevamānaḥ |
snānādinānāvidhinā jahāti māsādaśeṣaṃ niyamena śoṣam ||
rasonayogaṃ vidhivat kṣayārtaḥ kṣīreṇa vā nāgabalāprayogam |
seveta vā māgadhikāvidhānaṃ tathopayogaṃ jatuno 'śmajasya ||
śokaṃ striyaṃ krodhamasūyanaṃ ca tyajedudārān viṣayān bhajeta |
vaidyān dvijātīṃstridaśān gurūś ca vācaś ca puṇyāḥ śṛṇuyādbijebhyaḥ ||
iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate kāyacikitsātantre
(tṛtīyo 'dhyāyaḥ, ādita) ekacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ ||41 ||
dvicatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ |
athāto gulmapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
yathoktaiḥ kopanairdoṣāḥ kupitāḥ koṣṭhamāgatāḥ |
janayanti nṛṇāṃ gulmaṃ sa pañcavidha ucyate ||
hṛdbastyor antare granthiḥ saṃcārī yadi vācalaḥ |
cayāpacayavān vṛttaḥ sa gulma iti kīrtitaḥ ||
pañca gulmāśrayā nṝṇāṃ pārśve hṛnnābhibastayaḥ |
gupitānilamūlatvād gūḍhamūlodayād api ||
gulmavad vā viśālatvād gulma ity abhidhīyate |
sa yasmād ātmani cayaṃ gacchaty apsv iva budbudaḥ ||
antaḥ sarati yasmāc ca na pākam upayātyataḥ |
sa vyastair jāyate doṣaiḥ samastair api cocchritaiḥ ||
puruṣāṇāṃ tathā strīṇāṃ jñeyo raktena cāparaḥ |
sadanaṃ madantā vahner āṭopo 'ntravikūjanam ||
viṇmūtrānilasaṅgaś ca sauhityās ahatā tathā |
dveṣo 'nne vāyurūrdhvaṃ ca pūrvarūpeṣu gulminām ||
hṛtkukṣiśūlaṃ mukhakaṇṭhaśoṣo vāyor nirodho viṣamāgnitā ca |
te te vikārāḥ pavanātmakāś ca bhavanti gulme 'nilasaṃbhave tu ||
svedajvarāhāravidāhadāhāstṛṣṇāṅgarāgaḥ kaṭuvaktratā ca |
pittasya liṅgānyakhilāni yāni pittātmake tāni bhavanti gulme ||
staimity am anne 'ruciraṅgasādaś chardiḥ praseko madhurāsyatā ca |
kaphasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti gulme kaphasaṃbhave tu ||
sarvātmakaḥ sarvavikārayuktaḥ so 'sādhya uktaḥ kṣatajaṃ pravakṣye
|
navaprasūtāhitabhojanā yā yā cāmagarbhaṃ visṛjedṛtau vā ||
vāyur hi tasyāḥ parigṛhya raktaṃ karoti gulmaṃ sarujaṃ sadāham |
paittasya liṅgena samānaliṅgaṃ viśeṣaṇaṃ cāpy aparaṃ nibodha ||
na spandate nodarameti vṛddhiṃ bhavanti liṅgāni ca garbhiṇīnām |
taṃ garbhakālātigame caikitsyamasṛgbhavaṃ gulmamuśanti tajjñāḥ ||
vātagulmārditaṃ snigdhaṃ yuktaṃ snehavirecanaiḥ |
upācared yathākālaṃ nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ ||
pittagulmārditaṃ snigdhaṃ kākolyādighṛtena tu |
viriktaṃ madhurairyogairnirūhaiḥ samupācaret ||
śleṣmagulmārditaṃ snigdhaṃ pippalyādighṛtena tu |
tīkṣṇairviriktaṃ tad rūpairnirūhaiḥ samupācaret ||
sannipātotthite gulme tridoṣaghno vidhirhitaḥ |
pittavadraktagulminyā nāryāḥ kāryaḥ kriyāvidhiḥ ||
viśeṣamaparaṃ cāsyāḥ śṛṇu raktavibhedanam |
palāśakṣāratoyena siddhaṃ sarpiḥ prayojayet ||
dadyād uttarabastiṃ ca pippalyādighṛtena tu |
uṣṇair vā bhedayed bhinne vidhirāsṛgdaro hitaḥ ||
ānūpaudaka majjāno vasā tailaṃ ghṛtaṃ dadhi |
vipakvam ekataḥ śastaṃ vātagulme 'nuvāsanam ||
jāṅgalaikaśaphānāṃ tu vasā sarpiś ca paittike |
tailaṃ jāṅgalamajjāna evaṃ gulme kaphotthite ||
dhātrīphalānāṃ svarase ṣaḍaṅgaṃ vipaced ghṛtam |
śarkarāsaindhavopetaṃ tad dhitaṃ vātagulmine ||
citrakavyoṣasindhūtthapṛthvīkācavyadāḍimaiḥ |
dīpyakagranthikājājīhapuṣādhānyakaiḥ samaiḥ ||
dadhyāranālabadaramūlakasvarasairghṛtam |
tatpibedvātagulmāgnidaurbalyāṭopaśūlanut ||
hiṅgusauvarcalājājīviḍadāḍimadīpyakaiḥ |
puṣkaravyoṣadhānyāmlavetasakṣāracitrakaiḥ ||
śaṭīvacājagandhailāsurasaiś ca vipācitam |
śūlānāhaharaṃ sarpirdadhnā cānilagulminām ||
viḍadāḍimasindhūtthahutabhugvyoṣajīrakaiḥ |
hiṅgusauvarcalakṣārarugvṛkṣāmlāmlavetasaiḥ ||
bījapūrarasopetaṃ sarpirdadhicaturguṇam |
sādhitṃ dādhikaṃ nāma gulmahṛt plīhaśūlajit ||
rasonasvarase sarpiḥ pañcamūlarasānvitam |
surāranāladadhyamlamūlakasvarasaiḥ saha ||
vyoṣadāḍimavṛkṣāmlayavānīcavyasaindhavaiḥ |
hiṅgvamlavetasājājīdīpyakaiś ca samāṃśikaiḥ ||
siddhaṃ gulmagrahaṇyarśaḥśvāsonmādakṣayajvarān |
kāsāpasmāramandāgniplīhaśūlānilāñjayet ||
dadhi sauvīrakaṃ sarpiḥ kvāthau mudgakulatthajau |
pañcāḍhakāni vipaced āvāpya dvipalāny atha ||
sauvarcalaṃ sarjikāṃ ca devadārv atha saindhavam |
vātagulmāpahaṃ sarpir etad dīpanam eva ca ||
tṛṇamūlakaṣāye tu jīvanīyaiḥ pacedghṛtam |
nyagrodhādigaṇe vāpi gaṇe vāpy utpalādike ||
raktapittotthitaṃ ghnanti ghṛtāny etāny asaṃśayam |
āragvadhādau vipaceddīpanīyayutaṃ ghṛtam ||
kṣāravarge pacec cānyat pacen mūtragaṇe 'param |
ghnanti gulmaṃ kaphodbhūtaṃ ghṛtānyetānyasaṃśayam ||
yathādoṣocchrayaṃ cāpi cikitsetsānnipātikam |
cūrṇaṃ hiṅgvādikaṃ vāpi ghṛtaṃ vā plīhanāśanam ||
pibed gulmāpahaṃ kāle sarpistailvakam eva vā |
tilekṣurakapālāśasārṣapaṃ yāvanālajam ||
bhasma mūlakajaṃ cāpi gojāvikharahantinām |
mūtreṇa mahiṣīṇāṃ ca pālikaiś cāvacūrṇitaiḥ ||
kuṣṭhasaindhavayaṣṭyāhvanāgarakṛmighātibhiḥ |
sājamodaiś ca daśabhiḥ sāmudrāc ca palairyutam ||
ayaḥpātre 'gninālpena paktvā lehyam(laham) athoddharet |
tasya mātrāṃ pibed dadhnā surayā sarpiṣāpi vā ||
dhānyāmlenoṣṇatoyena kaulatthena rasena vā |
gulmān vātavikārāṃś ca kṣāro 'yaṃ hantyasaṃśayam ||
svarjikākuṣṭhasahitaḥ kṣāraḥ ketakijo 'pi vā |
tailena śamayet pīto gulmaṃ pavanasaṃbhavam ||
pītaṃ sukhāmbunā vāpi svarjikākuṣṭhasaindhavam |
vṛś cīvamurubūkaṃ(vṛś cīramurubūkaṃ) ca varṣābhūrbṛhatīdvayam ||
citrakaṃ ca jaladroṇe paktvā pādāvaśeṣitam |
māgadhīciktrakakṣaudralipte kumbhe nidhāpayet ||
madhunaḥ prasthamāvāpya pathyācūrṇārdhasaṃyutam |
busoṣitaṃ daśāhaṃ tu jīrṇabhaktaḥ piben naraḥ ||
ariṣṭo 'yaṃ jayed gulmamavipākamarocakam |
pāṭhānikumbharajanītrikaṭutriphalāgnikam ||
lavaṇaṃ vṛkṣabījaṃ ca tulyaṃ syād anavo guḍaḥ |
pathyābhir vā yutaṃ cūrṇaṃ gavāṃ mūtrayutaṃ pacet ||
guṭikāstadghṛnībhūtaṃ kṛtvā khādedabhuktavān |
gulmaplīhāgnisādāṃtā nāśayeyuraśeṣataḥ ||
hṛdrogaṃ grahaṇīdoṣaṃ pāṇḍurogaṃ ca dāruṇam |
saśūle sonnate 'spande dāhapākaruganvite ||
gulme raktaṃ jalaukobhiḥ sirāmokṣeṇa vā haret |
sukhoṣṇā jāṅgalarasāḥ susnigdhā vyaktasaindhavāḥ ||
kaṭutrikasamāyuktā hitāḥ pāne tu gulminām |
peyā vātaharaiḥ siddhāḥ kaulatthāḥ saṃskṛtā rasāḥ ||
khalāḥ sapañcamūlāś ca gulmināṃ bhojane hitāḥ |
baddhavarconilānāṃ tu sārdrakaṃ kṣīramiṣyate ||
kumbhīpiṇḍeṣṭakāsvedān kārayet kuśalo bhiṣak |
gulminaḥ sarva evoktā durvirecyatamā bhṛśam ||
ataśaitāṃs tu susvinnān sraṃsanenopapādayet |
vimlāpanābhyañjanāni tathaiva dahanāni ca ||
upanāhāś ca kartavyāḥ sukhoṣṇāḥ sālvaṇādayaḥ |
udaroktāni sarpīṃṣi mūtravartikriyās tathā ||
lavaṇāni ca yojyāni yānyuktānyanilāmaye |
vātavarconirodhe tu sāmudrārdrakasarṣapaiḥ ||
kṛtvā pāyau vidhātavyā vartayo maricottarāḥ |
dantīcitrakamūleṣu tathā vātahareṣu ca ||
kuryād ariṣṭān sarvāṃś ca ślokasthāne yatheritān |
khādedvāpyaṅkurān bhṛṣṭān pūtīkanṛpavṛkṣayoḥ ||
ūrdhvavātaṃ manuṣyaṃ ca gulminaṃ na nirūhayet |
pibettrivṛnnāgaraṃ vā saguḍāṃ vā harītakīm ||
gugguluṃ trivṛtāṃ dantīṃ dravantīṃ saindhavaṃ vacām |
mūtramadyapayodrākṣārasairvīkṣya balābalam ||
evaṃ pīlūni bhṛṣṭāni pibet salavaṇāni tu |
pippalīpippalīmūlacavyacitrakasaindhavaiḥ ||
yuktā hanti surā gulmaṃ śīghraṃ kāle prayojitā |
baddhaviṇmāruto gulmī bhuñjīta payasā yavān ||
kulmāṣān vā bahusnehān bhakṣyellavaṇottarān |
athāsyopadravaḥ śūlaḥ kathaṃcid upajāyate ||
śūlaṃ nikhānitamivāsukhaṃ yena tu vattyasau |
tatra viṇmūtrasaṃrodhaḥ kṛcchrocchvāsaḥ sthirāṅgatā ||
tṛṣṇā dāho bhramo 'nnasya vidagdhaparivṛddhitā |
romaharṣo 'ruciś chardir bhuktavṛddhir jaḍāṅgatā ||
vāyvādibhir yathāsaṅkhyāṃ miśrair vā vīkṣya yojayet |
pathyātrilavaṇaṃ kṣāraṃ hiṅgutumburupauṣkaram ||
yavānīṃ ca haridrāṃ ca viḍaṅgānyamlavetasam |
vidārītriphalābhīruśṛṅgāṭīguḍaśarkarāḥ ||
kāśmarīphalayaṣṭyāhvaparūṣakahimāni ca |
ṣaḍgranthātiviṣādārupathyāmaricavṛkṣajān ||
kṛṣṇāmūlakacanvyaṃ ca nāgarakṣāracitrakān |
uṣṇāmlakāñjikakṣīratoyaiḥ ślokasamāpanān ||
yathākramaṃ vimiśrāṃś ca dvandve sarvāṃś ca sarvaje |
tathaiva sekāvagāhapradehābhyaṅgabhojanam ||
śiśirodakapūrṇānāṃ bhājanānāṃ ca dhāraṇam |
vamanonmardanasvedalaṅghanakṣapaṇakriyāḥ ||
snehādiś ca karamaḥ sarvo viśeṣeṇopadiśyate |
vallūraṃ mūlakaṃ matsyān śuṣkaśākāni vaidalam ||
na khādedālukaṃ gulmī madhurāṇi phalāni ca |
vinā gulmena yacchūlaṃ gulmasthāneṣu jāyate ||
nidānaṃ tasya vakṣyāmi rūpaṃ ca sacikitsitam |
vātamūtrapurīṣāṇāṃ nigrahādatibhojanāt ||
ajīrṇādhyaśanāyāsaviruddhānnopasevanāt |
pānīyapānāt kṣutkāle virūḍhānāṃ ca sevanāt ||
piṣṭānnaśuṣkamāṃsānām upayogāttathaiva ca |
evaṃvidhānāṃ dravyāṇāmanyeṣāṃ copasevanāt ||
vāyuḥ prakupitaḥ koṣṭhe śūlaṃ saṃjanayed bhṛśam |
nirucchvāsī bhavettena vedanāpīḍito naraḥ ||
śaṅkusphoṭanavattasya yasmāttīvrāś ca vedanāḥ |
śūlāsaktasya lakṣyante tasmācchūlamihocyate ||
nirāhārasya yasyaiva tīvraṃ śūlamudīryate |
prastabdhagātro bhavati kṛcchreṇocchvasitīva ca ||
vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa kurute naraḥ |
etairliṅgairvijānīyācchūlaṃ vātasamudbhavam ||
tṛṣṇā dāho mado mūrcchā tīvraṃ śūlaṃ tathaiva ca |
śītābhikāmo bhavati śītenaiva praśāmyati ||
etairliṅgairvijānīyācchūlaṃ pittasamudbhavam |
śūlenotpīḍyamānasya hṛllāsa upajāyate ||
atīva pūrṇakoṣṭhatvaṃ tathaiva gurugātratā |
etacchleṣmasamutthasya śūlasyoktaṃ nidarśanam ||
sarvāṇi dṛṣṭvā rūpāṇi nirdiśetsānnipātikam |
sannipātasamutthānamasādhyaṃ taṃ vinirdiśet ||
śūlānāṃ lakṣaṇaṃ proktaṃ cikitsāṃ tu nibodha me |
āśukārī hi pavanastasmāt taṃ tvarayā jayet ||
tasya śūlābhipannasya sveda eva sukhāvahaḥ |
pāyasaiḥ kṛśarāpiṇḍaiḥ snigdhair vā piśitairhitaḥ ||
trivṛcchākena vā snigdhamuṣṇaṃ bhiñjīta bhojanam |
cirabilvāṅkurān vāpi tailabhṛṣṭāṃs tu bhakṣayet ||
vaihaṅgāṃś ca rasān snigdhān jāṅgalān śūlapīḍitaḥ |
yathālābhaṃ niṣeveta māṃsāni bilaśāyinām ||
surā sauvīrakaṃ cukraṃ mastūdaśvittathā dadhi |
sakālalavaṇaṃ peyaṃ śūle vātasamudbhave ||
kulatthayūṣo yuktāmlo lāvakīyūṣasaṃskṛtaḥ |
sasaindhavaḥ samarico vātaśūlavināśanaḥ ||
viḍaṅgaśigrukampillapathyāśyāmāmlavetasān |
surasāmaśvamūtrīṃ ca sauvarcalayutān pibet ||
madyena vātajaṃ śūlaṃ kṣipram eva praśāmyati |
pṛthvīkājājicavikāyavānīvyoṣacitrakāḥ ||
pippalyaḥ pippalīmūlaṃ saindhavaṃ ceti cūrṇayet |
tāni cūrṇāni payasā pibet kāmbalikena vā ||
madhvāsavena cukreṇa surāsauvīrakeṇa vā |
athavaitāni(athacaitāni) cūrṇāni mātuluṅgarasena vā ||
tathā badarayūṣeṇa bhāvitāni punaḥ punaḥ |
tāni hiṅgupragāḍhāni saha śarkarayā pibet ||
saha dāḍimasāreṇa vartiḥ kāryā bhiṣagjitā |
sā vartirvātikaṃ śūlaṃ kṣipram eva vyapohati ||
guḍatailena vā līḍhā pītā madyena vā punaḥ |
bubhukṣāprabhave śūle laghu saṃtarpaṇaṃ hitam ||
uṣṇaiḥ kṣīrairyavāgūbhiḥ snigdhairmāṃsarasais tathā |
vātaśūle samutpanne rūkṣaṃ snigdhena bhojayet ||
susaṃskṛtāḥ pradeyāḥ syurghṛtapūrā viśeṣataḥ |
vāruṇīṃ ca pibejjantus tathā saṃpadyate sukhī ||
etadvātasamutthasya śūlasyoktaṃ cikitsitam |
atha pittasamutthasya kriyāṃ vakṣyāmyataḥ param ||
sa sukhaṃ chardayitvā tu pītvā śītodakaṃ naraḥ |
śītalāni ca seveta sarvāṇyuṣṇāni varjayet ||
maṇirājatatāmrāṇi bhājanāni ca sarvaśaḥ |
vāripūrṇāni tānyasya śūlasyopari nikṣipet ||
guḍaḥ śāliryavāḥ kṣīraṃ sarpiḥpānaṃ virecanam |
jāṅgalāni ca māṃsāni bheṣajaṃ pittaśūlinām ||
rasān seveta pittaghnān pittalāni vivarjayet |
pālāśaṃ dhānvanaṃ vāpi pibedyūṣaṃ saśarkaram ||
parūṣakāṇi mṛdvīkākharjūrodakajānyapi |
tat pibec charkarāyuktaṃ pittaśūlanivāraṇam ||
aśane bhuktamātre tu prakopaḥ ślaiṣmikasya ca |
vamanaṃ kārayettatra pippalīvāriṇā bhiṣak ||
rūkṣaḥ svedaḥ prayojyaḥ syād anyāś coṣṇāḥ kriyā hitāḥ |
pippalī śṛṅgaveraṃ ca śleṣmaśūle bhiṣagjitam ||
pāṭhāṃ vacāṃ trikaṭukaṃ tathā kaṭukarohiṇīm |
citrakasya ca niryūhe pibedyūṣaṃ sahārjakam ||
eraṇḍaphalamūlāni mūlaṃ gokṣurakasya ca |
śālaparṇīṃ pṛśniparṇīṃ bṛhatīṃ kaṇṭakārikām ||
dadyācchṛgālavinnāṃ ca sahadevāṃ tathaiva ca |
mahāsahāṃ kṣudrasahāṃ mūlamikṣurakasya ca ||
etat saṃbhṛtya saṃbhāraṃ jaladroṇe vipācayet |
caturbhāgāvaśeṣaṃ tu yavakṣārayutaṃ pibet ||
vātikaṃ paittikaṃ vāpi ślaiṣmikaṃ sānnipātikam |
prasahya nāśayec chūlaṃ chinnābhram iva mārutaḥ ||
pippalī svarjikākṣāro yavāś citraka eva ca |
sevyaṃ caitat samānīya bhasma kuryād vicakṣaṇaḥ ||
tad uṣṇavāriṇā pītaṃ śleṣmaśūle bhiṣagjitam |
ruṇaddhi mārutaṃ śleṣmā kukṣipārśvavyavasthitaḥ ||
sa saṃruddhaḥ karotyāśu sādhmānaṃ guḍguḍāyanam |
sūcībhir iva nistodaṃ kṛcchrocchvāsī tadā naraḥ ||
nānnaṃ vāñchati no nidrām upaity artinipīḍitaḥ |
pārśvaśūlaḥ sa vijñeyaḥ kaphānilasamudbhavaḥ ||
tatra puṣkaramūlāni hiṅgu sauvarcalaṃ viḍam |
saindhavaṃ tumburuṃ pathyāṃ cūrṇaṃ kṛtvā tu pāyayet ||
pārśvahṛdbastiśūleṣu yavakvāthena saṃyutam |
sarpiḥ plīhodaroktaṃ vā ghṛtaṃ vā hiṅgusaṃyutam ||
bījapūrakasāraṃ vā payasā saha sādhitam |
eraṇḍatailamathavā madyamas tu payorasaiḥ ||
bhojayec cāpi payasā jāṅgalena rasena vā |
prakupyati yadā kukṣau vahnimākramya mārutaḥ ||
tadāsya bhojanaṃ bhuktaṃ sopastambhaṃ na pacyate |
ucchvasity āmaśakṛtā śūlenāhanyate muhuḥ ||
naivāsane na śayane tiṣṭhan vā labhate sukham |
kukṣiśūla iti khyāto vātādāmasamudbhavaḥ ||
vamanaṃ kārayettatra laṅghayed vā yathābalam |
saṃsargapācanaṃ kuryād amlair dīpanasaṃyutaiḥ ||
nāgaraṃ dīpyakaṃ cavyaṃ hiṅgu sauvarcalaṃ viḍam |
mātuluṅgasya bījāni tathā śyāmorubūkayoḥ ||
bṛhatyāḥ kaṇṭakāryāś ca kvāthaṃ śūlaharaṃ pibet |
vacā sauvarcalaṃ hiṅgu kuṣṭhaṃ sātiviṣābhayā ||
kuṭajasya ca bījāni sadyaḥśūlaharāṇi tu |
virecane prayuñjīta jñātvā doṣabalābalam ||
snehabastīn nirūhāṃś ca kuryād doṣanibarhaṇān |
upanāhāḥ snehasekā dhānyāmlapariṣecanam ||
avagāhāś ca śasyante yac cānyad api tad dhitam |
kaphapittāvaruddhas tu māruto rasamūrcchitaḥ ||
hṛdisthaḥ kurute śūlamucchvāsārodhakaṃ param |
sa hṛcchūla iti khyāto rasamārutasaṃbhavaḥ ||
tatrāpi karmābhihitaṃ yadi uktaṃ hṛdvikāriṇām |
saṃrodhāt kupito vāyuri bastim āvṛtya tiṣṭhati ||
bastivaṅkṣaṇanābhīṣu tataḥ śūlo 'sya jāyate |
viṇmūtravātasaṃrodhī bastiśūlaḥ sa mārutāt ||
nābhyāṃ vaṅkṣaṇapārśveṣu kukṣau meḍhrāntramardakaḥ |
mūtramāvṛtya gṛhṇāti mūtraśūlaḥ sa mārutāt ||
vāyuḥ prakupito yasya rūkṣāhārasya dehinaḥ |
malaṃ ruṇaddhi koṣṭhasthaṃ mandīkṛtya tu pāvakam ||
śūlaṃ saṃjanayaṃstīvraṃ srotāṃsyāvṛtya tasya hi |
dakṣiṇaṃ yadi vā vāmaṃ kukṣimādāya jāyate ||
sarvatra vardhate kṣipraṃ bhramannatha saghoṣavān |
pipāsā vardhate tīvrā bhramo mūrcchā ca jāyate ||
uccārito mūtritaś ca na śāntimadhigacchati |
viṭśūlametajjānīyādbhiṣak paramadāruṇam ||
kṣipraṃ doṣaharaṃ kāryaṃ bhiṣajā sādhu jānatā |
svedanaṃ śamanaṃ caiva nirūhāḥ snehabastayaḥ ||
pūrvoddiṣṭān pāyayeta yogān koṣṭhaviśodhanān |
udāvartaharāś cāsya kriyāḥ sarvāḥ sukhāvahāḥ ||
atimātraṃ yadā bhuktaṃ pāvake mṛdutāṃ gate |
sthirībhūtaṃ tu tatkoṣṭhe vāyurāvṛtya tiṣṭhati ||
avipākagataṃ hy annaṃ śūlaṃ tīvraṃ karotyati |
mūrcchādhmānaṃ vidāhaś ca hṛdutkleśo vilambikā ||
viricyate chardayati kampate 'tha vimuhyati |
avipākād bhavec chūlas tv annadoṣasamudbhavaḥ ||
vamanaṃ laṅghanaṃ svedaḥ pācanaṃ phalavartayaḥ |
kṣārāś cūrṇāni guṭikāḥ śasyante śūlanāśanāḥ ||
gulmāvasthāḥ kriyāḥ kāryā yathāvat sarvaśūlinām ||
iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate kāyacikitsātantre
gulmapratiṣedho nāma (caturtho 'dhyāyaḥ, āditaḥ) dvicatvāriṃśo 'dhyāyaḥ ||42 ||
tricatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ |
athāto hṛdrogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
vegāghātoṣṇarūkṣānnairatimātropasevitaiḥ |
viruddhādhyaśanājīrṇairasātmyaiś cāpi(cāti) bhojanaiḥ ||
dūṣayitvā rasaṃ doṣā viguṇā hṛdayaṃ gatāḥ |
kurvanti hṛdaye bādhāṃ hṛdrogaṃ taṃ pracakṣate ||
caturvidhaḥ sa doṣaiḥ syāt kṛmibhiś ca pṛthak pṛthak |
lakṣaṇaṃ tasya vakṣyāmi cikitsitamanantaram ||
āyamyate mārutaje hṛdayaṃ tudyate tathā |
nirmathyate dīryate ca sphoṭyate pāṭyate 'pi ca ||
tṛṣṇoṣādāhacoṣāḥ syuḥ paittike hṛdayaklamaḥ |
dhūmāyanaṃ ca mūrcchā ca svedaḥ śoṣo mukhasya ca ||
gauravaṃ kaphasaṃsrāvo 'ruciḥ stambho 'gnimārdavam |
mādhuryam api cāsyasya balāsāvatate hṛdi ||
utkleśaḥ ṣṭhīvanaṃ todaḥ śūlo hṛllāsakastamaḥ |
aruciḥ śyāvnetratvaṃ śoṣaś ca kṛmije bhavet ||
bhramaklamau sādaśoṣau jñeyās teṣām upadravāḥ |
kṛmije kṛmijātīnāṃ ślaiṣmikāṇāṃ ca ye matāḥ ||
vātopasṛṣṭe hṛdaye vāmayet snigdhamāturam |
dvipañcamūlakvāthena sasnehalavaṇena tu ||
pippalyelāvacāhiṅguyavabhasmāni saindhavam |
sauvarcalamatho śuṇṭhīmajamodāṃ ca cūrṇitam ||
phaladhānyāmlakaulatthadadhimadyāsavādibhiḥ |
pāyayeta viśuddhaṃ ca snehenānyatamena vā ||
bhojayejjīrṇaśālyannaṃ jāṅgalaiḥ saghṛtai rasaiḥ |
vātaghnasiddhaṃ tailaṃ ca dadyādbastiṃ pramāṇataḥ ||
śrīparṇīmadhukakṣaudrasitotpalajalairvamet |
pittopasṛṣṭe hṛdaye seveta madhuraiḥ śṛtam ||
ghṛtaṃ kaṣāyāṃś coddiṣṭān pittajvaravināśanān |
tṛptasya ca rasairmukhyairmadhuraiḥ saghṛtairbhiṣak ||
sakṣaudraṃ vitaredbastau tailaṃ madhukasādhitam |
vacānimbakaṣāyābhyāṃ vāntaṃ hṛdi kaphātmake ||
cūrṇaṃ tu pāyayetoktaṃ vātaje bhojayec ca tam |
phalādimatha mustādiṃ triphalāṃ vā piben naraḥ ||
śyāmātrivṛtkalkayutaṃ ghṛtaṃ vāpi virecanam |
balātailairvidadhyāc ca bastiṃ bastiviśāradaḥ ||
kṛmihṛdrogiṇaṃ snigdhaṃ bhojayet piśitaudanam |
dadhnā ca palalopetaṃ tryahaṃ paścād virecayet ||
sugandhibhiḥ salavaṇairyogaiḥ sājājiśarkaraiḥ |
viḍaṅgagāḍhaṃ dhānyāmlaṃ pāyayetāpyanantaram ||
hṛdayasthāḥ patantyevamadhastāt krimayo nṛṇām |
yavānnaṃ vitareccāsya saviḍaṅgamataḥ param ||
iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate kāyacikitsātantre
hṛdrogapratiṣedho nāma (pañcamo 'dhyāyaḥ, āditaḥ) tricatvāriṃśo 'dhyāyaḥ ||43 ||
catuś catvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ |
athātaḥ pāṇḍurogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvandariḥ ||
vyavāyamamlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamatīva tīkṣṇam |
niṣevamāṇasya vidūṣya raktaṃ kurvanti doṣāstvaci pāṇḍubhāvam ||
pāṇḍvāmayo 'ṣṭārdhavidhaḥ pradiṣṭaḥ pṛthaksamastairyugapac ca
doṣaiḥ |
sarveṣu caiteṣv iha pāṇḍubhāvo yato 'dhiko 'taḥ khalu pāṇḍurogaḥ ||
tvaksphoṭanaṃ ṣṭhīvanagātrasādau mṛdbhakṣaṇaṃ prekṣaṇakūṭaśothaḥ |
viṇmūtrapītatvamathāvipāko bhaviṣyatas tasya puraḥsarāṇi ||
sa kāmalāpānakipāṇḍurogaḥ kumbhāhvayo
lāgharako(lāghavako)+alasākhyaḥ |
vibhāṣyate lakṣaṇamasya kṛtsnaṃ nibodha vakṣyāmyanupūrvaśastat ||
kṛṣṇekṣaṇaṃ kṛṣṇasirāvanaddhaṃ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ ca |
vātena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyed yuktaṃ tathānyais tadupadravaiś ca ||
pītekṣaṇaṃ pītasirāvanaddhaṃ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ ca |
pittena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyed yuktaṃ tathānyais tadupadravaiś ca ||
śuklekṣaṇaṃ śuklasirāvanaddhaṃ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ ca |
kaphena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyed yuktaṃ tathānyais tadupadravaiś ca ||
sarvātmake sarvam idaṃvyavasyed vakṣyāmi liṅgānyatha kāmalāyāḥ |
yo hyāmayānte sahasānnamamlamadyādapathyāni ca tasya pittam ||
karoti pāṇḍuṃ vadanaṃ viśeṣāt pūrveritau tandribalakṣayau ca |
bhedas tu tasyāḥ khalu kumbhasāhvaḥ śopho mahāṃs tatra ca parvabhedaḥ ||
jvarāṅgamardabhramasādatandrākṣayānvito
lāgharako(lāghavako)+alasākhyaḥ |
taṃ vātapittāddharipītanīlaṃ halīmakaṃ nāma vadanti tajjñāḥ ||
upadravās teṣv aruciḥ pipāsā chardirjvaro mūrdharujāgnisādaḥ |
śophas tathā kaṇṭhagato 'balatvaṃ mūrcchā klamo hṛdyavapīḍanaṃ ca ||
sādhyaṃ tu pāṇḍvāmayinaṃ samīkṣya snigdhaṃ ghṛtenordhvamadhaś ca
śuddham |
saṃpādayet kṣaudraghṛtapragāḍhairharītakīcūrṇayutaiḥ prayogaiḥ ||
pibed ghṛtaṃ vā rajanīvipakvaṃ yantraiphalaṃ tailvakam eva vāpi |
virecanadravyakṛtaṃ pibedvā yogāṃś ca vairecanidān ghṛtena ||
mūtre nikumbhārdhapalaṃ vipācya pibed abhīkṣṇaṃ kuḍavārdhamātram |
khāded guḍaṃ vāpy abhayāvipakvamāragvadhādikvathitaṃ pibedvā ||
ayorajovyoṣaviḍaṅgacūrṇaṃ lihyād dharidrāṃ triphalānvitāṃ vā |
sarpir madhubhyāṃ vidadhīta vāpi śāstrapradeśābhihitāṃś ca yogān ||
ahrec ca doṣān bahuśo 'lpamātrān śvayed dhi doṣeṣv atinirhṛteṣu |
dhātrīphalānāṃ rasamikṣujaṃ ca manthaṃ pibet kṣaudrayutaṃ hitāśī ||
ubhe bṛhatyau rajanīṃ śukākhyāṃ kākādanīṃ cāpi sakākamācīm |
ādāribimbīṃ sakadambapuṣpīṃ vipācya sarpirvipacet kaṣāye ||
tat pāṇḍutāṃ hantyupayujyamānaṃ kṣīeṇa vā māgadhikā yathāgni |
hitaṃ ca yaṣṭīmadhujaṃ kaṣāyaṃ cūrṇaṃ samaṃ vā madhunāvalihyāt ||
gomūtrayuktaṃ triphalādalānāṃ dattvāyasaṃ cūrṇamanalpakālam |
pravālamuktāñjanaśaṅkhacūrṇaṃ lihyāttathā kāñcanagairikottham ||
ājaṃ śakṛtsyāt kuḍavapramāṇaṃ viḍaṃ haridrā lavaṇottamaṃ ca |
pṛthak palāṃśāni samagrametaccūrṇaṃ hitāśī madhunāvalihyāt ||
maṇḍūralohāgniviḍaṅgapathyāvyoṣāṃśakaḥ sarvasamānatāpyaḥ |
mūtrāsuto 'yaṃ madhunāvalehaḥ pāṇḍvāmayaṃ hantyacireṇa ghoram ||
bibhītakāyomalanāgarāṇāṃ cūrṇaṃ tilānāṃ ca guḍaś ca mukhyaḥ |
takrānupāno vaṭakaḥ prayuktaḥ kṣiṇoti ghorānapi pāṇḍurogān ||
sauvarcalaṃ hiṅgu kirātatiktaṃ kalāyamātrāṇi sukhāmbunā vā |
mūrvāharidrāmalakaṃ ca lihyāt sthitaṃ gavāṃ saptadināni mūtre ||
mūlaṃ balācitrakayoḥ pibedvā pāṇḍvāmayārto 'kṣasamaṃ hitāśī |
sukhāmbunā vā lavaṇena tulyaṃ śigroḥ phalaṃ kṣīrabhujopayojyam ||
nyagrodhavargasya pibet kaṣāyaṃ śītaṃ sitākṣaudrayutaṃ hitāśī |
śālādikaṃ cāpy atha sāracūrṇaṃ dhātrīphalaṃ vā madhunāvalihyāt ||
viḍaṅgamustatriphalājamodaparūṣakavyoṣavinirdahanyaḥ |
cūrṇāni kṛtvā guḍaśarkare ca tathaiva sarpirmadhunī śume ca ||
saṃbhārametadvipacennidhāya sārodake sāravato gaṇasya |
jātaṃ ca lehyaṃ matimān viditvā nidhāpayenmokṣakaje samudge ||
hantyeṣa lehaḥ khalu pāṇḍurogaṃ saśothamugrām api kāmalāṃ ca |
saśarkarā kāmalināṃ tribhaṇḍī hitā gavākṣī saguḍā ca śuṇṭhī ||
kāleyake cāpi ghṛtaṃ vipakvaṃ hitaṃ ca tat syād rajanīvimiśram |
dhātuṃ nadījaṃ jatu śailajaṃ vā kumbhāhvaye mūtrayutaṃ pibedvā ||
mūtre sthitaṃ saindhavasaṃprayuktaṃ māsaṃ pibedvāpi hi lohakiṭṭam
|
dagdhvākṣakāṣṭhairmalamāyasaṃ vā gomūtranirvāpitamaṣṭavārān ||
vicūrṇya līḍhaṃ madhunācireṇa kumbhāhvayaṃ pāṇḍugadaṃ nihanyāt |
sindhūdbhavaṃ vāgnisamaṃ ca kṛtvā kṣiptvā ca mūtre sakṛdeva taptam ||
lauhaṃ ca kiṭṭaṃ bahuśaś ca taptvā nirvāpya mūtre bahuśas tathaiva
|
ekīkṛtaṃ gojalapiṣṭametadaikadhyamāvāpya pacedukhāyām ||
yathā na dahyeta tathā viśuṣkaṃ cūrṇīkṛtaṃ peyamudaśvitā tat |
takraudanāśī vijayeta rogaṃ pāṇḍuṃ tathā dīpayate 'nalaṃ ca ||
drākṣāguḍūcyāmalakīrasaiś ca siddhaṃ ghṛtaṃ lāgharake(lāghavake)
hitaṃ ca |
gauḍānariṣṭān madhuśarkarāś ca mūtrāsavān kṣārakṛtāṃs tathaiva ||
snigdhān rasānāmalakair upetān kolānvitān vāpi hi jāṅgalānām |
seveta śophābhihitāṃś ca yogān pāṇḍvāmayī śāliyavāṃś ca nityam ||
śvāsātisārārucikāsamūrcchātṛṭchardiśūlajvaraśophadāhān |
tathāvipākasvaramedasādān jayed yathāsvaṃ prasamīkṣya śāstram ||
anteṣu śūnaṃ parihīnamadhyaṃ mlānaṃ tathānteṣu ca madhyaśūnam |
gude ca śephasyatha muṣkaśūnaṃ pratāmyamānaṃ ca visaṃjñakalpam ||
vivarjayet pāṇḍukinaṃ yaśo 'rthī tathātisārajvarapīḍitaṃ ca ||
iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate kāyacikitsātantre
pāṇḍurogapratiṣedho nāma (ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ, āditaḥ) catuś catvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ ||44
||
pañcacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ |
athāto raktapittapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
krodhaśokabhayāyāsaviruddhān nātapānalān |
kaṭvamlalabaṇakṣāratīkṣṇoṣṇātividāhinaḥ ||
nityam abhyasato duṣṭo rasaḥ pittaṃ prakopayet |
vidagdhaṃ svaguṇaiḥ pittaṃ vidahatyāśu śoṇitam ||
tataḥ pravartate raktam ūrdhvaṃ cādho dvidhāpi vā |
āmāśayād vrajed ūrdhvam adhaḥ pakvāśayād vrajet ||
vidagdhayor dvayoś cāpi dvidhā bhāgaṃ pravartate |
kecit sayakṛtaḥ plīhnaḥ pravadanty asṛjo gatim ||
ūrdhvaṃ sādhyam adho yāpyam asādhyaṃ yugapadgatam |
sadanaṃ śītakāmitvaṃ kaṇṭhadhūmāyanaṃ vamiḥ ||
lohagandhiś ca niḥśvāso bhavaty asmin bhaviṣyati |
bāhyāsṛglakṣaṇais tasya saṅkhyā doṣocchritīr viduḥ ||
daurbalyaśvāsakāsajvaravamathumadāstandritādāhamūrcchā bhukte cānne
vidāhas tv adhṛtir api sadā hṛdyatulyā ca pīḍā |
tṛṣṇā kaṇṭhasya bhedaḥ śirasi ca davanaṃ pūtiniṣṭhīvanaṃ ca dveṣo bhakte 'vipāko
viratir api rate raktapittopasargāḥ ||
māṃsaprakṣālanābhaṃ kvathitam iva ca yat kardamāmbhonibhaṃ vā
medaḥpūyāsrakalpaṃ yakṛd iva yadi vā pakvajambūphalābham |
yat kṛṣṇaṃ yac ca nīlaṃ bhṛśam atikuṇapaṃ yatra coktā vikārās tad varjyaṃ raktapittaṃ
surapatidhanuṣā yac ca tulyaṃ vibhāti ||
nādau saṃgrāhyam udriktaṃ yad asṛgbalino 'śnataḥ |
tat pāṇḍugrahaṇīkuṣṭhaplīhagulmajvarāvaham ||
adhaḥpravṛttaṃ vamanair ūrdhvagaṃ ca virecanaiḥ |
jayed anyatarad vāpi kṣīṇasya śamanair asṛk ||
atipravṛddhadoṣasya pūrvaṃ lohitapittinaḥ |
akṣīṇabalamāṃsāgneḥ kartavyamapatarpaṇam ||
laṅghitasya tataḥ peyāṃ vidadhyāt svalpataṇḍulām |
rasayūṣau pradātavyau surabhis nehasaṃskṛtau |
tarpaṇaṃ pācanaṃ lehān sarpīṣi vividhāni ca ||
drākṣāmadhukakāśmaryasitāyuktaṃ virecanam |
yaṣṭīmadhukayuktaṃ ca sakṣaudraṃ vamanaṃ hitam ||
payāṃsi śītāni rasāś ca jāṅgalāḥ satīnayūṣāś ca saśāliṣaṣṭikāḥ |
paṭolaśelūsuniṣaṇṇayūthikāvaṭātimuktāṅkurasinduvārajam ||
hitaṃ ca śākaṃ ghṛtasaṃskṛtaṃ sadā tathaiva
dhātrīphaladāḍimānvitam |
rasāś ca pārāvataśaṅkhakūrmajās tathā yavāgvo vihitā ghṛtottarāḥ ||
santānikāś cotpalavargasādhite kṣīre praśastā madhuśarkarottarāḥ |
himāḥ pradehā madhurā gaṇāś ca ye ghṛtāni pathyāni ca raktapittinām ||
madhūkaśobhāñjanakovidārajaiḥ priyaṅgukāyāḥ kusumaiś ca cūrṇitaiḥ
|
bhiṣag vidadhyāc caturaḥ samākṣikān hitāya lehānasṛjaḥ praśāntaye ||
lihyāc ca dūrvāvaṭajāṃś ca pallavān madhudvitīyān sitakarṇikasya
ca |
hitaṃ ca kharjūraphalaṃ samākṣikaṃ phalāni cānyāny api tadguṇānyatha ||
raktātisāraproktāṃś ca yogān atrāpi yojayet |
śuddhekṣukāṇḍam āpothya nave kumbhe himāmbhasā ||
yojayitvā kṣiped rātrāvākāśe sotpalaṃ tu tat |
prātaḥ srutaṃ kṣaudrayutaṃ pibec choṇitapittavān ||
pibec chītakaṣāyaṃ vā jambvāmrārjunasaṃbhavam |
udumbaraphalaṃ piṣṭvā pibet tad rasam eva vā ||
trapuṣīmūlakalkaṃ vā sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā |
pibed akṣasamaṃ kalkaṃ yaṣṭīmadhukam eva vā ||
candanaṃ madhukaṃ rodhram evam eva samaṃ pibet |
karañjabījam evaṃ vā sitākṣaudrayutaṃ pibet ||
majjānamiṅgudasyaivaṃ piben madhukasaṃyutam |
sukhoṣṇaṃ lavaṇaṃ bījaṃ kārañjaṃ dadhimastunā ||
pibed vāpi tryahaṃ martyo raktapittābhipīḍitaḥ |
raktapittaharāḥ śastāḥ ṣaḍete yogasattamāḥ ||
pathyāś caivāvapīḍeṣu ghrāṇataḥ prasrute 'sṛji |
atinisrutarakto vā kṣaudrayuktaṃ pibed asṛk |
yakṛd vā bhakṣayed ājamāmaṃ pittasamāyutam ||
palāśavṛkṣasvarase vipakvaṃ
sarpiḥ pibet kṣaudrayutaṃ suśītam |
vanaspatīnāṃ svarasaiḥ kṛtaṃ vā
saśarkaraṃ kṣīraghṛtaṃ pibed vā ||
drākṣāmuśīrāṇy atha padmakaṃ sitā pṛthakpalāṃśānyudake samāvapet |
sthitaṃ niśāṃ tadrudhir āmayaṃ jayet pītaṃ payo vāmbusamaṃ hitāśinaḥ ||
turaṅgavarcaḥsvarasaṃ samākṣikaṃ pibet sitākṣaudrayutaṃ vṛṣasya vā
|
lihet tathā vāstukabījacūrṇaṃ kṣaudrānvitaṃ taṇḍulasāhvayaṃ vā ||
lihyāc ca lājāñjanacūrṇamekamevaṃ sitākṣaudrayutāṃ tugākhyām |
drākṣāṃ sitāṃ tiktakarohiṇīṃ ca himāmbunā vā madhukena yuktām ||
pathyāmahiṃsrāṃ rajanīṃ ghṛtaṃ ca
lihyāt tathā śoṇitapittarogī |
vāsākaṣāyotpalamṛtpriyaṅgurodhrāñjanāmbhoruhakeśarāṇi ||
pītvā sitākṣaudrayutāni jahyāt pittasṛjo vegamudīrṇamāśu |
gāyatrijambvarjunakovidāraśirīṣarodhrāśanaśālmalīnām ||
puṣpāṇi śigroś ca vicūrṇya leho madhvanvitaḥ śoṇitapittaroge |
sakṣaudramindīvarabhasmavāri karañjabījaṃ madhusarpiṣī ca ||
jambvarjunāmrakvathitaṃ ca toyaṃ ghnanti trayaḥ pittam asṛk ca
yogāḥ |
mūlāni puṣpāṇi ca mātuluṅgyāḥ piṣṭvā pibettaṇḍuladhāvanena ||
ghrāṇapravṛtte jalamāśu deyaṃ saśarkaraṃ nāsikayā payo vā |
drākṣārasaṃ kṣīraghṛtaṃ pibedvā saśarkaraṃ cekṣurasaṃ himaṃ vā ||
śītopacāraṃ madhuraṃ ca kuryād
viśeṣataḥ śoṇitapittaroge |
drākṣāghṛtakṣaudrasitāyutena
vidārigandhādivipācitena ||
kṣīreṇa cāsthāpanam agryam uktaṃ
hitaṃ ghṛtaṃ cāpy anuvāsanārtham |
priyaṅgurodhrāñjanagairikotpalaiḥ
suvarṇakālīyakaraktacandanaiḥ ||
sitāśvagandhāmbudayaṣṭikāhvayair
mṛṇālasaugandhikatulyapeṣitaiḥ |
nirūhya cainaṃ payasā samākṣikair
ghṛtaplutaiḥ śītajalāvasecitam ||
kṣīraudanaṃ bhuktam athānuvāsayed
ghṛtena yaṣṭīmadhusādhitena ca |
adhovahaṃ śoṇitameṣa nāśayet
tathātisāraṃ rudhirasya dustaram ||
virekayoge tvati caiva śasyate
vāmyaś ca rakte vijite balānvitaḥ ||
evaṃvidhā uttarabāstayaś ca mūtrāśayasthe rudhire vidheyāḥ |
pravṛttarakteṣu ca pāyujeṣu kuryād vidhānaṃ khalu raktapaittam ||
vidhiś cāsṛgdare 'pyeṣa strīṇāṃ kāryo vijānatā |
śastrakarmaṇi raktaṃ ca yasyātīva pravartate ||
trayāṇām api doṣāṇāṃ śoṇite 'pi ca sarvaśaḥ |
liṅgāny ālokya kartavyaṃ cikitsitam anantaram ||
iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate kāyacikitsātantre
raktapittapratiṣedho nāma (saptamo 'dhyāyaḥ, āditaḥ) pañcacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ ||45
||
ṣaṭcatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ |
athāto mūrcchāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
kṣīṇasya bahudoṣasya viruddhāhārasevinaḥ |
vegāghātād abhīghātād dhīnasattvasya vā punaḥ ||
karaṇāyataneṣūgrā bāhyeṣv ābhyantareṣu ca |
niviśante yadā doṣās tadā mūrcchanti mānavāḥ ||
hṛtpīḍā jṛmbhaṇaṃ glāniḥ saṃjñānāśo balasya ca |
sarvāsāṃ pūrvarūpāṇi yathāsvaṃ tā vibhāvayet ||
saṃjñāvahāsu nāḍīṣu pihitāsvanilādibhiḥ |
tamo 'bhyupaiti sahasā sukhaduḥkhavyapohakṛt ||
sukhaduḥkhavyapohāc ca naraḥ patati kāṣṭhavat |
moho mūrccheti tāṃ prāhuḥ ṣaḍvidhā sā prakīrtitā ||
vātādibhiḥ śoṇitena madyena ca viṣeṇa ca |
ṣaṭsvapyetāsu pittaṃ hi prabhutvenāvatiṣṭhate ||
apasmāroktaliṅgāni tāsām uktāni tattvataḥ |
pṛthivyambhastamorūpaṃ raktagandhaś ca tanmayaḥ ||
tasmād raktasya gandhena mūrcchanti bhuvi mānavāḥ |
dravyasvabhāva ity eke sthitās tu viṣamadyayoḥ ||
guṇās tīvrataratvena sthitās tu viṣamadyayoḥ |
ta eva tasmāj jāyeta mohas tābhyāṃ yatheritaḥ ||
madyena vilapaṃś chete naṣṭavibhrāntamānasaḥ |
gātrāṇi vikṣipan bhūmau jarāṃ yāvan na yāti tat ||
vepathusvapnatṛṣṇāḥ syuḥ stambhaś ca viṣamūrcchite |
veditavyaṃ tīvrataraṃ yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ ||
sekāvagāhau maṇayaḥ sahārāḥ śītāḥ pradehā vyajanānilāś ca |
śītāni pānāni ca gandhavanti sarvāsu mūrcchāsvanivāritāni ||
sitāpriyālekṣurasaplutāni drākṣāmadhūkasvarasānvitāni |
kharjūrakāśmaryarasaiḥ śṛtāni pānāni sarpīṃṣi ca jīvanāni ||
siddhāni varge madhure payāṃsi sadāḍimā jāṅgalajā rasāś ca |
tathā yavā lohitaśālayaś ca mūrcchāsu pathyāś ca sadā satīnāḥ ||
bhujaṅgapuṣpaṃ maricānyuśīraṃ kolasya madhyaṃ ca pibet samāni |
śītena toyena bisaṃ mṛṇālaṃ kṣaudreṇa kṛṣṇāṃ sitayā ca pathyām ||
kuryāc ca nāsāvadanāvarodhaṃ kṣīraṃ pibed vāpy atha mānuṣīṇām |
mūrcchāṃ prasaktāṃ tu śirovirekairjayed abhīkṣṇaṃ vamanaiś ca tīkṣṇaiḥ ||
harītakīkvāthaśṛtaṃ ghṛtaṃ vā dhātrīphalānāṃ svarasaiḥ kṛtaṃ vā |
drākṣāsitādāḍimalājavanti śītāni nīlotpalapadmavanti ||
pibet kaṣāyāṇi ca gandhavanti pittajvaraṃ yāni śamaṃ nayanti |
prabhūtadoṣas tamaso 'tirekāt saṃmūrcchito naiva vibudhyate yaḥ ||
saṃnyastasaṃjño bhṛśaduś cikitsyo jñeyas tadā buddhimatā manuṣyāḥ
|
yathā maloṣṭaṃ salile niṣiktaṃ samuddhered āśvavilīnam eva ||
tadvac cikitset tvarayā bhiṣak tam asvedanaṃ mṛtyuvaśaṃ prayātam
|
tīkṣṇāñjanābhyañjanadhūmayogais tathā nakhābhyantarato trapātaiḥ
||
vāditragītānunayair apūrvair vighaṭṭanair guptaphalāvagharṣaiḥ |
ābhiḥ kriyābhiś ca na labdhasaṃjñaḥ sānāhalālāśvasanaś ca
varjyaḥ ||
prabuddhasaṃjñaṃ vamanānulomyaistīkṣṇair viśuddhaṃ
laghupathyabhuktam |
phalatrikaiś citrakanāgarāḍhyais tathāśmajātāj jatunaḥ
prayogaiḥ |
saśarkarair māsam upakrameta viśeṣato jīrṇaghṛtaṃ sa pāyyaḥ ||
yathāsvaṃ ca jvaraghnāni kaṣāyāṇyupayojayet |
sarvamūrcchāparītānāṃ viṣajāyāṃ viṣāpaham ||
iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate kāyacikitsātantre
mūrcchāpratiṣedho nāma (aṣṭamo 'dhyāyaḥ, āditaḥ) ṣaṭcatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ ||46 ||
saptacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ |
athātaḥ pānātyayapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
madyamuṣṇaṃ tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmaṃ viśadam eva ca |
rūkṣamāśukaraṃ caiva vyavāyi ca vikāśi ca ||
auṣṇyācchītopacāraṃ tattaikṣṇyāddhanti manogatim |
viśatyavayavān saukṣmyādvaiśadyātkaphaśukranut ||
mārutaṃ kopayed raukṣyādāśutvāccāśukarmakṛt |
harṣadaṃ ca vyavāyitvād vikāśitvād visarpati ||
tadamlaṃ rasataḥ proktaṃ laghu rocanadīpanam |
kecillavaṇavarjyāṃs tu rasānatrādiśanti hi ||
snigdhais tadannairmāṃsaiś ca bhakṣyaiś ca saha sevitam |
bhavedāyuḥprakarṣāya balāyopacayāya ca ||
kāmyatā manasastuṣṭirdhairyaṃ tejo 'tivikramaḥ |
vidhivat sevyamāne tu madye sannihitā guṇāḥ ||
tadevānannamajñena sevyamānamamātrayā |
kayāgninā hy agnisamaṃ sametya kurute madam ||
madena karaṇānāṃ tu bhāvānyatve kṛte sati |
nigūḍham api bhāvaṃ svaṃ prakāśīkurute 'vaśaḥ ||
tryavasthaś ca mado jñeyaḥ pūrvo madhyo 'tha paś cimaḥ |
pūrve vīryaratiprītiharṣabhāṣyādivardhanam ||
pralāpo madhyame moho yuktāyuktakriyās tathā |
visaṃjñaḥ paś cime śete naṣṭakarmakriyāguṇaḥ ||
ślaiṣmikānalpapittāṃś ca snigdhānmātropasevinaḥ |
pānaṃ na bādhate 'tyarthaṃ viparītāṃs tu bādhate ||
nirbhaktamekāntata eva madyaṃ niṣevyamāṇaṃ manujena nityam |
utpādayet kaṣṭatamān vikārānāpādayec cāpi śarīrabhedam ||
kruddhena bhītena pipāsitena śokābhitaptena bubhukṣitena |
vyāyāmabhārādhvaparikṣatena vegāvarodhābhihatena cāpi ||
atyamlabhakṣyāvatatodareṇa sājīrṇabhuktena tathābalena |
uṣṇābhitaptena ca sevyamānaṃ karoti madyaṃ vividhān vikārān ||
pānātyayaṃ paramadaṃ pānājīrṇam athāpi vā |
pānavibhramamugraṃ ca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam ||
stambhāṅgamardhṛdayagrahatodakampāḥ pānātyaye 'nilakṛte śiraso
rujaś ca |
svedapralāpamukhaśoṣaṇadāhamūrcchāḥ pittātmake vadanalocanapītatā ca ||
śleṣmātmake vamathuśītakaphaprasekāḥ sarvātmake bhavati
sarvavikārasaṃpat |
ūṣmāṇamaṅgagurutāṃ virasānanatvaṃ śleṣmādhikatvamaruciṃ malamūtrasaṅgam ||
liṅgaṃ parasya tu madasya vadanti tajjñāstṛṣṇāṃ rujāṃ śirasi
sandhiṣu cāpi bhedam |
ādhmānamudgiraṇamamlaraso vidāho 'jīrṇasya pānajanitasya vadanti liṅgam ||
jñeyāni tatra bhiṣajā suviniś citāni pittaprakopajanitāni ca
kāraṇāni |
hṛdgātratodavamathujvarakaṇṭhadhūmamūrcchākaphasravaṇamūrdharujo vidāhaḥ ||
dveṣaḥ surān navikṛteṣu ca teṣu teṣu taṃ pānavibhramam uśanty
akhilena dhīrāḥ |
hīnottarauṣṭham atiśītam amandadāhaṃ tailaprabhāsyam atipānahataṃ (tailaprabhāsyam
apipānahataṃ) vijahyāt ||
jihvauṣṭhadantam asitaṃ tv athavāpi nīlaṃ pīte ca yasya nayane
rudhiraprame ca |
hikkājvarau vamathuvepathupārśvaśūlāḥ kāsabhramāvapi ca pānahataṃ bhajante ||
teṣāṃ nivāraṇam idaṃhi mayocyamānaṃ vyaktābhidhānamakhilena vidhiṃ
nibodha |
madyaṃ tu cukramaricārdrakadīpyakuṣṭhasauvarcalāyutamalaṃ pavanasya śāntyai ||
pṛthvīkadīpyakamahauṣadhahiṅgubhir vā sauvarcalena ca yutaṃ
vitaret sukhāya |
āmrātakāmraphaladāḍimamātuluṅgaiḥ kuryāc chubhāny api ca ṣaḍavapānakāni ||
seveta vā phalarasopahitān rasādīnānūpavargapiśitāny api
gandhavanti |
pittātmake madhuravargakaṣāyamiśraṃ madyaṃ hitaṃ samadhuśarkaramiṣṭagandham ||
pītvā ca madyam api cekṣurasapragāḍhaṃ niḥśeṣataḥ
kṣaṇamavasthitamullikhec ca |
lāvaiṇatittirirasāṃś ca pibedanamlān maudgān sukhāya saghṛtān sasitāṃś ca yūṣān ||
pānātyaye kaphakṛte kaphamullikhec ca madyena
bimbividulodakasaṃyutena |
seveta tiktakaṭukāṃś ca rasānudārān yūṣāṃś ca tiktakaṭukopahitān hitāya ||
pathyaṃ yavānnavikṛtāni ca jāṅgalāni śleṣmaghnamanyadapi yac ca
niratyayaṃ syāt |
kuryāc ca sarvamatha sarvabhave vidhānaṃ ddvandvodbhave dvayamavekṣya yathāpradhānam ||
sāmānyamanyadapi yac ca samagramagryaṃ vakṣyāmi yac ca manaso
madakṛt sukhaṃ ca |
tvaṅgāgapuṣpamagadhailamadhūkadhānyaiḥ ślakṣṇairajājimaricaiś ca kṛtaṃ samāṃśaiḥ ||
pānaṃ kapittharasavāriparūṣakāḍhyaṃ pānātyayeṣu
vidhivatsrutamambarānte |
hrīverapadmaparipelavasaṃprayuktaiḥ puṣpairvilipya karavīrajalodbhavaiś ca ||
piṣṭaiḥ sapadmakayutair api sārivādyaiḥ sekaṃ jalaiś ca
vitaredamalaiḥ suśītaiḥ |
tvakpatracocamaricailabhujaṅgapuṣpaśleṣmātakaprasavavalkaguḍair upetam ||
drākṣāyutaṃ hṛtamalaṃ madirāmayārtais tatpānakaṃ śuci sugandhi
narairniṣevyam |
piṣṭvā pibec ca madhukaṃ kaṭurohiṇīṃ ca drākṣāṃ ca mūlamasakṛt trapuṣībhavaṃ yat ||
kārpāsinīmatha ca nāgabalāṃ ca tulyāṃ pītvā sukhī bhavati sādhu
suvarcalāṃ ca |
kāśmaryadāruviḍadāḍimapippalīṣu drākṣānvitāsu kṛtamambuni pānakaṃ yat ||
tadbījapūrakarasāyutamāśu pītaṃ śāntiṃ parāṃ paramade tvacirāt
karoti |
drākṣāsitāmadhukajīrakadhānyakṛṣṇāsvevaṃ kṛtaṃ trivṛtayā ca pibettathaiva ||
sauvarcalāyutamudārarasaṃ phalāmlaṃ bhārgīśṛtena ca jalena hito
'vasekaḥ ||
ikṣvākudhāmārgavavṛkṣakāṇi kākāhvayodumbarikāś ca dugdhe |
vipācya tasyāñjalinā vameddhi madyaṃ pibec cāhni gate tvajīrṇe ||
tvakpippalībhujagapuṣpaviḍair upetaṃ seveta hiṅgumaricailayutaṃ
phalāmlām |
uṣṇāmbusaindhavayutāstvathavā viḍatvakcavyailahiṅgumagadhāphalamūlaśuṇṭhīḥ ||
hṛdyaiḥ khaḍair api ca bhojanamatra śastaṃ
drākṣākapitthaphaladāḍimapānakaṃ yat |
tat pānavibhramaharaṃ madhuśarkarāḍhyamāmrātakolarasapānakam eva cāpi ||
kharjūravetrakakarīraparūṣakeṣu drākṣātrivṛtsu ca kṛtaṃ sasitaṃ
himaṃ vā |
śrīparṇiyuktamathavā tu pibedimāni yaṣṭyāhvayotpalahimāmbuvimiśritāni ||
kṣīripravālabisajīrakanāgapuṣpapatrailavālusitasārivapadmakāni |
āmrātabhavyakaramardakapitthakolavṛkṣāmlavetraphalajīrakadāḍimāni ||
seveta vā maricajīrakanāgapuṣpatvakpatraviśvacavikailayutān rasāṃś
ca |
sūkṣmāmbarasrutahimāṃca sugandhigandhān pānodbhavānnudati saptagadānaśeṣān ||
pañcendriyārthaviṣayā mṛdupānayogā hṛdyāḥ sukhāś ca manasaḥ
satataṃ niṣevyāḥ |
pānātyayeṣu vikaṭorunitambavatyaḥ pīnonnatastanabharānatamadhyadeśāḥ ||
prauḍhāḥ striyo 'bhinavayauvanapīnagātryaḥ sevyāś ca
pañcaviṣayātiśayasvabhāvāḥ ||
pibedrasaṃ puṣpaphalodbhavaṃ vā sitāmadhūkatrisugandhiyuktam |
saṃcūrṇya saṃyojya ca nāgapuṣpairajājikṛṣṇāmaricaiś ca tulyaiḥ ||
varṣābhūyaṣṭyāhvamadhūkalākṣātvakkarbudārāṅkurajīrakāṇi |
drākṣāṃ ca kṛṣṇāmatha keśaraṃ ca kṣīre samāloḍya pibet sukhepsuḥ ||
bhavec ca madyena tu yena pātitaḥ prakāmapītena surāsavādinā |
tad eva tasmai vidhivat pradāpayed viparyaye bhraṃśamavaśyamṛcchati ||
yathā narendropahatasya kasyacidbhavet prasādastata eva nānyataḥ |
dhruvaṃ tathā madyahatasya dehino bhavet prasādastata eva nānyataḥ ||
vicchinnamadyaḥ sahasā yo 'timadyaṃ viṣevate |
tasya pānātyayoddiṣṭā vikārāḥ saṃbhavanti hi ||
madyasyāgneyavāyavyau guṇāvambuvahāni(guṇāvambhovahāni) tu |
srotāṃsi śoṣayeyātāṃ tena tṛṣṇopajāyate ||
pāṭalotpalakandeṣu mudgaparṇyāṃ ca sādhitam |
piben māgadhikonmiśraṃ tatrāmbho himaśītalam ||
sarpistailavasāmajjadadhibhṛṅgarasairyutam |
kvāthena bilvayavayoḥ sarvagandhaiś ca peṣitaiḥ ||
pakvam abhyañjane śreṣṭhaṃ seke kvāthaś ca śītalaḥ |
rasavanti ca bhojyāni yathāsvam avacārayet ||
pānakāni suśītāni hṛdyāni surabhīṇi ca |
tvacaṃ prāptas tu pānoṣmā pittaraktābhimūrcchitaḥ |
dāhaṃ prakurute ghoraṃ pittavattatra bheṣajam ||
śītaṃ vidhānamata ūrdhvamahaṃ pravakṣye
dāhapraśāntikaramṛddhimatāṃ narāṇām |
tatrādito malayajena hitaḥ pradehaś candrāṃśuhāratuhinodakaśītalena ||
śītāmbuśītalataraiś ca śayānamenaṃ hārairmṛṇālavalayairabalāḥ
spṛśeyuḥ |
bhinnotpalojjvalahime śayane śayīta patreṣu vā sajalabinduṣu padminīnām ||
āsādayan pavanamāhṛtamaṅganābhiḥ kahlārapadmadalaśaivalasaṃcayeṣu
|
kāntairvanāntapavanaiḥ parimṛśyamānaḥ śaktaś caredbhavanakānanadīrghikāsu ||
dāhābhibhūtamathavā pariṣecayet tu
lāmajjakāmburuhacandanatoyatoyaiḥ |
visrāvitāṃ hṛtamalāṃ navavāripūrṇāṃ padmotpalākulajalāmadhivāsitāmbum ||
vāpīṃ bhajeta haricandanabhūṣitāṅgaḥ
kāntākaraspṛśanakarkaśaromakūpaḥ |
tatrainamamburuhapatrasamaiḥ spṛśantyaḥ śītaiḥ karoruvadanaiḥ kaṭhinaiḥ stanaiś ca ||
toyāvagāhakuśalā madhurasvabhāvāḥ saṃharṣayeyurabalāḥ sukalaiḥ
pralāpaiḥ |
dhārāgṛhe pragalitodakadurdinābhe klāntaḥ śayīta salilānilaśītakukṣau ||
gandhodakaiḥ sakusumair upasiktabhūmau patrāmbucandanarasair
upaliptakuḍye |
jātyutpalapriyakakeśarapuṇḍarīkapunnāganāgakaravīrakṛtopacāre ||
tasmin gṛhe kamalareṇvaruṇe śayīta
yatnāhṛtānilavikampitapuṣpadāmni |
hemantavindhyahimavanmalayācalānāṃ śītāmbhasāṃ sakadalīharitadrumāṇām ||
udbhinnanīlanalināmburuhākarāṇāṃ candrodayasya ca kathāḥ
śṛṇuyānmanojñāḥ |
mlānaṃ pratāntamanasaṃ manaso 'nukūlāḥ pīnastanorujaghanā haricandanāṅgyaḥ ||
tā enamārdravasanāḥ saha saṃviśeyuḥ śliṣṭvāvalāḥ
śithilamekhalahārayaṣṭyaḥ ||
harṣayeyurnaraṃ nāryaḥ svaguṇai rahasi sthitāḥ |
tāḥ śaityāc chamayeyuś ca pittapānātyayāntaram ||
tṛḍdāharaktapitteṣu kāryo 'yaṃ bheṣajakramaḥ |
sāmānyato viśeṣaṃ tu śṛṇu dāheṣv aśeṣataḥ ||
kṛtsnadehānugaṃ raktamudriktaṃ dahati hy ati |
saṃcūṣyate dahyate ca tāmrābhastāmralocanaḥ ||
lohagandhāṅgavadano vahninevāvakīryate |
taṃ vilaṅghya vidhānena saṃsṛṣṭāhāram ācaret ||
apraśāmyati dāhe ca rasais tṛptasya jāṅgalaiḥ |
śākhāśrayā yathānyāyaṃ rohiṇīrvyadhayet sirāḥ ||
pittajvarasamaḥ pittāt sa cāpy asya vidhir hitaḥ |
tṛṣṇānirodhād abdhātau kṣīṇe tejaḥ samuddhatam ||
sabāhyābhyantaraṃ dehaṃ dahed vai mandacetasaḥ |
saṃśuṣkagalatālvoṣṭho jihvāṃ niṣkṛṣya ceṣṭate ||
tatropaśamayet tejas tv abdhātuṃ ca vivardhayet |
pāyayet kāmam ambhaś ca śarkarāḍhyaṃ payo 'pi vā ||
śītam ikṣurasaṃ manthaṃ vitarec ceritaṃ vidhim |
asṛjā pūrṇakoṣṭhasya dāho bhavati duḥsahaḥ ||
vidhiḥ sadyovraṇīyoktas tasya lakṣaṇam eva ca |
dhātukṣayokto yo dāhas tena mūrcchātṛṣānvitaḥ ||
kṣāmasvaraḥ kriyāhīno bhṛśaṃ sīdati pīḍitaḥ |
raktapittavidhis tasya hitaḥ snigdho 'nilāpahaḥ ||
kṣatajenāśnataś cānyaḥ śocato vāpy anekadhā |
tenāntardahyate 'tyarthaṃ tṛṣṇāmūrcchāpralāpavān ||
tamiṣṭaviṣayopetaṃ suhṛdbhir abhisaṃvṛtam |
kṣīramāṃsarasāhāraṃ vidhinoktena sādhayet ||
marmābhighātajo 'py asti sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ |
sarva eva ca varjyāḥ syuḥ śītagātreṣu dehiṣu ||
(evaṃvidho bhaved yas tu madirāmayapīḍitaḥ |)
praśāntopadrave cāpi śodhanaṃ prāptam ācaret ||
sajīrakāṇyārdrakaśṛṅgaverasauvarcalāny ardhajalaplutāni |
madyāni hṛdyānyatha gandhavanti pītāni sadyaḥ śamayanti tṛṣṇām ||
jalaplutaś candanabhūṣitāṅgaḥ sragvī sabhaktāṃ piśitopadaṃśām |
piben surāṃ naiva labheta rogān manonuvighnaṃ ca madaṃ na yāti ||
iti suśrutasṃhitāyām uttaratantrāntargate kāyacikitsātantre
madātyayapratiṣedho nāma (navamo 'dhyāyaḥ, āditaḥ) saptacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ ||47
||
aṣṭacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ |
athātas tṛṣṇāpratiṣedham adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
satataṃ yaḥ pibedvāri na tṛptimadhigacchati |
punaḥ kāṅkṣati toyaṃ ca taṃ tṛṣṇārditam ādiśet ||
sakṣobhaśokaśramamadyapānādrūkṣāmlaśuṣkoṣṇakaṭūpayogāt |
dhātukṣayāllaṅghanasūryatāpāt pittaṃ ca vātaś ca bhṛśaṃ pravṛddhau ||
srotāṃsi saṃdūṣayataḥ sametau yānyambuvāhīni śarīriṇāṃ hi |
srotaḥsvapāṃvāhiṣu dūṣiteṣu jāyeta tṛṣṇātibalā tatas tu ||
tisraḥ smṛtāstāḥ kṣatajā caturthī kṣayāt tathānyām asamudbhavā ca |
syāt saptamī bhaktanimittajā tu nibodha liṅgāny anupūrvaśas tu ||
tālvoṣṭhakaṇṭhāsyaviśoṣadāhāḥ saṃtāpamohabhramavipralāpāḥ |
pūrvāṇi rūpāṇi bhavanti tāsām utpattikāleṣu viśeṣatas tu ||
śuṣkāsyatā mārutasaṃbhavāyāṃ todas tathā śaṅkhaśiraḥsu cāpi |
srotonirodho virasaṃ ca vaktraṃ śītabhir adbhiś ca vivṛddhim eti ||
mūrcchāpralāpārucivaktraśoṣāḥ pītekṣaṇatvaṃ pratataś ca dāhaḥ |
śītābhikāṅkṣā mukhatiktatā ca pittātmikāyāṃ paridhūpanaṃ ca ||
kaphāvṛtābhyāmanilānalābhyāṃ kapho 'pi śuṣkaḥ prakaroti tṛṣṇām |
nidrā gurutvaṃ madhurāsyatā ca tayārditaḥ śuṣyati cātimātram ||
kaṇṭhopalepo mukhapicchilatvaṃ śītajvaraś chardirarocakaś ca |
kaphātmikāyāṃ gurugātratā ca śākhāsu śophastvavipāka eva |
etāni rūpāṇi bhavanti tasyāṃ tayārditaḥ kāṅkṣati nāti cāmbhaḥ ||
kṣatasya rukśoṇitanirgamābhyāṃ tṛṣṇā caturthī kṣatajā matā tu |
tayābhibhūtasya niśādināni gacchanti duḥkhaṃ pibato 'pi toyam ||
rasakṣayādyā kṣayajā matā sā tayārditaḥ śuṣyati dahyate ca |
atyarthamākāṅkṣati cāpi toyaṃ tāṃ sannipātād itikecidāhuḥ ||
rasakṣayoktāni ca lakṣaṇāni tasyāmaśeṣeṇa bhiṣagvyavasyet |
tridoṣaliṅgāmasamudbhavā ca hṛcchūlaniṣṭhīvanasādayuktā ||
snigdhaṃ tathāmlaṃ lavaṇaṃ ca bhuktaṃ gurvannamevātitṛṣāṃ karoti |
kṣīṇaṃ vicittaṃ badhiraṃ tṛṣārtaṃ vivarjayennirgatajihvamāśu ||
tṛṣṇābhivṛddhāvudare ca pūrṇe taṃ vāmayenmāgadhikodakena |
vilobhanaṃ cātra hitaṃ vidheyaṃ syāddāḍimāmrātakamātuluṅgaiḥ ||
tisraḥ prayogairiha sannivāryāḥ śītaiś ca samyag rasavīryajātaiḥ |
gaṇḍūṣamamlairvirase ca vaktre kuryāc chubhairāmalakasya cūrṇaiḥ ||
suvarṇarūpyādibhir agnitaptairloṣṭaiḥ kṛtaṃ vā sikatādibhir vā |
jalaṃ sukhoṣṇaṃ śamayet tu tṛṣṇāṃ saśarkaraṃ kṣaudrayutaṃ himaṃ vā ||
pañcāṅgikāḥ pañcagaṇā ya uktāsteṣv ambu siddhaṃ prathame gaṇe vā |
pibet sukhoṣṇaṃ manujo 'cireṇa tṛṣo vimucyeta hi vātajāyāḥ ||
pittaghnavargais tu kṛtaḥ kaṣāyaḥ saśarkaraḥ kṣaudrayutaḥ suśītaḥ
|
pītastṛṣāṃ pittakṛtāṃ nihanti kṣīraṃ śṛtaṃ vāpy atha jīvanīyaiḥ ||
bilvāḍhakīkanyakapañcamūlīdarbheṣu siddhaṃ kaphajāṃ nihanti |
hitaṃ bhavec chardanam eva cātra taptena nimbaprasavodakena ||
sarvāsu tṛṣṇāsvathavāpi paittaṃ kuryād vidhiṃ tena hi tā na santi
|
paryāgatodumbarajo rasas tu saśarkaratatkvathitodakaṃ vā ||
vargasya siddhasya ca sārivādeḥ pātavyamambhaḥ śiśiraṃ tṛṣārtaiḥ |
kaśeruśṛṅgāṭakapadmamocabisekṣusiddhaṃ vāṃ nihanti ||
lājotpalośīrakucandanāni dattvā pravāte niśi vāsayet tu |
taduttamaṃ toyamudāragandhi sitāyutaṃ kṣaudrayutaṃ vadanti ||
drākṣāpragāḍhaṃ ca hitāya vaidyas tṛṣṇārditebhyo vitaren narebhyaḥ
|
sasārivādau tṛṇapañcamūle tathotpalādau prathame gaṇe ca ||
kuryāt kaṣāyaṃ ca yatheritena madhūkapuṣpādiṣu cāpareṣu |
rājādanakṣīrikapītaneṣu ṣaṭ pānakānyatra hitāni ca syuḥ ||
satuṇḍikerāṇyathavā pibet tu piṣṭāni kārpāsasamudbhavāni |
kṣatodbhavāṃ rugvinivāraṇena jayed rasānāmasṛjaś ca pānaiḥ ||
kṣayotthitāṃ kṣīraghṛtaṃ nihanyānmāṃsodakaṃ vā madhukodakaṃ vā |
āmodbhavāṃ bilvavacāyutais tu jayet kaṣāyairatha dīpanīyaiḥ ||
āmrātabhallātabalāyutāni pibet kaṣāyāṇyatha dīpanāni |
gurvannajātāṃ vamanairjayec ca kṣayādṛte sarvakṛtāṃ ca tṛṣṇām ||
śramodbhavāṃ māṃsaraso nihanti guḍodakaṃ vāpy athavāpi manthaḥ |
bhaktoparodhāttṛṣito yavāgūmuṣṇāṃ piben manthamatho himaṃ ca ||
yā snehapītasya bhavec ca tṛṣṇā tatroṣṇamambhaḥ prapiben manuṣyaḥ
|
madyodbhavāmardhajalaṃ nihanti madyaṃ tṛṣāṃ yāpi ca madyapasya ||
tṛṣṇodbhavāṃ hanti jalaṃ suśītaṃ saśarkaraṃ sekṣurasaṃ tathāmbhaḥ
|
svaiḥ svaiḥ kaṣāyairvamanāni tāsāṃ tathā jvaroktāni ca pācanāni ||
lepāvagāhau pariṣecanāni kuryāt tathā śītagṛhāṇi cāpi |
saṃśodhanaṃ kṣīrarasau ghṛtāni sarvāsu lehānmadhurān himāṃś ca ||
iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate kāyacikitsātantre
(daśamo 'dhyāyaḥ āditaḥ) aṣṭacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ ||48 ||
ekonapañcāśattamo 'dhyāyaḥ |
athātaś chardipratiṣedham adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
atidravairatisnigdhairahṛdyairlavaṇairati |
akāle cātimātraiś ca tathāsātmyaiś ca bhojanaiḥ ||
śramāt kṣayāt tathodvegād ajīrṇāt kṛmidoṣataḥ |
nāryāś cāpannasattvāyās tathātidrutam aśnataḥ ||
atyantāmaparītasya chardervai saṃbhavo dhruvam |
(bībhatsairhetubhiś cānyairdrutamutkleśito balāt ||)
chādayannānanaṃ vegairardayannaṅgabhañjanaiḥ |
nirucyate chardir iti doṣo vaktrād viniścaran ||
doṣānudīrayan vṛddhānudāno vyānasaṅgataḥ |
ūrdhvamāgacchati bhṛśaṃ viruddhāhārasevanāt ||
praseko hṛdayotkleśo bhaktasyānabhinandanam |
pūrvarūpaṃ mataṃ chardyā yathāsvaṃ ca vibhāvayet ||
pracchardayet phenilamalpamalpaṃ śūlārdito 'bhyarditapārśvapṛṣṭhaḥ
|
śrāntaḥ saghoṣaṃ bahuśaḥ kaṣāyaṃ jīrṇe 'dhikaṃ sānilajā vamis tu ||
yo 'mlaṃ bhṛśaṃ vā kaṭutiktavaktraḥ pītaṃ saraktaṃ haritaṃ vamedvā
|
sadāhacoṣajvaravaktraśoṣo mūrcchānvitaḥ pittanimittajā sā ||
yo hṛṣṭaromā madhuraṃ prabhūtaṃ śuklaṃ himaṃ sāndrakaphānuviddham
|
abhaktaruggauravasādayukto vamedvamī sā kaphakopajā syāt ||
sarvāṇi rūpāṇi bhavanti yasyāṃ sā sarvadoṣaprabhavā matā tu |
bībhatsajā dauhṛdajāmajā ca sātmyaprakopāt kṛmijā ca yā hi |
sā pañcamī tāṃ ca vibhāvayet tu doṣocchrayeṇaiva yathoktamādau ||
śūlahṛllāsabahulā kṛmijā ca viśeṣataḥ |
kṛmihṛdrogatulyena lakṣaṇena ca lakṣitā ||
kṣīṇasyopadravairyuktāṃ sāsṛkpūyāṃ sacandrikām |
chardiṃ prasaktāṃ kuśalo nārabheta cikitsitum ||
āmāśayotkleśabhavā hi sarvāstasmād dhitaṃ laṅghanam eva tāsu ||
vamīṣu bahudoṣāsu chardanaṃ hitam ucyate |
virecanaṃ vā kurvīta yathādoṣocchrayaṃ bhiṣak ||
saṃsargaś cānupūrveṇa yathāsvaṃ bheṣajāyutaḥ |
laghūni pariśuṣkāṇi sātmyānyannāni cācaret ||
yathāsvaṃ ca kaṣāyāṇi jvaraghnāni prayojayet |
hanyāt kṣīraghṛtaṃ pītaṃ chardiṃ pavanasaṃbhavām ||
sasaindhavaṃ pibet sarpirvātacchardinivāraṇam |
mudgāmalakayūṣo vā sasarpiṣkaḥ sasaindhavaḥ |
yavāgūṃ madhumiśrāṃ vā pañcamūlīkṛtāṃ pibet ||
pibedvā vyaktasindhūtthaṃ phalāmlaṃ vaiṣkiraṃ rasam |
sukhoṣṇalavaṇaṃ cātra hitaṃ snehavirecanam ||
pittopaśamanīyāni pākyāni śiśirāṇi ca |
kaṣāyāṇyupayuktāni ghnanti pittakṛtāṃ vamīm ||
śodhanaṃ madhuraiś cātra drākṣārasasam āyutaiḥ |
balavatyāṃ praśaṃsanti sarpis tailvakam eva ca ||
āragvadhādiniryūhaṃ daśāṅgayogam eva vā |
pāyayetātha sakṣaudraṃ kaphajāyāṃ cikitsakaḥ ||
kṛtaṃ guḍūcyā vidhivat kaṣāyaṃ himasaṃjñitam |
tisṛṣv api bhavet pathyaṃ mākṣikeṇa samanvitam ||
bībhatsajāṃ hṛdyatamairdauhṛdīṃ kāṅkṣitaiḥ phalaiḥ |
laṅghanairvamanaiś cāmāṃ sātmyaiḥ sātmyaprakopajām ||
kṛmihṛdrogavac cāpi kṛmijāṃ sādhayed vamīm |
vitarec ca yathādoṣaṃ śastaṃ vidhimanantaram ||
dadhittharasasṃsaktāṃ pippalīṃ mākṣikānvitām |
muhurmuhurnaro līḍhvā chardibhyaḥ pravimucyate(pratimucyate) ||
samākṣikā madhurasā pītā vā taṇḍulāmbunā |
tarpaṇaṃ vā madhuyutaṃ tisṛṇām api bheṣajam ||
svayaṅguptāṃ sayaṣṭyāhvāṃ taṇḍulāmbumadhudravām |
pibed yavāgūm athavā siddhāṃ patraiḥ karañjajaiḥ ||
yuktāmlalavaṇāḥ piṣṭāḥ kustumburyo 'thavā hitāḥ |
taṇḍulāmbuyutaṃ khādet kapitthaṃ tryūṣaṇena vā ||
sitācandanamadhvāktaṃ lihyād vā makṣikāśakṛt |
pibet payo 'gnitaptaṃ ca nirvāpya gṛhagodhikām ||
sarpiḥkṣaudrayutān vāpi lājaśaktūn pibet tathā |
sarpiḥkṣaudrasitopetāṃ māgadhīṃ vā lihet tathā ||
dhātrīrase candanaṃ vā ghṛṣṭaṃ mudgadalāmbunā |
kolāmalakamajjānaṃ lihyādvā trisugandhikam ||
sakṣaudrāṃ śālilājānāṃ yavagūṃ vā piben naraḥ |
ghreyāṇyupaharec cāpi manoghrāṇasukhāni ca ||
jāṅgalāni ca māṃsāni śubhāni pānakāni ca |
bhojanāni vicitrāṇi kuryāt sarvāsvatandritaḥ ||
iti suśrutasṃhitāyām uttaratantrāntargate kāyacikitsātantre
chardipratiṣedho nāma (ekādaśo 'dhyāyaḥ, āditaḥ) ekonapañcāśattamo 'dhyāyaḥ ||49 ||
pañcāśattamo 'dhyāyaḥ |
athāto hikkāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
vidāhiguruviṣṭambhir ūkṣābhiṣyandibhojanaiḥ |
śītapānāsanasthānarajodhūmānilānalaiḥ ||
vyāyāmakarmabhārādhvavegāghātāpatarpaṇaiḥ |
āmadoṣābhighātastrīkṣayadoṣaprapīḍanaiḥ ||
viṣamāśanādhyanaśanais tathā samaśanair api |
hikkā śvāsaś ca kāsaś ca nṛṇāṃ samupajāyate ||
muhurmuhurvāyurudeti sasvano yakṛtplihāntrāṇi mukhādivākṣipan |
sa ghoṣavānāśu hinastyasūn yatastatas tu hikketi bhiṣagbhir ucyate ||
annajāṃ yamalāṃ kṣudrāṃ gambhīrāṃ mahatīṃ tathā |
vāyuḥ kaphenānugataḥ pañca hikkāḥ karoti hi ||
mukhaṃ kaṣāyamaratirgauravaṃ kaṇṭhavakṣasoḥ |
pūrvarūpāṇi hikkānāmāṭopo jaṭharasya ca ||
tvaramāṇasya cāhāraṃ bhuñjānasyāthavā ghanam |
vāyurannairavastīrṇaḥ kaṭukairardito bhṛśam ||
hikkayatyūrdhvago bhūtvā tāṃ vidyādannajāṃ bhiṣak |
cireṇa yamalairvegairyā hikkā saṃpravartate ||
kampayantī śirogrīvaṃ yamalāṃ tāṃ vinirdiśet |
vikṛṣṭakālairyā vegairmandaiḥ samabhivartate ||
kṣudrikā nāma sā hikkā jatrumūlāt pradhāvitā |
nābhipravṛttā yā hikkā ghorā gambhīranādinī ||
śuṣkauṣṭhakaṇṭhajihvāsyaśvāsapārśvarujākarī |
anekopadravayutā gambhīrā nāma sā smṛtā ||
marmāṇyāpīḍayantīva satataṃ yā pravartate |
dehamāyamya vegena ghoṣayatyatitṛṣyataḥ |
mahāhikketi sā jñeyā sarvagātraprakampinī ||
āyamyate hikkato 'ṅgāni yasya dṛṣṭiś cordhvaṃ tāmyate yasya gāḍham
|
kṣīṇo 'nnadviṭ kāsate yaś ca hikkī tau dvāvantyau varjayed dhikkamānau ||
prāṇāyāmodvejanatrāsanāni sūcītodaiḥ saṃbhramaś cātra śastaḥ |
yaṣṭyāhvaṃ vā mākṣikeṇāvapīḍe pippalyo vā śarkarācūrṇayuktāḥ ||
sarpiḥ koṣṇaṃ kṣīramikṣo raso vā nātikṣīṇe chardanaṃ śāntihetoḥ |
nārīpayaḥpiṣṭamaśuklacandanaṃ ghṛtaṃ sukhoṣṇaṃ ca sasaindhavaṃ tathā ||
cūrṇīkṛtaṃ saindhavamambhasāthavā nihanti hikkāṃ ca hitaṃ ca
nasyataḥ |
yuñjyāddhūmaṃ śālaniryāsajātaṃ naipālaṃ vā goviṣāṇodbhavaṃ vā ||
sarpiḥsnigdhaiś carmabālaiḥ kṛtaṃ vā hikkāsthāne svedanaṃ cāpi
kāryam |
kṣaudropetaṃ gairikaṃ kāñcanāhvaṃ lihyādbhasma grāmyasattvāsthijaṃ vā ||
tadvacchvāvinmeṣagośalyakānāṃ(gośallakānāṃ)
romāṇyantardhūmadagdhāni cātra |
madhvājyāktaṃ barhipatraprasūtamevaṃ bhasmaudumbaraṃ tailvakaṃ vā ||
svarjikṣāraṃ bījapūrādrasena kṣaudropetaṃ hanti līḍhvāśu hikkām |
sarpiḥsnigdhā ghnanti hikkāṃ yavāgvaḥ koṣṇagrāsāḥ pāyaso vā sukhoṣṇaḥ ||
śuṇṭhītoye sādhitaṃ kṣīramājaṃ tadvat pītaṃ śarkarāsaṃyutaṃ vā |
ātṛptervā sevyamānaṃ nihantyād ghrātaṃ hikkāmāśu mūtraṃ tvajāvyoḥ ||
sapūtikīṭaṃ laśunogragandhāhiṅgvabjamācūrṇya subhāvitaṃ tat |
kṣaudraṃ sitāṃ vāraṇakeśaraṃ ca pibedrasenekṣumadhūkajena ||
pibet palaṃ vā lavaṇottamasya dvābhyāṃ palābhyāṃ haviṣaḥ samagram
|
harītakīṃ koṣṇajalānupānāṃ pibed ghṛtaṃ kṣāramadhūpapannam ||
rasaṃ kapitthānmadhupippalībhyāṃ śuktipramāṇaṃ prapibet sukhāya ||
kṛṣṇāṃ sitāṃ cāmalakaṃ ca līḍhaṃ saśṛṅgaveraṃ madhunāthavāpi |
kolāsthimajjāñjanalājacūrṇaṃ hikkā nihanyānmadhunāvalīḍham ||
pāṭalāyāḥ phalaṃ puṣpaṃ gairikaṃ kaṭurohiṇī |
kharjūramadhyaṃ māgadhyaḥ kāśīśaṃ dadhināma ca ||
catvāra ete yogāḥ syuḥ pratipādapradarśitāḥ |
madhudvitīyāḥ kartavyāste hikkāsu vijānatā ||
kapotapārāvatalāvaśaka(lla)śvadaṃṣṭragodhāvṛṣadaṃśajān rasān |
pibet phalāmlānahimān sasaindhavān snigdhāṃs tathaiva rṣyamṛgadvijodbhavān ||
virecanaṃ pathyatamaṃ sasaindhavaṃ ghṛtaṃ sukhoṣṇaṃ ca
sitopalāyutam |
sadāgatāvūrdhvagate 'nuvāsanaṃ vadanti kecic ca hitāya hikkinām ||
iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate kāyacikitsātantre
hikkāpratiṣedho nāma (dvādaśo 'dhyāyaḥ, āditaḥ) pañcāśattamo 'dhyāyaḥ ||50 ||
ekapañcāśattamo 'dhyāyaḥ |
athātaḥ śvāsapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
yair eva kāraṇairhikkā bahubhiḥ saṃpravartate |
tair eva kāraṇaiḥ śvāso ghoro bhavati dehinām ||
vihāya prakṛtiṃ vāyuḥ prāṇo 'tha kaphasaṃyutaḥ |
śvāsayatyūrdhvago bhūtvā taṃ śvāsaṃ paricakṣate ||
kṣudrakastamakaś chinno mahānūrdhvaś ca pañcadhā |
bhidyate sa mahāvyādhiḥ śvāsa eko viśeṣataḥ ||
prāgrūpaṃ tasya hṛtpīḍā bhaktadveṣo 'ratiḥ parā |
ānāhaḥ pārśvayoḥ śūlaṃ vairasyaṃ vadanasya ca ||
kiñcidārabhamāṇasya yasya śvāsaḥ pravartate |
niṣaṇṇasyaiti śāntiṃ ca sa kṣudra iti saṃjñitaḥ ||
tṛṭsvedavamathuprāyaḥ kaṇṭhaghurghurikānvitaḥ |
viśeṣāddurdine tāmyec chvāsaḥ sa tamako mataḥ ||
ghoṣeṇa mahatāviṣṭaḥ sakāsaḥ sakapho naraḥ |
yaḥ śvasity abalo 'nnadviṭ suptas tamakapīḍitaḥ ||
sa śāmyati kaphe hīne svapataś ca vidhardhate |
mūrcchājvarābhibhūtasya jñeyaḥ pratamakas tu saḥ ||
ādhmāto dahyamānena bastinā sarujaṃ naraḥ |
sarvaprāṇena vicchinnaṃ śvasyācchinnaṃ tam ādiśet ||
niḥsaṃjñaḥ pārśvaśūlārtaḥ śuṣkakaṇṭho 'tighoṣavān |
saṃrabdhanetrastvāyamya yaḥ śvasyāt sa mahān smṛtaḥ |
marmasv āyamyamāneṣu śvasan mūḍho muhuś ca yaḥ |
ūrdhvaprekṣī hataravas tam ūrdhvaśvāsam ādiśet ||
kṣudraḥ sādhyatamas teṣāṃ tamakaḥ kṛcchra ucyate |
trayaḥ śvāsā na sidhyanti tamako durbalasya ca ||
snehabastiṃ vinā kecidūrdhvaṃ cādhaś ca śodhanam |
mṛdu rāṇavatāṃ śreṣṭhaṃ śvāsināmādiśanti hi ||
śvāse kāse ca hikkāyāṃ hṛdroge cāpi pūjitam |
ghṛtaṃ purāṇaṃ saṃsiddhamabhayāviḍarāmaṭhaiḥ ||
sauvarcalābhayābilvaiḥ saṃskṛtaṃ vānavaṃ ghṛtam |
pippalyādipratīvāpaṃ siddhaṃ vā prathame gaṇe ||
sapañcalavaṇaṃ sarpiḥ śvāsakāsau vyapohati |
hiṃsrāviḍaṅgapūtīkatriphalāvyoṣacitrakaiḥ ||
dvikṣīraṃ sādhitaṃ sarpiś caturguṇajalāplutam |
kolamātraiḥ pibettaddhi śvāsakāsau vyapohati ||
arśāṃsyarocakaṃ gulmaṃ śakṛdbhedaṃ kṣayaṃ tathā |
kṛtsne vṛṣakaṣāye vā pacet sarpiś caturguṇe ||
tanmūlakusumāvāpaṃ śītaṃ kṣaudreṇa yojayet |
śṛṅgīmadhūlikābhārgīśuṇṭhītārkṣyasitāmbudaiḥ ||
saharidraiḥ sayaṣṭyāhvaiḥ samairāvāpya yogataḥ |
ghṛtaprasthaṃ paceddhīmān śītatoye caturguṇe ||
śvāsaṃ kāsaṃ tathā hikkāṃ sarpiretanniyacchati |
suvahā kālikā bhargī śukākhyā naiculaṃ phalam ||
kākādanī śṛṅgaveraṃ varṣabhūrbṛhatīdvayam |
kolamātrairghṛtaprasthaṃ pacedebhir jaladvikam ||
kaṭūṣṇaṃ pītam etad dhi śvāsāmayavināśanam |
sauvarcalayavakṣārakaṭukāvyoṣacitrakaiḥ ||
vacābhayāviḍaṅgaiś ca sādhitaṃ śvāsaśāntaye |
gopavally udake siddhaṃ syād anyad dviguṇe ghṛtam ||
pañcaitāni havīṃṣyāhurbhiṣajaḥ śvāsakāsayoḥ |
tālīśatāmalakyugrājīvantīkuṣṭhasaindhavaiḥ ||
bilvapuṣkarabhūtīkasauvarcalakaṇāgnibhiḥ |
pathyā tejovatī yuktaiḥ sarpirjalacaturguṇam ||
hiṅgupādayutaṃ siddhaṃ sarvaśvāsaharaṃ param |
vāsāghṛtaṃ ṣaṭpalaṃ vā ghṛtaṃ cātra hitaṃ bhavet ||
tailaṃ daśaguṇe siddhaṃ bhṛṅgarājarase śubhe |
sevyamānaṃ yathānyāyaṃ śvāsakāsau vyapohati ||
phalāmlā viṣkirarasāḥ snigdhāḥ pravyaktasaindhavāḥ |
eṇādīnāṃ śirobhir vā kaulatthā vā susaṃskṛtāḥ ||
hanyuḥ śvāsaṃ ca kāsaṃ ca saṃskṛtāni payāṃsi ca |
timirasya ca bījāni karkaṭākhyā ca cūrṇitā ||
durālabhātha pippalyaḥ kaṭukākhyā harītakī |
śvāvinmayūraromāṇi kolā māgadhikākaṇāḥ ||
bhārgītvak śṛṅgaveraṃ ca śarkarā śallakāṅgajam |
nṛttakauṇḍakabījāni cūrṇitāni tu kevalam ||
pañca ślokārdhikāstvete lehā ye samyag īritāḥ |
sarpirmadhubhyāṃ te lehyāḥ kāsaśvāsārditairnaraiḥ ||
saptacchadasya puṣpāṇi pippalīś cāpi mastunā |
pibet saṃcūrṇya madhunā dhānāś cāpy atha bhakṣayet ||
arkāṅkurairbhāvitānāṃ yavānāṃ sādhvanekaśaḥ |
tarpaṇaṃ vā pibedeṣāṃ sakṣaudraṃ śvāsapīḍitaḥ ||
śirīṣakadalīkundapuṣpaṃ māgadhikāyutam |
taṇḍulāmbuyutaṃ pītvā jayec chvāsānaśeṣataḥ ||
kolamajjāṃ tālamūlamṛṣyacarmamasīm api |
lihyāt kṣaudreṇa bhārgīṃ vā sarpirmadhusamāyutām ||
nīcaiḥkadambabījaṃ vā sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā |
drākṣāṃ harītakīṃ kṛṣṇāṃ karkaṭākhyāṃ durālabhām ||
sarpirmadhubhyāṃ vilihan hanti śvāsān sudāruṇān |
haridrāṃ maricaṃ drākṣāṃ guḍaṃ rāsnāṃ kaṇāṃ śaṭīm ||
lihyāttailena tulyāni śvāsārto hitabhojanaḥ |
gavāṃ purīṣasvarasaṃ madhusarpiḥkaṇāyutam ||
lihyācchvāsseṣu kāseṣu vājināṃ vā śakṛdrasam |
pāṇḍurogeṣu śotheṣu ye yogāḥ saṃprakīrtitāḥ ||
śvāsakāsāpahāste 'pi kāsaghnā ye ca kīrtitāḥ |
bhārgītvak tryūṣaṇaṃ tailaṃ haridrāṃ kaṭurohiṇīm ||
pippalīṃ maricaṃ caṇḍāṃ gośakṛdrasam eva ca |
talakoṭasya bījeṣu pacedutkārikāṃ śubhām ||
sevyamānā nihantyeṣā śvāsānāśu sudustarān |
purāṇasarpiḥ pippalyaḥ kaulatthā jāṅgalā rasāḥ ||
surā sauvīrakaṃ hiṅgu mātuluṅgaraso madhu |
drākṣāmalakabilvāni śastāni śvāsihikkinām ||
śvāsahikkāparigataṃ snigdhaiḥ svedair upācaret |
āktaṃ lavaṇatailābhyāṃ tairasya grathitaḥ kaphaḥ ||
khastho vilayanaṃ yāti mārutaś ca praśāmyati |
svinnaṃ jñātvā tataś caiva bhojayitvā rasaudanam ||
vātaśleṣmavibandhe vā bhiṣag dhūmaṃ prayojayet |
manaḥśilādevadāruharidrācchadanāmiṣaiḥ ||
lākṣorubūkamūlaiś ca kṛtvā vartīr vidhānataḥ |
sarpiryavamadhūcchiṣṭaśālaniryāsajaṃ tathā ||
śṛṅgabālakhurasnāyutvak samastaṃ gavām api |
turuṣkaśallakīnāṃ ca gugguloḥ padmakasya ca ||
ete sarve sasarpiṣkā dhūmāḥ kāryā vijānatā |
balīyasi kaphagraste vamanaṃ savirecanam ||
durbale caiva rūkṣe ca tarpaṇaṃ hitam ucyate |
jāṅgalorabhrajairmāṃsairānūpair vā susaṃskṛtaiḥ ||
nidigdhikāṃ cāmalakapramāṇāṃ hiṅgvardhayuktāṃ madhunā suyuktām |
lihan naraḥ śvāsanipīḍito hi śvāsaṃ jayaty eva balāttryaheṇa ||
yathāgniriddhaḥ pavanānuviddho vajraṃ yathā vā surarājamuktam |
rogāstathaite khalu durnivārāḥ śvāsaś ca kāsaś ca vilambikā ca ||
iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate kāyacikitsātantre
hikkāśvāsapratiṣedho nāma (tryodaśo 'dhyāyaḥ, āditaḥ) ekapañcāśattamo 'dhyāyaḥ ||51
||
dvipañcāśattamo 'dhyāyaḥ |
athātaḥ kāsapratiṣedham adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
uktā ye hetavo nṝṇāṃ rogayoḥ śvāsahikkayoḥ |
kāsasyāpi ca vijñeyāsta evotpattihetavaḥ ||
dhūmopaghātādrajasas tathaiva vyāyāmarūkṣānnaniṣevaṇāc ca |
vimārgagatvād api bhojanasya vegāvarodhāt kṣavathos tathaiva ||
prāṇo hyudānānugataḥ praduṣṭaḥ saṃbhinnakāṃsyasvanatulyaghoṣaḥ |
nireti vaktrāt sahasā sadoṣaḥ kāsaḥ sa vidvadbhir udāhṛtas tu ||
sa vātapittaprabhavaḥ kaphāc ca kṣatāttathānyaḥ kṣayajo 'paraś ca |
pañcaprakāraḥ kathito bhiṣagbhir vivardhito yakṣmavikārakṛt syāt ||
bhaviṣyatas tasya tu kaṇṭhakaṇḍūrbhojyoparodho galatālulepaḥ |
svaśabdavaiṣamyamarocako 'gnisādaś ca liṅgāni bhavantyamūni ||
hṛcchaṅkhamūrdhodarapārśvaśūlī kṣāmānanaḥ kṣīṇabalasvaraujāḥ |
prasaktamantaḥkaphamīraṇena kāset tu śuṣkaṃ svarabhedayuktaḥ ||
urovidāhajvaravaktraśoṣairabhyarditastiktamukhastṛṣārtaḥ |
pittena pītāni vamet kaṭūni kāset sa pāṇḍuḥ paridahyamānaḥ ||
pralipyamānena(vilipyamānena) mukhena sīdan śirorujārtaḥ
kaphapūrṇadehaḥ |
abhaktaruggauravasādayuktaḥ kāseta nā sāndrakaphaṃ kaphena ||
vakṣo 'timātraṃ vihataṃ tu yasya vyāyāmabhārādhyayanābhighātaiḥ |
viśliṣṭavakṣāḥ sa naraḥ saraktaṃ ṣṭhīvatyabhīkṣṇaṃ kṣatajaṃ tamūhuḥ ||
sa gātraśūlajvaradāhamohān prāṇakṣayaṃ copalabheta kāsī |
śuṣyan viniṣṭhīvati durbalas tu prakṣīṇamāṃso rudhiraṃ sapūyam ||
sasarvaliṅgaṃ bhṛśaduś cikitsyaṃ cikitsitajñāḥ kṣayajaṃ vadanti |
vṛddhatvamāsādya bhavet tu yo vai yāpyaṃ tamāhurbhiṣajas tu kāsam ||
śṛṅgīvacākaṭphalakattṛṇābdadhānyābhayābhārgyamarāhvaviśvam |
uṣṇāmbunā hiṅguyutaṃ tu pītvā baddhāsyamapyāśu jahāti kāsam ||
phalatrikavyoṣaviḍaṅgaśṛṅgīrāsnāvacāpadmakadevakāṣṭhaiḥ |
lehaḥ samaiḥ kṣaudrasitāghṛtāktaḥ kāsaṃ nihanyādacirādudīrṇam ||
pathyāṃ sitāmāmalakāni lājāṃ samāgadhīṃ cāpi vicūrṇya śuṇṭhīm |
sarpirmadhubhyāṃ vilihīta kāsī sasaindhavāṃ voṣṇajalena kṛṣṇām ||
khādedguḍaṃ nāgarapippalībhyāṃ drākṣāṃ ca sarpirmadhunāvalihyāt |
drākṣāṃ sitāṃ māgadhikāṃ ca tulyāṃ saśṛṅgaveraṃ madhukaṃ tugāṃ ca ||
lihyād ghṛtakṣaudrayutāṃ samāṃśāṃ sitopalāṃ vā maricāṃśayuktām |
dhātrīkaṇāviśvasitopalāś ca saṃcūrṇya maṇḍena pibec ca dadhnaḥ ||
hareṇukāṃ māgadhikāṃ ca tulyāṃ dadhnā pibet kāsagadābhibhūtaḥ |
ubhe haridre suradāruśuṇṭhīṃ gāyatrisāraṃ ca pibet samāṃśam ||
bastasya mūtreṇa sukhāmbunā vā dantīṃ dravantīṃ ca satilvakākhyām
|
bhṛṣṭāni sarpīṃṣyatha bādarāṇi khādet palāśāni sasaindhavāni ||
kolapramāṇaṃ prapibeddhi hiṅgu sauvīrakeṇāmlarasena vāpi |
kṣaudreṇa lihyānmaricāni vāpi bhārgīvacāhiṅgukṛtā ca vartiḥ ||
dhūme praśastā ghṛtasaṃprayuktā veṇutvagelālavaṇaiḥ kṛtā vā |
musteṅgudītvaṅmadhukāhvamāṃsīmanaḥśilālaiś chagalāmbupiṣṭaiḥ ||
vidhāya vartīś ca payo 'nupānaṃ dhūmaṃ pibedvātabalāsakāsī |
pibec ca sīdhuṃ maricānvitaṃ vā tenāśu kāsaṃ jayati prasahya ||
drākṣāmbumañjiṣṭhapurāhvayābhiḥ kṣīraṃ śṛtaṃ mākṣikasaṃprayuktam |
nidigdhikānāgarapippalībhiḥ khādec ca mudgānmadhunā susiddhān ||
utkārikāṃ sarpiṣi nāgarāḍhyāṃ paktvā samūlaistruṭikolapatraiḥ |
ebhir niṣeveta kṛtāṃ ca peyāṃ tanvīṃ suśītāṃ madhunā vimiśrām ||
yat plīhni sarpirvihitaṃ ṣaḍaṅgaṃ tadvātakāsaṃ jayati prasahya |
vidārigandhādikṛtaṃ ghṛtaṃ vā rasena vā vāsakajena pakvam ||
virecanaṃ snaihikamatra coktamāsthāpanaṃ cāpy anuvāsanaṃ ca |
dhūmaṃ pibet snaihikamapramattaḥ pibet sukhoṣṇaṃ ghṛtam eva cātra ||
hitā yavāgvaś ca raseṣu siddhāḥ payāṃsi lehāḥ saghṛtās tathaiva |
pracchardanaṃ kāyaśirovirekās tathaiva dhūmāḥ kavalagrahāś ca ||
uṣṇāś ca lehāḥ kaṭukā nihanyuḥ kaphaṃ viśeṣeṇa viśoṣaṇaṃ ca |
kaṭutrikaṃ cāpi vadanti pathyaṃ ghṛtaṃ kṛmighnasvarase vipakvam ||
nirguṇḍipatrasvarase ca pakvaṃ sarpiḥ kaphotthaṃ vinihanti kāsam |
pāṭhāviḍavyoṣaviḍaṅgasindhutrikaṇṭarāsnāhutabhugbalābhiḥ ||
śṛṅgīvacāmbhodharadevadārudurālabhābhārgyabhayaśaṭībhiḥ |
samyag vipakvaṃ dviguṇena sarpirnidigdhikāyāḥ svarasena caitat ||
śvāsāgnisādasvarabhedabhinnānnihantyudīrṇānapi pañca kāsān |
vidārigandhotpalasārivādīn niṣkvāthya vargaṃ madhuraṃ ca kṛtsnam ||
ghṛtaṃ pacedikṣurasāmbudugdhaiḥ kākolivarge ca saśarkaraṃ tat |
prātaḥ pibet pittakṛte ca kāse ratiprasūte kṣataje ca kāse ||
kharjūrabhārgīmagadhāpriyālamadhūlikailāmalakaiḥ samāṃśaiḥ |
cūrṇaṃ sitākṣaudraghṛtaprāgāḍhaṃ trīn hanti kāsānupayujyamānam ||
raktāharidrāñjanavahnipāṭhāmūrvopakulyā vilihet samāṃśāḥ |
kṣaudreṇa kāse kṣataje kṣayotthe pibed ghṛtaṃ cekṣurase vipakvam ||
cūrṇaṃ pibed āmalakasya vāpi kṣīreṇa pakvaṃ saghṛtaṃ hitāśī |
cūrṇāni godhūmayavodbhavāni kākolivargaś ca kṛtaḥ susūkṣmaḥ ||
kāseṣu peyastriṣu kāsavadbhiḥ kṣīreṇa sakṣaudraghṛtena vāpi
|
guḍodakaṃ vā kvathitaṃ pibeddhi kṣaudreṇa śītaṃ maricopadaṃśam
||
prasthatrayeṇāmalakīrasasya śuddhasya dattvārdhatulāṃ guḍasya |
cūrṇīkṛtairgranthikacavyajīravyoṣebhakṛṣṇāhapuṣājamodaiḥ ||
viḍaṅgasindhutriphalāyavānīpāṭhāgnidhānyaiś ca picupramāṇaiḥ |
dattvā trivṛccūrṇapalāni cāṣṭāvaṣṭau ca tailasya pacedyathāvat ||
taṃ bhakṣayed akṣaphalapramāṇaṃ yatheṣṭaceṣṭastrisugandhiyuktam |
anena sarve grahaṇīvikārāḥ saśvāsakāsasvarabhedaśothāḥ ||
śāmyanti cāyaṃ ciramantaragnerhatasya puṃstvasya ca vṛddhihetuḥ |
strīṇāṃ ca vandhyāmayanāśanaḥ syāt kalyāṇako nāma guḍaḥ pratītaḥ ||
dvipañcamūlebhakaṇātmaguptābhārgīśaṭīpuṣkaramūlaviśvān |
pāṭhāmṛtāgranthikaśaṅkhapuṣpīrāsnāgnyapāmārgabalāyavāsān ||
dvipālikān nyasya yavāḍhakaṃ ca harītakīnāṃ ca śataṃ gurūṇām |
droṇe jalasyāḍhakasaṃyute ca kvāthe kṛte pūtacaturthabhāge ||
pacettulāṃ śuddhaguḍasya dattvā pṛthak ca tailāt kuḍavaṃ ghṛtāc ca
|
cūrṇaṃ ca tāvan magadhodbhavāyā deyaṃ ca tasmin madhu siddhaśīte ||
rasāyanāt karṣamato vilihyāddve cābhaye nityam athāśu hanyāt |
tad rājayakṣmagrahaṇīpradoṣaśophāgnimāndyasvarabhedakāsān ||
pāṇḍvāmayaśvāsaśirovikārān hṛdrogahikkāviṣam ajvarāṃś ca |
medhābalotsāham atipradaṃ ca cakāra caitad bhagavān agastyaḥ ||
kulīraśuktīcaṭakaiṇalāvānniṣkvāthya vargaṃ madhuraṃ ca kṛtsnam |
pacedghṛtaṃ tat tu niṣevyamāṇaṃ hanyāt kṣatotthaṃ kṣayajaṃ ca kāsam ||
śatāvarīnāgabalāvipakvaṃ ghṛtaṃ vidheyaṃ ca hitāya kāsinām |
iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate kāyacikitsātantre
kāsapratiṣedho nāma (caturdaśo 'dhyāyaḥ, āditaḥ) dvipañcāśattamo 'dhyāyaḥ ||52 ||
tripañcāśattamo 'dhyāyaḥ |
athātaḥ svarabhedapratiṣedham adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
atyuc cabhāṣaṇaviṣādhyayanātigītaśītādibhiḥ prakupitāḥ pavanādayas
tu |
srotaḥsu te svaravaheṣu gatāḥ pratiṣṭhāṃ hanyuḥ svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ ||
vātena kṛṣṇanayanānanamūtravarcā bhinnaṃ śanair vadati gadgadavat
svaraṃ ca |
pittena pītavadanākṣipurīṣamūtro brūyād galena paridāhasamanvitena ||
kṛcchrāt kaphena satataṃ kapharuddhakaṇṭho mandaṃ śanairvadati cāpi
divā viśeṣaḥ |
sarvātmake bhavati sarvavikārasaṃpadavyaktatā ca vacasastamasādhyam āhuḥ ||
dhūpyeta vāk kṣayakṛte kṣayamāpnuyāc ca vāgeṣa cāpi(vāpi) hatavāk
parivarjanīyaḥ |
antargalaṃ svaramalakṣyapadaṃ cireṇa medaś cayādvadati digdhagalauṣṭhatāluḥ ||
kṣīṇasya vṛddhasya kṛśasya cāpi cirotthito yaś ca sahopajātaḥ |
medasvinaḥ sarvasamudbhavaś ca svarāmayo yo na sa siddhimeti ||
snigdhān svarāturanarānapakṛṣṭadoṣān nyāyena tān
vamanarecanabastibhiś ca |
nasyāvapīḍamukhadhāvanadhūmalehaiḥ saṃpādayec ca vividhaiḥ kavalagrahaiś ca ||
yaḥ śvāsakāsavidhir ādita eva coktas taṃ cāpy aśeṣam avatārayituṃ
yateta |
vaiśeṣikaṃ ca vidhim ūrdhvam ato vadāmi taṃ vai svarāturahitaṃ
nikhilaṃ nibodha ||
svaropaghāte 'nilaje bhuktopari ghṛtaṃ pibet |
kāsamardakavātārkamārkavasvarase śṛtam ||
pītaṃ ghṛtaṃ hanty anilaṃ siddham ārtagale rase |
yavakṣārājamodābhyāṃ citrakāmalakeṣu vā ||
devadārvagnikābhyāṃ vā siddhāmājaṃ samākṣikam |
sukhodakānupāno vā sasarpiṣko guḍaudanaḥ ||
kṣīrānupānaṃ pitte tu pibet sarpiratandritaḥ |
aśnīyāc ca sasarpiṣkaṃ yaṣṭīmadhukapāyasam ||
lihyānmadhurakāṇāṃ vā cūrṇaṃ madhughṛtāplutam |
śatāvarīcūrṇayogaṃ balācūrṇam athāpi vā ||
pibet kaṭūni mūtreṇa kaphaje svarasaṃkṣaye |
lihyādvā madhutailābhyāṃ bhuktvā khādet kaṭūni vā ||
svaropaghāte medoje kaphavadvidhiriṣyate |
sarvaje kṣayaje cāpi pratyākhyāyācaret kriyām ||
śarkarāmadhumiśrāṇi śṛtāni madhuraiḥ saha |
pibet payāṃsi yasyoc cairvadato 'bhihataḥ svaraḥ ||
iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate kāyacikitsātantre
chardipratiṣedho nāma (pañcadaśo 'dhyāyaḥ, āditaḥ) tripañcāśattamo 'dhyāyaḥ ||53 ||
caturviṃśatitamo 'dhyāyaḥ |
athātaḥ pratiśyāyapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
nārīprasaṅgaḥ śiraso 'bhitāpo dhūmo rajaḥ śītamatipratāpaḥ |
saṃdhāraṇaṃ mūtrapurīṣayoś ca sadyaḥ pratiśyāyanidānamuktam ||
cayaṃ gatā mūrdhani mārutādayaḥ pṛthak samastāś ca tathaiva śoṇitam
|
prakopyamāṇā vividhaiḥ prakopaṇairnṛṇāṃ pratiśyāyakarā bhavanti hi ||
śirogurutvaṃ kṣavathoḥ pravartanaṃ tathāṅgamardaḥ parihṛṣṭaromatā |
upadravāś cāpy apare pṛthagvidhā nṛṇāṃ pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ ||
ānaddhā pihitā nāsā tanusrāvapravartinī |
galatālvoṣṭhaśoṣaś ca nistodaḥ śaṅkhayos tathā ||
svaropaghātaś ca bhavet pratiśyāye 'nilātmake |
uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike ||
kṛśo 'tipāṇḍuḥ santapto bhavettṛṣṇānipīḍitaḥ(tṛṣṇābhipīḍitaḥ) |
sadhūmaṃ sahasā vahniṃ vamatīva ca mānavaḥ ||
kaphaḥ kaphakṛte ghrāṇācchuklaḥ śītaḥ sravenmuhuḥ |
śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhavedguruśiromukhaḥ ||
śirogalauṣṭhatālūnāṃ kaṇḍūyanamatīva ca |
bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo 'kasmādvinivartate ||
saṃpakvo vāpyapakvo vā sa sarvaprabhavaḥ smṛtaḥ |
liṅgāni caiva sarveṣāṃ pīnasānāṃ ca sarvaje ||
raktaje tu pratiśyāye raktāsrāvaḥ pravartate |
tāmrākṣaś ca bhavejjantururoghātaprapīḍitaḥ ||
durgandhocchvāsavadanastathā gandhān na vetti ca |
mūrcchanti cātra kṛmayaḥ śvetāḥ snigdhāstathāṇavaḥ ||
kṛmimūrdhavikāreṇa samānaṃ cāsya lakṣaṇam |
praklidyati punarnāsā puanaś ca pariśuṣyati ||
muhurānahyate cāpi muhurvivriyate tathā |
niḥśvāsocchvāsadaurgandhyaṃ tathā gandhān na vetti ca ||
evaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ jānīyāt kṛcchrasādhanam |
sarva eva pratiśyāyā narasyāpratikāriṇaḥ ||
kālena rogajananā jāyante duṣṭapīnasāḥ |
bādhiryamāndhyamaghrāṇaṃ ghorāṃś ca nayanāmayān |
kāsāgnisādaśophāṃś ca vṛddhāḥ kurvanti pīnasāḥ ||
navaṃ pratiśyāyamapāsya sarvamupācaret sarpiṣa eva pānaiḥ |
svedairvicitrairvamanaiś ca yuktaiḥ kālopapannair avapīḍanaiś ca ||
apacyamānasya hi pācanārthaṃ svedo hito 'mlairahimaṃ ca bhojyam |
niṣevyamāṇaṃ payasārdrakaṃ vā saṃpācayed ikṣuvikārayogaiḥ ||
pakvaṃ ghanaṃ cāpy avalambamānaṃ śirovirekairapakarṣayettam |
virecanāsthāpanadhūmapānairavekṣya doṣān kavalagrahaiś ca ||
nivātaśayyāsanaceṣṭanāni mūrdhno gurūṣṇaṃ ca tathaiva vāsaḥ |
tīkṣṇā virekāḥ śirasaḥ sadhūmā rūkṣaṃ yavānnaṃ vijayā ca sevyā ||
śītāmbuyoṣicchiśirāvagāhacintātirūkṣāśanavegarodhān |
śokaṃ ca madyāni navāni caiva vivarjayet pīnasarogajuṣṭaḥ ||
chardyaṅgasādajvaragauravārtamarocakāratyatisārayuktam |
vilaṅghanaiḥ pācanadīpanīyair upācaret pīnasinaṃ yathāvat ||
bahudravair vātakaphopasṛṣṭaṃ pracchardayet pīnasinaṃ vayaḥstham |
upadravāṃś cāpi yathopadeśaṃ svairbheṣajairbhojanasaṃvidhānaiḥ |
jayed viditvā mṛdutāṃ gateṣu prāglakṣaṇeṣūktamathādiśec ca ||
vātike tu pratiśyāye pibet sarpiryathākramam |
pañcabhir lavaṇaiḥ siddhaṃ prathamena gaṇena ca ||
nasyādiṣu vidhiṃ kṛtsnamavekṣetārditeritam |
pittaraktotthayoḥ peyaṃ sarpirmadhurakaiḥ śṛtam ||
pariṣekān pradehāṃś ca kuryād api ca śītalān |
śrīsarjarasapattaṅgapriyaṅgumadhuśarkarāḥ ||
drākṣāmadhūlikāgojīśrīparṇīmadhuphais tathā |
yujyante kavalāś cātra vireko madhurair api ||
dhavatvaktriphalāśyāmātilvakairmadhukena ca |
śrīparṇīrajanīmiśraiḥ kṣīre daśaguṇe pacet ||
tailaṃ kālopapannaṃ tannasyaṃ syādanayor hitam |
kaphaje sarpiṣā snigdhaṃ tilamāṣavipakvayā ||
yavāgvā vāmayed vāntaḥ kaphaghnaṃ kramamācaret |
ubhe bale bṛhatyau ca viḍaṅgaṃ satrikaṇṭakam ||
śvetāmūlaṃ sadābhadrāṃ varṣabhūṃ cātra saṃharet |
tailamebhir vipakvaṃ tu nasyamasyopakalpayet ||
saralākiṇihīdārunikumbheṅgudibhiḥ kṛtāḥ |
vartayaś copayojyāḥ syurdhūmapāne yathāvidhi ||
sarpīṃṣi kaṭutiktāni tīkṣṇadhūmāḥ kaṭūni ca |
bheṣajānyupayuktāni hanyuḥ sarvaprakopajam ||
rasāñjane sātiviṣe mustāyāṃ bhadradāruṇi |
tailaṃ vipakvaṃ nasyārthe vidadhyāccātra buddhimān ||
mustā tejovatī pāṭhā kaṭphalaṃ kaṭukā vacā |
sarṣapāḥ pippalīmūlaṃ pippalyaḥ saindhavāgnikau ||
tutthaṃ karañjabījaṃ ca lavaṇaṃ bhadradāru ca |
etaiḥ kṛtaṃ kaṣāyaṃ tu kavale saṃprayojayet ||
hitaṃ mūrdhavireke ca tailamebhir vipācitam |
kṣīramardhajale kvāthyaṃ jāṅgalairmṛgapakṣibhiḥ ||
puṣpairvimiśraṃ jalajair vātaghnairauṣadhair api |
hime kṣīrāvaśiṣṭe 'smin ghṛtamutpādya yatnataḥ ||
sarvagandhasitānantāmadhukaṃ candanaṃ tathā |
āvāpya vipacedbhūyo daśakṣīraṃ tu tadghṛtam ||
nasye prayuktamudriktān pratiśyāyān vyapohati |
yathāsvaṃ doṣaśamanais tailaṃ kuryāc ca yatnataḥ ||
samūtrapittāś coddiṣṭāḥ kriyāḥ kṛmiṣu yojayet |
yāpanārthaṃ kṛmighnāni bheṣajāni ca buddhimān ||
iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate śālākyatantre
pratiśyāyapratiṣedho nāma caturviṃśatitamo 'dhyāyaḥ ||24 ||
catuḥpañcāśattamo 'dhyāyaḥ |
athātaḥ kṛmirogapratiṣedham adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
ajīrṇādhyaśanāsātmyaviruddhamalināśanaiḥ |
avyāyāmadivāsvapnagurvatisnigdhaśītalaiḥ ||
māṣapiṣṭānnavidalabisaśālūkaserukaiḥ |
parṇaśākasurāśuktad adhikṣīraguḍekṣubhiḥ ||
palalānūpapiśitapiṇyākapṛthukādibhiḥ |
svādvamladravapānaiś ca śleṣmā pittaṃ ca kupyati ||
kṛmīn bahuvidhākārān karoti vividhāśrayān |
āmapakvāśaye teṣāṃ kaphaviḍjanmanāṃ punaḥ |
dhamanyāṃ raktajānāṃ ca prasavaḥ prāyaśaḥ smṛtaḥ ||
viṃśateḥ kṛmijātīnāṃ trividhaḥ saṃbhavaḥ smṛtaḥ |
purīṣakapharaktāni tāsāṃ vakṣyāmi vistaram ||
ajavā vijavāḥ kipyāś cipyā gaṇḍūpadās tathā |
cūravo dvimukhāś caiva jñeyāḥ sapta purīṣajāḥ ||
śvetāḥ sūkṣmāstudantyete gudaṃ pratisaranti ca |
teṣāmevāpare pucchaiḥ pṛthavaś ca bhavanti hi ||
śūlāgnimāndyapāṇḍutvaviṣṭambhabalasaṃkṣayāḥ |
prasekārucihṛdrogaviḍbhedās tu purīṣajaiḥ ||
raktā gaṇḍūpadā dīrghā gudakaṇḍūnipātinaḥ |
śūlāṭopaśakṛdbhedapaktināśakarāś ca te ||
darbhapuṣpā mahāpuṣpāḥ pralūnāś cipiṭās tathā |
pipīlikā dāruṇāś ca kaphakopasamudbhavāḥ ||
romaśā romamūrdhānaḥ sapucchāḥ śyāvamaṇḍalāḥ |
rūḍhadhānyāṅkurākārāḥ śuklāste tanavas tathā ||
majjādā netraleḍhārastāluśrotrabhujas tathā |
śirohṛdrogavamathupratiśyāyakarāś ca te ||
keśaromanakhādāś ca dantādāḥ kikkiśās tathā |
kuṣṭhajāḥ saparīsarpā jñeyāḥ śoṇitasaṃbhavāḥ ||
te saraktāś ca kṛṣṇāś ca snigdhāś ca pṛthavas tathā |
raktādhiṣṭhānajān prāyo vikārān janayanti te ||
māṣapiṣṭānnavidalaparṇaśākaiḥ purīṣajāḥ |
māṃsamāṣaguḍakṣīradadhitailaiḥ kaphodbhavāḥ ||
viruddhājīrṇaśākādyaiḥ śoṇitotthā bhavanti hi |
jvaro vivarṇatā śūlaṃ hṛdrogaḥ sadanaṃ bhramaḥ ||
bhaktadveṣo 'tisāraś ca saṃjātakṛmilakṣaṇam |
dṛśyāstrayodaśādyās tu kṛmīṇāṃ parikīrtitāḥ ||
keśādādyāstvadṛśyāste dvāvādyau parivarjayet |
eṣāmanyatamaṃ jñātvā jighāṃsuḥ snigdhamāturam ||
surasādivipakvena sarpiṣā vāntamāditaḥ |
virecayettīkṣṇatarairyogairāsthāpayec ca tam ||
yavakolakulatthānāṃ surasādergaṇasya ca |
viḍaṅgasnehayuktena kvāthena lavaṇena ca ||
pratyāgate nirūhe tu naraṃ snātaṃ sukhāmbunā |
yuñjyāt kṛmighnairaśanais tataḥ śīghraṃ bhiṣagvaraḥ ||
snehenoktena cainaṃ tu yojayet snehabastinā |
tataḥ śirīṣakiṇihīrasaṃ kṣaudrayutaṃ pibet ||
kevūkasvarasaṃ vāpi pūrvavattīkṣṇabhojanaḥ |
palāśabījasvarasaṃ kalkaṃ vā taṇḍulāmbunā ||
pāribhadrakapatrāṇāṃ kṣaudreṇa svarasaṃ pibet |
pattūrasvarasaṃ vāpi pibedvā surasādijam ||
lihyādaśvaśakṛccūrṇaṃ vaiḍaṅgaṃ vā samākṣikam |
patrairmūṣikaparṇyā vā supiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ ||
khādet pūpalikāḥ pakvā dhānyāmlaṃ ca pibedanu |
surasādigaṇe pakvaṃ tailaṃ vā pānamiṣyate ||
viḍaṅgacūrṇayuktair vā piṣṭairbhakṣyāṃs tu kārayet |
tatkaṣāyaprapītānāṃ tilānāṃ sneham eva vā ||
śvāvidhaḥ śakṛtaś cūrṇaṃ saptakṛtvaḥ subhāvitam |
viḍaṅgānāṃ kaṣāyeṇa traiphalena tathaiva ca ||
kṣaudreṇa līḍhvānupibedrasamāmalakodbhavam |
akṣābhayārasaṃ vāpi vidhireṣo 'yasām api ||
pūtīkasvarasaṃ vāpi pibedvā madhunā saha |
pibedvā pippalīmūlamajāmūtreṇa saṃyutam ||
saptarātraṃ pibed ghṛṣṭaṃ trapu vā dadhimastunā |
purīṣajān kaphotthāṃś ca hanyādevaṃ kṛmīn bhiṣak ||
śirohṛdghrāṇakarṇākṣisaṃśritāṃś ca pṛthagvidhān |
viśeṣeṇāñjanairnasyairavapīḍaiś ca sādhayet ||
śakṛdrasaṃ turaṅgasya suśuṣkaṃ bhāvayed ati |
niṣkvāthena viḍaṅgānāṃ cūrṇaṃ pradhamanaṃ tu tat ||
ayaś cūrṇānyanenaiva vidhinā yojayed bhiṣak |
sakāṃsyanīlaṃ tailaṃ ca nasyaṃ syātsurasādike ||
indraluptavidhiś cāpi vidheyo romabhojiṣu |
dantādānāṃ samuddiṣṭaṃ vidhānaṃ mukharogikam ||
raktajānāṃ pratīkāraṃ kuryāt kuṣṭhacikitsite |
surasādiṃ tu sarveṣu sarvathauvopayojayet ||
pravyaktatikatakaṭukaṃ bhojanaṃ ca hitaṃ bhavet |
kulatthakṣārasaṃsṛṣṭaṃ kṣārapānaṃ ca pūjitam ||
kṣīrāṇi māṃsāni ghṛtāni caiva dadhīni śākāni ca parṇavanti |
samāsato 'mlānmadhurān himāṃś ca kṛmīn jighāṃsuḥ parivarjayet tu ||
iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate kāyacikitsātantre
kṛmipratiṣedho nāma (ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ, āditaḥ) catuḥpañcāśattamo 'dhyāyaḥ ||54 ||
pañcapañcāśattamo 'dhyāyaḥ |
athāta udāvartapratiṣedham adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
adhaś cordhvaṃ ca bhāvānāṃ pravṛttānāṃ svabhāvataḥ |
na vegān dhārayet prājño vātādīnāṃ jijīviṣuḥ ||
vātaviṇmūtrajṛmbhāśrukṣavodgāravamīndriyaiḥ |
vyāhanyamānair uditair udāvarto nirucyate ||
kṣuttṛṣṇāśvāsanidrāṇām udāvarto vidhāraṇāt |
tasyābhidhāsye vyāsena lakṣaṇaṃ ca cikitsitam ||
trayodaśavidhaś cāsau bhinna etais tu kāraṇaiḥ |
apathyabhojanāc cāpi vakṣyate ca tathāparaḥ ||
ādhmānaśūlau hṛdayoparodhaṃ śirorujaṃ śvāsamatīva hikkām |
kāsapratiśyāyagalagrahāṃś ca balāsapittaprasaraṃ ca ghoram ||
kuryād apāno 'bhihataḥ svamārge hanyāt purīṣaṃ mukhataḥ kṣiped vā |
āṭopaśūlau parikartanaṃ ca saṅgaḥ purīṣasya tathordhvavātaḥ ||
purīṣamāsyād api vā nireti purīṣavege 'bhihate narasya |
mūtrasya vege 'bhihate naras tu kṛcchreṇa mūtraṃ kurute 'lpam alpam ||
meḍhre gude vaṅkṣaṇabastimuṣkanābhipradeśeṣv athavā+api mūrdhni |
ānaddhabastiś ca bhavanti tīvrāḥ śūlāś ca śūlair iva bhinnamūrteḥ ||
manyāgalastambhaśirovikārā jṛmbhopaghātāt pavanātmakāḥ syuḥ |
śrotrānanaghrāṇavilocanotthā bhavanti tīvrāś ca tathā vikārāḥ ||
ānandajaṃ śokasamudbhavaṃ vā netrodakaṃ prāptam amuñcato hi |
śirogurutvaṃ nayanāmayāś ca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena ||
bhavanti gāḍhaṃ kṣavathor vighātāc chirokṣināsāśravaṇeṣu rogāḥ |
kaṇṭhāsyapūrṇatvam atīva todaḥ kūjaś ca vāyor uta vā pravṛttiḥ ||
udgāravege 'bhihate bhavanti ghorā vikārāḥ pavanaprasūtāḥ |
charder vighātena bhavec ca kuṣṭhaṃ yenaiva doṣeṇa vidagdham annam ||
mūtrāśaye pāyuni muṣkayoś ca śopho rujo mūtravinigrahaś ca |
śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhaved vā te te vikārā vihate tu śukre ||
tandrāṅgamardārucivibhramāḥ syuḥ kṣudho 'bhighātāt kṛśatā ca
dṛṣṭeḥ |
kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śravaṇāvarodhastṛṣṇābhighātāddhṛdaye vyathā ca ||
śrāntasya niḥśvāsavinigraheṇa hṛdrogamohāv athavāpi gulmaḥ |
jṛmbhāṅgamardo 'ṅgaśirokṣijāḍyaṃ nidrābhighātād athavāpi tandrā ||
tṛṣṇārditaṃ parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ śūlair abhidrutam |
śakṛdvamantaṃ matimān udāvartinam utsṛjet ||
sarveṣv eteṣu vidhivad udāvarteṣu kṛtsnaśaḥ |
vāyoḥ kriyā vidhātavyāḥ svamārgapratipattaye ||
sāmānyataḥ pṛthaktvena kriyāṃ bhūyo nibodha me |
āsthāpanaṃ mārutaje snigdhasvinne viśiṣyate ||
purīṣaje tu kartavyo vidhir ānāhiko bhavet |
sauvarcalāḍhyāṃ madirāṃ mūtre tv abhihate pibet ||
elāṃ vāpy atha madyena kṣīraṃ vāpi piben naraḥ |
dhātrīphalānāṃ svarasaṃ sajalaṃ vā pibet tryaham ||
rasamaśvapurīṣasya gardabhasyāthavā pibet |
māṃsopadaṃśaṃ madhu vā pibedvā sīdhu gauḍikam ||
bhadradāru ghanaṃ mūrvā haridrā madhukaṃ tathā |
kolapramāṇāni pibedāntarikṣeṇa vāriṇā ||
duḥsparśāsvarasaṃ vāpi kaṣāyaṃ kuṅkumasya ca |
ervārubījaṃ toyena pibed vā lavaṇīkṛtam ||
pañcamūlīśṛtaṃ kṣīraṃ drākṣārasam athāpi vā |
yogāṃś ca vitared atra pūrvoktān aśmarībhidaḥ ||
mūtrakṛcchrakramaṃ cāpi kuryān niravaśeṣataḥ |
bhūyo vakṣyāmi yogān yān mūtrāghātopaśāntaye ||
snehaiḥ svedair udāvartaṃ jṛmbhājaṃ samupācaret |
aśrumokṣo 'śruje kāryaḥ snigdhasvinnasya dehinaḥ ||
tīkṣṇāñjanāvapīḍābhyāṃ tīkṣṇagandhopaśiṅghanaiḥ |
vartiprayogair athavā kṣavasaktiṃ pravartayet ||
(tīkṣṇaiṣadhapradhamanair athavād ity araśmibhiḥ |
) udgāraje kramopetaṃ snaihikaṃ dhūmam ācaret ||
surāṃ sauvarcalavatīṃ bījapūrarasānvitām |
chardyāghātaṃ yathādoṣaṃ samyak snehādibhir jayet ||
sakṣāralavaṇopetamabhyaṅgaṃ cātra dāpayet |
bastiśuddhikarāvāpaṃ caturguṇajalaṃ payaḥ ||
āvārināśāt kvathitaṃ pītavantaṃ prakāmataḥ |
ramayeyuḥ priyā nāryaḥ śukrodāvartinaṃ naram ||
kṣudvighāte hitaṃ snigdham uṣṇam alpaṃ ca bhojanam |
tṛṣṇāghāte piben manthaṃ yavāgūṃ vāpi śītalām ||
bhojyo rasena viśrāntaḥ śramaśvāsāturo naraḥ |
nidrāghāte pibet kṣīraṃ svapyācceṣṭakathā naraḥ ||
ādhmānādyeṣu rogeṣu yathāsvaṃ prayateta hi |
yac ca yatra bhavet prāptaṃ tac ca tasmin prayojayet ||
vāyuḥ koṣṭhānugo rūkṣaiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ |
bhojanaiḥ kupitaḥ sadya udāvartaṃ karoti hi ||
vātamūtrapurīṣāsṛkkaphamedovahāni vai |
srotāṃsy udāvartayati purīṣaṃ cātivartayet ||
tato hṛdbastiśūlārto gauravārucipīḍitaḥ |
vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa kurute naraḥ ||
śvāsakāsapratiśyāyadāhamohavamijvarān |
tṛṣṇāhikkāśirorogamanaḥśravaṇavibhramān ||
labhate ca bahūn anyān vikārān vātakopajān |
taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ snigdhaṃ svinnaṃ nirūhayet ||
doṣato bhinnavarcaskaṃ bhuktaṃ cāpy anuvāsayet |
na cec chāntiṃ vrajaty evam udāvartaḥ sudāruṇaḥ ||
athainaṃ bahuśaḥ svinnaṃ yuñjyāt snehavirecanaiḥ |
pāyayeta trivṛtpīluyavānīramlapācanaiḥ ||
hiṅgukuṣṭhavacāsvarjiviḍaṅgaṃ vā dviruttaram |
yogāv etāv udāvartaṃ śūlaṃ cānilajaṃ hataḥ ||
devadārvagnikau kuṣṭhaṃ śuṇṭhīṃ pathyāṃ palaṅkaṣām |
pauṣkarāṇi ca mūlāni toyasyardhāḍhake pacet ||
pādāvaśiṣṭaṃ tat pītam udāvartam apohati |
mūlakaṃ śuṣkam ārdraṃ ca varṣābhūḥ pañcamūlakam ||
ārevataphalaṃ cāpsu paktvā tena ghṛtaṃ pacet |
tat pīyamānaṃ śāsty ugram udāvartam aśeṣataḥ ||
vacām ativiṣāṃ kuṣṭhaṃ yavakṣāraṃ harītakīm |
kṛṣṇāṃ nirdahanīṃ cāpi pibed uṣṇena vāriṇā ||
ikṣvākumūlaṃ madanaṃ viśalyātiviṣe vacām |
kuṣṭhaṃ kiṇvāgnikau caiva pibet tulyāni pūrvavat ||
mūtreṇa devadārvagnitriphalābṛhatīḥ pibet |
yavaprasthaṃ phalaiḥ sārdhaṃ kaṇṭakāryā jalāḍhake ||
paktvārdhaprasthaśeṣaṃ tu pibed dhiṅgusamanvitam |
madanālābubījāni pippalīṃ sanidigdhikām ||
saṃcūrṇya pradhamennāḍyā viśaty etad yathā gudam |
cūrṇaṃ nikumbhakampillaśyāmekṣvākvagnikodbhavam ||
kṛtavedhanamāgadhyor lavaṇānāṃ ca sādhayet |
gavāṃ mūtreṇa tā vartīḥ kārayet tu gudānugāḥ |
sadyaḥ śarmakarāv etau yogāv amṛtasaṃmatau ||
iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate kāyacikitsātantre
udāvartapratiṣedho nāma (saptadaśo+ādhyāyaḥ, āditaḥ) pañcapañcāśattamo 'dhyāyaḥ ||55
||
ṣaṭpañcāśattamo 'dhyāyaḥ |
athāto visūcikāpratiṣedham adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
ajīrṇam āmaṃ viṣṭabdhaṃ vidagdhaṃ ca yad īritam |
visūcyalasakau tasmād bhavec cāpi vilambikā ||
sūcībhir iva gātrāṇi tudan saṃtiṣṭhate 'nilaḥ |
yasyājīrṇena sā vaidyair ucyate ti visūcikā ||
na tāṃ parimitāhārā labhante viditāgamāḥ |
mūḍhās tām ajitātmāno labhante kaluṣāśayāḥ ||
mūrcchātisārau vamathuḥ pipāsā śūlaṃ bhramodveṣṭanajṛmbhadāhāḥ |
vaivarṇyakampau hṛdaye rujaś ca bhavanti tasyāṃ śirasaś ca bhedaḥ ||
kukṣir ānahyate 'tyarthaṃ pratāmyati vikūjati |
niruddho mārutaś cāpi kukṣau viparidhāvati ||
vātavarconirodhaś ca kukṣau yasya bhṛśaṃ bhavet |
tasyālasakam ācaṣṭe tṛṣṇodgārāv arodhakau ||
duṣṭaṃ tu bhuktaṃ kaphamārutābhyāṃ pravartate nordhvam adhaś ca
yasya |
vilambikāṃ tāṃ bhṛśaduścikitsyām ācakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ ||
yatrasthamāmaṃ virujet tam eva deśaṃ viśeṣeṇa vikārajātaiḥ |
doṣeṇa yenāvatataṃ svaliṅgais taṃ lakṣayed āmasamudbhavaiś ca ||
yaḥ śyāvadantauṣṭhanakho 'lpasaṃjñaś chardyardito
'bhyantarayātanetraḥ |
kṣāmasvaraḥ sarvavimuktasandhir yāyān naraḥ so 'punar āgamāya ||
sādhyāsu pārṣṇyor dahanaṃ praśastam agnipratāpo vamanaṃ ca tīkṣṇam
|
pakve tato 'nne tu vilaṅghanaṃ syāt saṃpācanaṃ cāpi virecanaṃ ca ||
viśuddhadehasya hi sadya eva mūrcchātisārādir upaiti śāntim |
āsthāpanaṃ cāpi vadanti pathyaṃ sarvāsu yogānaparān nibodha ||
pathyāvacāhiṅgukaliṅgagṛñjasauvarcalaiḥ sātiviṣaiś ca cūrṇam |
sukhāmbupītaṃ vinihantyajīrṇaṃ śūlaṃ visūcīmaruciṃ ca sadyaḥ ||
kṣārāgadaṃ vā lavaṇaṃ viṣaṃ vā guḍapragāḍhān atha sarṣapān vā |
amlena vā saindhavahiṅguyuktau sabījapūrṇau saghṛtau trivargau ||
kaṭutrikaṃ vā lavaṇair upetaṃ pibet snuhīkṣīravimiśritaṃ tu |
kalyāṇakaṃ vā lavaṇaṃ pibet tu yad uktam ādāv anilāmayeṣu ||
kṛṣṇājamodakṣavakāṇi vāpi tulyau pibed vā magadhānikumbhau |
dantīyuta vā magadhodbhavānāṃ kalkaṃ pibet koṣavatīrasena ||
uṣṇābhir adbhir magadhodbhavānāṃ kalkaṃ piben nāgarakalkayuktam |
vyoṣaṃ karañjasya phalaṃ haridre mūlaṃ samaṃ cāpy atha mātuluṅgyāḥ ||
chāyāviśuṣkā guṭikāḥ kṛtās tā hanyur visūcīṃ nayanāñjanena |
suvāmitaṃ sādhuvirecitaṃ vā sulaṅghataṃ vā manujaṃ viditvā ||
peyādibhir dīpanapācanīyaiḥ samyakkṣudhārtaṃ samupakrameta |
āmaṃ śakṛd vā nicitaṃ krameṇa bhūyo vibaddhaṃ viguṇānilena ||
pravartamānaṃ na yathāsvamenaṃ vikāram ānāham udāharanti ||
tasmin bhavantyāmasamudbhave tu tṛṣṇāpratiśyāyaśirovidāhāḥ ||
āmāśaye śūlam atho gurutvaṃ hṛllāsa udgāravighātanaṃ ca |
stambhaḥ kaṭīpṛṣṭhapurīṣamūtre śūlo 'tha mūrcchā sa śakṛd vamec ca ||
śvāsaś ca pakvāśayaje bhavanti liṅgāni cātrālasakodbhavāni |
āmodbhave vāntam upakrameta saṃsargabhaktakramadīpanīyaiḥ ||
athetaraṃ yo na śakṛd vamet tam āmaṃ jayet svedanapācanaiś ca |
visūcikāyāṃ parikīrtitāni dravyāṇi vairecanikāni yāni ||
tānyeva vartīr viraced vicūrṇya mahiṣyajāvībhagavāṃ tu mūtraiḥ |
svinnasya pāyau viniveśya tāś ca cūrṇāni caiṣāṃ pradhamet tu nāḍyā ||
mūtreṣu saṃsādhya yathāvidhānaṃ dravyāṇi yāny ūrdhvam adhaś ca
yānti |
kvāthena tenāśu nirūhayec ca mūtrārdhayuktena samākṣikeṇa ||
tribhaṇḍiyuktaṃ lavaṇaprakuñcaṃ dattvā viriktakramam ācarec ca |
eṣv eva tailena ca sādhitena prāptaṃ yadi syād anuvāsayec ca ||
iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantre kāyacikitsātantre
visūcikāpratiṣedho nāma (aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ, āditaḥ) ṣaṭpañcāśattamo 'dhyāyaḥ ||56 ||
saptapañcāśattamo 'dhyāyaḥ |
athāto 'rocakapratiṣedham adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
doṣaiḥ pṛthak saha ca cittaviparyayāc ca bhaktāyaneṣu hṛdi cāvatate
pragāḍham |
nānne rucir bhavati taṃ bhiṣajo vikāraṃ bhaktopaghātam iha pañcavidhaṃ vadanti || |
hṛcchūlapīḍanayutaṃ virasānanatvaṃ vātātmake bhavati liṅgamarocake
tu |
hṛddāhacoṣabahutā mukhatiktatā ca mūrcchā satṛḍ bhavati pittakṛte tathaiva ||
kaṇḍūgutvakaphasaṃsravasādatandrāḥ śleṣmātmake madhuramāsyamarocake
tu |
sarvātmake pavanapittakaphā bahūni rūpāṇyathāsya hṛdaye samudīrayanti ||
saṃrāgaśokabhayaviplutacetasas tu cintākṛto bhavati so
'śucidarśanāc ca |
vāte vacāmbuvamanaṃ kṛtavān pibec ca snehaiḥ surābhir athavoṣṇajalena cūrṇam ||
kṛṣṇāviḍaṅgayavabhasmahareṇubhārgīrāsnailahiṅgulavaṇottamanāgarāṇām
|
pitte guḍāmbumadhurair vamanaṃ praśastaṃ snehaḥ sasaindhavasitāmadhusarpiriṣṭaḥ ||
nimbāmbuvāmitavataḥ kaphaje 'nupānaṃ rājadrumāmbu madhunā tu
sadīpyakaṃ syāt |
cūrṇaṃ yad uktam athavānilaje tad eva sarvaiś ca sarvakṛtam evam upakrameta ||
drākṣāpaṭolaviḍavetrakarīranimbamūrvābhayākṣabadarāmalakendravṛkṣaiḥ |
bījaiḥ karañjanṛpavṛkṣabhavaiś ca piṣṭair lehaṃ pacet surabhimūtrayutaṃ yathāvat ||
mustāṃ vacāṃ trikaṭukaṃ rajanīdvayaṃ ca bhārgīṃ ca kuṣṭhamatha
nirdahanīṃ ca piṣṭvā |
mūtre 'vije dviradamūtrayute paced vā pāṭhāṃ tugāmativiṣāṃ rajanīṃ ca mukhyām ||
maṇḍūkimarkamamṛtāṃ ca salāṅgalākhyāṃ mūtre pacet tu mahiṣasya
vidhānavidvā |
etān na santi caturo lihatas tu lehān gulmāruciśvasanakaṇṭhahṛdāmayāś ca ||
sātmyān svadeśaracitān vividhāṃś ca bhakṣyān pānāni
mūlaphalaṣāḍavarāgayogān |
adyādrasāṃś ca vividhān vividhaiḥ prakārair bhuñjīta cāpi laghurūkṣamanaḥsukhāni ||
āsthāpanaṃ vidhivadatra virecanaṃ ca kuryān mṛdūni śirasaś ca
virecanāni |
trīṇy ūṣaṇāni rajanītriphalāyutāni cūrṇīkṛtāni yavaśūkavimiśritāni ||
kṣaudrāyutāni vitaren mukhabodhanārtham anyāni tiktakaṭukāni ca
bheṣajāni |
mustādirājataruvargadaśāṅgasiddhaiḥ kvāthair jayen madhuyutair vividhaiś ca lehaiḥ ||
mūtrāsavairguḍakṛtaiś ca tathā tvariṣṭaiḥ kṣārāsavaiś ca
madhumādhavatulyagandhaiḥ |
syādeṣa eva kaphavātahate vidhiś ca śāntiṃ gate hutabhuji praśamāya tasya ||
icchābhighātabhayaśokahate 'ntaragnau bhāvān bhavāya vitaret khalu
śakyarūpān |
artheṣu cāpy apaciteṣu punarbhavāya paurāṇikaiḥ śrutiśatairanumānayettam ||
dainyaṃ gate manasi bodhanamatra śastaṃ yadyat priyaṃ
tadupasevyamarocake tu ||
iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate kāyacikitsātantre
'rocakapratiṣedho nāma (ekonaviṃśo 'dhyāyaḥ, āditaḥ) saptapañcāśattamo 'dhyāyaḥ ||57
||