KathmanduNepalKaiser Libraryhttps://www.klib.gov.np/[collection]KL 699KThe Uttaratantra of the SuśrutasaṃhitāSuśrutaSuśrutasaṃhitāSanskrit in Nepalese script.Nepśa
and sa not
distinguished.ba
and va not
distinguished.M Saṃvat 301 (878 CE).Transcription of 5.1.Transcription of 5.2.Transcription of 5.3.Transcription of 5.4.Transcription of 5.5.Added transcription of 5.7Added transcription of 5.6Added transcription of 5.8Added Zenodo links to the folios and
other minor correctionsRemoved the empty passage tags so that
these passages do not show up in the edition as being present but empty.Updated facs in pb tags
athāto nnapānarakṣākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||yathovāca bhagavān dhanvantariḥ |divodāsakṣitipatis tapodharmabhṛtāṃ varaḥ |
suśrutapramukhāñ chiṣyāṃ
śaśāsāhataśāsanaḥ |ripavo vikramākrāntāḥ sve vā syuḥ kṛtyatāṅ gatāḥ |sisṛkṣavaḥ krodhaviṣaṃ vivaraṃ prāpya tādṛśaṃ | viṣair hiṃsyur akiñcijñaṃ nṛpatiṃ duṣṭacetasaḥ | tasmād vaidyena satataṃ viṣād rakṣyo
narādhipaḥ |yasmāc cānityacittatvam aśvavat prathitaṃ nṛṣu |
tasmān na viśvased rājā kadācid api kasya cit |kulīnam dhārmikaṃ snigdham akṛśaṃ satatotthitaṃ |mahānase niyuñjīta vaidyan tadvidyapūjitaṃ |praśastadigdeśakṛtaṃ śucibhāṇḍāṃ mahacchuciḥ |parīkṣitastrīpuruṣaṃ bhavec cāpi mahānasaṃ
|mahānasikavoḍhḍhāraḥ saupodanikapūpikāḥ |bhaveyur vaidyavaśagā ye cāpy anye tra kecanaḥ
|
iṅgitajño manuṣyāṇāṃ vākceṣṭāmukhavaikṛtaiḥ |jānīyād viṣadātāram ebhir liṅgaiś ca buddhimān |
vivakṣur muhyate pṛṣṭo nottaraṃ pratipadyate |apārthaṃ bahusaṅkīrṇṇaṃ bhāṣate cāpi mūḍhavat |
hasaty akasmād aṅgulīḥ sphoṭāyed vilikhed mahīṃ |vepathuś cāsya bhavati trastaś cānyo nyam īkṣate |
vivarṇṇavaktro dhyāmaś ca nakhaiḥ kiñcic chinaty api |varttate viparītaś ca viṣadātā vicetanaḥ |dantakāṣṭhe nnapāne ca tathābhyaṅge valekhane |
utsādane parīṣeke kaṣāye sānulepane |srakṣu vastreṣu śayyāsu kavacābharaṇeṣu ca |
pādukāpādapīṭheṣu pṛṣṭheṣu gajavājināṃ |viṣajuṣṭeṣu cānyeṣu dhūmanasyāñjanādiṣu |
lakṣaṇāni pravakṣyāmi cikitsāñ cāpy anantaraṃ ||nṛpabhaktād balin dattaṃ saviṣaṃ bhakṣayanti ye
|
tatraiva te vinaśyanti makṣikāvāyasādayaḥ |hutabhuk tena cānnena bhṛśañ caṭacaṭāyate |
mayūrakaṇṭhapratimo jāyate cāpi duḥsahaḥ |cakorasyākṣivairāgyaṃ jāyate kṣipram eva tu
|dṛṣṭvānnaṃ viṣasaṃsṛṣṭaṃ mriyate jīvajīvakaḥ |
kokilaḥ svaravaikṛtyaṃ kroñcas tu madam arcchati |hṛṣyen mayūras tūdvigne krośete
śukasārike |
haṃsa kṣvelati cātyarthaṃ kūjate bhṛṅgarājakaḥ |pṛṣabho visṛjaty aśraṃ muñcate viṭ ca
markaṭaḥ |upakṣiptasya cānnasya vāṣpeṇordhvam udīyatā
|hṛtpīḍā bhrāntanetratvaṃ śiroduḥkhañ ca jāyate |
tatra nasyāñjane kuṣṭhaṃ lāmajjaṃ naladaṃ madhuḥ |hṛdi candanalepaś ca tathā sukham avāpnuyāt |pāṇiprāptaṃ pāṇidāhaṃ nakhaśātaṅ karoti ca |
tatra pralepaḥ śyāmendragopasomotpalāni ca |sa cet pramādān mohād vā tad bhuṃkte bhojanaṃ yadi |
tato syāṣṭhīlavaj jihvā jāyate rasavedanī |tudyate dahyate cāpi śleṣmā cāsya prasicyate |
tatra vāṣperitaṃ karma yac ca syād dantakāṣṭhikaṃ |mūrcchā cchardiṃ romaharṣam ādhmānaṃ dāham eva
ca |
indriyāṇāñ ca vaikṛtyaṃ kuryād āmāśayaṃ gataṃ |tatrāśu madanālāvuvimvīkośātakīphalaiḥ |
chardanaṃ dadhyudaśvibhyām athavā tāṇḍulāmvunā |dāhaṃ mūrcchām atīsāraṃ tṛṣṇām indriyavaikṛtaṃ
|
āṭopaṃ pāṇḍutāṃ kārśyaṃ kuryāt pakvāśayaṃ gataṃtatra nīlīphalaṃ śreṣṭhaṃ sasarpiṣkaṃ virecanaṃ
|
dadhnā dūṣīviṣāriś ca peyo madhusamāyutaḥ |dravadravyeṣu sarveṣu kṣīramadyodakādiṣu |
bhavanti vividhā rājyaḥ phenabudbudajanma ca |chāyā cātra na dṛśyante dṛśyante yadi vā punaḥ
|
bhavanti vikṛtā chidrās tanvyo vā vikṛtās tathā |śākasūpāṃṇamāṃsāni klinnāni virasāni ca |
sadyaḥ paryuśitānīva vigandhīni bhavanti ca |gandhavarṇṇarasair hīnāḥ sarve bhakṣyāḥ phalāni ca |
pakvāny āśuḥ prakuthyante pākam āmāni yānti ca |viśīryante kūrcakas tu dantakāṣṭhagate viṣe |
jihvādantauṣṭhamāṃseṣuśvayathuś copajāyate |athāsya dhātakīpuṣpajamvvāmrāsthiharīkakaiḥ |
sakṣaudraiḥ pracchite śophe kartavyaṃ pratisāraṇaṃ |athavāṅkollamūlāni tvacaḥ saptachadasya vā |
śirīṣamāṣakād vāpi kartavyaṃ pratisāraṇaṃ |jihvānirlekhakavalau dantakāṣṭhavad ādiśet |
picchalo vahalo bhyaṅgo vivarṇaś ca viṣānvitaḥ |sphoṭājanmarujāsrāvas tvakpākaḥ svedam
eva ca |
dāraṇañ cāpi māṃsānām abhyaṅge viṣadūṣite |tatra sītāmvusiktasya kartavyam anulepanaṃ |
candanan tagaraṃ kuṣṭham uśīraṃ veṇupatrikā |somavalyamṛtā śvetā padmaṃ kālīyakan tathā |
kapittharasapatrābhyāṃ pāṇam
etac ca pūjyate |utsādane parīṣeke kaṣāye sānulepane |
śayyāvastratanutreṣu vidyād abhyaṅgavad bhiṣak |keśaśātaḥ śiroduḥkhaṃ khebhyaś ca rudhirāgamaḥ |
granthijanmottamāṅge ca viṣajuṣṭe valekhane |tatra pralepo vahuśo bhāvitā kṛṣṇamṛttikā |
ṛkṣapittaghṛtaśyāmāpālindītaṇḍulīyakaiḥ |gomayasvaraso vāpi hito vā mālatīrasaḥ |
raso mūṣikakarṇyā vā dhūmo vāgārasaṃjñitaḥ ||śiro 'bhyaṅgaḥ śirastrāṇaṃ snānam uṣṇīṣam eva ca |
srajaś ca viṣasaṃsṛṣṭāḥ sādhayed avalekhanāvat |mukhālepe mukhaśyāvaṃ yuktam abhyaṅgalakṣaṇaiḥ
|
padminīkaṇṭakaprakhyaiḥ kaṇṭakaiś copacīyate |tatra kṣaudraghṛtaṃ pānam ālepaś candanaṃ
ghṛtaṃ |
payasyā madhukā phañjī vandhujīva punarṇṇavā || asvāsthyaṅ kuñjarādīnāṃ lālāsravaṇam eva ca |
yātuś ca sphoṭanaṃmāsrāvau muṣkameḍhragudeṣv atha |tatrābhyaṃgavad ācaṣṭe yātrivāhanayoḥ kriyāṃ |
śoṇitāgamanaṃ khebhyaḥ śiroruk kaphasaṃsravaḥ | nasyadhūmagate liṅgam indriyāṇāñ ca vaikṛtaṃ |
tatra sarpirgavādīnāṃ dugdhaiḥ sātiviṣaiḥ śritaṃ |nasyaṃ pānañ ca vihitaṃ śītaṃ samadayantikaṃ ||
gandhahānir vivarṇṇatvaṃ puṣpāṇāṃ mlānatā tathā |jighrataś ca śiroduḥkhaṃ vāripūrṇṇe ca locane |
tatreṣṭaṃ vāṣpikaṃ karma mukhālepe ca yat smṛtaṃ ||karṇṇatailagate śrotre vaikṛtyaṃ śophavedanā |
karṇṇāsrāvaś ca tatrāśuḥ kartavyaṃ pratipūraṇaṃ |svaraso vahuputrāyāḥ taṃ |
somavalkarasaś cāpi suśīto hitam iṣyate |aśropadehau dāhaś ca vedanā dṛṣṭivibhramaḥ |
añjane viṣasaṃsṛṣṭe bhaved āndhyam athāpi vā |tatra sadyo ghṛtaṃ peyaṃ tarpaṇai ca
samāgadhaṃ |
añjanaṃ meṣaśṛṅgasya niryāso varuṇasya ca |kapitthameṣaśṛṅgaśophaḥ svāpas tathā srāvaḥ pādayoḥ sphoṭajanma ca |bhavanti viṣaduṣṭābhyāṃ pādukābhyām asaṃśayaṃ |
upānatpādapīṭhāni pādukābhyāṃ prasādhayet |bhūṣaṇāni hatārcīṃṣi na vibhānti yathā purā |
svāni sthānāni hanyuś ca dāhapākāvadāruṇaiḥ |pādukābhūṣaṇeṣūktam abhyaṃgavidhim ācaret |
viṣopasargo vāṣpādir bhūṣaṇānto ya īritaḥ |upadravāṃs tatra vīkṣya vidadhīta cikitsitaṃ |
mahāsugandham agadaṃ yaṃ pravakṣyāmi tam bhiṣak |pānālepananasyeṣu vidadhītāñjaneṣu ca ||
virecanāni tīkṣṇāni kuryāt pracchardanāni ca |śirāś ca vyadhayet prāptāḥ prāptaṃ visrāvaṇaṃ
yadi |
mūṣikājaruhā vāpi haste vaddhā tu bhūpateḥ |karoti nirviṣaṃ sarvam annaṃ viṣasamāyutaṃ |
hṛdayāvaraṇaṃ nityaṃ kuryāc cāmitramadhyagaḥ |pived ghṛtam ajeyākhyam amṛtaṃ cāpy abhuktavān
|
sarpiḥ kṣaudraṃ dadhi payaḥ pived vā śītalañ jalaṃ |godhāmayūranakulāṃ pṛṣatā hariṇān api |
viṣaghnānāñ ca satataṃ rasās teṣāṃ pived api |godhānakulamāṃseṣu hariṇasya ca vuddhimāṃ |
dadyāt supiṣṭāṃ pālindīṃ madhukaṃ śarkaran tathā |śarkarātiviṣe deye māyūre samahauṣadhe |
pārṣate cāpi deyā syuḥ pippalyaḥ samahauṣadhāḥ |sakṣaudraḥ saghṛtaḥ śītaḥ nimvayūṣa hitas tathā |
viṣāghnāni ca seveta bhakṣyabhojyāni vuddhimān |pippalīmadhukakṣaudraśarkarekṣurasāmvubhiḥ |
cchardayed guptahṛdayo yadi pītaṃ bhaved viṣam iti || kalpe 1 || ❈ ||
athātaḥ sthāvaraviṣavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva dvividhaṃ viṣam ucyate
|
daśādhiṣṭhānam ādyan tu dvitīyāṃ ṣoḍaśāśrayaṃ |mūlaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvak kṣīraṃ sāram eva ca |
niryāso dhātavaś caiva kandañ ca daśamaṃ smṛtaṃ ||tatra klītakāśvamārakaguñjāsubhaṅgurākaraṭāvidyucchikhānantavijayā cety aṣṭau mūlaviṣāṇi || viṣapatrikālamvaradākarambhamahākarambhādīni patraviṣāṇi ||kumudavatireṇukakuruvakaveṇukakarañ ca mahākarambhanandanākākādīni guñjārūṣkaraviṣavedikādīnāṃ
phalāni || ullikareṇukarambhamahākarambhādīnāṃ puṣpāṇi | vallijakaraghāṭakakarambhanārācakādīnāṃ tvkasāraniryāsāḥ
| kumudavatidantīsnuhājālinīprabhṛtīnāṃ kṣīrāṇi
| haritālaphenāśmabhasmarakṣeprabhṛtīni dhātuviṣāṇi | kālakuṭāvatsanābhasarṣapakapālakakardamakavairāṭakamustakāmahāviṣapuṣḍarīkamūlakahālāhalaśṛṃgīmarkaṭādīnāṃ kandāḥ |udveṣṭanam mūlaviṣaiḥ pralāpo moha eva ca |
jṛmbhaṇodveṣṭanaṃ śvāsāḥ jñeyāḥ patraviṣair nṛṇāṃ |muṣkaśophaḥ phalaviṣaiḥ | dāhodveṣṭanam eva ca |
bhavet puṣpaviṣaiś chardir ādhmānaṃ svāpam eva ca |tvaksāraniryāsaviṣair upayuktair bhavanti ha |
āsyadaurgandhyapāruṣyaśirorukkaphasaṃsravāḥ |phenāgamaḥ kṣīraviṣair viḍbhede gurujihvatā |
hṛtpīḍanan dhātuviṣair mūrcchā dāhaś ca tāluni |prāyeṇa kālaghātīni viṣāṇy
etāni nirdiśet ||
kandajāni tu tīkṣṇāni teṣām vakṣyāmi vistaraṃ |sparśājñānaṃ kālakūṭe vepathuś ca sudāruṇaḥ |
grīvāstambho vatsanābhe pītaviṇmūtratā tathā |sārṣape vāyuvaiguṇyam ānāho granthijanma ca |
grīvādaurvalyavāksaṃgau pālakena bhavanti ha |prasekaḥ kardamākhyena
viḍbhedo kṣṇoś ca pītatā |
vairāṭakenāṅgaduḥkhaṃ śirorogaś ca jāyate |gātrastambho vepathuś ca mustākena pra.kīrtitau |
mahāviṣeṇāṅgasādaḥ | dāhodaravivṛddhayaḥ |puṇḍarīke na raktatvam akṣṇor vṛddhis tathodare
|
mūlakenāṅgavaivarṇyaṃ gātrastambhaś ca jāyate |dhyāmaś cireṇocchvasiti naro hālāhalena tu |
śṛṅgīviṣeṇa hṛdaye granthiśūlodbhavo bhṛśaṃ |markaṭenotplavaty ūrdhvaṃ hasaty
api daśaty api | kandajāny ugravīryāṇi yāny uktāni trayodaśaḥ | jñeyāny uktāni kuśalair yuktāni
daśabhirguṇair guṇaiḥ | rūkṣam uṣṇañ ca tīkṣṇañ ca sūkṣmam
āśur vyavāyi ca |vikāsi viśadañ caiva laghv apāki ca te daśaḥ |
tad raukṣyāt kopayed vātam auṣṇyāt pittaṃ saśoṇitaṃ ||taikṣṇyān matim mohayati marmavandhāñ chinatti ca |
saukṣmyāc charīrāvayavān praviśed vikriyeta ca |aviśuddham āśu tad dhinti vyavāyāt prakṛtiṃ
bhajet |
vikāsitvād anuviśed doṣān dhātūn malān api|vaiśadyāc cāsaktagatir duścikitsañ ca lāghavāt
|
durnirharam apākitvāt tasmāt kleśayate ciraṃ ||sthāvarañ jaṅgamam vāpi kṛtri.maṃ vāpi yad viṣaṃ |
sadyo mārayate martyaṃ jñeyan daśaguṇan tu
tat |jīrṇam viṣaghnauṣadhibhir hatam vā dāvāgnivātātapaśoṣitam vā |svabhāvato vā guṇaviprahīṇaṃ viśaṃ hi dūṣīviṣatām upaiti |
vīryālpabhāvād avibhāvanīyaṃ kaphāvṛtatvāt sucirānuvandhi |tenārdito bhinnapurīśavarṇo
vidagdhavairasyayutaḥ pipāsī |
mūrcchāṃ bhramaṃ gadgadavākyamartyo viceṣṭamāno ratim āpnuyāc ca |āmāśayasthe phakavātarogī
pakvāśayasthe nilapittarogī |
bhavet samudhvastaśiroruhāṃgo vilūnapakṣas tu yathā vihaṅgaḥ
|sthitaṃ rasādiṣv ayathāyathoktān karoti dhātuprabhavān
vikārān |
kopañ ca śītānilardurdineṣu yāty āśu pūrvaṃ śṛṇu tasya
liṅgaṃ |nidrāgurutvañ ca vijṛmbhaṇañ ca viśleṣaharṣāv
athavāṅgamardaṃ |
tataḥ karoty annamadāvipākāv arocakaṃ maṇḍalakoṭhatāñ
ca |māṃsakṣayaṃ pādakarāsyaśophaṃ pralepakacchardim
athātisāraṃ |
dūṣīviṣaṃ śvāsatṛṣājvarāṃś ca | kuryāt pravṛddhiṃ jaṭharasya
cāpi |unmādam anyaj janayet tathānyad ānāham anyat
kṣapaye ca śuktraṃ |
kārśyan tathānyaj janaye ca kuṣṭhaṃ tāṃs tāṃ vikārāṃś ca bahuprakārāṃ |dūṣitaṃ deśakālānnudivāsvapnair abhīkṣṇaśaḥ |
yasmād vā dūṣayed dhātuṃ tasmād dūṣīviṣaṃ smṛtaṃ ||sthāvarasyopayuktasya vege tu prathame nṛṇāṃ |
śyāvā jihvā bhavet stabdhā mūrcchā trāsaś ca jāyate |dvitīye vepathuḥ sādo dāhaḥ kaṇṭharujas tathā |
viṣañ cāmāśayaprāptaṃ kurute hṛdi vedanāṃ |tāluśoṣas tṛtīye tu śūlañ cāmāśaye bhṛśaṃ
bhṛśaṃ |
durbale harite śūne jāyete cāsya locane |pakvāmāśayayos sādo hikkā kāso ntrakūjanaṃ |
caturthe jāyate vege śirasaś cāpi gauravaṃ |kaphapraseko vaivarṇyaṃ pārśvabhedaś ca pañcame |
sarvadoṣaprakopaś ca pakvādhāṇe ca vedanā |ṣaṣṭhe sañjñāpraṇāśaś ca bhṛṣa cāpy atisāryate ||
skandapṛṣṭhakaṭībhāgāḥ sannirodhaś ca saptame
|| prathame viṣavege tu vāntaṃ śītāṃvusecitaṃ |
sarpirmadhubhyāṃ saṃyuktam agadam pāyayen naraṃ
|dvitīye pūrvavad vāntaṃ viriktañ cāpi pāyayet |
tṛtīye gadapānan tu hitan nasyaṃ tathāñjanaṃ ||sindhuṃ caturthe lpasneham agadam pāyayed bhiṣak |
pañcame kṣaudramadhukakvāthayuktaṃ pradāpayet ||
ṣaṣṭhe tisāravat siddhir avasīden tu saptame | vegāntare tv anyatame kṛte karmaṇi śītalāṃ |
yavāgūṃ saghṛtaṃ kṣaudrām imāṃ dadyād viṣāpahāṃ |kośavaty agnikaḥ pāṭhā sūryavaly amṛtābhayā |
śelū śirīṣakiṇihī haridre vṛhatīdvayaṃ |punarṇṇavau hareṇuś ca tryūṣaṇaṃ śārivotpale |
eṣāṃ yavāgū niḥkvāthe kṛtā hanti viṣadvayaṃ |madhukaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ bhadradāruhareṇavaḥ |
mañjiṣṭhailailavālūni nāgapuṣpotpalaṃ sitā |viḍaṅgaṃ candanaṃ patraṃ priyaṅgu dhyāmakan tathā |
haridre dve vṛhatyau ca sārivāṅśumatī valā
|kalkair eṣāṃ ghṛtaṃ siddham ajeyam iti viśrutaṃ |
viṣāṇi hanti sarvāni śīghram evājitan tu tat ||dūṣīviṣārttaṃ susvinnam ūrdhvañ cādham ca śodhitaṃ |
pāyayed agadam mukhyam idaṃ dūṣīviṣāpahaṃ ||pippalyo dhyāmakaṃ māṃsī lopram elā
suvarccikā |
vālakaṅ gairiko hemas tathā ca paripelavā |kṣaudrayukto gado hy eṣa dūṣīviṣam apohati ||
dūṣīviṣārir nāmnā tu na cānyatrāpi vāryate |jvare dāhe ca hikkāyāṃ srunāhe
sukrasaṃkṣaye |
śophe ti sāre murcchāyāṃ tvagdoṣe jaṭhare pi ca |unmāde vepathau caiva ye cāpy anyā upadravā |
yathāsvaṃ teṣu kurvīta viṣaghnair eva bheṣajaiḥ |sādhyam ātmavataḥ sadyo yāpyaṃ
samvatsarotthitaṃ |
dūṣīviṣaṃ varjanīyam ato nyad ahitāśina || iti kalpe 2 || ❈
||
athāto jaṅgamaviṣavijñānīyaṃ kalpaṃ
vyākhyāsyāmaḥ || jaṅgamasya viṣasyoktāny
adhiṣṭhānāni ṣoḍaśa |
samāsena mayā yāni vistaras teṣu vakṣyate |tatra dṛṣṭiniśvāsadaṃṣṭrānakhamukhamūtrapurīśārtavaśukralāṃgūlalālāsparśamukhasandaṃśāvaśardhitagudāsthipittaśūkaśavāni || tatra nisvāsadṛṣṭiviṣāḥ divyāḥ sarpāḥ | bhaumādaṃṣṭrāviṣāḥ ||mārjāraśva|vānara |nara|makara|maṇḍūka|pāka|matsya|godhā|śambūka|pracalākaḥgṛhagoḍikāś
catuṣpadāś ca kīṭās tathānye nakhamukhadaṃṣṭrāviṣāḥ | kiṭipapicciṭākaṣāyavāsikasarṣapakatoṭakavarcaḥkīṭāḥ |
kauṇḍinyā mūtrapurīsaviṣāḥ || mūṣikāḥ śukraviṣāḥ | vṛścikaśvabhraravarakimatsyocciṭiṅgapatravṛścikāḥ śūlaviṣāḥ |lūtā lālānakhamūtrapurīṣārtavaśukradaṃṣṭāviṣāḥ | makṣikākaṇabhajalāyukā
mukhasandaṃśaviṣāḥ | citraśīrṣaśarāvakurdiśatadārūkārimedakaśārikā
mukhasandaṃśadaṃṣtrāsyasāvasadhitagudapurīśaviṣāḥ | viṣahatāsthisarpakaṇṭakavarakimatsyāsthi cetyasthiviṣāṇi || śakalimatsyaraktarājīvakimatsyāḥ pittaviṣā || sūkṣmatuṇḍocciṭiṅgavāraṭiśatapadivalabhikaśṛṅgabhramarāḥ
śūkaviṣāḥ | kīṭasarpadehā vyasavaḥ śavaviṣā
| śeṣās tv anuktā mukhadaṃśaviṣeṣv eva gaṇayitavyā iti || ||bhavanti
rājño rideśe ripavo jalāni
mārgāṃś ca bhaktāni ca dūṣayanti |
tāni praduṣṭāni bhiṣag vipaścid
viśodhayed āgamitārthaśuddhaḥ ||duṣṭañ jalaṃ picchilam asragandhi
phenāvṛtaṃ rājibhir āvṛtañ ca |
maṇḍūkamatsyaṃ priyate vihaṅgā
mattāś ca sānūpacarā bhramanti || majjanti ye cātra narāśvanāgās
te cchardimohajvaraśophaśūlān |
arcchanti teṣām apahṛtya rogāṃ
duṣṭaṃ jalaṃ śodhayituṃ yateta | dhavāśvakarṇāv atha pāribhadraṃ
sapāṭalaṃ sidhrakamuṣkakau ca |
dagdhvā sarājadrumasomavalkāṃ
taṃ bhasmāsma śītaṃ vikiret saratsu |bhasmāñjaliñ cāpi ghaṭe nidhāya
viśodhayed īpsitam evam ambhaḥ ||
kṣitipradeśaṃ viṣadūṣitan tu
tīrthaṃ śilām vāpy aribhiḥ sthalīm vā |spṛśanti gātreṇa tu yena yena
govājināgāḥ puruṣāḥ striyo vā
d āśu śūyaty atha dahyate ca
śīryanti romāṇi nakhāś ca tasmiṃ |tatrāpy anantāṃ saha sarvagandhaiḥ
piṣṭvā surābhiḥ saha yojyamārgāṃ |
siñced athādbhiś ca mṛdanvitābhir
mārgo 'sti cānyo yadi tena gacchet ||tṛṇeṣu bhakteṣu ca dūṣiteṣu
sīdanti mūrcchanti vamanti cānye |
viḍbhedam arcchanty athavā mriyante
teṣāṃ cikitsām prayated
yathoktāṃ |viṣāpahair vyāpy agadaiḥ pralipya
vādyāni citrāṇy upavādayeta |
tārāvitāraḥ sasurendragopas
tenaiva tulyaḥ kuruvindabhāgaḥ ||pittena yuktaḥ kapilāhvayena
vādyapraleyo bhihitaḥ praśastaḥ |
vādyasya śabdena hi yānti nāśaṃ
viṣāṇi ghorāṇy api yāni tatra ||dhūme nile vā viṣasamprayukte
khagāḥ bhramantaḥ prapatanti bhūmau |
kāsapratiśyāyaśirovikārān
archanti tīvrāṃ nayanāmayāṃś ca ||lākṣāharidrātiviṣābhayāś ca
savakrakuṣṭhātiviṣāhareṇu |
priyaṅgavaś cāpyanile nidhāya
dhūmānilau tena viśodhayīta ||prajām imāḥ vrahmaṇaḥ padmayoneḥ sṛjataḥ kila |
akarod vighnam asuraḥ kaiṭabho nāma darpitaḥ ||tataḥ kruddhasya vadanād vrahmaṇas tejasām nidheḥ |
krodho vigrahavāṃ bhūtvā niṣpapātātidāurṇaḥ ||sa tan dadāha garjantam antakābham mahāsuraṃ |
tato suraṅ ghātayitvā tattejo vardhatādbhutaṃ | tato viṣādo daityānām abhavat tan nirīkṣya vai |
viṣādajananatvāc ca viṣam ity abhidhīyate ||tataḥ sṛṣṭvā prajāḥ paścāt tadā taṃ krodham īśvaraḥ |
vyāveśayata bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca ||yathāvyaktarasan toyam antarīkṣāt
mahīgataṃ |
teṣu teṣu pradeśeṣu rasaṃ tan tan nigacchati ||evam eṣa viṣaṃ
sadya dravyam prāpyāvatiṣṭhate |
svabhāvād eva tat tasya rasaṃ samanuvartate |viṣe yasmād guṇāḥ sarve tīkṣṇāḥ prāyena santi vai |
viṣaṃ sarvam ato jñeyaṃ sarvadoṣaprakopanaṃ |te tu vṛttīḥ prakupitāḥ jahati svā viṣārditāḥ
nopayāti viṣam pākam ataḥ prāṇāṃ ruṇaddhi ca |śleṣmaṇāvṛtamārgatvād ucchvāso vinivāryate |
visaṃjñaḥ sati jīve pi tasmāt tiṣṭhati mānavaḥ |śukravat sarvasarpāṇām viṣaṃ sarvaśarīragaṃ |
kruddhānām eti cāṅgebhyaḥ śukraṃ nirmathanād iva ||teṣām vaḍiśavad daṃṣṭrā tāsu sajjati cāgataṃ |
anudvṛttam viṣaṃ tasmān na vimuñcati bhoginaḥ |yasmād atyartham uṣṇañ ca tīkṣṇañ ca paṭhitaṃ
viṣaṃ |
ataḥ sarvaviśeṣūktaḥ pariṣekaḥ suśītalaḥ |kīṭeṣu mandaṃ nātyuṣṇam vahuvātakaphaṃ viṣaṃ |
ataḥ kīṭaviṣe cāpi svedo na pratiṣidhyate |svabhāvād avatiṣṭheta prahārādaṃśayor viṣaṃ |prakhyāpya
deham mṛtayor digdhaviddhābhidaṣṭayoḥ |
laulyād viṣārditam māṃsaṃ yaḥ khāden mṛtamātrayoḥ |yathāviāaṣaṃ sa rogeṇa kliśyate mriyate pi vā |
ataś cāpy anayor māṃsam abhakṣyaṃ mṛtamātrayoḥ | muhūrtāt tad upādeyam prahārāra daṃśavarjitaṃ ##taikṣṇyoṣṇyād
vikāsitvāt tathaiva ca | viṣam etair guṇair yuktaṃ
kṣate samanudhāvati
vātātapābhyāṃ nihataṃ nirvīyam upajāyate |
tasmād viṣahataṃ sarvam
bhakṣitan tu na mārayet #savātaṃ gṛhadhūmābhaṃ purīṣaṃ yo tisāryate | phenam udvamate cāpi viṣapītan tam āviśet
||viṣavyāptam ato hy agni hṛdayaṃ nirdahaty api |
tad dhi sthānañ cetanāyāḥ svabhāvād vyāpya tiṣṭhati ||aśvatthadevāyatanaśmaśāna
valmīkasandhyāsu catuṣpatheṣu |
yāmye ca daṣṭāḥ parivarjanīyāḥ |
ṛkṣe narā marmasu ye ca daṣṭāḥ |darvīkarāṇām viṣam āśughāti
sarvāṇi corjadviguṇaṃ labhante |
ajīrṇapittānilapīḍiteṣu
vṛddheṣu vāleṣu vubhukṣiteṣu | unmattamatteṣu bhayārditeṣu
tīkṣī bhavet bhinnavalāsaheṣu 卐卐
kṣīṇakṣate garbhiṇīkuṣṭhimehirūkṣeṣu deheṣv avaleṣu caiva 卍| śastrakṣate yasya na raktam asti
rājyo latābhiś ca na saṃbhavanti |śītābhir adbhiś ca na romaharṣo
viṣābhibhūtaṃ
parivarjayet taṃ ||
jihmaṃ mukhaṃ yasya ca keśaśāto
nā sāvasādaś ca sakaṇṭhabhaṅgāḥ |kṛṣṇaḥ saraktaḥ śvayathuś ca daṃśe
hanvo sthiratvaṃ sa visarjanīyaḥ |
vartir ghanā yasya nireti vaktrād
raktaṃ sraved ūrdhvam adhaś ca yasya |daṃṣṭrānipātaś caturaś ca yasya
taṃ cāpi vaidyaḥ parivarjayīteti ||kalpe 3 || ❈ ||
athātaḥ sarpadaṣṭaviṣavijñānīyaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||dhanvantariṃ mahāprājñaṃ sarvaśāstraviśāradaṃ
caraṇāv upasaṅgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||sarpasaṃkhyāṃ vibhāgaṃ ca daṣṭalakṣaṇam eva ca |
jñānañ ca viṣavegānāṃ bhagavaṃ vaktum arhasi |tasya tad vavacanaṃ śrutvā prāvravīd
bhiṣajām varaḥ |
asaṃkhyeyā mahātmāno vāsukītakṣakādayaḥ |mahīdharāś ca nāgendrāḥ hutāgnisamavarcasaḥ |
ye cāpy ajasraṃ garjanti varṣanti ca tapanti ca |sasāgaragiridvīpā yaiś ca sandhāryate mahī |
kruddhā niśvāsadṛṣṭibhyāṃ ye hanyur akhilaṃ jagat |namas tebhyo na taiḥ kiñcit | kāryam atra cikitsayā |
ye tu daṃṣṭrāviṣā bhaumā ye daśaṃte ca mānavānteṣāṃ saṃkhyāṃ pravakṣyāmi yathāvad anupūrvaśaḥ |
aśītir eva sarpāṇāṃ bhidyate te tu pañcadhā |darvīkarā | maṇḍalino rājīmantas tathaiva ca
||
nirviṣā vaikarañjāś ca trividhās te punaḥ smṛtāḥ |viṃśatiḥ phaninas teṣāṃ ṣaṭ ca maṇḍalinaḥ punaḥ
|
tāvanta eva vijñeyā rājīmantas trayodaśa |nirviṣā dvādaśa proktā vaikarañjās traya smṛtāḥ |pādābhimṛṣṭā duṣṭā vā kruddhā grāsārthino pi vā |te daśanti mahākrodhās tac ca trividham ucyate
||
sarpitan daritam vāpi tṛtīyam atha nirviṣaṃ |
sarpagrāsrātrāhataṅ kecid icchanti khalu tadvidaḥ |padāni yatra dantānāṃm eka
dve vā vahūni vā |
nimagnāny alparaktāni yāny udvṛttaḥ karoti caḥ |cuñcumālakayuktāni vaikṛtyakaraṇāni ca |
saṃkṣiptāni saśophāni vidyāt tat sarpitaṃ bhiṣak |rājyāḥ salohitā yatra nīlā vā yadi vā sitā |
vijñeyan daritan tat tu bhiṣajālpaviṣānvitaṃ |aśopham alpaduṣṭāsṛk prakṛtisthasya dehinaḥ |
padaṃ padāni vā vidyād aviṣāṇi cikitsakaḥ |sarpaspṛṣṭasya bhīror hi bhayena kupito 'nilaḥ |
kasyacit kurute śophaṃ sarpagātrāhatan tu tat |vyādhitodvignadaṣṭāni jñeyāny alpaviṣāṇi tu ||
tathātivālavṛddhadaṣṭam alpaviṣaṃ smṛtaṃ ||suparṇṇadevavrahmarṣibhūtasiddhaniṣevite |
viṣaghnauṣadhajuṣṭe ca deśe na kramate viṣaṃ |rathāṅgalāṅgalacchatrasvastikāṃkuśadhāriṇaḥ |
jñeyā darvīkarāḥ sarpāḥ phaṇinaḥ śīghragāminaḥ |maṇḍalair vividhaiś cittrāḥ
pṛthavo mandagāminaḥ |
jñeyā maṇḍalinaś cāpi jvalitāgnisamā viṣaiḥ |snigdhā vividhavarṇṇābhis tiryag ūrdhvañ ca rājibhiḥ |
vicitrā iva ye bhānti rājīmantas tu te smṛtāḥ |muktārūpyaprabhā ye ca kapilā ye ca pannagāḥ |
suvarṇṇābhāḥ sugandhāś ca te jātyā vrāhmaṇāḥ smṛtāḥkṣatriyāḥ snigdhavarṇṇās tu pannagā bhṛśakopanāḥ |
sūryaś candraḥ kṣitiś chatraṃ lakṣyaṃ teṣān tathādrijaṃ ||kṛṣṇā vajraprabhā ye ca lohitā varṇṇatas tathā |
dhūmrāḥ pārāvatābhāś ca vaiśyās te pannagāḥ smṛtāḥ ||mahiṣadvidvīpivarṇṇābhās
tathaiva paruṣatvacaḥ |
bhinnavarṇṇāś ca ye kecic chūdrās te parikīrttitāḥ ||rajanyāḥ prathame yāme sarvāś citrāś caranti ha |
śeṣās tv atho maṇḍalino divā darvīkarās tathā |kopayaṃty anilañ jantoḥ phaṇinaḥ sarva eva tu |
pittaṃ maṇḍalinaś cāpi kaphaṃ cānekarājayaḥ |atyalpasamavarṇṇābhyāṃ dvidoṣakaralakṣaṇaṃ |
dampatyayogād vijñeyaṃ paravādañ ca vakṣyati | tatra darvīkarāḥ kṛṣṇasarpo mahākṛṣṇaḥ kṛṣṇodaraḥ | sarvakṛṣṇaḥ śvetaḥ kapoto valāhako mahāsarpaḥ śaṃkhapālo
lohitākṣo gavedhukaḥ parisarpaḥ khaṇḍaphaṇaḥ kūkuṭaḥ padmo
mahāpadmaḥ darbhapuṣpo dadhimukhaḥ puṇḍarīkamukho
vabhrūkuṭīmukho vicitra puṣpābhikīrṇṇābho girisarpo rijusarpaḥ śvetadaro mahāśīrṣo lagardaś ceti || maṇḍalinas tu ādarśamaṇḍalaḥ śvetamaṇḍalo raktamaṇḍalaḥ pṛṣato devadinnaḥ pilindako vṛddhagonasaḥ panasako
mahāpanasakaḥ veṇupatrakaḥ śiśuko madanakaḥ pālindakaḥ
tantukaḥ puṣpapāṇḍuḥ ṣaḍaṅgā gniko vabhru kaṣāyaḥ khaluṣaḥ
pārāvato hastābharaṇakaḥ tatraś citrakaḥ eṇīpadaś ceti || rājīmantas tu puṇḍarīko rājicitro
aṅgulirājiḥ dvyaṅgulirājiḥ | vindurājiḥ kardamas tṛṇaśoṣakaḥ
svetahanur darbhapuṣpo lohitākṣaś cakrakaḥ kikkisādaś ceti || nirviṣās tu valāhako hi patākaḥ
śukapatro jagaro dīpyakaḥ | ilikinī | varṣāhīko dvyāhikaḥ
| kṣīrikāpuṣpaḥ puṣpasakalī
jyotiīratho vṛkṣakaś ceti || vaikarañjās tu trayāṇāṃ varṇṇānāṃ
vyatirekajās tad yathā | mākuliḥ poṭagalaḥ snigdharājiś ceti || tatra
kṛṣṇasarpeṇa gonasyāṃ vaiparītena vā jāto mākuliḥ | rājilena
gonasyāṃ vaiparītyena jātaḥ poṭagalaḥ ||
kṛṣṇasarpeṇa rājimatyāṃ
vaiparītyena vā jātaḥ snigdharājir iti || teṣāṃ pitṛvad viṣam
utkarṣād dva ꣸ ꣸ ꣸ ꣸ ꣸ ꣸ yor mātṛvad ity eke | evam eṣāṃ sarpāṇām aśītir vyākhyātāḥ ||tatra mahānetrajihvāśirasaḥ pumāṃsaḥ | sūkṣmanetrajihvāśirasaḥ striyaḥ | ubhayalakṣaṇā
mandaceṣṭākrodhā napuṃsakā iti ||tatra sarveṣām eva sarpāṇāṃ sāmānyata eva daṣṭalakṣaṇam
upadekṣyāmaḥ | kiṃ kāraṇaṃ viṣaṃ hi hutahutavahaniśitanistriṃśāśanikalpam āśukāri
muhūrttam apy upekṣitam āturam atipātayati | na cāvakāśo
stiḥ vāksamūham anusartuṃ | pratyekam
api ca duṣṭalakṣaṇe bhihite sarvarpatraividhyāt
kriyātraividhyaṃ bhavati | tasmāt traividhyena vakṣyāmaḥ | etad dhy
āturahitam asaṃmohakarañ cāsminn eva ca sarvavyañjanāvarodha iti
|tatra
darvavīkaraviṣeṇa tvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīśadaṃśakṛṣṇatvaṃ raukṣyaṃ
sandhivedanā śirogauravaṃ kaṭīpṛṣṭhagrīvādaurvalyaṃ jṛmbhaṇaṃ
svarāvasādaḥ kharukharuko jaḍatā śuṣkodgāraḥ kāsaḥ śvāso hikkā vāyor
urdhvagamanaṃ śūlodveṣṭanaṃ kṛṣṇalālāsravaṇaṃ phenāgamanaṃ
srotovarodhas tās tāś ca vātavedanā bhavanti || maṇḍalaviṣeṇa tu
tvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīśadaṃśapītatvaṃ śītābhilāṣaḥ paridhūpāyanaṃ dāhas tṛṣṇā mado mūrcchā jvaraḥ śoṇitāgamanam
ūrdhvam adhaś ca māṃsavasāvasādaḥ | śvayathur daṃśakotho
viparītadarśanam āturakopas tās tāś ca pittavedanā bhavanti || rājīmadviṣeṇa tu tvaṅnakhanayanadaṃśanavadanamūtrapurīśādaṃśapāṇḍutvaṃ śītajvaro romaharṣa stavdhatvaṃ gātrāṇām
ādaṃśaśophaḥ sāndrakaphaprasekaś chardir akṣṇoḥ kaṇḍū khurakhurakaḥ |
ucchvāsa nirodhas tās tāś ca kaphavedanā bhavanti ||tatra puruṣeṇa daṣṭa ūrdhvaṃ prekṣate |
striyās tiryaṅ napuṃsakenādha iti || garbhiṇyā pāṇḍumukho
ādhmātaś ca bhavati || sūtikayā kukṣiśūlārttaḥ sarudhiraṃ mehati
grāsārthimānnam ākāṃkṣati | vṛddhena cirān mandāś ca vegā bhavanti || vālenāśus tīkṣṇaś ca | nirviṣeṇāviṣaliṅgaṃ | andhāhikenāndhatvam
eke | grasanād ajagaraḥ
prāṇaharo na viṣād iti ||tatra sarvasarpaviṣāṇāṃ saptaviṣavegā bhavanti
| tatra darvīkarāṇāṃ prathame vegaviṣaṃ śoṇitaṃ dūṣayati | tatpraduṣṭaṃ
kṛṣṇatām upaiti | tena kārṣṇya pipīlikāparisarpañcaṇam iva cāṃge bhavanti || dvitīye māṃsaṃ dūṣayati | tenātyarthakṛṣṇatā granthayaś ca bhavanti ||
tṛtīye medo dūṣayati | tena daṃśakledaḥ
śirogauravaṃ cakṣurgrahaṇañ ca bhavati | caturthe koṣṭham anupraviśati |
tataḥ kaphaprabhavān doṣāṃ kopayati tena tandrīkaphaprasekaḥ
sandhiviśleṣaś ca bhavati || pañcame sthīny anupraviśati tena parvabhedo hikkā dāhaś ca bhavati || ṣaṣṭhe
majjām anupraviśati | tena grahaṇīdoṣā gātragauravam atīsāro
hṛtpīḍā mūrcchā ca bhavati || saptame śukram anupraviśati vyānañ
cātyarthaṃ kopayati kaphañ ca sūkṣmaṃ srotobhyaḥ pracyāvayati | tena
śleṣmaprādurbhāvaḥ kaṭīpṛṣṭhaskandabhaṅgaḥ
sarvaceṣṭhāvighātaḥ ucchvāsavirodho bhavatīti || maṇḍalinān tu
prathame vege viṣaḥ śoṇitaṃ dūṣayati | tatpraduṣṭaṃ pītatām upaiti | tena
pītāvabhāsatā paridāhaś ca bhavati || dvitīye māṃsaṃ dūṣayati
| tena cātyarthapītāṅgatā śvarthaparidāho
daṃśaś ca śvayathur bhavati || tṛtīye medo dūṣayati tena kṛṣṇādaṃśakledaḥ svedaś ca bhavati || caturthe pūrvavad
anupraviśya jvaram āpādayati || pañcame dāhaṃ sarvagātreṣu karoti
| ṣaṣṭhasaptamayoḥ pūrvavad iti | rājīmatāṃ tu prathame vege śoṇitan dūṣayati || tatpraduṣṭaṃ pāṇḍutām upaiti tena romaharṣaḥ
pāṇḍvāvabhāsaś ca puruṣo bhavati || dvitīye māṃsaṃ dūṣayati tena
pāṇḍur atyarthajāḍyañ ca bhavati | tṛtīye medo dūṣayati tena daṃśakledo kṣināsāsrāvaś ca bhavati ||
caturthe pūrvavad anupraviśya manyāstambhaśirogauravañ cāpādayati
|| pañcame vāksaṃgaḥ śītajvarañ ca || ṣaṣṭhasaptamayoḥ pūvad iti
||bhavati || dhātvaṃtareṣu yāḥ sapta kalāḥ saṃparikīrttitāḥ
tāḥsv ekaikam atikramya vegaṃ prakurute viṣaḥ ||yenāntareṇa tu kalāḥ kālakalpaṃ bhinatti ha |
samīraṇenohyamānaṃ tat tu vegāntaraṃ mataṃ ||śūnāṅgaḥ prathame vege paśuḥ pradhyāti duḥkhitaḥ ||
dvitīye lālimān kiñciddhṛṣṭāṅgaḥ pīḍyate hṛdi |tṛtīyasya śiroduḥkhaṃ karṇṇagrīvāñ ca bhajyate |
caturthe vepate mūḍhaḥ khādaṃ dantāñ jahāty asūn |kecid vegatrayaṃ prāhur antasvedeṣu
tadvidaḥ ||
vede tu prathame pakṣī dhyāti muhyaty ataḥ paraṃ |dvitīye vihvalaḥ kūjan pakṣīmaraṇam arcchati |
kecid ekaṃ vihaṅgeṣu viṣaveṣam uṣanti vai ||
mārjāranakulādīnāṃ viṣaṃ nātipravartata iti ||kalpe4 ||
athātaḥ sarpadaṣṭacikitsitaṃ
kalpaṃvyākhyāsyāmaḥ ||sarvair evāditaḥ sarpaiḥ śākhādaṣṭasya dehinaḥ |
vadhnīyād gāḍham upari daṃśāt tu caturaṃgulaṃ |plotacarmāntavalkānāṃ mṛdunānyatamena vā |
na paryeti cāviṣaṃ deham ariṣṭābhir nivāritaṃ |dahed daṃśam athoddhṛtya yatra vandho na jāyate
|
ācūṣaṇacchedadāhāḥ sarvatraiva tu pūjitāḥ |pratipūrya mukhaṃ pāṃśor
hitam ācūṣaṇaṃ bhavet |
sandaṣṭavyo thavā sarpo daṣṭamātreṇa jānatā ||atha maṇḍalidaṣṭan tu na kathañ ca dāhayet |
sa pittaviṣavāhulyād daṃśo dāhād vināśayet |ariṣṭāv api mantrais tu vadhnīyān mantrakovidaḥ
|
sā tu rajvādibhir vaddhā viṣapūtikarī matā |devavrahmarṣivihitāḥ mantrāḥ satyatapomayāḥ |
bhavaṃty anatyayāḥ kṣipraṃ viṣaṃ hanyuś ca dustaraṃ |viṣaṃ tejomayair mantraiḥ satyavrahmatapomayaiḥ
yathā nivāryate kṣipraṃ prayuktair na tathauṣadhaiḥmantrāṇāṃ grahaṇaṃ kāryaṃ strīmāṃsamadhuvarjinā
|
yatāhāreṇa śucinā kuśāstaraṇaśāyinā |gandhamālyopahāraiś ca valibhiś cāpi devatā |
pūjayet mantrasidhyarthaṃ japahomaiś ca yatnataḥ ||mantrās tv avidhinā proktā hīnā vā svaravarṇṇataḥ |
yasmān na siddhim āyāṃti tasmād yojyo gadakramaḥ |daṃśāt samantāc ca sirāṃ vyadhayet kuśalo
bhiṣak |
śākhāśrayāṃ lalāṭo ca veddhavyā visṛte viṣe |rakta nirhriyamānan tu kṛtsnaṃ nirharate viṣaṃ |
tasmād visrāvayed raktaṃ sā hy asya paramā kriyā |daṃśaṃ samantād agadaiḥ pracchayitvā ca lepayet |
candanośīrasiktena vāriṇā cāpi secayet |pāyayec cāgadāṃ tās tāṃ dadhikṣaudraghṛtādibhiḥ
|
tadalābhe hitā vā syāt kṛṣṇavalmīkamṛttikā|ḥkovidāraśirīṣārkaṃ kaṭabhīr vāpi bhakṣayet |
na pivet tailakaulatthaṃ madyaṃ sauvīrakaṃ ca na |dravam anyat tu yat kiñcit pītvā pītvā tad uddharet |
prāyo hi vamanenaiva sukhaṃ nirhriyate viṣaṃ |phaṇināṃ viṣavege tu prathamaṃ śoṇitaṃ haret |
dvitī madhusarpirbhyām agadaṃ saha
pāyayet |nastaḥkarmāñjane yuṃjyāt tṛtīye viṣanāśanaṃ |
vānte caturthe viṣaghnāṃ yavāgūṃ pāyayed bhiṣak * śītopacāraṃ puruṣaṃ vegayoḥ
pañcaṣaṣṭhayoḥ pāyayet chodhanaṃ tīkṣṇaṃ yavāgūñ cāpi kīrttitā saptame
tv avapīḍena śiras tīkṣṇena śodhayet pūrvā maṇḍalināṃ vegā darvīkaravad
ācaret tṛtīye ca viriktasya *śītopacāraṃ puruṣaṃ vegayoḥ pañcaṣaṣṭhayoḥ pāyayet
chodhanaṃ tīkṣṇaṃ yavāgūñ cāpi kīrttitāsaptame tv avapīḍena śiras tīkṣṇena
śodhayetpūrvo maṇḍalināṃ vego darvīkaravad ācarettṛtīye ca viriktasya
yavāgum dāpayed dhitāṃ |
caturthe pañcame cāpi darvīkaravad ācaret |kākolyādir hitaḥ ṣaṣṭhe peyaś ca madhuro gadaḥ
|
hito vapīḍe tv agadaḥ saptame viṣanāśanaḥ ||atha rājimatāṃ vege prathame śoṇitaṃ haret
|vāṃtaṃ dvitīye tv agadaṃ pāyayed viṣanāśanaṃ |
tṛtīyādiṣu triṣv eva vidhir dārvvīkaro hitaḥ |ṣaṣṭhe ñjanaṃ tīkṣṇatamam avapīḍaś ca saptame |
garbhiṇīvālavṛddhānāṃ sirāvedhavivarjitaṃ |viṣārttiṣu yathoddiṣṭaṃ vidhānaṃ mṛdu śasyate |
raktāvasekāñjanāni naratulyāny ajāvike |gavāśvayos ta dviguṇāṃ triguṇaṃ mahiṣoṣṭrayoḥ |
caturguṇaṃ tu nāgānāṃ kevalaṃ sarvapakṣiṇāṃ |deśe prakṛtisātmyantuviṣavegavalāvalaṃ |
pradhārya nipunaṃ vudhyā tataḥ karma samācaret |niḥśeṣaṃ nirharec cainaṃ viṣaṃ paramadurjayaṃ |svalpam apy avatiṣṭhaṃ hi bhūyo vegāya kalpate |
kuryād vā sādavaivarṇṇyajvarakāsasirorujaḥ |śoṣaśophapratiśyāyatimirārucijāḍyatāṃ |
tāsu cāpi yathāyogaṃ pratikarma prayojayet |viṣārttopadravāṃś cāpi yathāsvaṃ samupācaret ||
athāriṣṭāṃ vimucyāśuḥ pracchayitvāṃkitaṃ tayā |vidyāt tatra viṣaṃ skannaṃ bhūyo vegāya kalpate | viṣāpāye nilaṃ kruddhaṃ jayed
anilavāraṇaiḥ |tailamadyakulatthāmblavarjair viṣaharāyutaiḥ |
pittaṃ pittajvaraharaiḥ kaṣāyasneharecanaiḥ |kapham āragvadhādyena sakṣaudreṇa gaṇena tu ||gāḍhaṃ vaddhe riṣṭayā pracchite vā tīkṣṇair lepair viṣaśeṣeṇa vāpi |
śūne gātre klinnam atyarthapūti śīrṇṇaṃ māṃsaṃ viṣapūti pradiṣṭaṃ ||sadya kṣataṃ pacyate yasya jantoḥ
kṛṣṇaṃ raktaṃ sravate dahyate ca |
śyāvībhūtaṃ klinnam atyarthapūti
kṣatāt māṃsaṃ śīryate yasya cāpi |tṛṣṇā mūrcchā jvaradāhau ca yasya digdhāhataṃ taṃ manujam
vyavasyet || liṅgāny etāny eva vā yasya vidyād vraṇe viṣaṃ yasya
dattaṃ pramādāt |
digdhāhataṃ viṣaṃ juṣṭaṃ vraṇañ ca ye cāpy anye viṣapūtivraṇārttāḥ || teṣāṃ dhīmāṃn adhimāṃsāny apohya jallaukābhiḥ śoṇitaṃ cāpahṛtvāhṛtvā doṣān ūrdhvamadhaś ca samyak | siñcec chītaiḥ
kṣīriṇāṃ tvakaṣāyaiḥ |
vastrāntarāṃ dāpayec ca pradehāñ cchītair dravyai ghṛtayuktair viṣaghnaiḥ | kṣate sthitiḥ sa viṣair eṣa eva vidhiḥ kāryaḥ
pittaviṣe tathaiva ||
tṛvṛd viśalyā madhukaṃ haridre mañjiṣṭhavakrau lavaṇaś ca sarvaḥ |kaṭutrikaṃ caiva vicūrṇṇitāni śṛṅge nidadhyāt
madhusaṃyutāni |
eṣo gado hanti viṣaṃ prayuktaḥ pānāñjanābhyañjananasyayogaiḥ |avāravīryo viṣavegahantā mahāgado nāma
mahāprabhāvaḥ ||
viḍaṅgapāṭhatriphalājamoda hiṃguni vakraṃ trikaṭuṃ
tathaiva |sarvaś ca vargo lavaṇaḥ sasūkṣmaḥ sacitrakakṣaudrayuto nidheyaḥ |
śṛṃge gavāṃ śṛṃgamayena caiva pracchāditaḥ pakṣam upekṣitaś ca
|eṣo gada sthāvarajaṅgamānāñ jetā viṣāṇām ajito hi nāmnā ||
prapauṇḍarīkaṃ suradāru rāsnā kālānusārī kaṭurohaṇīś ca |sthauṇeyakadhyāmakapadmakāni punnāgatālīsasuvarcikāś ca |
kuṭannaṭailāsitasinduvārāḥ
śaileyakuṣṭhe tagaraṃ priyaṃṅguḥ |lodhraṃ tathā guggulagairikañ ca
sasaindhave pippalināgare ca |
sūkṣmāṇi cūrṇṇāni samāni kṛtvā śṛṅge nidadhyāt madhusaṃyutāni
|eṣo gadas tārkṣya iti pradiṣṭo viṣan nihanyād api
takṣakasya ||
māṃsīhareṇutriḥphalāmuruṅgī mañjiṣṭhayaṣṭyāhvayapadmakāni |viḍaṅgatālīsasugandhikailā tvakkuṣṭhavakrāṇi sacandanāni |
bhārgī paṭolīkiṇi hī sapāṭhā mṛgādanī kroṣṭakamekhalā ca |pālindyaśokau kramukaṃ surasyā prasūnam āruṣkarajañ ca
puṣpaṃ |
cūrṇṇāny athaiṣāṃ nihitāni śṛṅge deyāni pittāni samākṣikāni
|varāhagodhāśikhiśalyakānāṃ mārjārajaṃ
pārṣatanākule ca |
yasyāgado yaṃ sukṛto gṛhastho nāmnārṣabho nāma nararṣabhasya
|na tatra sarpāḥ kuta eva kīṭās tyajanti vīryāṇi viṣāṇi
caiva |
etena bheryaḥ paṭahāś ca digdhāḥ nānadyamānā viṣam āśu hanyuḥ
|digdhāḥ patākāś ca nirīkṣya sadyo viṣābhibhūtāḥ
sukhino bhavanti ||
lākṣā hareṇvau naladapriyagvau mañjiṣṭhayaṣṭyāhvayapṛthvikāś ca
|cūrṇṇīkṛto yaṃ rajanāvimiśro vargo nidheyo
madhusarpiṣāktaḥ |
śṛṅge gavāṃ pūrvavad ā pidhāṇas tataḥ prayojyo ñjanapānanasyaiḥ |sañjīvano nāma gatāśukalpān gado jīvayatīha martyān |
śleṣmātakīkaṭphalamātuluṅga svetā girihvā kiṇihī sitā ca ||sataṇḍulīyo gada eṣa mukhyo viśeṣu
darvīkararājilānāṃ ||
drākṣāśvagandhā gajavṛttikā ca svetā ca piṣṭā samabhāgayuktāḥ
||deyo dvibhāgaḥ surasacchadasya kapitthavilvād api dāḍimāc ca tathā ca bhāgo sitasinduvārād aṅkollavījād api gairikāc ca |eṣo gado kṣaudrayuto nihanti viseṣato
maṇḍalinām viṣāṇi ||somarājīyavahulā kadalī sinduvārakaḥ |śyāmāmvaṣṭhā tālapatrī tathāmrāśmantako pi ca
| maṇḍūkaparṇṇī varuṇaḥ saptalā sa punarṇṇavā || corako nāgavinnā ca tathā
sarpasugandhikā |bhūmī kuravakaś caiva gaṇa ekarasasmṛtāḥ ||
ekaikaśo dvandvaśo vā prayoktavyo viṣāpaham iti ||
kalpe 5 || ❈ ||
|| athāto mūṣikākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||pūrvam uktāḥ śukraviṣāḥ mūṣikā ye samāsataḥ
nāmalakṣaṇabhaiṣajyair aṣṭādaśa nibodha tāḥ ||lālanaḥ putrakaḥ kṛṣṇavasiraś cikkiras tathā |
cchucchundaro ralaś caiva kaṣāyadaśano pi ca |kuliṅgaś cājitaś caiva capalaḥ kapilas tathā |
kokilāruṇasaṃjñaś ca mahākṛṣṇas tathonduruḥ |śvetaś ca mahatā sārdhaṃ kapilenākhunā tathā |
mūṣikaś ca kapotābhas
tathaivāṣṭādaśaḥ smṛtāḥ ||śukraṃ patati yatraiṣāṃ śukraspṛṣṭaiḥ spṛśanti
vā |
nakhadantādibhis tasmiṃ gātre raktaṃ praduṣyati |jāyaṃte granthayaḥ śophāḥ
kikarṇṇikā maṇḍalāni ca |
piṭakopacayāś cogrāḥ visarpāḥ kiṭibhāni ca |parvabhedo rujaś cāpi jvaro mūrcchā ca dāruṇāḥ
|
daurvalyam aruciḥ sādo vamathur lomaharṣaṇaṃ |daṣṭarūpaṃ samāsoktam etad vyāsam ataḥ śṛṇu ||
lālāsrāvo lālanā cchardi hikkā ca jāyate |taṇḍulīyakakalkaṃ tu lihyāt tatra samākṣikaṃ ||
putrakeṇāṃgasaṃsādaḥ pāṇḍuvalguś ca
jāyate |cīyate granthibhiś cāṃgaṃ śiśur mūṣikasaṃsthitaiḥ |
śirīśeṅgudipatraṃ tu lihyāt tatra samākṣikaṃ ||kṛṣṇenāsṛk chardayati durdine tu viśeṣataḥ |
śirīṣapatra kuṣṭhailā pivet
kiṃśukabhasmanā ||vasiroṇānnavidveṣo jṛmbho romnāñ ca kuṣṭhatā |
pived āragvadhādin tu vāntas tatrāśu mānavaḥ ||cikkireṇa śiroduḥkhaṃ śopho hikkā
vamis tathā |
suvānto jālinīkvāthaiḥ sāram aṅkollajam pivet |cchucchundareṇa viṭchaṅgaḥgrīvāstambhavijṛmbhikāḥ | yavanālārṣabhīkṣāraṃ vṛhatyautatra samākṣikaṃ ||
nidrā kaṣāyadantena jāyate kārśyam eva ca |lihyāt tatra śirīṣasya madhunā sāramāṣakān ||
kuliṅgena rujaḥ śopho rājyaś cādamśamaṇḍale |sahe sasinduvāre ca lihyāt tatra samākṣike ||
ajitena vamī mūrcchā hṛdgrahaḥ rayuktāṃ mañjiṣṭhāṃ madhunā lihet ||
capalena bhavec chardiḥ mūrcchā ca saha tṛṣṇayā |sabhasmakāṣṭhā sajaṭāṃ kṣaudreṇa triphalaṃ pivet ||
kapilena vraṇaṃ kothaṃ jvaro graṃnthyudgamas tathā |kṣaudreṇa lihyāc chvetātra śvetā vāpi
punarṇṇavā ||
granthayaḥ kokilenoktā haś ca dāruṇaḥ |nīlāvarṣābhuniḥkvāthaiḥ siddhaṃ tatra pived ghṛtaṃ ||
aruṇenānilaḥ kruddho vātajāṃ kurute gadāṃ |mahākṛṣṇena pittañ ca śvetenakapha eva ca |
mahatā kapilenāsṛk kapotena catuṣṭayaṃ ||bhavanti caiṣān daṃśeṣu granthimaṇḍalakarṇṇikā ||
piḍakopacayāś cāṅge śophāś ca
bhṛṣadāruṇaḥ |dadhikṣīraghṛtaprasthāstrayaḥ pratyekaśo mitāḥ
|
karañjāragvadhaṃ vyoṣa vṛhatyaṃśumatīsthirā |niṣkvāthya tasya kvāthasya caturthāṃśaḥ
punar bhavet ||
tṛvṛttilvāmṛtāvakrasarvāgandhāgamṛttikā |kapitthadāḍimatvak ca ślakṣṇapiṣṭāni dāpayet |
tat sarvam ekataḥ kṛtvā śanair mṛdvagninā pacet ||pañcānām aruṇādīnāṃ viṣam etad
vyapohati |
kākādanīkākamācī svarasveṣv athavā kṛtaṃ |sirāś ca vyadhayet prāptāḥ kuryāt saṃśodhanāni ca |kāryo
mūṣikāṇām viṣeṣv ayaṃ||dagdhvā visrāvayed daṃśaṃ pracchitaṃñ ca
pralepayet |
śirīṣarajanīvakraṃ kuṃkumair amṛtāyutaiḥ |cchardanaṃ nīlinīkvāthaiḥ śukākhyāṅkollayor api |virecane tṛvṛddantītriphalākalka iṣyate |
śirovirecane sāraḥ śirīśasya phalāni vā |kaṭutrikāḍhyaś ca hito gomayaḥ svaraso 'ñjane |
kapitthagomayarasau sakṣaudrau leha iṣyate |taṇḍulīyakamūleṣu sarpiḥ siddhaṃ piven naraḥ |
āsphotamūlasiddham vā pañcakāpittam eva vā |mūṣikāṇāṃ viṣaṃ prāyaḥ kupyaty abhreṣu nirhṛtaṃ
|
tatrāpy eṣa vidhiḥ kāryaḥ yaś ca dūṣīviṣāpahaḥ sthirāṃmandarujaś cāpi karṇṇikāṃ pracchayed bhiṣak |
sarvasminn eva tu viṣe vraṇavac cācaret kriyāṃ ||śvaśṛgālavṛkavyāghratarakṣvāder viṣaṃ yadā |
śleṣmā praduṣṭo muṣṇāti saṃjñaṃsrotrovalāśritaḥ ||tadā prasrastalāṃgūlahanuskandho
bhilālimān |
avyaktavadhiro 'ndhaś ca so nyonyam abhidhāvati |tena daṣṭasya cāṅge syuḥ suptaḥ kṛṣṇaṃ kṣaraty
asṛk ||digdhaviddhasya liṅgena prāyaśaś cābhiliṅgitaḥ
|
yena cāpi bhaved daṣṭas tasya ceṣṭārutan naraḥ |vahuśaḥ pratikurvāṇaḥ kriyāhīno viśyati ||
daṃṣṭriṇā yena daṣṭas tu taṃ daṣṭo yadi paśyati |apsu vā yadi vādarśeriṣṭaṃ tasya vinirdiśet |
yadi trasyatyadaṣṭo pi śabdasyarśanadarśanaiḥ
|jalatrāsaṃ tu taṃ vidyād daṣṭaṃ tad api
kīrttitaṃ |visrāvya daṃśaṃ taṃ daṣṭe sarpiṣā paridāhitaṃ |pradihyād agadaiḥ sarpiḥ purāṇaṃ cāpi pāyayet |
arkakṣīrayutañ cāpi śīghran dadyād virecanaṃ |śvetāṃ punarṇṇavāñ cāsyai dadyād dhuttūrakāyutāṃ |snāpayet taṃ nadītīre samantrair vā catuṣpathe | vījaratnauṣadhīgarbhaiḥ kumbhaiḥ śītāmvupūritaiḥ
||alarkādhipate yakṣa sārameyagaṇādhipa |alarkajuṣṭam etan me nirviṣaṃ kuru mā cirāt || svāhā ||
dadyāt saśodhanan tīkṣṇam avasyāṃn tasyaṃ dehinaḥ |aśuddhasya surūḍhe pi vraṇe kupyati tad viṣaṃ
| prasupto votthito vāpi svasthaḥ trasto na sidhyati |
jalatrāsī ca yo martyo daṣṭe yaś ca prakupyatīti || kalpe 6 || ❈ ||
athāto dundubhisvanīyaṃ kaṃlpa
vyākhyāsyāmaḥ ||dhavāśvakarṇṇatiniśapicumardapāṭalīpāribhadrakodumvarakaraghātakārjunasarjjakapītanaśleṣmātakāṅkoṭhakuṭajaśamīkapitthāśmantakārkacirivilvamahāvṛkṣāralamadhukamadhukaṃśrigruśākagojībhūjatilvakekṣurakagopaghoṇṭārimedānāṃ
bhasmāny āhṛtya gavāṃ mūtreṇa kṣārakalpena parisrāvya vipacet |
dadyāc cātra pippalīpippalīmūlataṇḍulīyakavarāṃgacorakamañjiṣṭhākarañjikāhastipippalīviḍaṅgāgṛhadhūmānantasomasaralavāvālhīkakuśāmrasarṣapavaruṇaplakṣaniculavardhamānavañjulaputraśreṇīsaptaparṇṇaṭuṇṭukailavālukanāgadantyativiṣābhadradārumaricakuṣṭhavacācūrṇṇāni lohānāṃ
samabhāgāni tataḥ | kṣāravad āgatapākam avatārya lohakumbhe
nidadhyāt |etena dundubhiṃ limpet patākāstaraṇāni ca ||
darśanāc chravaṇāc cāpi viṣān sarvān pramucyate |eṣa kṣārāgado nāma śarkarāsv aśmarīṣu ca |
arśassu vātagulmeṣu kāsaśūlodareṣu ca |ajīrṇṇe grahaṇedoṣe bhaktadveṣe ca dāruṇe |
śophe sarvasare cāpi deyaḥ śvāse ca dustare |eṣa sarvaviṣārttānāṃ sarvathaivopayujyate |
tathā takṣakamukhyānām api sarpāṃkuśo gadaḥ ||apāmārgasya vījāni śirīṣasya ca māṣakāṃ |
śvete dve kākamācīñ ca gavām
mūtreṇa pīṣayet |sarpir eteṣu saṃsiddhaṃ viṣasaṃśamanaṃ paraṃ |
amṛtaṃ nāma vikhyātam api sañjīvayet mṛtaṃ ||candanāguruṇī kuṣṭhaṃ tagaraṃ tailaparṇṇikaṃ |
prapauṇḍarīkan naladaṃ saralaṃ devadāru ca |bhadraśriyaṃ yavaphalāṃ bhārgīn nīlīṃ sugandhikāṃ |
kāleyakaṃ padmakañ ca madhukaṃ sanakhaṃ jaṭāṃ
| punnāgailailavālūni gairikaṃ dhyāmakaṃ tathā |
toyaṃ sarjarasaṃ māṃsīṃ śatapuṣpāṃ hareṇukāṃ |tālīsapatraṃ kṣudrailāṃ priyaṅgū sakuṭaṃnnaṭāṃ |
tilapuṣpaṃ saśaileyam patraṃ kālānusārivāṃ |kaṭutrikaṃ śītaśivaṃkāśmaryaṃ kaṭurohiṇīṃ |
somarājīmativiṣāṃ pṛthvīkāmindravāruṇīṃ |uśīre dve varuṇakaṃ kustumvuryo nakhāni ca |
tvacaṃ taskarasāhvañ ca granthilāṃ saharītakīṃ |
śvete haridre sthauṇeyaṃ lākṣāñ ca lavanāni ca |kumudotpalapadmāni puṣpañ cāpi tathārjakaṃ |
campakāśokasumanātilakaprasavāni ca |pāṭalīśālmalīśelūśirīśāṇān
tathaiva ca |
surasyās tṛṇamūlyasya sinduvārasya yāni ca
|dhavāśvakarṇṇayoś cāpi puṣpāni tiniśasya ca |etat sambhṛtya sambhāraṃ sūkṣmaṃ cūrṇṇaṃ tu kārayet |
gopittamadhusarpirbhir yuktaṃ śṛṅge nidhāpayet |bhagnaskandhavivṛttākṣaṃ mṛtyor daṃṣṭrāntaraṃ
gataṃ |
anenāgadamukhyena manuṣyaṃ punar ānayet |eṣo 'gnikalpaṃ durvāraṃ kruddhasyāmitatejasaḥ |
sarvanāgagater hanyād api vā vāsuker viṣaṃ |mahāsugandho nāmnāyaṃ pañcāśītyaṅgasaṃbhṛtaḥ |
rājāgadānāṃ sarveṣāṃ rājño haste bhavet sadā |tenānuliptaś ca nṛpo bhavet sarvajanapriyaḥ |
bhrājiṣṇutāñ ca labhate śatrumadhyagato pi saḥ |uṣṇavarjyo vidhiḥ kāryo viṣārttānāṃ vijānatā |
tyaktvā kīṭaviṣaṃ tad dhi śītenābhipravardhate |divāsvapnaṃ vyavāyañ ca vyāyāmaṃ krodham ātapaṃ |
surātilakulatthāṃś ca varjayīta viṣāturaḥ ||prasannadoṣaṃ prakṛtisthadhātum annābhikāmaṃ
samamūtraviṭkaṃ |
prasannasarvendriyacittaceṣṭaṃ vaidyo vagacched aviṣaṃ manuṣyam iti || kalpe 7
athātaḥ kīṭakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||sarpāṇāṃ śukraviṇmūtraśavapūtyaṇḍasambhavāḥ |
vāyvagnyamvuprakṛtayaḥ kīṭās tu trividhāḥ smṛtāḥ |sarvadoṣaprakṛtibhir yuktāś cāpy apare matāḥ |
kīṭās te pi sughorās te sarva eva caturvidhā |uṇḍunābhas tuṇḍikerī śṛṅgī śatakulimbhakāḥ |
ucciṭiṅgas tyalpavācaḥ viciṭiṅgamasūrikāḥ |āvarttakas tathorabhraḥ śārikāmukhavaidalau |
śatakurdo 'bhirājī ca paruṣaś citraśīrṣakaḥ |aṣṭādaśaite vāyavyāḥ kīṭāḥ vātaprakopanāḥ
|tair bhavantīha daṣṭānāṃ rogā vātanimittajāḥ ||
kauṇḍinyaḥ kaṇabhaḥ svargo vāraṇīpatravṛścikaḥ |vināsikā vrahmaṇīkā vindulo bhramaras tathā |
vāhyakaḥ piccaṭāḥ kumbhīvarcaḥ kīro rimedakaḥ |padmakīṭo dundubhako maśakaḥ śatapādakaḥ |
pañcālakaḥ pākamatsya kṛṣṇatuṇḍo tha garbhabhī |kīṭāḥ krimisarāvī ca yaś cānyaḥ śleṣmakaḥ
smṛtaḥ |
ete hy agniprakṛtayaś caturviṃśatir īritāḥ |tair bhavantīha daṣṭānāṃ vegā pittanimittajāḥ |
vaiśvambharaḥ pañcaśuklaḥ pañcakṛṣṇo tha kokilaḥ |śairyakaḥ pravalākaś ca bhaṭābhaḥ kiṭibho ṭajī
|
sūcīmukhaḥ kṛṣṇagodhā kuṣṭaḥ kāṣāyavāsikaḥ |trayodaśaite saumyās tu kīṭāḥ śleṣmaprakopanāḥ
|tair bhavantīha daṣṭānāṃ rogāḥ śleṣmanimittajāḥ |
tuṅganāso valabhikaḥ tolako nāhanas tathā |koṇṭāgīrī krimikaro yaś ca
maṇḍalapuṣpakaḥ |
tuṇḍavaktraḥ sarṣapaka sphoṭakaḥ śamvukaś ca yaḥ |agnikīṭāś ca ghorā syu dvādaśaite tridoṣajāḥ |
tair bhavanti ha daṣṭānāṃ vegajñānāni sarpavat |piṭakopacayaḥ śophāḥ granthayo maṇḍalāni ca |dardruś ca karṇṇikāś caiva visarpāḥ kiṭibhāni
ca | bhavanti daṃśaparyante dehe vāpi viṣākule |ekajātīn atas tūrdhvaṃ kīṭān bhedena vakṣyate |sāmānyato daṣṭaliṅgaiḥ sādhyāsādhyakramena ca |
trikaṇṭakaḥ kunī cāpi hastikakṣyo parājitaḥ |
catvāra ete kaṇabhāḥ vyākhyātās tīvravedanāḥ | ebhir daṣṭeti gurutā gātrāṇām aṅgavedanā |
lālāsrāvaś ca bhavati gātrabhedaś ca dāruṇaḥ | pratisūryaḥ piṅgabhāso vahuvarṇṇo mahāśirāḥ |
tathā nirupamaś cāpi paṇca godherakāḥ smṛtāḥ | tair bhavantīha daṣṭānāṃ vegajñānāni sarpavat |
rujaś ca vividhākārā granthayaś ca sudāruṇāḥ | svetā kṛṣṇā kṛṣṇarājī raktā raktaiś ca maṇḍalaiḥ
|
sarvasvetā sarṣapikā ṣaḍetā
gṛhagolikāḥ | tābhir daṣṭa daṃśatodo hṛtpīḍā dāha eva ca |
daṃśaśophaś ca bhavati granthijanma ca dāruṇaṃḥ | paruṣā kṛṣṇacitre ca kapilā pītikā
tathā ||
raktā svetāgnivarṇṇā ca śatapādyo ṣṭadhā
smṛtāḥ | tābhir daṣṭe rujās tīvrā daṃśaśophaś ca dāruṇaḥ |
daṃśe ca piṭakotpattir mūrcchāṃ cāpi sudāruṇāḥ | śvetaś ca kṛṣṇavarṇṇaś ca śaravarṇṇo
yam aprabhaḥ
kuharo haritaś cāpi bhṛkuṭī koṭikaś ca yaḥ | aṣṭāv ete kīṭāsañjñā dardurāḥ
parikīrttitāḥ |
tair daṣṭaḥ kaṇḍusaṃyukto haritaṃ mūrchito vamet | jalaukāḥ ṣaṭ samākhyātāḥ
salakṣaṇacikitsitāḥ |
ahikutthuḥ kutthukaś ca vṛttaśūkas tathaiva ca || trayo viśvambharāḥ proktāḥ dāhajvararujāvahāḥ |
tai daṣṭamātre śvayathur ādaṃśe kaṇḍur eva ca | phenāgamo tisāraś ca koṭhajanme ca dāruṇaṃ |
gamvāhikā sthūlaśīrṣā vrāhmaṇy aṅgulikā tathā | vivarṇṇā kapikālā cāpi ṣaṭ proktās tu pipīlikāḥ |
tābhir daṣṭe rujā dāhaḥ | kaṇḍuśvayathur eva ca |
viśeṣeṇa daṃśaty etāḥ netrayor netravallabhāḥ | maṇḍalaḥ pārvataś caiva kṛṣṇaḥ sāmudra
eva ca | maśako hastināmā ca maśakāḥ pañcakīrttitāḥ |
tair daṣṭe roṣasaṃyuktāṃ śūnam ādaṃśamaṇḍalaṃ | vedanā rāgavahulaṃ kaṇḍūyuktaṃ kṣaraty asṛk | godherakaḥ sthālakā ca ye ca śvetāgnisaprabhe |
bhṛkuṭī koṭikaś caiva na sidhyanty ekajātiṣu |kīṭair daṣṭān ugraviṣaiḥ sarpavat samupācaret |
trividhānān tu śeṣāṇāṃ traividhyaṃ bhavati kriyā |svedāṃ vahuprakārāṃś ca yuñjyād anyatra
mūrcchitāt |viṣaghnañ ca vidhiṃ kuryāt saṃśodhanāni catrividhā vṛścikāḥ proktā mandamadhyamahāviṣāḥ |sarpakotthodbhavās tīkṣṇā digdhadaṣṭaṃ viṣair
hate |kothe madhye gavādīnāṃ śakṛtkotthe varāḥ smṛtāḥ |
saptaviṃśatirevaite saṅkhyayā parikīrttitāḥ |kṛṣṇa syāvaḥ karvuro romaśaś ca gomūtrābhaḥ paruṣo dakaś
ca |
śveto rakto
romaśīrṣogradhūmraḥ sarve py ete mandaviṣā matās tu |ebhir daṣṭe vedanā vethuś ca gātrastavdhaḥ
kṛṣṇaraktāgamaś ca |śākhāviddhe vedanāñ cordhvam eti daṃśasvedo mukhaśophaś ca
tīvraḥ |
raktaṃ pītaṃ kapilaṃ codaran tu dhūmro varṇṇas tatra yo
madhyavīryāḥ |jihvāśopho rasanasyopaghāto mūrchā cogrā
madhyaviṣābhidaṣṭe |
śvetaḥś citraḥ śavalo lohitābhaḥ kṛṣṇaḥ śyāvaś
śvetanīlodarau ca |rakto vabhru pūrvavad ekaparvā pūrvā cāpi parvaṇī dve ca
yasya |nānāvarṇṇā rūpataś cāpi ghorāḥ jñeyā hy ete
vṛścikāḥ prāṇanāśāḥ |ebhir daṣṭe viṣavegapravṛttiḥ sphoṭotpattir
jvaradāhau bhramaś ca |
khebhyaḥ kṛṣṇaṃ śoṇitaṃ catitīvraṃ tataḥ prāṇais tyājyate
kṣipram eva |ugramadhyaviṣair daṣṭāṃś cikitset sarpadaṣṭavat |daṃśamandaviṣāṇān tu cakratailena secayet |
vidārigandhāditailena sukhoṣṇenāthavā punaḥ |kuryāc cotkārikāsvedaṃ viṣaghnair upanāhanaiḥ
| ādaṃśaṃ sveditaṃ cūrṇṇaiṃḥ pracchitaṃ pratisārayet | rajanīsaindhavavyoṣaśirīṣaphalapuṣpajaiḥ |
mātuluṃgāmlagomūtrapiṣṭañ ca surasāgrajaṃ | lepe sukhoṣṇañ ca tathā gomayaṃ hitam ucyate
||
sarpiḥ kṣaudrayutaṃ pāne kṣīram vā vahuśarkaraṃ | guḍodakaṃ vā suhitaṃ caturjātavāsitaṃ | śikhikukkuṭavarhāṇi saindhavaṃ tailam eva ca |dhūpo hanti prayukto yaṃ śīghraṃ vṛścikajaṃ
viṣaṃ |
kusuṃbhapuṣpaṃ rajanī niṣyā vā kṣaudrakam tṛṇaṃ |ebhir ghṛtāktair dhūpas tu pāyudeśaprayojitaḥ
||
nāśayed āśu kīṭotthaṃ vṛścikasyā ca yad viṣaṃ |lūtāviṣaṃ ghoratamaṃ durvijñeyatamañ ca yat |
duścikitsyatamañ cāpi bhiṣagbhir mandavuddhibhiḥ |saviṣaṃ nirviṣañ cedam ity evaṃ saviśaṃkite |
viṣaghnam eva karttavyam avirodhi yad auṣadhaṃ |agadānāṃ hi saṃyogo viṣaduṣṭasya yujyate |
nirviṣe mānave yukto gadaḥ saṃpadyate gadaḥ |tasmāt sarvaprayatnena jñātavyo viṣaniścayaḥ ||
ajñātvād viṣasadbhāvaṃ bhiṣag vyāpādayen naraṃ ||yadvat prasūtena navāṃkureṇa na vyaktajāti pratibhāti
vṛkṣaḥ |
tadvad durālakṣyatamaṃ hi tāsāṃ viṣaṃ rśarīre pravikīrṇṇamātraṃ
|īṣatsakaṇḍū pracalañ ca koṭham
avyaktavarṇṇaṃ prathame hani
syāt |
anteṣu śūnaṃ parinimnamadhyam
pravyaktavarṇṇañ ca dine dvitīye |tryaheṇa tad darśayatīha daṃśaṃ viṣaṃ caturthe hani kopa
meti |
ato dhike hni prakaroti janto viṣaprakopaprabhavān vikārān |ṣaṣṭhe dine viprasṛtan tu sarvān marmapradeśān bhṛśam
āvṛṇoti |
tat same tyarthaparītagātraṃ vyāpādayet martyam atipravṛddhaṃ
|yāstīkṣṇacaṇḍograviṣā hi lūtāstāḥ saptarātreṇa
naraṃ nihanyuḥ |
ato dhikenāpi nihanyur anyā yeṣāṃ viṣaṃ madhyamavīryamuktaṃ |yāsāṃ kanīyo viṣavīryamuktaṃ tāḥ pakṣamātreṇa vināśayanti
|
tasmāt prayatnaṃ bhiṣagatrakuryād ā daṃśapātād viṣaghātavegaiḥ
|viṣaṃn tu lālānakhamūtradaṃṣṭrā rajaḥpurīṣair atha cendriyeṇa |
saptaprakāraṃ visṛjanti lūtās tad ugramadhyāvaravīryam uktaṃ ||koṭhaṃ sagaṇḍasthiram alpamūlaṃ lālākṛtaṃ
mandarujaṃ vadanti |
coṣaś ca kaṇḍūś ca pulāyikāś ca dhūmāyanaṃ caiva nakhāgradaṃśe
|daṃśe tu mūtreṇa sakṛṣṇamadhyaṃ | saraktaparyantam avaihi dīrṇṇaṃ |
daṃṣṭrābhir ugraṃ kaṭhinaṃ vivarṇṇaṃ | jānīṣva daṃśaṃ sthiramaṇḍalañ ca
|rajaḥpurīṣendriyajañ ca viddhi sphoṭaṃ
prapakvāmalapīlupāṇḍuṃ |
etāvad etat samudāhṛtaṃ te vakṣyāmi lūtāprabhavaṃ pramānaṃ |sāmānyato daṣṭam asādhyasādhyaṃ cikitsitaṃ cāpi viśeṣaṇañ ca ||viśvāmitro nṛpavaraḥ kadācid ṛṣisattamaṃ
vaśiṣṭhaṃ kopayāmāsa gatvāśramapadaṃ kila |kupitasya munes tasya lalāṭāt svedavindavaḥ |
niyetur darśanād eva raves tatsamavarcasaḥ |lūne tṛṇe maharṣiṇā
vendhenvarthe sambhṛte pi
caḥ | apakārāya varttante nṛpaśāsanavāhane |yasmāḥ lūnaṃ tṛṇaṃ prāptān munes te svedavindavaḥ |
tasmāl lūtā vibhāvyante saṃkhyayā tāś ca ṣoḍaśaḥ |kṛcchrasādhyās tathāsādhyā lūtās tu dvividhāḥ smṛtāḥ |
tāsām aṣṭau kṛcchrasādhyā varjyās tāvatya eva tu ||trimaṇḍala tathā svetā kapilā pītikā tathā |
alamūtraviṣe raktā kasanā cāṣṭamī smṛtāḥ ||tābhir daṣṭe śiroduḥkham ādaṃśe kaṇḍur eva ca |
bhavanti ca viśeṣeṇa gadāḥ śleṣmikavātikāḥ |sauvarṇṇikā lājavarṇṇā jāliny eṇīpadī tathā |
kṛṣṇāgnimukhyau kākāṇḍā mālāguṇy aṣṭamī
smṛtāḥ |tābhir daṣṭe daṃśakothaḥ pravṛttiḥ kṣatajasya
ca |
jvaro dāho 'tisāraś ca gadāḥ syuś ca tridoṣajāḥ |piṭakā vividhākārā maṇḍalāni mahānti ca ||
śophā mahānto mṛduvo raktāḥ śyāvāś calās tathā |sāmānyaṃ sarvalūtānām etad
ādaṃśalakṣaṇaṃ |
viśeṣalakṣaṇaṃ tāsāṃ vakṣyāmi sacikitsitaṃ |trimaṇḍalāyā vahalaṃ daṃśaḥ kṛṣṇaṃ kṣaraty
asṛk |
vādhiryaṃ kaluṣā dṛṣṭis tathā dāhaś ca netrayoḥ |tatrārkamūlaṃ rajanī nākulī pṛśniparṇṇikā ||
nastaḥ karmaṇi śasyante pādābhyaṅgāñjaneṣu ca |śvetāyāḥ piḍakā daṃśe śvetā kaṇḍūmatī bhavet |
dāhamūrcchājvaravatī visarpakledarukkarītatra candanarāsnailahareṇunalavañjulāḥ |
kuṣṭhalāmajjakaṃ vakraṃ naladaṃ cāgado hitaḥ |ādaṃśe piṭakās tāmrā sthirā kapilayā bhavet |
śiraso gauravaṃ dāho bhavej jantoś ca netrayoḥ padmapadmakakuṣṭhailakarañjakakubhatvacaḥ |
sthirākampilyapāmārgadūrvāvrāhmyau
viṣāpahāḥ |ādaṃśe piṭakā pītā pītayā jāyate sthirā |
tathā cchardijvaraḥ śūlo rakte syātāñ ca locane |tatreṣṭhāḥ kakubhośīramuñjāvalvajavañjalāḥ |
kuśakāśavaṃśakiṇihī śirīṣakakubhatvacaḥ |raktamaṇḍalavaddaṃśe piṭakāḥ sarṣapā iva |
dūyate tāluśoṣaś ca dāhaś calaviṣānvite |tatra priyaṃguhrīverakuṣṭhalāmajjakāni vā |
agadaḥ śatapuṣpā ca sapippalavaṭāṅkurāḥ |pūtimūtraviṣādaṃśo visarpī kṛṣṇaśoṇitaḥ |
kāsaśvāsavamīmūrcchājvaradāhasamanvitaḥ |manaḥśilālamadhukakuṣṭhapadmakacandanaiḥ |
lāmajjakayutais tatra viṣanāśaḥ prakīrttitaḥ |daṃśaḥ sapāṇḍupiṭako dāhakledasamanvitaḥ |
raktayā raktaparyanto vijñeyaś coṣasaṃyutaḥ |cikitsā tatra hrīveracandanośīrapadmakaiḥ |
karttavyārjunaśelubhyāṃ tvagbhir āmrātakasya ca |picchilaṃ kasanādaṃśā rudhiraṃ śītalaṃ sravet
|
śvāsakāsau ca tatroktaṃ raktalūtācikitsitaṃ |sarveṣām eva yuñjīta viśe śleṣmātakatvacaṃ |
dhīraḥ sarvavikāreṣu tathā cākṣīvapippalaṃ |kṛcchrasādhyā
viṣā hy aṣṭau lūtāḥ proktā yathāgamaṃ |
avāryaviṣavīryāṇāṃ lakṣaṇāni nivodha me |dhyātaḥ sauvarṇṇikādaṃśaḥ sapheno
matsyagandhikaḥ |
kāsaśvāso jvaras tṛṣṇā mūrcchā cātra sudāruṇāḥ |dhyāmaḥ pūti sraved raktam ādāṃśe
lājavarṇṇayā |
dāho mūrcchātisārau ca śiroduḥkha ca jāyate |ghoro daṃśaś ca jālinyā rājimāṇ avadīryate |
stambhaḥ śvāsas tamovṛddhis tāluśoṣaś ca tatkṛtaḥ |eṇīpadā mahādāho daṃśaḥ kṛṣṇatilākṛtiḥ
tṛṣṇāmūrcchājvaracchardiḥ śvāsakāsasamanvitaḥ |kṛṣṇayā kṛṣṇaparyanto nimnamadhyo ticoṣavān |
pāṇḍumūrcchāvamīdāhaḥ śvāsakāsasamanvitaḥ | daṃśo gnimukhyo vijñeyo dagdhaḥ sphoṭāḥ savedanaḥ
|
coṣakaṇḍūromaharṣo dāhajvaranipīḍataḥ |daṃśaḥ kākāṇḍikādaṣṭe pāṇḍurakto tivedanaḥ |
hikkākāsas tṛṣāmūrcchānidrāhṛdrogapīḍitaḥ |rakto daṃśo madhūgandhir mālāguṇyātivedanaḥ |
vidīryate ca vahudhā dāhamūrcchājvarānvitaḥ |asādhyānām api bhiṣak prayuñjīta cikitsitaṃ ||
doṣocchrāyo viśeṣeṇa cchedakarmavivarjitaṃ |sādhyābhir atha lūtābhir daṣṭamātrasya dehinaḥ |
vṛddhipatreṇa matimāṃ samyag ādaṃśam uddharet | jamvoṣṭhena sutaptena dahed ākaravāraṇāt | madhusaindhavasaṃyuktair agardai lepayet
tataḥ |kṣīriṇāṃ tvakkaṣāyeṇa kusumbhamadhusaindhavaiḥ |kiṇvaguggulagodantapārāvatamalair api
|
viṣavṛddhikarañ cānnaṃ hitvā saṃbhojanaṃ hitaṃ |viṣebhyaḥ khalu sarvebhyaḥ karṇṇikām arujāṃ
sthirāṃ |
pracchayitvā madhuyutaiḥ śodhanīyair upācaret | sadāhapākāny annena cikitsed dṛṣṭavā
bhiṣak |saptaṣaṣṭhasya kīṭānāṃ śatasyaitad vibhāgaśaḥ
|
daṣṭalakṣaṇam ākhyātaṃ cikitsāñ cāpy ataḥ paraṃ |saviṃśam adhyāyaśatam etad uktaṃ vibhāgaśaḥ |
ihoddiṣṭān anirdiṣṭān arthā vakṣyāmi cottare || śāstraṃ śāstrasamutpattiṃ vyādhikāryavālāvalaṃ
sūtrabhūtaṃ samāsena ślokasthānaṃ pracakṣate || doṣāhārāpacāraiś ca sāgantuvyādhilakṣaṇaṃ |
avasthālakṣaṇañ caiva nidānaṃ sthānam ucyate || sambhavaś caiva dehasya dhāturindriyamarmasu |
sirādīnāñ ca sarveṣāṃ śārīre kathitam mayā | yathāsthānopadiṣṭānāṃ viditānāñ ca lakṣaṇaiḥ |
vyādhīnā sādhanaṃ śāstre cikitsitam iti
smṛtāṃ || sthāvare jaṅgame caiva viśe hitavikalpanaṃ |
sādhanaṃ caiva kārtsnye kalpasthānaṃ tad ucyate || sāhasro vistaraḥ pūrvaṃ prajāpatimukhodbhavaḥ |
saviṃśadadhyāyaśataṃ mayā vatsa prakīrttitaṃ
||sanātanatvāt vedānām akṣaratvāt tathaiva ca |
dṛṣṭādṛṣṭaphalatvāc ca hitatvāc cāpi dehināṃ |vāksamūhārthavistārāt pūjitatvāc ca dehiṣu |
cikitsitāt puṇyatamaṃ na kiñcidapi suśrutaḥ |ṛṣer indraprabhāvasya tasmād amṛtajanmanaḥ |
dhārayitvedam amalaṃ matam paramasammataṃ |
uktācārasamācāraḥ pretya ceha ca nandati | śeṣāṇām api tantrāṇāṃ yuktijño lokavāndhavaḥ |
yat kiṃcid ābādhakaran tad yasmāc chalyasañjñitaṃ |
vyāptāny aṅgāny atas tena śalyajñānena sūriṇā | ataś cāsya viśeṣeṇa gatir na pratiṣidhyate |
yathā svaviṣayasthasya rājño valavato gatiḥ | upadravānāṃ nirdeśo nidānaṃ vyañjanāni ca |
jvarādīnāñ cikitsārtham uttaran tantram ucyate || bhavati cātra ||
idan tu yaḥ pañcasu sanniveśitaṃ |
saviṃśadadhyāyaśataṃ sahottaraṃ |
paṭhet sa rājño rhati vaidyapūjitaḥ
kriyām prayoktuṃ bhiṣag āgatakramaḥ || annarakṣā sthāvaraviṣaṃ jaṅgamañ ca
viṣaṃ tathā |
sarpadaṣṭaviṣājñanaṃ sarpadaṣṭacikitsitaṃ ||
mūṣikā dundubhiś caiva kīṭākalpena cāṣṭamaḥ ||sauśrute śalyatantre kalpasthānaṃ
samāptaḥ || ❈ ||