athāto dvivraṇīyaṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
dvau vraṇau bhavataḥ | śarīrasamutthaś cāgantuś ca tayoḥ
śarīrasamuttho vātapittakaphaśoṇitasannipātanimitta āgantukaḥ
puruṣa mṛga paśu pakṣi vyāḍasarīsṛpa patanapīḍana prahārāgniviṣāsthi sakalakapālakhaḍga cakreṣu paraśuśaktikuntādyāyudhaprahareṇābhighātanimittaḥ
|
tatra tulye vraṇasāmānye dvikāraṇotthānaprayojanasāmarthyād dvivraṇīyaḥ
ity ucyate |
sarvvasminn eva cāgantau vraṇe tat kālam eva kṣatoṣmaṇaḥ |
prasṛtasyaupaśamārtham pi
ttavacchītakriyāvibhāgaḥ | sandhānārthañ ca
madhughṛtopayoga iti | etad vikāraṇotthānaprayojanam uttarakālan tu
doṣopaplavaviśeṣād avasthāntaraviśeṣāḥ śārīravat pratīkāraḥ
|
doṣopaplavaviśeṣaḥ punaḥ samāsataḥ pañcadaśaprakāro
bhavati | yathokte vraṇapraśnādhyāye prasaraṇasāmarthyāc chaddhaś
ceti ṣoḍaśaprakāra ity ucyate |
tasya lakṣaṇaṃ dvividhaṃ | sāmānyalakṣaṇam viśeṣalakṣaṇañ
ca | tatra vraṇe vṛṇotīti vraṇaḥ |
viśeṣalakṣaṇampunarvvātādisvalakṣaṇaviśeṣaḥ |
tatra śyāvāruṇābhabhas tanu
śītapicchilālpasrāvīrūkṣaścaṭacaṭāyanaśīlaḥ sphuraṇāyām
atodabhedavedanāvahulo nirmmāṃsaś ceti vātāt || kṣiprajaḥ pītanīlābhaḥ
kiṃśukodakābhoṣṇasrāvī dāhapā
kavikārī pītapiṭakājuṣṭaś ceti pittāt ||
pratataḥ kaṇḍuvahu
laḥ sthūloṣṭhaḥ stavdhasirāsnāyujālāvanaddhaḥ
kaṭhinaḥ pāṇḍvāvabhāso mandavedanaḥ | śuklaśītasā
ndrapicchilāsrāvī
guruś ceti kaphāt || pravālānalanicayaprakāśaḥ
kṛṣṇasphoṭapiṭakājālopacitasturaṃgasthānagandhī savedanaḥ | pradhūpanaśīlo
raktasrā
vī pittaliṅgaś ceti raktāt || pratodadāhadhūpāyanaprāyaḥ
pītā
ruṇābhastadvarṇṇasrāvī ceti vātapittābhyāṃ || kaṇḍūyanaśīlaḥ
sanistodavātrūkṣaḥ kharastaddho muhu
rmmuhuḥ
śītapicchalāsrāvī ceti vātaśleṣmābhyāṃ || guruḥ sadāhoṣṇaḥ
pītapāṇḍusrāvī ceti pittaśleṣmābhyāṃ || tanurūkṣastodavahulaḥ prasupta iva
ca kṛṣṇāruṇā
bhastadvvarṇṇasrāvī ceti
vātaśoṇitābhyāṃ || ghṛtamaṇḍābho
mīnadhāvanagandhīmṛdurvvisarppīkṛṣṇoṣṇasrāvī ceti pittaśoṇitābhyāṃ || rakto
gurusnigdhaḥ kaṇḍūprāyaḥ picchilaḥ saraktasrāvī ceti
śleṣmaśoṇitābhyāṃ | sphuraṇatodadāhadhūmāyanaprāyaḥ pītatanuraktasrāvī ceti
vātapittaśoṇitebhyaḥ || kaṇḍūsphuraṇacumucumāyamānaprāyaḥ
pāṇḍutanuraktasrā
vī ceti vātaśleṣmaśoṇitebhyaḥ ||
dāhapākarāgakaṇḍūprāyaḥ pāṇḍūraktapītāsrāvī ceti pittaśleṣmaśoṇitebhyaḥ
|| vividhadoṣavarṇṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ pavanapittakaphebhyaḥ ||
nirddarśakanirmmathanasphuraṇatodadāhapākarāgakaṇḍūvāṃsvāpavahulo
nānāvidhavarṇṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ pavanapittakaphaśoṇi
tebhya iti ||
jihvātalābho mṛdu ślakṣṇaḥ snigdho vigatavedanaḥ suvyavasthito
nirāsrāvaś ceti śuddho vraṇaḥ |
tasyaitasya vraṇasya ṣaṣṭirupakramā bhavanti | tad
yathā
patarpaṇam ālepanaḥ pariṣeko 'bhyaṅgaḥ svedo vimlāyanam
upanāho visrāvaṇaṃ sneho vamanam virecanaṃ | cchedyaṃ bhedyandāraṇaṃ
lekhya meṣyamāhāryaṃ vyadhyaṃ sevyaṃ pīḍanaṃ sandhānam visrāvyaṃ
śoṇitasthāpanannirvvāpaṇa mūtkārikā kaṣāyo varttiḥ kalkaḥ sarppistailam
piṇḍīkaraṇaṃ rasakriyācūrṇṇam vraṇadhūpanamutsādanamavasādanaṃ mṛdukarmma
dāruṇakarmma kṣārakarmmāgnikarmma kṛṣṇakarmma pāṇḍūkarmma samavarṇṇalomasañjananaṃ lomasaṃharaṇaṃ
vastikarmmottaravastikarmma vandhena patradānaṃ krimighnaṃ vṛṃhaṇam viṣaghnaṃ
śirovirecanannasyaṃ kavaladhāraṇaṃ dhūpo madhusarppiryantram āhāro
rakṣāvidhānam iti
teṣu kaṣāyo varttiḥ kalkaḥ sarppistailaṃ rasakriyācūrṇṇam
iti | śodhanaropaṇāni | evam e
te ṣaṣṭirupakramā bhavanti || teṣv aṣṭau
śastrakṛtyāḥ śoṇitasthāpanaṃ kṣārāgniryantram āhāro rakṣāvidhānam ity
uktāḥ |
snehasvedavamanavirecanavastyuttarava
stividhānaśirovirecanarakṣāgninasyadhūmanakavalavidhānāny
uttaratra vakṣyāmaḥ | yad anyad avasiṣṭam upakramajātaṃ jātadatra
vakṣyate |
tatra ṣaḍvidhaḥ prādiṣṭaḥ
śophastasyaikādaśopakramā bhavanti | apatarppaṇādayo virecanāntāḥ |
viśeṣeṇa vraṇapratīkāre varttante vraṇabhāvam upagatasya na virudhyante
śeṣās tu prā
yeṇa vraṇapratīkārahetava eva |
apatarppaṇa ādya upakrama eṣa sarvvaśophānāṃ sāmānyataḥ
pradhānatamaś ca || bha ||
doṣocchrāyopaśāntyarthandoṣānaddhasya dehinaḥ |
avekṣya doṣaṃ prāṇañ ca kāryaṃ syādapatarppaṇaṃ ||
tad dhi mārutakṣuttṛṣṇā
mukhaśoṣasramānvite |
kāryaṃ na vālavṛddhe vā na garvbhiṇyāṃ na durvvale ||
śopheṣūtthitamātreṣu vraṇeṣūgrarujeṣu ca |
yathoktairauṣadhai
rllepaṃ pratyekāṃśyena kārayet ||
yathā prajvalite veśmanyambhasā pariṣecanaṃ |
kṣipraṃ praśamayatyagnimevam ālepanaṃ rujaḥ ||
prahlādane śodhane ca śophasya haraṇe tathā |
utsā
dane ropane ca lepaḥ syāt tu tadarthakṛt ||
vātaśephe tu vedanopaśamārthaṃ
sarppistailadhānyāmlamāṃsarasavātaharauṣadhaniḥkvāthairaśītaiḥ pariṣekaṃ
kurvvīta | pittaraktā
bhighātaviṣanimitteṣu
kṣīravṛkṣakṣīraśarkkarodakakekṣurasaghṛtamadhurauṣadhaniḥkvāthairanuṣṇaiḥ
| śleṣmaśophe tu
tailamūtrakṣārodakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniḥkvāthai
raśītair
yathāmvubhiḥ sicyamānaḥ śāntimagnirnniyacchati |
doṣāgnirevaṃ sahasā pariṣekeṇa śāmyati ||
abhyaṅgas tu doṣam ālocyopayukto doṣopaśamo mṛdutāṃ ca
karoti |
svedavimlāpanādīnāṃ kriyāṇāṃ prāk sa ucyate |
paś cāt karmmasu cādiṣṭaḥ sa tu visrāvaṇādiṣu ||
rujāvatāndāruṇānāṅkaṭhinānāntathaiva ca |
śophānāṃ svedanaṃ kāryaṃ ye cāpyevamvidhā vraṇāḥ ||
sthirāṇāṃ rujatāmmandaṃ kāryaṃ vimlāpanambhavet |
abhyajya svedayitvā ca veṇunāḍyā tataḥ śanaiḥ ||
vimarddayed bhiṣakprājñastalenāṅguṣṭhakena vā |
śophayor upanāhan tu kuryā
dāmavidagdhayoḥ ||
praśāmyaty avidagdhas tu vidagdhaḥ pākameti ca |
nivarttate na yaḥ śopho virekāntair upakramaiḥ ||
tatra saṃpācanadravyāṇyāhṛtyoktāni
pivya ca |
da
dhitakrasurāśuktadhānyāmlairyojayed bhiṣak ||
snigdhāni lavaṇī kṛtvā pacedutkārikāntataḥ |
sairaṇḍapatrayā śophannāhayed uṣṇayā tayā ||
hitaṃ saṃbhojanañcāpi pākāya vimukho yadi |
vedanopaśamārthāya tathā pākabhayāya ca ||
acirotpatite śophe kuryāc choṇitamokṣaṇaṃ |
saśophe kaṭhine dhyāme sarakte vedanā
vati ||
saṃravdhe viṣame cāpi vraṇe viśrāvaṇaṃ hitaṃ |
sopadravādravāṇāṃ rūkṣāṇāṅkṛśānāṃ vraṇaśoṣiṇāṃ ||
yathā svauṣadhasaṃsiddhaṃ snehapānamvidhīyate |
utsannamāṃ
saśophe tu kaphe duṣṭe viśeṣataḥ ||
saṃsṛṣṭadhyāmarudhire vraṇe praccharddanaṃ hitaṃ |
vātapittapraduṣṭeṣu dīrghakālānuvandhiṣu ||
virecanampraśaṃsanti vraṇeṣu vraṇakovidāḥ |
apākavatsurogeṣu kaṭhineṣu sthireṣu ca ||
snāyukothādiṣu tathā cchedanaṃ prāptamucyate |
antaḥ pūyeṣv avaktreṣu tathaivotsaṅgavatsv api||
gatimatsu ca rogeṣu bhedanamprāptamucyate |
vālavṛddhakṣatakṣīṇabhīrūṇāṃ yoṣitām api ||
marmmopari ca jāteṣu rogeṣūktañ ca dāruṇaṃ |
supakve piṇḍite śo
phe pīḍanair upapīḍite ||
pākoddhateṣu doṣeṣu tat tu kāryamvijānatā |
supiṣṭairdāraṇadravyaiḥ ṛtakṣāraṇa vā punaḥ ||
kaṭhinasthūlavattauṣṭhān dīryamānān punaḥ punaḥ |
kaṭhinātsannamāṃsām̐ś ca lekhanairācaredbhiṣak ||
samaṃ likhetsulikhitaṃ likhenniravaśeṣataḥ |
carmmaṇāntu pramāṇena samaṃ śastreṇa saṃlikhet ||
kṣau
maṃ plotaṃ picuṃ phenaṃ yāvaśūkaṃ sasaindhavaṃ |
karkaśāni ca patrāṇi lekhanārthe pradāpayet
||
nāḍīvraṇaṃ
śalyagarvbhamunmārgyutsaṃginaṃ śanaiḥ |
karīravālāṅguli
bhir eṣaṇyā veśayed bhiṣak ||
netravarmmagudābhyāsagatyo vaktrāḥ saśoṇitāḥ |
cuccūpotakajaiḥ ślakṣṇaiḥ karīrair eṣayed bhiṣak ||
saṃvṛtāvivṛtāsyeṣu vraṇeṣu matimānbhiṣak |
yathoktamāharecchalyaṃ prāptoddharaṇalakṣaṇaiḥ ||
roge vyadhanasādhyeṣu yathādeśaṃ pramāṇataḥ |
śastraṃ nidadhyād doṣañ ca srāvayet kīrttitantathā ||
apākopadrutā ye ca māṃsasthāvivṛtāś ca ye |
teṣu kāryaṃ yathoddiṣṭaṃ sevyaṃ sandhānam eva ca ||
pūyagarvbhānanudvārān vraṇānmarmmagatānapi |
yathoktaiḥ pīḍanadravyaiḥ samantātpratipī
ḍayet ||
śuṣyamāṇamupekṣeta pradehampīḍanamprati |
na cāpi mukhamālimpettathādoṣaḥ prasicyate ||
tais tair nnimittair vvahudhā śoṇite prasrute bhṛśaṃ |
kāryaṃ yatho
ktaṃ vaidyena śoṇitasthāpanambhavet ||
dāhapākajvaravatāṃ vraṇānāmpittakopataḥ |
raktena cābhibhūtānāṃ kāryannirvvāpaṇambhavet ||
yathoktaiḥ śītaladravyaiḥ kṣīrapi
ṣṭair ghṛtāplutaiḥ |
dihyeta vahalāṃ sekāṃ suśītāñ cāvacārayet ||
vātābhibhūte valayāḥ kākolyādīgaṇe tathā |
snaihikeṣu ca vījeṣu kuryād utkārikāṃ śubhāṃ ||
yeṣāṃ svedanaṅkāryaṃ sthirāṇāmvedanāvatāṃ |
durggandhānāṃ kledavatāṃ picchilānāntathaiva ca ||
kaṣāyaṃ śodhanaṅkāryaṃ śodhanaiḥ prāgudīritaiḥ |
antaḥpūyānaṇumukhān gambhīrā māṃsasaṃśritān ||
śodhanadravyayuktābhir vvarttibhiḥ samupāyaret |
putimāṃsapraticchannāṃ mahādoṣānudīritaiḥ ||
varttidravyaiḥ kalkakṛtairyathālābhena śodhayet |
pittapraduṣṭāṃ gaṃ
bhīrāndāhapākaprapīḍitāṃ ||
kārppāsīphalamiśreṇa yuñjyācchodhanasarppiṣā |
utsannamānsānasnigdhānalpasrāvānnṛṇāmvraṇān ||
sarṣapasnehayuktena dhīmāntaile śo
dhayet |
vraṇānāṃ sthiramāṃsānānduḥśodhyānāntathaiva ca |
rasakriyāṃ śodhanīyāṅ kuryād dravyair udīritaiḥ ||
kaṣāye vidhivatteṣāṃ kṛte cāpi srite vudhaḥ |
surāṣṭrajāṃ sakāśīsāṃ dadyāc cāpi manaḥśilāṃ ||
haritālañcamatimān tatastānavacārayet |
mātuluṅgarasopetāḥ sakṣaudrāḥ supramardditāḥ ||
vraṇeṣu dattā tiṣṭhet tu trīm̐mtrīm̐
ś ca divasān parān |
medopasṛṣṭāndurggandhāṃ gambhīrāñcūrṇṇaśodhanaiḥ |
upācaredbhiṣakprājñaḥ śūkṣmaiḥ śodhanavastijaiḥ |
śuddhalakṣaṇasaṃyukte kaṣāyaṃ ropaṇaṃ hi
taṃ ||
tatra kāryaṃ yathoddiṣṭairddravyair vvaidyena jānatā |
avedanānāṃ śuddhānāṃ gambhīrāṇāntathaiva ca ||
hitāḥ saṃropaṇāvarttya vatyaṅgairopaṇaiḥ kṛtāḥ |
apetapūtimāṃsānāṃ māṃsasthānāmarohatāṃ ||
kalkasturopaṇaḥ kāryastilajo madhusaṃyutaḥ |
sa mādhuryāttathaivoṣṇyātsnehāccānilanāśanaḥ ||
kaṣāyabhāvātmādhuryāttiktatvāc cāpi pittahā |
auṣṇyātkaṣāyabhāvāc ca tiktatvāc ca kaphe hitaḥ ||
śodhayed ropayec cāpi yuktaḥ śodhanaropaṇaiḥ |
nimvapatramadhubhyāntu yuktaḥ saṃśodhanaḥ smṛtaḥ ||
pūrvvābhyāṃ sarppiṣā cāpi yuktaś cāpyu
paropaṇe |
tilavadyavakalkantu kecidāhurmmanīṣiṇaḥ ||
avidagdhaṃ praśamayed vidagdhamvāpi pācayet |
pakvañ ca bhindyādbhinnaś ca śodhayed ropayīta ca ||
pitta
raktaviṣāgantūn gambhīrānapi ca vraṇān |
ropayed ropaṇīyena kṣīrasiddhena sarppiṣā ||
kaphavātārdditānāntu vraṇānāntailaropaṇaṃ |
kuryāt tatra yathokteṣu dravyeṣu matimān bhiṣak ||
avyadhyānāñcalasthānāṃ śuddhānāñ ca praduṣyatāṃ |
dviharidrāyutāṃ kuryād ropaṇīyai rasakriyā ||
samānāṃ sthiramāṃsānāṃ tvaksthānāñcūrṇṇaropaṇaṃ |
prā
ptamvidadhyāt matimān prāk sa ukto vidhiryathā ||
śodhano ropaṇaś caiva vidhir yo yam prakīrttitaḥ |
sarvvavraṇānāṃ sāmānye nokto doṣaviśeṣataḥ ||
eṣa āgamasiddhatvāt tathaiva phaladarśanāt |
mantravatsaṃprayoktavyo na mīmāṃsyaḥ kathaṃcana ||
svavuddhyā vibhajedyuktyā kaṣāyādiṣu yogavit |
doṣocchrāyeṇauṣadhāni yānyuktāni purā
mayā ||
ādye dve pañcamūlyau tu gaṇo yaś cānilāpahaḥ |
sa vātaduṣṭe deyas tu kaṣāyādiṣu saptasu ||
nyagrodhādigaṇo yas tu kākolyādiś ca yo gaṇaḥ |
tau pittaduṣṭe dātavyau kaṣāyādiṣu saptasu |
āragvadhādiś ca gaṇo yaścoṣṇaḥ parikīrttitaḥ |
tau deyau kaphaduṣṭe tu saṃsṛṣṭe saṃyutāgaṇāḥ ||
vātopasṛṣṭānugrarujān sāsrāvānapi ca vraṇān |
sakṣaumayavasarppirvbhi
rddhūpanāṅgais tu pūrayet |
pariśuṣkālpamāṃsānāṃ gambhīrāṇāntathaiva ca |
kuryād utsādanīyāni sarppīṃṣyālepanāni ca ||
māṃsādānāñ ca māṃsāni bhakṣayed vidhivannaraḥ |
viśuddhamanasastasya māṃsammāṃsena varddhate ||
utsannamṛdumāṃsānāṃ vraṇānāmavasādanaṃ |
kuryād dravyairyaktāktais tu
cūrṇṇitairmmadhunā saha ||
kaṭhinānāmamāṃsānāṃ duṣṭānāṃ mātariśvanā |
mṛdvī kriyā vidhātavyā śoṇitañcāpi mokṣayet ||
vātaghnauṣadhasaṃyuktaiḥ snehasvedau ca kārayet |
mṛdutvamāśurohañ ca gāḍhavandhaṅkaroti hi ||
vraṇeṣu mṛdumāṃseṣu dāruṇīkaraṇaṃ hitaṃ |
dhavapriyaṃgvaśokānāṃ rohiṇyāś ca tvacas tathā ||
triphalāpuṣpakāsīse tathāsarjjarasaṃ samaṃ |
kṛtvā sūkṣmāṇi cūrṇṇāni vraṇaṃ tairevacūrṇṇayet ||
utsannamānsān kaṭhinā
n kaṇḍūyuktām̐ścirotthitān |
duḥśodhanīyām̐ś ca tathāśodhayet kṣārakarmmaṇā ||
sravato 'śmarijānmūtraṃ yecānye raktavāhinaḥ |
saṃdhī niḥśeṣataścchinnān sādhayed a
gnikarmmaṇā ||
durūḍhatvāt tu śuklānāṃ kṛṣṇakarmma hitam bhavet |
bhallātakavidhānena sā ca snehān prayojayet ||
ye ca kecitphalasnehā vidhānanteṣu vakṣyate ||
durūḍhatvāt tu kṛ
ṣṇānāṃ hitā pāṇḍukriyā bhavet |
saptarātrasthitaṃ kṣīre vārkkare
rohiṇīphalaṃ ||
tenaiva piṣṭvā suślakṣṇaṃ kṛṣṇampāṇḍūkaraṃ smṛtaṃ |
navaṃ kapālikācūrṇṇaṃ vaidalaṃ sarjjam eva ca ||
kāsīsamadhukaṃ caiva kṣaudrāktaṃ lepane hitaṃ |
kukkuṭāṇḍakapālāni katakaṃ madhurantathā ||
tathā samudramaṇḍūkī maśicūrṇṇañ ca dāpayet |
kapi
tthānmānsamuddhṛtya mūtreṇājasya pūrayet |
kāsīsaṃ rocanā caiva haritālammanaḥ śilā ||
veṇunirllekhanañcaiva prapunāṭañ ca dāpayet |
adhastādarjjunasyaitanmāṃsaṃ bhūmau nidhāpayet ||
māsādūrddhantatastena kṛṣṇam ālepayed vraṇaḥ ||
hastidantamasīṃ kṛtvā mukhyañcaiva rasāñjanaṃ |
romāṇyanena jāyante tūrṇṇaṃ pāṇitaleṣv api ||
catuṣpadānāntvagromanakhaśṛṅgāsthibhasmanā |
tailāktā cūrṇṇitā bhūmirbhavedromaruhā punaḥ ||
kāsīsannaktamālasya pallavām̐ś cāpi saṃharet |
kapittharasapiṣṭā
ni romasañjananamparaṃ ||
romākīrṇṇo vraṇo yas tu na samyaguparohati |
kṣurakarttari sandaṃśais tasya lomāni nirharet ||
śaṃkhacūrṇṇañ ca bhāgauṣṭau haritālaṃ
ca bhāgikaṃ |
śuktena saha piṣṭantu romaśātanam uttamaṃ ||
tailaṃ bhallātakasyātha snuhīkṣīrantathaiva ca |
vimṛdyaikatra dātavyaṃ romaśātanam uttamaṃ ||
vātaduṣṭo vraṇo yastu
rūkṣasyātyarthavedanaḥ |
adhaḥkāye viśeṣeṇa tatra vastirvidhīyate ||
mūtrāghāte mūtradoṣe śukradoṣe tathaiva ca |
tathaivārttavadoṣeṣu vastirapyuttaro hitaḥ ||
vraṇaḥ śudhyabhivandhena
mṛdutvañcopagacchati |
rohaty api ca niḥsaṅgāttasmād vandhaḥ praśasyate ||
sthirāṇāmalpamāṃsānāṃ raukṣyādanuparohatāṃ |
patradānam bhavet kāryaṃ yathādoṣaṃ yathart tu ca ||
eraṇḍa
bhūrjjapūtīkakāśmaryāṇāñ ca vātajaḥ |
patramāśvavalaṃ yac ca haridrāpatram eva ca ||
patrāṇi kṣīravṛkṣāṇāmaudakānāntathaiva ca |
dūṣite raktapittābhyāmvraṇe dadyādvica
kṣaṇaḥ ||
pāṭhāmūrvvāś ca gandhānāṃ kākamācīharidrayoḥ |
patraṃ śukanasāyāś ca yojayet kaphaje vraṇe ||
akarkkaśamavicchinnamajīrṇṇamviṣavarjjitaṃ |
ajantujagdham mṛdu ca patraṃ guṇavaducyate ||
snehamauṣadhasāram vā paṭṭapatrāntarīkṛtaṃ |
taddadāti yatastasmād auṣadhopari dāpayet ||
śītoṣṇajananārthāya snehasaṃgrahaṇāya ca |
dattauṣadheṣu dātavyam patraṃ vaidyena jānatā ||
makṣikāvraṇamāgatya nikṣipanti yadā krimiṃ |
śvayathurvbhakṣite tais tu jāyate bhṛśadāruṇaṃ ||
tīvrā rujo vicitrāś ca raktasrāvaṃ sravedapi |
svasurasādihitas tatra dhāvane
pūraṇe tathā ||
saptaparṇṇakarañjārkka nimvarājādanatvacaḥ |
gomūtrapiṣṭā ca hitāḥ sekaḥ kṣārodakena vā ||
vraṇaṃ pracchādayitvā ca māṃsapeṣyām vinirharet |
viṃśati
krimijātīm̐s tu vakṣyāmy upari bhāgaśaḥ ||
dīrghakāturāṇāntu
kṛṣāṇām vraṇaśoṣiṇāṃ |
vṛṃhaṇīyo vidhiḥ kāryaḥ so 'pyagnim parirakṣatā ||
viṣaduṣṭasya vijñānaṃ viṣaniścayam eva ca |
cikitsitantu vakṣyāmi taṅkalpeṣu vibhāgaśaḥ ||
kaṇḍūmantaḥ saśophaś ca jatrūṇopari ye vraṇāḥ |
śirovirecanaṃ teṣu vidheyaṃ vakṣyate tathā ||
rujāvanto 'nilāviṣṭā rūkṣā ye corddhvajatrujāḥ |
vraṇeṣu teṣu karttavyaṃ nasyaṃ snehena jānatā ||
doṣam pracyāvaṇārthāya rujādāhakṣayāya ca |
jihvādantasamutthasya ha
raṇārtham malasya ca ||
śodhano ropaṇaś caiva vraṇasya mukhajasya vai |
uṣṇo vā yadi vā śītaḥ kavalagraha iṣyate ||
ūrddhvajatrugatān trāgān vraṇān vā
kaphavātajān |
śophāsrāvarujāyuktān dhūmapānair upācaret ||
kṣatoṣmaṇāṃ nigrahārthaṃ sandhānārthantathaiva ca |
sadyovraṇeṣvāyateṣu madhusarppirvvidhīyate ||
avagāḍhastvaṇumukhā ye vraṇāḥ śalyapīḍitāḥ |
nivṛttahastoddharaṇā yantraṃ teṣu vidhīyate ||
laghumātro laghuś caiva snigdhāṣṇo vahnidīpanaṃ |
sarvvavraṇibhyo deyas tu sadāhāram vijānatā ||
niśācarebhyo rakṣyas tu nityam eva kṣatāturaḥ |
rakṣāvidhānair uddiṣṭaiḥ sadā cāpi pravakṣyate
||
ṣaṇmūloṣṭaparigrāhī pañcalakṣaṇalakṣitaḥ |
ṣaṣṭyāvidhānaiḥ prāpnoti caturvbhiḥ sādhyate vraṇaḥ ||
alpagranthaṃ mṛgayatā yogo yo 'lpauṣadhaḥ kṛtaḥ |
dravyāṇāṃ tu samānānāntatra vāyo na duṣyati ||
prasaṃgābhihito yo vā vahudurllabhabheṣajaḥ |
yathopapatyā tatrāpi kāryam eva cikitsitaṃ ||
vraṇakriyāsvimāsveva samā
soktās tu yā kriyā |
bhūyobhidhāsyāmy upari tathā sadyovraṇeṣu tā iti ||
|| dvivraṇīyaṃ cikitsitaṃ prathamaḥ ||
athātaḥ sadyovraṇacikitsitaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
dhanvantarir ddharmmabhṛtām variṣṭho vāgvidām varaḥ |
viśvāmitrātmajam ṛṣiṃ śiṣyaṃ suśrutam anvaśāt ||
nānādhārāmukhaiḥ śastrair nnānāsthānanipātitaiḥ |
bhavaṃ
ti nānākṛtayo vraṇās tām̐s tvanibodha me ||
āyatāś caturasrāś ca tryasrā muṇḍalinas tathā |
arddhacandrapratīkāśā viśālāḥ kuṭilās tathā ||
śarāvanimnamadhyāś ca yavamadhyās tathā
pare |
evamprakārākṛtayo bhavanty āgantavo vraṇāḥ ||
doṣajā vā svayambhinnā na tu vaidyanimittajāḥ |
vraṇākṛtijño hi bhiṣak na moham upagacchati ||
durddarśaneṣv api bhṛśaṃ
vraṇeṣu vikṛteṣv api |
anekākṛtir āgantuḥ sa bhiṣagbhiḥ purātanaiḥ ||
samāsato lakṣaṇataḥ ṣaḍvidhaḥ parikīrttitaḥ |
chinnam bhinnan tathā viddhaṃ kṣatam picitam eva ca ||
ghṛṣṭam āhus tathā ṣaṣṭhan teṣām vakṣyāmi lakṣaṇaṃ ||
tiryakcīno mṛdur vvāpi so vraṇas tv āyato bhavet |
gātrapātī na vā tad dhi chinnalakṣaṇam ucyate ||
śaktikunteṣu3khaḍgādivi
ṣāṇair āśayor hataḥ |
yat kiñcit sravate tad dhi bhinnalakṣaṇam ucyate ||
sthānāny āmāgnipakvānām mūtrasya rudhirasya ca |
hṛduṇḍukaḥ phupphusaś ca koṣṭham ity abhidhīyate ||
ta
smin bhinne raktapūrṇṇe jvaro dāhaś ca jāyate |
mūtramārggagudāsyebhyo raktaṃ ghrāṇāc ca gacchati ||
mūrcchādhmānatṛṣāśvāsas tv abhaktacchanna
nda eva ca |
viṇmūtravātasaṅgañ ca svedāsrāvo kṣi
raktatā ||
lohagandhitvam āsyasya gātradaurggandham eva ca |
hṛcchūlaṃ pārśvayoś cāpi viśeṣaṃ cātra me śṛṇu ||
āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ charddayaty api |
ādhmānam atimātraṃ ca śūlaṃ
ca bhṛśadāruṇam ||
pakvāsayagate cāpi rujā gauravam eva ca |
adhaḥkāye viśeṣeṇa śītatā ca bhavanti hi ||
sūkṣmāsyaṃ śalyābhihataṃ yadagandhāsayam vinā |
uttuṇḍitan nirgatam vā tadviddham iti nirddiśet ||
nāticchinnan nātividdham ubhayor
llakṣaṇānvitam |
viṣamavraṇam aṅge
yan
saṃgo yaṃ tat kṣatan tv abhinirddiśet ||
prahārapīḍanā
bhyān tu yadaṅgam pṛthutāṃ gataṃ |
sāsthi tat piccitam vidyāt majjāraktapariplutaṃ ||
gharṣaṇād abhighātād vā yad aṅgam vigatatvacaṃ |
ūṣāsrāvānvitan tan tu ghṛṣṭam ity abhi
dhīyate
||
chinne bhinne tathā viddhe kṣate vāsṛgatisrave |
raktakṣayād atra rujāḥ karoti pavano bhṛśaṃ ||
snehapānaṃ hitan tatra tatseko vihitas tathā |
veśavāraiḥ sa
kṛśaraiḥ susnigdhaiś copanāhanaṃ |
dhānyasvedām̐ś ca kurvvīta snigdhānyālepanāni ca ||
vātaghnauṣadhasiddhaiś ca snehair vvastir vvidhīyate ||
piccite ca vighṛṣṭe ca nātisravati śo
ṇitaṃ |
tasmin na gacchati bhṛśaṃ dāhaḥ pākaś ca jāyate ||
tasyoṣmano nigrahārthan
dāhapākabhayāya ca |
śītam ālepanaṃ kāryam pariṣekaś ca śītalaḥ ||
ṣaṭsveteṣu yathokteṣu
chinnādi
ṣu samāsataḥ |
jñeyaṃ sasarppiṣaṃ sarvvaṃ sadyovraṇacikitsitam || || ❈ ||
ata ūrddhvam pravakṣyāmi chinnānān tu cikitsitaṃ |
ye vraṇā vivṛtāḥ kecic chinnāḥ pārśvā
valambinaḥ
||
tāṃ sīvyed vidhinoktena badhnīyād gāḍham eva ca |
karṇṇaṃ sthānād apoḍhan tu sthāpayitvā yathāsthitaṃ
||
sīvyed yathoktan tailena srotaś cāpy abhitarppayet |
kṛkā
ṭikānte chinne tu gacchaty api samīraṇe ||
samyaṅ niveśya badhnīyāt sīvyec cāpi nirantaraṃ |
ājyena sarppiṣā caiva pariṣeko vidhīyate ||
uttānonnaṃ samaśnīyāc chayīta ca su
yantritaḥ |
śākhāsu tiryakṣatitām praharām vivṛtām bhṛśaṃ ||
sīvyet samyaṅ niveśyāśu sandhyasthīny anupūrvaśaḥ |
badhvā velitakenāśu vastrāntena ghanena vā ||
carmmaṇā
goḥphaṇo bandhaḥ kāryaś cāṃse hate sinā |
pṛṣṭhe vraṇo yasya bhaved uttānañ ca śayīta ca ||
ato nyathā cārasije śayīta puruṣo vraṇe |
chinnā niḥśeṣataḥ śākhā dagdhā tailena
buddhimān ||
badhnīyāt koṣabandhena prāpta kuryāc ca ropaṇaṃ |
candanaṃ padmakaṃ lodhram utpalādi priyaṃgavaḥ ||
haridrā madhukaṃ caiva payaś cāṣṭamam eva tu |
tailam ebhi
r
vvipakvaṃ syāt pradhānaṃ vraṇaropaṇaṃ ||
candanaṃ karkaṭākhyā ca sahe māsāhvayāmṛtāḥ |
hareṇavo mṛṇālañ ca triphalā padmakotpalaiḥ |
trayodaśāṅgan trivṛtam etad vā payasānvitaṃ ||
|| tailam vipakvaṃ sekāya hitan tad vraṇaropaṇe
||
|| ata ūrddhvam pravakṣyāmi bhinnānān tu cikitsitaṃ |
bhinnanetram akarmmaṇyam abhinnaṃ lambate tu yaḥ ||
tan niveśya yathāsthā
nam avyāviddhasirāṃ śanaiḥ |
pīḍayet pāṇinā samyak padmapatrāntareṇa tu ||
tato sya tarppaṇaṅ kāryan nasyañ cānena sarppiṣā |
ajāghṛtaṃ kṣīrapātraṃ madhukaṃ cotpalāni ca ||
jīvakarṣabhakau cāpi piṣṭvā sarppir v vipācayet |
sarvvanetrābhighāteṣu sarppir etat praśasyate ||
udarān medaso varttir nnirggatā yasya dehinaḥ |
tāṅ kaṣāyāvakīrṇṇan tu badhvā
sūtreṇa sūtravit ||
samyak chindyād vraṇan tac ca kṣaudreṇābhyajya veṣṭayet |
acchidyamānā maraṇaṃ kuryād āṭopam eva vā ||
medogranthau tu yat tailaṃ vakṣyate tan tu yojayet |
tvaco tītya sirādīni
bhitvā vā
parihṛtya vā ||
kāṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryād uktān upadravān |
tatrāntarllohitaṃ pāṇḍuśītapādakarānanaṃ ||
śītocchvāsaṃ raktanetram ānaddhañ ca vivarjjayet |
āmāsaya
sthe rudhire vamanam pathyam ucyate ||
pakvāsayathe deyañ ca virecanam asaṃśayaṃ |
āsthāpanañ ca niḥsnehaḥ kāryam uṣṇam viśodhanaiḥ ||
yavakolakulatthānān niḥ
snehena rasena ca |
bhuñjītānnaṃ yavāgūm vā pibet saindhavasaṃyutāṃ ||
atiniḥsrutarakto vā bhinnakoṣṭhaḥ pibed asṛk |
svamārggapratipannās tu yasya viṇmūtramāru
tāḥ
||
nirupadravaḥ sambhinne koṣṭhe jīvati mānavaḥ |
abhinnamantran niḥkrāntām praveśyan nānyathā bhavet
||
alaṅgalasirograstaṃ tad apy eke vadanti hi |
prakṣālya
payasā digdhaṃ tṛṇaśoṇitapāṃśubhiḥ ||
praveśayet kliptanakho ghṛtenāktaṃ
śanaiḥ śanaiḥ |
praveśayet kṣīrasiktaṃ śuṣkamantraṃ ghṛtāplutaṃ ||
aṃgulyābhimṛśet ka
ṇṭhaṃ jalenodvejayed api |
tathāntrāṇi viśaty antaḥ svāṃ kalāṃ pīḍayanti ca ||
vraṇasaukṣmyād bahutvād vā duḥpraveśaṃ tu yad bhavet |
tad vipādya pramāṇena bhiṣag antram praveśayet ||
yathāsthā
nan niviṣṭe ca
viśiṣṭe capāṭha
2 vraṇaṃ sīvyam atandritaḥ |
sthānād apetam ādatte prāṇāṅ gupitam eva vā ||
veṣṭayitvā ca paṭṭena ghṛtasekam pradāpayet |
payaḥ pibet sukhoṣṇañ ca citrātaila
samanvitaṃ ||
mṛdukriyārthaṃ sakṛto vāyoś cādhaḥ pravṛttaye |
tatas tailam idaṅ kuryād ropaṇārthañ cikitsakaḥ ||
tvaco 'śvakarṇṇadhavayor ddhātakīmeṣaśṛṅgayoḥ |
śallakyārjjunayoś cāpi vidāryākṣīriṇān tathā ||
valāmūlāni cāhṛtya tailam etad vipācayet |
vraṇaṃ saṃropayet tena rakṣet samvatsarañ ca tat ||
pādau nirastamuṣkasya jalena
prokṣya cākṣiṇī |
praveśya muṣkau sūtreṇa tūnosevanasevitaṃ ||
kāryaś ca goḥphaṇo bandhaḥ kaṭyām āveśya yantrakaṃ |
na kuryāt snehasekañ ca tena praklidyate vraṇaḥ ||
kālā
nusārīmaguruṃ candanan
devadārū ca |
manaḥśilāle cāhṛtya tailaṃ kurvvīta ropaṇaṃ ||
śīrṣād vyapahṛte śalye vālavarttim praveśayet |
bālavarttā
rttyām a
dantāyā mastaluṃgavraṇān sravet ||
hanyād enaṃ tato vāyus tasmād evam upācaret |
vraṇe ruhyati caikaikaṃ śanair bbālam upakṣipet ||
gātrād vyapahṛte tasmin snehavarttim praveśayet |
niḥśoṇite cāpi kṛte vidhiḥ sadyaḥ kṣate hitaḥ
||
dūrāvagāḍhaḥ sūkṣmāḥ syur ye vraṇāṃs tāṃ viśoṇitāṃ |
kṛtvā netreṇa sūkṣmeṇa cakratailena tarpayet ||
padmāṃ
samaṅgāṃ rajanīṃ trivarggan tuttham eva ca |
saṃhṛtya vipacet kāle tailaṃ ropaṇam uttamaṃ ||
kṣate kṣatavidhiḥ kāryaḥ piccite bhagnavad vidhiḥ |
ghṛṣṭe rujān nigṛhyāsuś cū
rṇṇair upacared
vraṇaṃ ||
viśliṣṭadeham patitam mathitaṃ hatam eva vā |
vāsayet tailapūrṇṇāyāṃ droṇyāṃ māṃsarasāśanaṃ ||
eṣa eva vidhiḥ kāryaḥ kṣīṇe marmmahate tathā |
ro
paṇe caiva seke ca pāne ca vraṇināṃ sadā ||
tailaṃ ghṛtaṃ cāvacāryaṃ
śarīrartūn avekṣya hi |
ghṛtāni yāni vakṣyāmi yannataḥ pittavidradhau ||
sadyo vraṇeṣu dātavyan tāni vai
dyena
jānatā ||
sadyaḥkṣatam vraṇam vaidyaḥ saśūlam pariṣecayet |
sarppiṣā nātiśītena balātailena vā punaḥ ||
padmāṃ samaṃgāṃ rajanīm pathyān tutthaṃ suvarccalāṃ |
padmakam madhukaṃ
lodhraṃ viḍaṃgāni hareṇavaḥ ||
tālīsapattraṃ naladaṃ candanam padmakesaraṃ |
mañjiṣṭhośīralākṣāś ca kṣīriṇāñ cāpi pallavān ||
piyālabījaṃ tindukyās taruṇāni phalāni ca ||
yathālābhena
saṃhṛtya tailan dhīro vipācayet |
sadyovraṇānāṃ sarvveṣām aduṣṭānāñ ca ropaṇam ||
kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ kriyāḥ snigdhāś ca yojayet |
sadyovraṇānāṃ saptāhaṃ paś cāt pūrvvo
ktam
ācaret |
duṣṭavraṇeṣu karttavyam ūrddhañ cādhaś ca śodhanam ||
viśoṣaṇan tathāhāraḥ śoṇitasya ca mokṣaṇaṃ |
kaṣāyamāragvadhādisurasādyañ ca śodhanaṃ ||
kaṣāyayo
r etayos tu
tailaṃ śodhanam iṣyate |
kṣārakalpena vā tailaṃ kṣāradravyeṣu
sādhitaṃ ||
dravantī ciribilvañ ca dantī cittrakam eva ca |
pṛthvīkā nimbapattrāṇi kāśīsaṃ tuttham eva
ca ||
trivṛtā nīlinī śyāmā haridrā saindhavan tilā |
nīpaḥ kadamba
ḥ suvahāṃ śukākhyaṃ lāṅgalāhvayaṃ
||
mṛgādanī madayantī nepālī jālinī surā |
snuhācārkkaviḍaṅgāni
haritālakarañjikā ||
yathopapatyā
karttavyan tailam eteṣu śodhanam |
ghṛtam vā yadi prāptaṃ kalkāḥ saṃśodhanās tathā ||
duṣṭavraṇavidhiḥ kāryaḥ kuṣṭhamehavraṇeṣv api |
ṣaḍvidhaḥ
prāk pradiṣṭo yaḥ
sadyovraṇaviniścayaḥ ||
nātaḥ śakyam paraṃ vaktum api paṇḍitamāninā |
upasarggair nnipātais tu tan tu paṇḍitavādinaḥ ||
saṃyojya kecid bhāṣante bahudhā māna
garvvitāḥ |
bahu tadbhāṣitan teṣāṃ ṣaṭsv eteṣu nirudhyate ||
viśeṣā iva sāmānye tasmāt ṣaṭtvam param matam iti ||
cikitsā dvi ||
athāto bhagna-
cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
alpāśino 'anātmavato janto-rvātātmakasya vā |
upadravair vā juṣṭasya bhagnaḥ kṛcchreṇa sidhyati ||
lavaṇaṅ kaṭukaṃ kṣāramamlaṃ maithuna
mātapaṃ |
vyāyāmañ ca na seveta bhagno rūkṣānnam eva ca ||
mānsa-m māṃsarasaḥ kṣīraṃ sarppiryūṣaḥ satīnajaḥ |
bṛṃhaṇañ cānnapānaṃ syāddeyaṃ bhagnāya jānatā ||
palā-
śodumbarāśvatthakadambaniculatvacaḥ |
vaṃśasarjjārjunādī-nāṃ kupyartham upasaṃharet ||
ālepanārthe mañjiṣṭhā madhukañ cāmlapeṣimaṃ |
śatadhautaghṛtonmiśraṃ-
śālipiṣṭañ ca lepanaṃ ||
saptarātrāt saptarātrāt saumyeṣv ṛtuṣu bandhanaṃ |
karttavyañ ca trirātraṃ syāt tathāgneye
grīṣmeṣu jānatā ||
kāle tu samaśītoṣṇe pañcarātrān nibandhayet |
tatrātiśithilaṃ baddhe sandhiḥ sthairyan na
jāyate ||
gāḍhenāpi tvagādīnāṃ śopho ruk pākam eva ca |
tasmāt sādhāraṇam bandhaṃ bhagne śaṃsanti tadvidaḥ ||
nyagrodhādikaṣāyan tu suśītaṃ
pariṣecane |
pañcamūlīkaṣāyan tu kuryāt kṣīraṃ savedane ||
sukhoṣṇam avacāryam vā cakratailam vijānatā |
gṛṣṭikṣīraṃ sasarppiṣkam madhurauṣadhasādhitaṃ ||
śī
talaṃ lākṣayā yuktam prātarbhbhagnaḥ piben
naraḥ |
savraṇasya tu bhagnasya vraṇaṃ sarppirmmadhūttaraiḥ ||
pratisārya kaṣāyais tu śeṣam bhagnavadācaret |
prathame vayasi tvevaṃ bhagnaṃ
sukaramādiśet ||
alpadoṣasya jantos tu kāle ca śiśirā-tmake |
prathame vayasi tvevaṃ māsāt sandhiḥ sthiro bhavet ||
madhyame dviguṇāt kālāduttame trigu-
ṇāt smṛtāḥ
|
avanāmitamunnahyedunnatañ
cāvapīḍañcāvayet ||
āñchedatikṣiptamadho gatañ copari varttayet |
āñchanot pīḍanonnāma saṃkṣobhairbbandhanais tathā ||
sandhīn
śarīre sarvvāṃs tu calānapyacalānapi |
etais tu sthāpanopāyaiḥ sthāpayet matimān bhiṣak ||
utpiṣṭamatha viśliṣṭaṃ sandhiṃ vaidyo na ghaṭṭayet |
tasya śītāt parīṣekām pradehāṃś cāva-cārayet ||
pratyaṅgabhagnasya vidhim ata ūrddhvam pravakṣmahe |
nakhasandhiṃ samutpiṣṭaṃ rakṣānugatam ārayā ||
avamathya śrūte rakte śālipiṣṭena lepayet ||
bhagnā vā sandhim uktā vā
sthāpayitvāṅgulīm
bhiṣak ||
anunāveṣṭya paṭṭena ghṛtam ekam pradāpayet |
abhyajya sarppiṣā pādam bhagnandanvā kuśām bhiṣṣak ||
vastrapaṭṭena badhnīyān na tu vyāyāmamāca
ret |
abhyajyasamayejaṃghāṃ ghṛtenāktāṃs saṃsthitāṃ ||
datvā vṛkṣatvacaḥ śītām vastrapaṭṭena veṣṭayet |
cakrayogena matimān āñchedūrddhvasthi nirggataṃ |
sphuṭitaṃ
piccitam vāpi badhnīyāt pūrvvavad bhiṣak |
āñchedūrddhvamadhaś cāpi- kaṭibhagnan tu mānavaṃ ||
tataḥ sthānasthite sandhau bastibhiḥ samupācaret ||
parśukāsv atha bhagnāsu ghṛtā
bhyaktasya
pṛṣṭhataḥ ||
dakṣiṇām athavā vāmām anumṛjjyānubandhanīṃ |
tataḥ kavalikān datvā veṣṭayet susamāhitaṃ ||
tailapūrṇṇe kaṭāhe vā droṇyām vāpy avegāhayet |
muślenotkṣi
pet kakṣamakṣasasandhau visaṅgate
||
sthānasthitañ ca badhnīyāt svastikena vicakṣaṇaḥ |
kaurpyaran tu tathā sandhim
aṅguṣṭhenānumārjjayet ||
anumṛjya tathā sandhim pīḍayet kurpyarāc cyūtaṃ |
prasārya kuñcayec cainaṃ snehasekañ ca dāpayet ||
maṇibandhe ca jānau ca gulphe caiva samācaret |
ubhe tale same kṛtvā talabhagnasya dehinaḥ ||
badhnīyād āmatailena pariṣekañ ca dā
payet ||
mṛtpiṇḍan dhārayet pūrvvaṃ lavaṇāṇḍam ataḥ paraṃ ||
hastena jātabale cāpi kāryam pāṣāṇadhāraṇaṃ |
sannam unnāmayet sninnam akṣakam muśalena tu ||
tathonnataṃ
pīḍayīta badhnīyād gāḍham eva ca |
ūrūvac cāpi karttavyam bāhubhagne cikitsitaṃ ||
grīvāyān tu vivṛttāyām praviṣṭāyāmathāpi vā |
āvaṭyāmatha hanvoś ca pragṛhyonnāmaye
n naraṃ |
tataḥ kuśīsamaṅ kṛtvā vastrapaṭṭena veṣṭayet |
uttānaṃ śā-yayec cainaṃ saptarātraṃ suyantritaḥ ||
hanvasthīni samānīya hanusandhau visaṅgate |
svedayitvā sthite
cāpi pañcāṅgīm vibhajed
bhiṣak ||
ghṛtam vātaghnamadhuraiḥ siddhan nastañ ca pūjitaṃ |
dantān abhagnān calitān saraktān eva pīḍayet ||
vayasthasya manuṣyasya jīrṇṇasya tu vi
varjjayet |
saṃsiñcya vāribhiḥ śītaiḥ sandhānīyair upācaret ||
nāsāṃ sannām vivṛttāṃ vā ṛjvīṃ kṛtvā śalākayā |
pratyekanastatonāḍīṃ dvimukhīṃ sampraveśayet ||
tataḥ paṭṭena- saṃveṣṭya ghṛtasekām pradāpayet |
bhagnaṃ karṇṇaṃ ghṛtābhyaktaṃ sthāpya bandhena yojayet ||
sadyaḥkṣatavidhānañ ca nayane nirggate hitaṃ |
mastuluṅgād vinā bhinne kapāle madhusarppiṣā ||
dattvā bandhet tataḥ sarppiḥ saptrātram piben naraḥ ||
patanād abhighātād vā sūnamaṅgaṃ yad akṣataṃ |
śītāṃ sekām prade
hāṃś ca bhiṣak tasyāvacārayet ||
kaṭijaṃghorubhagnānāṅ kavāṭaśayanaṃ hitaṃ |
yantraṇārthe ca kīlāḥ syus tatra kāryā nibandhanā ||
yathā na calanan tasya bhagnasya pra
yatet
tathā |
sandher ubhayato dvau dvau tale caikas tathā bhavet ||
śroṇyā vā pṛṣṭhavaṃśe vā vakṣaḥ
kakṣāṅśayos tathā |
bhagnasandhivimokṣeṣu vidhimevaṃ samārabhate ||
sandhīn ciravimuktāṃs tu snigdhasvinnā mṛdūkṛtān |
uktair vvidhānair bbuddhyā ca yathā prakṛtimānayet ||
kāṇḍabhagne prarūḍhe tu viṣamolbaṇasaṃsthite |
āpohya
bhaṅgaṃ samaye tato bhagnavadācaret ||
ūrddhvakāye tu bhagnānām mastiṣkaṅ karṇṇapūraṇaṃ |
śasyate nasyapānañ ca praśākhāsv anuvāsanaṃ ||
ata ūrddhvam pravakṣyāmi tailaṃ bhagnaprasādhakaṃ |
rātrau rātrau tilāṃ kṛṣṇāṃ vāsayed asthire jale ||
divā divā śoṣayitvā kṣīreṇa saha bhāvayet |
tṛtīye saptarātre tu bhāvayenmadhukāmbunā ||
tataḥ kṣīram punaḥ pī
tāṃ śuṣkāṃ sūkṣām
vicūrṇṇayet |
kākolyādi svadamṣṭrām mañjiṣṭhāṃ
sārivān tathā ||
kuṣṭhaṃ sarjjarasam māṃsī suradāru sacandanaṃ |
śatapuṣpañ ca sañcūrṇṇya tilacū
rṇṇena yojayet ||
pīḍanārthe ca karttavyaṃ sarvvagandhasritam payaḥ |
caturgguṇena payasā tattailaṃ yojayet punaḥ ||
elāmaṃśumatīm patraṃ jīvakan tagaran
tathā |
lodhraṃ
prapoṇḍarīkañ ca tathā kālānusārivān ||
śaileyakaṃ kṣīraśuklām anantā samadhūlikān |
piṣṭvā śṛṅgāṭakañ caiva prāguktāny auṣadhāni ca ||
ebhis tadvipacettai
laṃ śāstravinmṛdunāgninā |
etat tailaṃ sadā pathyaṃ bhagnānāṃ sarvvaka-rmmasu ||
ākṣepake pakṣaghāte tāluśoṣe tathārddite |
manyāstambhe śiroroge karṇṇamūle hanugrahe ||
bā-
dhirye timire caiva yeṣu strīṣu kṣayaṅ
gatāḥ |
pathyam pāne tathābhyaṅge nasye bastiṣu bhojane ||
grīvāskandhorasāṃ vṛddhiranenaivopajāyate |
mukhaṃ padmapratisamaṃ susagrandhisamīraṇe ||
gandhatailamidaṃ nāmnā sarvvavātavikāranut |
rājārham etat karttavyaṃ rājñām eva vicakṣa
ṇaiḥ ||
trapuṣākṣapiyālānāṃ tailāni madhuraiḥ saha |
vasān dattvā yathālābhe kṣīre daśaguṇe pacet ||
snehottamam idañ cātra kuryād bhagnaprasādhanaṃ |
pānābhyañjanana
syeṣu bastikarmmaṇi sevane ||
bhagnan naiti yathāpākam prayateta tathā bhiṣak |
pakvaṃ hiṃsyāt sirāsnāyuntaddhi kṛcchreṇa siddhyati ||
bhagnasandhimanāviddhamahīnāṃ
gamanulbaṇaṃ |
sukhaceṣṭāprasārañ ca samyaksādhitamādiśed iti
||
cikitsā
yāṃ tṛtīyo 'dhyāyaḥ || ||
athāto vātavyādhicikitsitam vyākhyāsyā
maḥ ||
āmāsayagate vāyau cchardditāya yathākramaṃ |
deyaḥ ṣaḍdharaṇo yogaḥ saptarātraṃ sukhāmbunā || ||
citrakendrayavā pāṭhā kaṭūkātiviṣābhayā |
mahāvyādhipraśamano yogaḥ ṣaḍdharaṇaḥ smṛtaḥ ||
pakvāsayagate cāpi deyaṃ snehavirecanaṃ |
bastayaḥ śodhanīyāś ca prāsāś ca lavaṇottarāḥ ||
kāryo bastigate cāpi
vidhir bastiś ca śodhanaḥ |
śrotādiṣu prakupite kāryaś cānilahā kramaḥ ||
snehābhyaṅgopanāhām̐ś ca marddanālepanāni ca |
tvaṅmāṃsarudhire prokteprāpte kuryāc cāsṛgvimokṣaṇaṃ ||
snehopanāhāgnikarmmabandhanonmarddanāni ca |
snāyusandhyasthisamprāpte kuryād vāte vicakṣaṇaḥ ||
nigūḍhe 'sthigate vāyau pāṇimanthena dārite |
nāḍīn da
tvāsthīni bhiṣag ācūṣet
pavanam balī ||
śukraprāpte 'nile kuryāc chukradoṣacikitsitaṃ |
avagāhakuṭīkarṣaprastarābhyaṅgabastini ||
jayet sarvvāṅgagaṃ
vātaṃ sirāmokṣaiś ca
buddhimān |
ekāṃgagam vā matimān śṛṅgaiś cāvasthitañ jayet ||
balāsapittaraktaiś ca saṃsṛṣṭam avirodhibhiḥ |
suptavāte tv asṛṅmokṣaṃ
kuryāc ca bahuśo bhiṣak ||
lihyāc ca lavaṇāgāradhūmais tailasamāyutaiḥ |
pañcamūlī śritaṃ kṣīraṃ phalāmlo rasa eva ca ||
susnigdho dhānyayūṣo vā vāta
nud bhojanaṃ hitaṃ |
kākolyādi savātaghnaḥ sarvvāmladravyasaṃyutaḥ ||
sānūpodakamāṃsas tu sarvvasnehasamāyutaṃ |
sukhoṣṇaḥ spaṣṭalavaṇaḥ sālvalaḥ parikīrttitaḥ ||
tenopanāhaṃ kurvvīta sarvvadā vātarogiṇāṃ |
kuñcyamānaṃ rujārttam vā gātrastabdham athāpi vā ||
gāḍham paṭṭais tu badhnīyād valkakarppāsakorṇṇakaiḥ |
biḍālanakulodrāṇāṃ ca
rmmagoṇyām mṛgasya vā ||
praveśayed vā svabhyaktaṃ śālvalenopanāhitaṃ |
vakṣastrikaskandhigatam vāyum manyāgatan tathā ||
vamanaṃ hanti nasyañ ca kuśalena prayo
jitaṃ |
śirogataṃ śirobastir hanti cāsṛg vimokṣaṇaṃ ||
snehaṃ mātrāsahasran tu
dhārayet tatra yogataḥ |
sarvvāṅgagatam ekāṅgasthitam vāpi samīraṇam ||
ru
ṇaddhi kevalo bastis tasya vegam ivānilaḥ |
snehā svedas tathābhyaṅgo basti snehavirecanaṃ ||
śirobastiḥ śiraḥsneho dhūmaṃ snaihikam eva ca |
sukhoṣṇaḥ
kavalo nasyaṃ kalkaṃ snaihikam eva ca ||
kṣīrāṇi māṃsāni rasāḥ
snehāḥ snehānvitañ ca yat |
bhojanāni phalāmlāni snigdhāni lavaṇāni ca ||
sukho
ṣṇāś ca parisekās tathā samvāhanāni ca |
kuṅkumāgurupatrāṇi kuṣṭhailātagarāṇi ca ||
kauṣeyorṇṇakaromāṇi
kārpāsāni mṛdūni ca |
nivātātapayuktāni tathā
garbbhagṛhāṇi ca ||
mṛdvī śayyāgnisantāpo brahmacaryan tathaiva ca |
samāsenaivam ādīni yojyāny anilarogiṣu ||
tṛvṛddantīśaṅkhinīsuvarṇṇakṣīrītriphalāviḍaṅgānām
akṣasamāḥ kalkā bilvamātras tilvakamūlakampillyayos
tripha
lārasadadhipātre dve dve ghṛtapātram ekan tadaikadhyam
pratisaṃsṛjya vipacet tilvakasarppir etat
snehavirecicanam upadiśanti
vātarogeṣu || tilvakavidhinā cāśoka
ramyakayor ddraṣṭavyaḥ ||
tilapīḍanopakaraṇakāṣṭhāny
āhṛtyānalpakālatailaparipīḍitāni aṇūni cchedayitvāvakṣudya prakṣipya
mahati kaṭāhe pānīyenāplāvya
kvāthayet tatas taṃ sneham ambupṛṣthāt sarakapāṇyor
anyatareṇādāya vātaghnauṣadha danta pratīvāyaṃ
snehapākakalpena vipaced etad anutailam upadiśanti vātarogeṣu
|
anutailadravyebhyo niṣpādyata ity anutailaṃ |
athavā mahāpañcamūlīkāṣṭhair bbahubhir
apadahyāvanipradeśeśam
ekarātram upaśānte 'gnāv apohya bhasma nirvvṛtām bhūmim vidārigandhādisiddhena
tailaghaṭaśatenāvasicyaikarātram avasthāpya tato yāvan pāṃśuḥ snigdhaḥ syāt
tāvān grāhayitvodake mahati kaṭāhe bhyaḥsiṃcet tatra yat tailam uttiṣṭhate
tat pāṇi
bhyām ādāya svanuguptan nidadhyāt tat
tailam vātaharauṣadhakvāthamāṃsarasakṣīrāmlabhāgasahasreṇa sahasrapākam
vipacet || yāvatā kālena śaknuyāt pa
ktum prativāpaś cātra hemavatā dakṣiṇāpathagāś cāśvagandhā vātaghnāni ca | tasmin sidhyati
śaṅkhān ādhmāpayec chatran dhārayed dundubhīs tāḍayet
bālavyaja
naiś ca vyajet | tataḥ sādhusiddham avatārya
sauvarṇṇa rājate vā kumbhe nidadhyāt | tad etat sahasrapākam
aprativāravīya rājārhan tailam evam bhāgaśa.....sahasrapakvaṃ sahasrapākam
itita pakvaṃ śata
pākam iti ||
gandharvvahastāṭa rūṣaka muṣkaka naktamāla pūtīkacitrakānām
pattrāṇy āhṛtyārddrāṇi lavaṇena sahodūkhale saṃkṣudya snehaghaṭe
prakṣipyālipya
gośakṛdbhir ddāhayet etat patralavaṇam
upadiśanti vātarogeṣu ||
evaṃ snuhākāṇḍavārttākulavaṇā saṃkṣudya pūrṇṇaghaṭe
sarppistailavasāmajjānaḥ prakṣipyālipya pūrvvavad dahed etat snehalavaṇam
upadiśanti vātarogeṣu ||
gaṇḍīra palāsa kuṭa
ja bilvārkkasnuhāpāmārgga pāṭalī pāribhadraka nādeyī kṛṣṇagandhā nīpa nirddahyānyāṭarūṣaka naktamāla pūtīka bṛhatī kaṇṭakārikā bhallātakāśoka vaija
yantīty etad eva
viṃśativarggasaphalamūlapatraśākhām ārddram āhṛtya lavaṇena saha
saṃsṛjya pūrvvavad dagdhvā kṣārakalpena parisrāvya vipacet | prativāpaś
cā
tra pippalyādir etat kalyāṇakan nāma
lavaṇam vātaroge plīhāgnisaṃgājīrṇṇārocakārśobhir ūpadrutānām
upadiśanti pānabhojaneṣv iti ||
iti || vātavyādhi
cikitsitañ caturthaḥ || ||
athāto mahāvātavyādhicikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
dvividham vātaraktam uttānam avagāḍhaṃ cety eke bhāṣante
||
tan tu na samyak kasmāt kuṣṭhavad uttānam bhūtvā
kālāntareṇāvagāḍhībhavati | tasmād dvitvasaṃkhyā hīyate |
tatra balavadvigrahādibhir vviśeṣaiḥ prakupitasya vāyor
ggurū
ṣṇādhyaśanaśīlasya duṣṭaśoṇitam mārgam
āvṛtya vātena sahaikībhūtaṃ yugapad vātaśoṇitanimittāṃ vedanāñ janayati |
tad vātaśoṇitam ity ācakṣate | tan tu pūrvvaṃ hastapādayo
r
avasthānaṅ kṛtvā paścād dehe visarppati | tasya pūrvvarūpāṇi toda dāha kaṇḍū śopha stambhas tvakpāruṣya sirā snāyu dhamanī spandana sakthi daurbbalyāni tathā śyāvāru
ṇaraktamaṇḍalotpattir a❈kasmāc ca
pādatalāṅguligulphamaṇibandheṣv eṣām utpattir bbhavati |
tatrāpratisāriṇopacāriṇaś ca
rogaḥ pravyakto
bhavati | tasya lakṣaṇam uktaṃ | tatrāpy
apratikāriṇo vaikalyam bhavati ||
prāyaśaḥ sukumārāṇām mithyāhāravihāriṇāṃ |
sthūlānāṃ sukhināñ cāpi kupyate
vātaśoṇitaṃ ||
tatra prāṇakṣayapipāsājvaramūrcchāśvāsastambhārocakānavasīryamāṇaṃ saṃkocair anupadrutam
balavantam ātmavantam upakaraṇavantañ copakramet
|
tatrādāv eva bahuvātarūkṣāmlānāṅgād ṛte mārggāvaraṇakaṃ
duṣṭaśoṇitam asakṛd alpālpam avasiñced vātakopabhayāt tato vamanādibhir
upakramair upapādya saṃsṛṣṭabhaktavāte
prabale
purāṇaghṛtaṃ pāyayet | ajākṣīraṃ vārddhatailaṃ madhukākṣayuktaṃ śṛgālavinnāsiddham vā
śarkkarāmadhumadhuraṃ | śuṇṭhīkaśerusiddham vā |
śyāmārāsnāsuṣavīśṛgālavinnāpīluśa
tāvarīśvadaṃṣṭrādvipañcamūlakvāthāṣṭaguṇasiddhena vā payasā
meṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāmadhunāgabalābhadradāruvacāsurabhikalkaprativāpan
tailam pācayitvā pānādiṣūpayuṃ
jyāt |
śatāvarīmayūrakadhavakamadhukakṣīravidārībalātibalātṛṇapañcamūlīkvāthasiddham vā | kākolyādi
prativāpaṃ | balātailam vā śatapākam iti | vātahara
mūlasiddhena ca payasāmlair vvā pariṣekaṅ kurvvīta || tatra
cūrṇṇiteṣu yavagodhūmatilamudgamāṣeṣu pratyekaśaḥ
kākolīkṣīrakākolījīvakarṣabhakabalātibalāśṛgā
lavinnāmeṣaśṛṅgīpiyālaśarkkarākaśerukāsurabhivacākalkamiśreṣūpanāhārthe
sarppistailavasāmajjādugdhasiddhāḥ pañca pāyasā vyākhyātāḥ |
snaihikaphalasāro
tkārikā
nalapīnamatsyapiśitavaiśavāro vā |
bilvapesikātagaradevadārusaralarāsnāhareṇukuṣṭhaśatapuṣpasurādadhimastuyuktam
upanāhaḥ | mātuluṅgāmlasaindhavaghṛtami
śramadhuśigrumūlam ālepanaṃ tilakalko veti ||
pittaprabale
drākṣārevatakaphalapayasyāmadhukacandanakāśmaryakaṣāyam madhumadhuram
pāyayet | śatāvarī
paṭolapattratriphalākaḍurohiṇīguḍūcīkaṣāyam vā |
madhuratiktakaṣāyasiddhaṃ sarppiḥ |
bisamṛṇālabhadraśriyapadmakakaṣāyeṇājākṣīreṇa pariṣekaḥ | kṣīrekṣu
rasamadhuśarkkarātaṇḍulodakair vvā | drākṣekṣukaṣāyamiśrair vvā |
mastudhānyāmlair jjīvanīyasiddhena vā | sarppiṣā śatadhautena vā
śālipiṣṭakaṃ | nalavañjulatālīsa
śṛṅgāṭakakālodyāgaurīśaivālapadmaprabhṛtibhir vvā dhānyāmlapiṣṭaḥ pradeho
ghṛtamiśraḥ ||
raktaprabale 'py evaṃ bahuśaś ca śoṇitam avasecayet ||
śleṣmapra
bale tv āmalakaharidrākaṣāyam
madhumadhuram pāyayet | triphalākaṣāyam vā |
madhukaśṛṅgaveraharītakītiktarohiṇīkelkam vā |
sakṣaudramūtreṇa toyena ha
rītakīm
pāyayet | tailamūtrakṣārodakasurāsuktaiś ca pariṣekaḥ |
āragvadhādikaṣāyeṇa vā mastumūtrasurāśuktāmadhukaśārivāpadmakasiddhe vā
sarppiṣābhyaṅgaḥ |
śvetasarṣṣapakalkaḥ |
tilāśvagandhāyavāgūpāṃṭhaḥ kalkaḥ |
dāruśelukapitthakalkaḥ | madhuśigrupunarnnavakalkaḥ |
vyoṣatiktāpṛthakparṇṇībṛhatīkalkair vvā | evam ete pañca pradehāḥ
kṣārodaka
piṣṭāḥ | vyākhyātāḥ ||
saṃsargge sannipāte ca kriyāpatham uktaṃ miśraṃ
kuryād iti |
sarvveṣu ca guḍaharītakīm āseveta | pippalyo vā
kṣīrapiṣṭāḥ | pañcābhivṛddhyā pibet
kṣīrodanāhāro daśarātraṃ |
pañcābhivṛddhyā bhūyañ cāpakarṣayet | evam eva yāvatyañ ceti | tad etat
pippalīvarddhamānakam ācakṣate || etad dhi vātaśoṇitaviṣama
jvarārocakapāṇḍurogodarārśaḥśvāsakāsaśoṣāgnisādahṛdrogān upahanti | pradehaḥ
sahācandanamūrvvāpiyālaśatāvarīkaśerukāsahadevāpadmakamadhu
kaśatapuṣpākuṣṭhāniśaileyakāṭarūṣakabalātibalājīvantīkalko vā kṣīrayuktaḥ |
kāśmaryamadhukatarppaṇakalko vā ghṛtamaṇḍayuktaḥ | madhūcchiṣṭaśārivā
sarjjarasamadhukamadhuravarggakṣīrasiddham vā piṇḍatailam iti ||
purāṇaghṛtam āmalakasaralavipakvaśarkkarāmadhumadhuraṃm pānārthe | jīvanīyasiddhaṃ pariṣekārthe || suṣavīkvāthasiddhaṃ
vā | balātailaṃ siddhaṃ
pariṣekāvagāhabastibhojanārtham iti | śāliṣaṣṭikayavagodhūmānnam upaseveta |
payasā jāṅgalarasena mudgayūṣeṇa vānamlena śoṇitamo
kṣaṇañ
cocchritadoṣagrahaṇena vamanavirecanāsthāpanānuvāsanakarmmāseveta ||
bhavati cātra ||
evamādyaiḥ kriyāyogair acirotpatitaṃ sukhaṃ |
vātā
sṛk sādhyate vaidyair yāpyate ca
cirotthitaṃ ||
abhyañjanapariṣekapradehavyajanānilāḥ
saraṇāny apravātāni manojñāni mahānti ca ||
mṛdugaṇḍopadhānā
ni śayanāni sukhāni ca |
vātarakte praśasyante mṛdusamvāhanāni ca ||
vyāyāmam maithunaṃ kopam uṣṇāmlalavaṇāśanaṃ |
divāsvapnam abhiṣyandi guru
cānnam vivarjjayed iti ||
athāpatākinam asrastākṣam avakrabhruvam
astabdhāṅgulam asvedanam avepanam mapralāpinam iti pāṭhaḥ
2 akhaṭvāyātinam
abahirāyāminañ copakramet | tatra
prāgaiva snehābhyaktaṃ svinnaśarīram avapīḍena tīkṣṇenopakramet
śiraḥśuddhyarthaṃ | athānantaram
vidārigandhādikvāthekṣurasakṣīradadhivipakvaṃ sarppir accham pāyaye
t | tathā nātimātram vāyuḥ prasarati | tato
bhadradārvādīni vātaghnāny anyāni cāṅgāny āhṛtya yavakolakulatthāṃś ca
sānūpodakamāṃsāny ekataḥ kvāthyam ādāya kaṣāya
m amlakṣīraiḥ
sahonmiśrya sarppistailavasāmajjābhiḥ saha pacet madhurakapratīvāpaṃ
| tad etat trivṛtam apatānakinām pariṣekābhyaṅgapānabhojanānuvā
sananasyeṣu
vidadhyād yathoktaiś ca svedavidhānaiḥ svedayed balīyasi vāte
sukhoṣṇapariṣekapūrṇṇe nikhanet taptāyām vā | rathākāracullyāṃ |
kṛsaravai
śavārapāyasair vvā svedayen
mūlakoruvūkasphūrjjakārkkasaptalāśaṅkhinīsvarasasiddham apatānakinām pariṣekādiṣu yojyam abhuktavatām
pītam amlan dadhi mari
cayuktam apatānakam
apahanti | sarppistailavasāmajjā vā etac chuddhavātāpatānakavidhim uktaṃ | saṃsṛṣṭe
saṃsṛṣṭaṅ karttavyaṃ | vegāntareṣu cāvapīḍān dadyāt | tāmra
cūḍakarkkaṭakakṛṣṇamatsyaśiśumārarasāñ cāvekṣyeta |
kṣīrāni vātaharasiddhāni |
yavakolakulatthamūlakadadhighṛtatailasiddhāṃ yavāgūṃ |
snehavirecanāsthāpanānu
vāsanaiś cainan
daśarātram āgatavegam upacaret | vātavyādhicikitsitañ
cāvekṣyeta | rakṣākarmma ca kuryāt |
pakṣāghātopadrutam amlānagātraṃ sarujam ātmavantañ
copakramet |
tatra prāg eva snehasvedopapannaṃ | mṛdunā
saṃśodhanena saṃśodhyānuvāsyāsthāpya ca yathākālam
ākṣepakavidhānenopacaret | vaiśeṣikamastiṣkaśirobastibhir i
ti |
anutailam abhyaṅgārthe | sālvalam upanāhārthe | balātailam anuvāsanārthe | evam atandritas trīm̐ś caturo
māsāṅ kriyām āseveta ||
ardditāturam balavantam upa
karaṇavantañ ca
vātavyādhividhānenopacaret | vaiśeṣikaś ca
mastiṣkaśirobastinasyadhūpopanāhanāḍīsvedais tataḥ |
satṛṇamahatpañcamūlīm āhṛtya dvigu
ṇodake kṣīre kvāthya kṣīrāvaśiṣṭam avatārya parisrāvya
tailaprasthenonmiśrya punar agnāv adhisritya vipacet tatas tailaṃ kṣīrānugatam avatārya
śītībhūtam mathnī
yāt | tad etat
kṣīratailam ardditānām pānādiṣūpayojyam iti |
gṛdhrasīviścañcīkroṣṭukaśīrṣapaṅgukalāyakhañjavātakaṇṭakapādadāhapādaharṣa
avabāhukabādhiryadhama
nīvāteṣu
yathoktasirāvyadhaṃ kṛtvānyatrāvabāhukād vātavyādhicikitsitam avekṣyeta |
karṇṇamūle tu śṛṅgaverarasair mmadhukatailasaṃsṛṣṭaḥ saindhavopahitaḥ
sukhoṣṇaḥ karṇṇa
yor ddeyaḥ | ajamūtramadhukatailāni vā |
mātuluṅgadāḍimatintiḍīkarasamūtrasiddham vā |
tailasuktasurātakramūtrasiddham vā nāḍīsvedaiś ca svedayet | vātavyādhicikitsāñ cāvekṣyeta || bhūyaś cottare
vakṣyāmaḥ |
tūnīpratitūnyoḥ snehaṃ lavaṇam uṣṇodakena pāyayet |
pippalyādicūrṇṇam vā | hiṅguyavakṣārapragāḍha
m vā sarppiḥ |
bastibhiś copakramet |
ādhmāne tv avatarppaṇaṃ pāṇitāpaphalavarttikriyādīpanapācanāni kuryac
chodhanabastyupayogaś ca | pratyādhmāne chardda
nāpatarppaṇadīpanīyāni |
aṣṭhīlāpratyaṣṭhīlayor ggulmābhyantaravidradhikriyāvibhāga iti ||
hiṅgutrikaṭukavacājamodadhānyājagandhādāḍimatinti
ḍīkapāṭhācittrakacavyāsaindhavaviḍasauvarccalayavakṣārasuvarccikāpippalīmūlāmlavetasaśaṭhīpuṣkarahapuṣājājīpathyāḥ sañcūrṇṇya mātuluṅgāmlena
bahuśaḥ
paribhāvyākṣamātrā guḍikāḥ kārayet tataḥ
prātar ekaikām vātarogī bhakṣayed eṣa khalu yogo
gulmaśvāsakāsārocakahṛdrogādhmānapārśvodarabastiśūlānāhamūtrakṛ
cchrārśaḥplīhodarapāṇḍurogān apahanti tūnīpratitūnīṣu cātyartham
upayujyate ||
bhabhavanti cātra||
kevalo doṣayukto vā dhātūn anugato 'nilaḥ |
vijñeyo lakṣaṇo
nyām̐ś ca cikitsyaś
cāvirodhataḥ ||
rujāvantaṃ ghanaṃ śītaṃ śophamedoyuto 'nilaḥ |
karoti yasya tam vaidyaḥ śophavat samupācaret ||
kaphamedoyuto vāyur ūrū
saṃśrayate yadā |
tadāṅgamarddastaimityaṃ romaharṣarujājvaraiḥ ||
nidrayā cārdditastabdhau śītalāv apravepanau |
gurukāv āsthirāv ūrū pārakyāv iva varttate ||
tadūrū
stambham ity āhur āḍhyavātam athāpare |
sukhāmbunā pibet tatra cūrṇṇaṃ ṣaṇḍharaṇan naraḥ ||
hitam uṣṇāmbunā tadvat pippalyādigaṇe kṛtaṃ |
lihyād vā traiphalācūrṇṇaṃ kṣau
dreṇa kaṭukāyutaṃ ||
mūtrair vvā gugguluṃ śreṣṭham pibed vāpi śilājatuṃ |
so 'pahanti kaphākrāntaṃ samedaskam prabhañjanaṃ ||
hṛdrogam aruciṃ gulman tathābhyantaravidradhiṃ |
sakṣāramū
trān svedām̐ś ca
rūkṣāṇy utsādanāni ca ||
kuryād dihec ca mūtrāḍhyaiḥ karañjaphalasarṣapaiḥ |
bhojyā purāṇāḥ śyāmākāḥ kodravoddālakādayaḥ ||
jāṅgalair akṛtair mmāṃsaiḥ śākaiś
cāla
vaṇair hitaiḥ |
parikṣīṇau yadā syātāṃ bhūyiṣṭhaṅ kaphameda2sī
||
tadā snehādikaṅ karmma punar atrāvacārayed iti ||
ci 5
athāto 'rśasāṃ cikitsi
tamvyākhyāmyāḥ ||
atha khalu vatsasuśrutaḥ |
caturvvidho 'rśasāṃ sādhanopāyaḥ | tad yathābheṣajaṃ
kṣāro 'gniḥ śastra i || || ti |
tatrācirakālajātā
ny alpadoṣaliṅgopadravāni bheṣajasādhyāni |
mṛduprasṛtāvagāḍhānyuchritāni kṣāreṇa |
karkkaśasthirapṛthukaṭhināny agninā | atanumūlāny uchritāni
kledavanti ca śastreṇa | tatra bheṣajasādhyānām arśasāmadṛśyānāñ ca bheṣajam bhavati | kṣārāgni
śastrasādhyānāṃ kṣārāgniśastrāṇi ca | teṣām vidhānam u
padhārayasva |
tatravalavantam arśobhir upadrutam
upasnigdhaparisninnam anilavedanābhivrddhiśamanārthaṃ
snigdham analpam annadravabhuktavantaṃ samveśya śucau sādhāraṇe deśe vyabhre kāle same phalake pratyād ity agudam anyasyotsaṅge niṣarṇṇaṃ
pūrvvakāyam uttānam unnatakaṭīkaṃ yastrasāṭakena parikṣipyagrīvāsakthir
upari karmmabhiḥ suparigṛ
hītaṃ kārayitvā
tato 'smai ghṛtābhyaktaṃ yantramṛjvanumukhaṃ śannaiḥ praṇidhāya
praviṣṭe cārśo 'bhivīkṣyasalākayotpīḍya picuplotayo
r anyatareṇa
pramṛjyākṣāram pātayet | pātayitvā pāṇinā yantradvāram pidhāya
vākchatamātram upekṣeta | tataḥ pramṛjya kṣāralavaṇañ cāvekṣya punaḥ
pratisāraye
t | atharśaḥ pakvajāmvūprakāśam abhisamīkṣyo
vasannamīṣattataḥ | apāvarttayet | dhānyāmladadhimastuśuktānām
anyatamena | tato yaṣṭīm adhukamiśreṇasarppi
ṣā
nirvvāpya yantram upanīyotthāpy āturasuṣṇodake 'vagāhyaśītābhir adbhiḥ pariṣecayet | aśītābhir adbhir
ity eke | tato nivātam agāram preveśyācārika
m upadiśet |
sāvaśeṣam punar ddāhayet | tatra saptarātrāc caikaikam upakrāmet | tato
vāmāt tataḥ pṛṣṭhajāgrajam iti |
tatra vātaśleṣmanimittānyagnikṣārābhyāṃ
sādhayet | kṣāreṇaivapittaraktasamutthāni |
tatra vātānulomyamann ebhir uciragnidīptilāghavam
valavarṇṇotpattir mmanastuṣṭir iti samyagdagdhaliṅgā
ni |
atidagdhe tu gudāvaraṇan dāhodjvaraḥ pipāsā śoṇitātipravṛttis tan
nimittāś copadravābhavanti | dhyāmālpatākaṇḍūn anilavaiguṇyañ ca hīnadagdhe
|
ma
hānti vā prāṇavatasthitvād ahet | nirgatāni cātyarthan doṣaparipūrṇṇāgatāni snehābhyaṅgasvedopanāha
visrāvaṇālepanair upacaret | pravṛttraktāni vā pitta
raktavidhānena | bhinnavarccāṃsi cātīsāravidhānena | vaddhavarccāṃsi
codāvarttavidhāneneti | eṣa sarvvasthānagatānām arśasān dahanakalpaḥ |
āsādya darvvīkū
rccasalākānām anyatamena kṣāram
pātayet | bhraṣṭagudasya tuvinā yantraṃ
kṣārādikarmma prayuñjīta | sarvveṣu ca śāliṣaṣṭikayavagodhūmānnaṃ sarppiḥ
snigdham upaseveta | payasā nimvayūṣeṇa paṭolayūṣeṇa
vā | yathādoṣair vvāstūkataṇḍulīyakajīvantyupodakāśca
valavālamūlakaśaṇacuñcucillīnām anyatamena | yaccānyad api snighdamagnidīpanamarśoghnaṃ sṛṣṭamūtrapurīṣañ ca tad upaseveta |
dagdheṣu cārśasastv analasandhukṣaṇārthaṃ snehādī sāmānyato
viśeṣataś ca kriyāyatham āseveta | 𑑛
sarppīṃṣi ca vātaharadīpanīyasiddhāni hiṃgvādīnāṃ cūrṇṇaiḥ
pratisaṃsṛjya pivet | pittārśas supṛthakparṇṇyādīnāṅ kaṣāyeṇa
dīpanīyaprativāpaṃ sarppiḥ pivet
|
śoṇitārśassu muruṃgyādīnāṅ kaṣāyaiḥ | śleṣmārśassu surasādīnāṅ kaṣāyaiḥ
| upadravām̐ś ca yathāsvam upacaret |
parañ ca yatnamāsthāya gude śastrānyavacārayet | ta
dvibhramāc
chāṇḍhyaśophadāhamadamūrcchāṭopānāhātīsārapravāhaṇāni bhavanti |
maraṇam vā ||
ata ūrddhvaṃ yantrapramāṇam upadekṣyāmaḥ | tatra yantraṃ
lauhan dāntaṃ śāṃrggam vā
rkṣam vā
| gostanākārañ caturaṅgulāyatam pañcāṅgulapariṇāhaṃ | nārīṇān talāyatam
ity eke | tad dvichidraṃ | darśanārtham ekaśchidran tu karmmaṇi | ekachidre
hi śastrā
gnikṣārāṇām atikramo na bhavati | chidrapramāṇaṃ tu
tryaṅgulāyatamaṅguṣṭhodaravistāraṃ yadaṅgulamavaśiṣṭaṃ tat syāddvyaṅgulam
adhastāduparyarddhāṅgulochritam arddhāṅguṣṭhoparivṛttakarṇṇikam eṣa yantrākṛtisamāsaḥ ||ch||
ata ūrddhvamarśasāmālepo vakṣyāmaḥ || snuhākṣīrayuktaṃ
haridrācūrṇṇam ālepaḥ prathamaḥ | kukkuṭapurīṣaguñjāharidrāpippalīcūrṇṇ
am iti gomūtrapiṣṭo dvitīyaḥ | dantīcitrakasuvarccikākalko
gomūtrayuktastṛtīyaḥ | pippalīsaindhavakuṣṭhaśirīṣakalko 'rkakṣīrayuktaś ca
caturthaḥ || kāsī
saharitālasaindhavāśvamārakaviḍaṅgapūtīkakṛtavedhanājambukāśvakottamakiṇihīsnuhāpayassu
ca | tailam vipakvamabhyañjanenārśasaḥ sātayeyur iti ||
|| ṃ ||
ata ūrddham adṛśyeṣv arśassu yogānyapanayārthaṃ
vakṣyāmaḥ|| tatra guḍaharītakīmāseveta vrahmacārī | gomūtradroṇasiddham
vā harītakīśatam upaseveta ya
thāvalaṃ kṣaudreṇa | apāmārggamūlam
vā taṇḍulodakena | śatāvarīmūlakalkam vā kṣīreṇa | cittrakacūrṇṇam vā
sīdhunā | madhurārddhabhallātakacūrṇṇayuktam vā śaktūn | la
vaṇo
takreṇa | kalase vāntaś cittrakamūlakalkalipte niṣiktaṃ takram anamlam
pānabhojaneṣūpayuñjīta | eṣa eva bhārggyāsphātāguḍūcīṣu
takrakalpaḥ|𑑛 pippalīpippalīmūlaṃ
viḍaṅgaśuṇṭhīharītakīṣu vā | pūrvvavad eva niranno vā takram
aharaharmmāsamāseveta | śṛṅgaverapunarṇṇasiddhaṃ vā payaḥ | kraṭajamūlatva
kphāṇitam vā pippalyādipratīvāpaṃ kṣaudreṇa
vātavyādhyoktaṃ hiṃgvādivaṭake upaseveta | takrāhārakṣīrāhāro vā |
citrakamūlakaṣāyasiddhaṃ vā kulmāṣām bhakṣa
yet |
palāśataruṇasiddham vā pāṭalyapāmārggavṛhatīpalāśakṣāram vā parisrutam
aharaharghṛtayuktaṃ | kuṭajacandākamūlakalkam vā | takreṇa |
kṣārodakasiddham vā sa
rppiḥ pippalyādiprativāpaṃ |
kṛṣṇatilaprakuñcam vā śītatoyānupānam prātaḥ prātar upaseveta | evam
ebhir nnavam varddhate |
'gniś ca bhavati arśāṃsi copaśāmyati |
dvi
pañcamūladantīcittrakapathyānān
tulāmāhṛtya jaladroṇe cipācayet | pādāvaśiṣṭaṅ kaṣāyam ādāya suśītaṅ guḍatulayā sahonmiśrya
ghṛtabhājane niṣicya
yavapalleplave samupekṣeta tataḥ prātaḥ prātar mmātrām pāyayet |
tenārśasograhaṇīdoṣapāṇḍurogaudāvarttaśvāsakā sā rocakāgni daurvvalyāni na
bhavanti || ṃ ||
pippalīmaricaviḍaṃgailavālukalodhrāṇāṃ
dvipalikān bhāgān indravāruṇyāḥ pañcapalāni harītakyāmalakapitthaphalānāṃ
daśa daśa etadaikadhyaṃ jalacaturdroṇe vi
pācya pādāvaśeṣaṃ
viśrāvya suśītaṃ guḍatulādvayonnmiśrya
ghṛtabhājane nikṣicya pakṣamātram upakṣiyeta yavapalle tataḥ prātaḥ prātar
yathāvalam upayuñjī
ta | eṣa khalvariṣṭo
'rśograhaṇīplīhahṛtpāṇḍurogaśophakuṣṭhagulmodarakrimiharo valavarṇṇakaraś ceti ||
tatra vātaprāyeṣu snehasvedasnehavirecanāsthā
panānuvāsanamapratisiddhaṃ | pittajeṣu virecanam eva | saṃśamanaṃ
raktajeṣu | kaphajeṣu śṛṅgaverakulatthopayogo yathāsvauṣadhasiddhaṃ
sarvvajeṣu || ṃ ||
ata ūrddhvam bhallātakavidhānam upadekṣyāmaḥ ||
bhallātakān paripakvān anupahatān āhṛtya tata ekamādāya tridhā
caturddhā chedayitvā kaṣāyakalpena vipācya tasya
kaṣāyasya
śuktimanuṣṇāṃ ghṛtābhyaktatālvoṣṭhajihvaḥ prātaḥ prātar upaseveta | aparāhṇe
kṣīrasarppirodana ity āhāraḥ | evam ekaikam varddhayed yāvat pañca | tataś
corddha pañca pañcābhivarddhayed āsatād iti | prāpya ca śata
śatam apakarṣayed bhūyaḥ pañca pañca yāvat pañceti | pañcebhyas ca yāvadeka
iti | evaṃ bhallātakasahasradvayam upayujya sarvvābhir vvimukto
valavānn arogaḥ śatāyur vbhavati |
bhallātakamajjebhyaḥ snehamādāyāpakṛṣṭadoṣaḥ
pratisaṃsṛṣṭabhaktaḥ | nivātam agāraṃ praviśya yathāvalam upayuñjīta | tasmi
n jīrṇṇe kṣīrasarppirodana ity āhāraḥ | evaṃ māsam upayujya
māsatrayam upadiṣṭāhāro rakṣed ātmānan tataḥ sarvvopatāpānapahṛtya
varṇṇavān balavāñ chravaṇa
grahaṇadhāraṇaśaktisampanno
varṣaśatāyurvbhavati | māsi māsi ca prayoge varṣaśataṃ varṣaśatamāyuṣo
'bhivṛddhir vbhavati | evan daśamāsān upayujya varṣa
sahasrāyur vbhavati || bhavanti cātra ślokāḥ ||
arśāṃsi sarvvāṇi sadā , vrkṣakāruṣkarau ghnataḥ | yathā
sarvvāṇi kuṣṭhāni gāyatryaśanapādayoḥ ||
kṣārāgninā nivarttante dṛśyānyarśāṃsi
sarvvadā | rajanyo nābhivarttante pramehā iva ṣoḍaśa ||
ghṛtānidīpanīyāni lehāyakṛtayaḥ surāḥ | asavāś ca
prayoktavyā vīkṣyadoṣasamuchreyaṃ ||
vegāvarodhastrīpṛṣṭhayānāny 7
utkuṭu
dukāsanaṃ | yathāsvandoṣalañcannam arśasī
parivarjjayed iti || cikitsāṣaṭ ||
|| athāto 'śmarīṇāñ cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
aśmarī dāruṇo vyādhirantakaḥ pratimo mataḥ |
bheṣajais taruṇaḥ sādhyaḥ pravṛddhaś cchedam arhati ||
|| tasya sarvveṣu rogeṣv iti pāṭhaḥ
| 3rūpeṣu snehādi krama iṣyate |
pāṣāṇa
bhedo vasuko vasiro 'śmantakas tathā ||
śatāvarī śvadaṃṣṭrā ca vṛhatī kaṇṭakārikā |
kapotavaṅkārttagalaḥ kāñcanośīrakas tathā ||
vṛkṣādanī sabhallūko varuṇaḥ śā
kajaṃ phalaṃ |
yavakolakulatthāni katakasya phalāni ca ||
ūṣakādipratīvāya eṣāṃ kvāthe ghṛtaṅ kṛtaṃ |
bhinatti vātasambhūtām aśmarīṃ kṣipram eva tu ||
kṣārān yavāgūḥ peyāni kaṣāyāni payāṃsi ca
||
bhojanāni ca kurvvīta vargge 'smin vātanāśane ||
kuśaḥ kāśaḥ śaraḥ kucchūritkaṭo moraṭo 'śmabhit |
darvbhā vidārī vārāhī śālimūlaṃ trikaṇṭakaṃ ||
bhallūkaḥ
pāṭalī pāṭha pattūro 'tha kurūṭikāḥ |
punarnnavo śirīṣaś ca kvathitās teṣu sādhitaṃ ||
ghṛtaṃ śilājai madhukair vvadarendīvarasya ca |
trapuṣer vvārukādīnāṃ vījaiś cāvādhitaṃ
śubhaṃ
||
bhinatti pittasaṃbhūtām aśmarīṃ kṣipram eva tu |
kṣārān yavāgūḥ peyāni kaṣāyāni payāṃsi ca ||
bhojanāni ca kurvvīta varggesmin pittanāśane |
gaṇe varuṇakā
dau tu guggulvelāhareṇubhiḥ ||
kuṣṭhaṃ bhadrādimaricaṃ cittrakaiḥ sasurāhvayaiḥ |
etaiḥ siddhamajāsarppirūṣakādi gaṇena ca ||
bhinatti kaphasaṃbhūtām aśmarīṃ kṣipram eva tu |
kṣārān yavāgūḥ peyāni kaṣāyāni payānsi ca ||
bhojanāni ca kurvvīta vargge 'smin kaphanāśane |
paicukākollakatakaṃ śākendīvarajaiḥ phalaiḥ ||
pītam uṣṇāmvu saguḍaṃ
śarkkarāmyātayaty adhaḥ |
kroñcoṣṭrarāsabhāsthīni śvadaṃṣṭrā tālapattrikā ||
ajamodā kadamvasya mūlan nāgaram eva ca |
pītāni śarkkarāṃ bhindyuḥ surayoṣṇodakena vā ||
vṛttakaṇṭaka vījāni cūrṇṇam mākṣikasaṃyutaṃ |
avikṣīreṇa saptāhaṃ peyam aśmaribhedanaṃ ||
dravyāṇāñ ca ghṛtoktānāṃ kṣārāviṇmūtragālitaḥ |
grāmyasatvaśakṛtkṣāraiḥ saṃyuktaṃ kṣārasādhitaṃ ||
tatroṣakā
dirāvāpaḥ kāryas trikaṭukāyutaḥ |
kṣāra eṣośmarīṃ gulmaṃ śarkkarāṃś ca bhinattyapi ||
tilāpāmārggakadalīpalāsayavavalvajāḥ |
kṣāraḥ peyo 'vimūtreṇa śarkkarāśma
ribhedanaḥ ||
pāṭalīkaravīrāṇāṃ kṣāram evaṃ samācaret |
śvadaṃṣṭrāyaṣṭikāvrahmī kalkam vākṣasamam pivet ||
sahailakākṣai peyau vā tathāsau bhañjanārkkajau |
kapotavaṅka
mūlam vā pived amlaṃ surādibhiḥ ||
tatsiddham vā pivet kṣīraṃ vedanābhir upadrutaḥ |
harītakyādi siddham vāsiddham vāpi punarnnave ||
sarvvathaivopayujyāḥ syur ggṇo vīratarādi
kaḥ |
ghṛtaiḥ kṣāraiḥ kaṣāyaiś ca kṣīraiḥ sottaravastibhiḥ ||
yadi naivopaśāmyeta cchedas tatrottaro vidhiḥ |
niścitasyāsya vaidyasya yataḥ siddhir iha dhruvā ||
upakramo jaghanyo
yam ataḥ samparikīrttitaḥ |
akriyāyāṃ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet ||
tasmād āpṛcchya karttavyam īśvaraṃ sādhukāriṇā ||
athārogyāgārthinam upasnigdham
apakṛṣṭadoṣam īṣat karṣitam abhyaktam abhuktavantaṃ
sninnaśarīraṃ kṛtamaṅgalasvastivācanam agropaharaṇīyoktena vidhinānena
sasambhṛtasambhāram āśvāsya tato valavantam aviklavam ājānusame phalake
prāgupaveśya puru
ṣan tasyotsaṅge niṣaṇṇapūrvakāyamuttānaṃ
unnatakaṭīkaṃ vastracumbhalakopaviṣṭaṃ saṅkucatijānukurpparamitareṇa
sahāvavaddhaṃ | sūtrakena śāṭakena vātataḥ svabhyaktanābhi
pradeśapārśvasyāvamṛdya muṣṭinā pīḍayed adho nābher yāvad aśma
ryadhaḥ pratipanneti | tataḥ snehābhyakta kliptanakho vāmahastapradeśinī
madhyamāṅgulyau praṇidhāyānusevanī
m āsādya prayatnavalābhyāṃ
meḍhragudayor antaramānayitvā nirvvalīkamanāyatanamaviṣamañ ca vasti
sanniveśya bhṛśamutpīḍayed aṅgulībhyāṃ yadā granthirivonnataṃ śalyam
bhava
ti ||
sa ced gṛhītaśalye tu vivṛttākṣo vicetanaḥ |
hatavallamvate śīrṣā nirvvikāro mṛtopamaḥ ||
na tasya nirharecchalyan nirhatepi mriyeta saḥ |
vinā tv etair vvikārais tu
samāharttum upācaret ||
tataḥ sevanyāḥ savye pārśve sevanī
yavamātreṇāvamucyāvacārayec chastraṃ | aśmarīpramāṇād dakṣiṇato vā kriyā saukaryahetor ity eke | yathā na bhidyate na vacūrṇṇyate vā
tathā prayateta || tac cūrṇṇam alpam apy eva sthitaṃ hi punaḥ parivṛddham
eti | tasmāt mamagrām agrava
krenādadīta | strīṇān tu vastiḥ
pārśvagato garvbhāsayasannicayas tasmā t tāsām mutsaṅgavac chastraṃ
pātayet || atonyathā khalvāsām mūtrasrāvī vraṇo bhavati || puruṣasya vā
mūtraprasekakṣa
ṇanād aśmarī vraṇādṛte bhinnavastir ekadhā
dvidhā vā na bhavati | dvidhā bhinnavastikāśmarīko pi na sidhyati |
aśmarīnimittaś ca vraṇam ekadhā bhinnavasti vidhinā jīvati
śastrakriyābhyāṃ śastravihitāc chedābhiṣyandaparivṛddhatvāc ca śalyasya
jīved iti | uddhṛtaśalyam uṣṇodakadroṇyāṃ cāvagāhya svedayet tathāhi
vastirasṛjā na pūryate |
pūrṇṇe vā kṣīravṛkṣakaṣāyaṃ tu puṣpanetreṇa yojitaṃ |
nirhared aśmarīcūrṇṇaṃ raktam vastigatañ ca yat ||
mūtraviśuddhyarthañ ca asmai guḍasauhity am vitacaret | uddhṛtya cainaṃ madhughṛ
tābhyaktaṃ vraṇaṃ mūtraviśodhanena dravyeṇa siddhām uṣṇāṃ yavāgūṃ saghṛtāṃ
pāyayed ubhayataḥ kālaṃ trirātraṃ | trirātrād ūrddhvaṅ guḍapragāḍhena payasā
mṛdvodanam alpam bhojayet | daśarātrād ūrddhvaṃ phalāmlair
jāṅgalarasair ddaśarātrañ cainam apramattaḥ svedayet || kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa
cāsya vraṇaṃ prakṣālayet | lodhramadhukamañjiṣṭhāprapuṇḍarīkakalkair vvraṇam
pratigrāhayet | eteṣv eva ca haridrāyuteṣu ghṛtam vipakvam vraṇābhyañjanam
iti || styānaśoṇitañ cottaravastibhir upācaret | saptarātrāca ca
mārggam apratipadyamāne mūtre yathoktavi
dhānena vraṇam agninā
dahet | svamārggam pratipanne cottaravastyā sthāpanānuvāsanair upācaret
madhukakaṣāyair iti | yadṛcchayā mūtramārggam apratipannāṃ saktāśmarīṃ vā
srotasāpaharet || vidāryavānālaṃ śastreṇāgracakreṇa rūḍhavraṇaś
cāṅganāśvanaganāgarathadrumān nārohed varṣaṃ | nāpsu plaved bhuñjīta vāguru
|
tatra mūtravaha
cchedāt maraṇaṃ |
mūtrapūrṇṇavasteḥ śukravahacchedāt maraṇaṃ | klaivyam vā
phalasrotopaghātād dhvajabhaṅgaḥ | mūtraprasevakacchedān mūtraśravaṇaṃ |
sevanīcchedādrujā prā
durvbhāvaḥ | vastigudaviddhalakṣaṇaṃ prāg
uktam iti ||
bhavati cātra ||
marmmāṇṇyetānyasaṃvudhya srotojāni śarīriṇāṃ |
vyāpādayed vahūn martyā cchastrakarmmāpaṭur vbhiṣak ||
sevanī śukraharaṇī srotasīphalayor ggudaḥ |
mūtrasekaṃ mūtravahaṃ tathā vastim ihāṣṭamam iti ||
cikitsāyāṃ saptamo 'dhyāyaḥ ||
athāto bhagandarāṇāñ ci-
kitsitam vyākhyāsyāmaḥ
||
pañca bhagandarā vyākhyātāḥ |
teṣv asādhyaḥ śambūkāvarttaḥ śalyanimittaś ca |
śeṣāḥ kṛcchrasādhyāḥ |
tatra bhagandarapiṭakopadrutam āturam a
patarppaṇād yena virecanāntenaikādaśavidhenopakrameṇopacaret |
apakkvapiṭakaṃ | pakkveṣu copasnigdhamavagāḍhasvinnaṃ śayyāyāṃ
saṃveśyārśasamiva yantrayi
tvā bhagandaram abhis amīkṣya
parācīnamarvākcīnaṃ bahirmmukhamantarmukham vā tataḥ
prādāyeṣaṇīnnamayitvā śāyasamuddharecchastreṇa | antarmukhañ caivama
śakyaṃ-
yantram praṇidhāya pravāhato
bhagandaramaukhamāsādyeṣaṇīn datvā- śastram pātayet | āsādya cāgniṃ
kṣāraṃ ceti sāmānyaṃ sarvveṣu
viśeṣatas tu nānyatare vraṇaṃ kuryād bhiṣa
k tu
śataponake |
tatas tāsūparūḍhāsu śeṣā nāḍīrupācaret |
gatayo nyonyasaṃbandhā bahvyāś
chindyānyanekadhā ||
nāḍīranabhis ambaddhā yaś chinaty ekadhā bhiṣak |
sa kuryād vivṛtaṃ jantor mmārggaṅ
gudavidāraṇaṃ ||
tasya ttraṃ vivṛtaṃ mārggam viṇmūtre tu prapadyataḥ |
sāṭopaṃ gudaśūlañ ca karoti pavano bhṛśaṃ ||
tatrāpi śatatamtro 'pi bhiṣak guhyed asaṃśayaṃ |
tasmā
n na vivṛtaḥ kāryo vraṇas tu śataponake ||
vyādhau tanu bahucchidre bhiṣajā sādhu jānatā |
arddhalāṅgalalakaś chedaḥ kāryo lāṅgalako 'pi vā ||
sarvvatobhadrako vā-
pi kāryo gotīrthako 'pi vā |
sarvvānā srāvamārggas tu pradahed bhiṣag agninā ||
sukumārasya bhīroś ca duḥkaraḥ śataponakaḥ |
tatra dhīraḥ pramāṇajñaḥ sveda-
māśu prayojayet ||
svedadravyair yathoktais tu kṛsarāpāyasais tathā |
grāmyānūpodakair mmāṃsair llāvādyair vvāpi viṣkiraiḥ ||
vṛkṣādanīmathair aṇḍam bitvādiñ ca ga
ṇan
tathā |
kaṣāyaṃ sukṛtaṃ kṛtvā tataḥ kumbhe nidhāpayet ||
nā-ḍīsvedena tenāsya tad vraṇaṃ svedayet tataḥ |
tilānatasibījāni yavagodhūmakodravān ||
lavaṇāmla
kavarggaś ca sthālyām ādhāya sādhayet |
āturaṃ svedayet tatra tathā sidhyati kurvvataḥ ||
svinnañ ca pāyayed enaṃ kuṣṭhañ ca lavaṇāni ca |
vacāhiṅgvajamodaś ca samabhāgāni sarppiṣā
||
mārdvīkenāthavāmlena surāsauvīrakeṇa vā |
tato madhukatailena tasya siñced vraṇam bhiṣak ||
pratisārayed gudañ cāsya tailair vvātarujāpahaiḥ |
vidhinānena viṇmūtraṃ sva
mārggam anupadyate ||
anye copadravās tīvrāḥ sidhyanty atra na saṃśayaḥ |
taponake samākhyātam uṣṭragrīve kriyāṃ śṛṇu ||
eṣyoṣṭragrīvam āsādya cchitvā kṣāran ni
pātayet |
pūtimāṃsaṃ vyapohārtham agniratra na pūjitaḥ |
athainaṃ ghṛtasaṃvṛṣṭais tilaiḥ piṣṭaiḥ pralepayet |
bandhaṃ yathāvat kurvvīta pariṣekaś ca sarppiṣā ||
tṛtīye divase muktvā yathāsvaṃ śodhayed bhiṣak |
tataḥ śuddhim viditvā tu ropayīta yathākramaṃ ||
etat karmma samākhyātaṃ sarvveṣām anupūrvvaśaḥ |
utkṛtyāśrā
vamārggan tu parisrāviṇi buddhimān
||
kṣāreṇa vā srāvagatin dahed dhutavahena vā |
sukhoṣṇenānutailena secayed gudamaṇḍalaṃ ||
upanāham pradehāṃś ca mūtrakṣā
rasamanvitaṃ |
vāmanīyauṣadhair yuktām pariṣekāṃś ca mātrayā ||
mṛdubhūtaṃ viditvainam alpasrāvaṃ rujānvitaṃ |
gatimanviṣya śastreṇa cchindyāt kharjjūrapatrakam ||
candrārdha candraṃ
vajraṃ ca sūcīmukhaṃ parāṅmukhaṃ |
chittvāgninā dahec cāpi pādyakṣāreṇa vā tataḥ ||
tataḥ saṃśodhanais tīkṣṇair mmṛdupūrvvam viśodhayet |
bahirantarmmukhaṃ cāpi śiśor ya
sya bhagandaraṃ ||
tasyāhitam virekāgniḥ śastrakṣārāvatāraṇaṃ |
yad yat mṛdu ca tīkṣṇañ ca tat tasyām avatārayet ||
rajanyāragvadhaukālācūrṇṇam madhughṛtāplutaṃ |
sūtrava
rttipraṇihitaṃ vraṇānāṃ śodhanam paraṃ
||
yogo 'yan nāśaya-tyāśu gatim megham ivānilaḥ |
āgantuje bhiṣaḍīṃ śastreṇotkṛtya yatnataḥ
||
jamvoṣṭenā-
gnivarṇṇena taptayā vā śalākayā |
dahed yathoktam matimān taṃ vraṇaṃ susamāhitaḥ ||
krimighnañ ca vidhiṅ kuryāc chalyāpanayam eva ca |
pratyākhyāyaiṣa cārabhyo va
rjyāś cāpi tridoṣajāḥ ||
etat karmma samākhyātaṃ sarvveṣām anupūrvvaśaḥ |
eṣāṃ tu śastrapātena vedanā yadi jāyate ||
tatrānutailenoṣṇena pāyoḥsekaḥ
praśasya
te |
vātaghnakvāthasaṃpūrṇṇāṃ sthālīṃ cchidrasarāvikāṃ ||
snehābhyaktagudastaptāmadhyāsīta sabāṣpikān |
nānyā vāspāharet svedaṃ śayānasya rujāharan ||
udakoṣṭhe va-gāhye vā tathā śāmyati vedanā |
kadalīmṛgalopākapṛṣatājinasaṃvṛtāṃ ||
kārayed upanāhām vā sālvalādīm vicakṣaṇaḥ |
kaṭutrikaṃ vacāhiṅgulavaṇāny atha dī
pyakaṃ ||
pāyayed amlakaulanthāṃ surāsauvīrakādibhiḥ |
jyotiṣmatīlāṅgalakīśyāmādantītṛvṛttilā |
kuṣṭhaṃ śatāhvā golomī tilvako girikarṇṇikā |
kāñcanaksīrkā caiva varggaḥ śodhanam iṣyate ||
tṛvṛttilā nāgadantī mañjiṣṭhā sahasarppiṣā |
utsādanam bhavedetat saindhavakṣaudrasaṃyutaṃ ||
rasāñjanaṃ hari
dre dve mañjiṣṭhānimbapallavā |
tṛvṛttetovatīdantīkalko
nāḍīvraṇāpahaḥ ||
kuṣṭhan tilātrivṛd dantī māgadhyaḥ saindhavam madhuḥ |
rajanī triphalā tutthaṃ hitaṃ
syād
vraṇaśodhanam ||
māgadhyo madhukaṃ lodhraṃ kuṣṭhamelā hareṇavaḥ |
samaṅgā dhātakī caiva sārivā rajanīdvayaṃ ||
priyaṅgavaḥ sarjjarasaṃ padmakam padmakesaraṃ |
mātuluṅgasya patrāṇi madhūcchiṣṭaṃ sasaindhavaṃ ||
etat sambhṛtya sambhāraṃ tailan dhīro vipācayet |
etad dhi gaṇḍamālāsu maṇḍale
madhumehiṣu ||
ropaṇārthaṃ hitan tailaṃ bhagandaravināśanaṃ |
nyagrodhādir ggaṇo yaś ca hitaḥ śodhanaropaṇaḥ ||
trṛvṛddantīharidrārkkamūlaṃ lohāśvamārakauḥ |
viḍaṅgasāran triphalā arkkasnuhīpayo madhu ||
madhūcchi
ṣṭasamāyuktais tailam etair
vvipācitaṃ |
bhagandaravināśārtham vraṇrogāpahaṃ śubhaṃ ||
citrakārkkau trṛvṛtpāṭhā malayaṃ hayamārakaṃ |
sudhāṃ vacāṃ lāṅga-
lakīṃ haritālaṃ
suvarccikāṃ ||
jyotiṣmatīñ ca sambhṛtya tailan niṣpandanam pacet
|
lākṣādikapratīvāpametadvidyād bhagandare ||
śodhanaṃ ropaṇañ caiva-
sarvaṇṇīkaraṇan tathā
|
dvivraṇīyam avakṣyeta vraṇāvasthāsu buddhimān ||
chidrādūrddhvaṃ hared oṣṭham arśoyantrasya tatvavit |
tato bhagandare dadyād etad a-
rddhendusannibhaṃ ||
vyāyāmam maithunaṃ yuddhaṃ pṛṣṭhayānaṅ gurūṇi ca |
saṃvatsaram parihared uparūḍhavraṇo naraḥ ||
iti || ciki ||
athātaḥ
kuṣṭhacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
tvagdoṣī tu
mānsadugdhadadhitilakulatthamāṣaniṣpāvekṣuvikārāmlapiṣṭamayānividāhyābhiṣyandīni
divāsvapnavyavāayañ ca dūrata eva pariharet |
tataḥ śāliṣaṣṭikayavagodhūmaśyāmākakoradūṣoddālakānanavām
bhuñjīta | mudgāḍhakyor anyatarasya cāhāra 3 sūpena yūṣeṇa vā || nambapa
ttrāruṣkaraviyāmiśreṇa
maṇḍūkapaṇttyavalgujāṭarūṣakapuṣpaiḥ ḥ sarppiḥsiddhaiḥ
sarṣapatailasiddhair vvā | tiktavarggeṇa vābhihitena māṃsasātmyāya vā
jāṅgalamānsa
samedaṣkam vitaret | tailam vajrakam abhyaṅgārthe
āragvadhādikaṣāyamutsādanārthe | pānapariṣekāvagāheṣu khadirakaṣāyam ity eṣa cārāhavibhāgaḥ |
tatra pūrvvarū
peṣūbhayataḥ | saṃśodhanamāseveta
| tvakprāpte saṃśodhanālepanāni | śoṇitaprāpte
saṃśodhanālepanakaṣāyapā|naśoṇitāvasecanāni | māṃsaprāpte saṃśo
dhanālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasekāriṣṭamanthaprāsān |
caturthe dhātuprāpte yāpyenātmavataḥ samvidhānavataś ca | tatra saṃśodhanāc
choṇitāvasekāc corddhvam bhallāta
ka śilāja tukuruvaka khadirāsanāyaskṛtividhānam
upaseveta | pañcame naivopakramet
tatra prathamam eva kuṣṭhinaṃ snehapānenopakramet |
meṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāsāṅgaṣṭāguḍūcī
dvipañcamūlasiddhantailaṃ
ghṛtam vā vātakuṣṭhinām pānābhyaṅgayor vvidadhyāt |
dhavāśvakarṇṇakakubhapalāśapicumarddamadhukalodhrasamaṅgāsiddhaṃ pittakuṣṭhināṃ |
priyālasanāragvadhanimbasaptaparṇṇacitrakamaricavacākuṣṭhasiddhaṃ
śleṣmakuṣṭhināṃ | bhallātakaviḍaṅgasiddham vā sarvveṣāṃ
harītavyāmalakavibhītakapavolapicumarddāṭarūṣakakaṭurohiṇībhāradrāduṃrā
labhātrāyamāṇāparppaṭakañcetyetad dvipalikyānijalāḍhake
prakṣipya tatkaṣāyam pādāvaśiṣṭam avatārya
ghṛtaprasthamāvapet kalkapeṣyāṇi cemāni bheṣajāny
arddhapali
kyāni |
trāyamāṇāmustendrayavācandanakirātatiktakapippalyaś cety etat
mṛdvagnisiddham avatārya pāyayed etat tiktakan nāma sarppiḥ
kuṣṭhajvaragulmārśograhaṇī
doṣapāṇḍurogavisarppaṣāṇḍhyaśamanaś
ceti ||
saptaparṇṇātiviṣāśamyākakaṭurohiṇyamṛṇālaharītakyāmalakavibhītakapaṭolapicumarddaparppaṭa
kirātatiktakaharidrādurālabhātrāyamāṇāmustācandanapadmakaharidropakulyāviśvāmūrvvāśatāvarīśārivāṭarūṣakakuṭajendravāruṇīpātḥavṛkṣādanī
granthikā ceti | samabhāgāni kalkaḥ syāc caturgguṇaṃ sarppiḥ
prakṣipya tad dviguṇam āmakaṃlarasas tac caturgguṇam āpas tad aikadhyaṃ mṛdvagnisiddham
avatārya pāyayed etan mahātiktakaṃ nāma sarppiḥ
kuṣṭhārśovātapittaviṣamajvarahṛdrogonmādagalagaṇḍagaṇḍamālāsaślīpadakāmalāpāṇḍurogaṣāṇḍhyakaṇḍūpāmādīm̐ś
ca śamayed ity
anyatamena ghṛte
nopasnigdhasyaikāṃ dve tisraś
catasraḥ pañca vā sirām vidhyet | maṇḍalāni cotsannāny eva
likhet | abhīkṣṇaṃ pracched vā | samudraphenena cāvaghṛṣyāvalepayet | lā
kṣāsarjjarasāñjanaprapunāṭatejovatyāśvamārakārkkakuṭajarevatamūlakalkairmmūtrapiṣṭaiḥ pittapiṣṭair vvā ||
svarjjikātutthakāsīsaviḍaṅgāgāradhūmacitrakatrikaṭu
kasudhāharidrāsaindhavair vvā || etair eva ca kṣāravipakvaiḥ phāṇitameva sañjātarasaiḥ |
svarjjikātutthakuṭajaviḍaṅgamaricalodhramanaḥśilācūrṇṇayuktair vvā |
jyotiṣkaphala
lākṣāmaricapippalīsumanāpattrair vvā |
harītakīkarañjikāviḍaṅgasiddhārthakalavaṇarocanāvalgujaharidrākalkair vvā |
manaḥśilārkkakṣīramaricakalkair vvā |
sarvvaku
ṣṭhāpahāḥ
siddhālepāḥ ṣaṭprakīrttitāḥ | vaiśeṣikān atas
tūrddhvandardtrūśvitreṣu vakṣyate |
śrīveṣṭakakuṣṭhaṃ kuṭajaṃ sarṣapo
lākṣā vyoṣaṃ prapunāṭasya bījaṃ |
takreṇa piṣṭaḥ saha2ridralepodaddrūṣūktomūlakābījayuktaḥ |
sasaindhavaṃprapunāṭasya bījaṃ rasāñjanaṃ saguḍaṃ kesarañ
ca | rasena piṣṭāni kapitthajena | śīghraṃtīvrādarddravonāśaitipāṭhā śīghraṃ
tīvraṃnāśayeyuś ca darddrūṃ |
jyotiṣmatīdṛmālaḥ
śirīṣo nimbaḥ sarjjaḥ kuṭajaḥ sājakarṇṇaḥ | śīghrantīvrānāśayanty eva darddrīṃ
snānālepodgharṣaṇeṣūpayuktaḥ ||
udumbarībhadranāmānuyāvai tasyā mūlam
malayūmūla
misraṃ | siddhan toye pītamuṣṇe sukhoṣṇaṃ sphoṭāñ
chvitre puṇḍarīke ca kuryāt
|dvipyaṃ
dagdhañcarmmamātaṅgajañ ca bhinne sphoṭe tailayuktaḥ
pralepaḥ | pūtiḥ kīṭo rājavṛkṣodbha
vena kṣāreṇāktaḥ śvitrameko
nihanti ||
avalgujāphalamagryaṃ
nadījamayorajomāgadhikāstilāś ca | udumbarī kākanāmā salākṣā rasāñjanañcaiva
varggaḥ
samāṃśaḥ ||
gomūtrapiṣṭo guṭikākṛtas tu lepaḥ kāryāśvitriṇāṃ śvitrahantā | lepocchvitraṃ śikhino hanti
pittaṃ krīvecamvādagdham etena yuktaṃ ||
mūtraṅ gavyañ citra
kaṃ vyoṣayuktaṃ sarppiḥ
kumbhe kṣaudrayuktaṃ sthitaṃ hi | pakṣādūrddhvaṃ
śvitribhiḥ peyam etat kuryāc cāsmai kuṣṭhadṛṣṭam vidhānaṃ ||
pūtikārkkasnuhārājavṛkṣadrumāṇāṃ
mūtraiḥ piṣṭāḥ pallavāvalkalāś ca | lepaiḥ śvitraṃ ghnanti darddrūm vraṇām̐ś ca
duṣṭanyarśāṃsyugranāḍīṃvraṇām̐ś ca ||
tato jantubhir nniḥsrute
duṣṭarakte jātaprāṇaṃ sarppiṣā snehayitvā | tīkṣṇair
yogair vvāmayitvā pragā
ḍhaṃ sarvvān doṣān nirharec cāpramattāḥ ||
durvvānto vā durvvirikto 'thavā syāt
kuṣṭhīdoṣair uddhatair vvyāptadehaḥ | niḥsandehaṃ yāty asādhyatvam āśu
tasmād doṣān nirharet tasya kṛtsnān
||
pakṣāt pakṣāccharddanāny
abhyupeyātmāsātmāsāt sraṃsanañ cāpramattaḥ
| tryahāt tryahān nastataś cāvapīḍāṃ māse māseṣv asṛkmokṣayet ṣaṭsu ṣaṭsu ||
harītakīṃ saguḍāṃ vyo
ṣayuktāṃ mucyeta kuṣṭhāc
calihaṃsatailān | phalatrikaṃ saviḍaṅgaṃ sakṛṣṇaṃ sarppistailaṃ
kṣaudrayuktaṃ lihedvā ||
pivaṃ haridrām palaśaḥ samūtrāṃ
māsānmucyet pāpa
rogāt manuṣyaḥ || evaṃ
peyaścittrakaḥ ślakṣṇapiṣṭaḥ pippalyo vā pūrvvavat mūtrayuktāḥ |
rasāñjanam peyam evañ ca māsantenājasrandeham ālepayec ca
|| saptaccha
dam picumarddāṭarūṣaṃ mmustaṃlākṣāpañcamūlaṃ haridre
|
mañjiṣṭhā ca cittrakaḥ kṣaudranāmā kaṭutrikantriphalā
devadāru || cūrṇṇīkṛtaṃ saviḍaṅgaṃ samānsa|metadurggampalaśaḥ sevyamānaḥ ||
mucyet kuṣṭhāt triphalāvyoṣayuktaṃ caturgguṇaṃ sarppiṣaḥ
prastham āśu | gomūtrāpāṃ droṇasiddhekṣipīle siddhaṃ sajirnnāśayec cāpi kuṣṭhaṃ ||
vyādhighāte saptaparṇṇevaḍho
le savṛkṣake sakarañje sanimbe | samuṣkakadve
haridre vipakvaṃ hanyāddvṛtaṃ sarvvakuṣṭhāni
śīghraṃ ||
nimbāsanam padmakaṃ
samṛṇālasaptacchadañcandanaṃ lodhram eva ca |
yojyotsnā
nedahyamānasya jantoḥ
peyāvāsyān kṣaudrayuktātribhaṇḍī ||
kuṣṭhīmāṃseṣv avadīryatsu khādet mudgaṃ
siddhannimbatoye satailaṃ | nimbakvāthaṃ jātasatvaḥ pibedvā kvātham vā
syāda
rkkasaptacchadābhyāṃ ||
dagdheṣv aṅgeṣv aśvamārasyamūlaṃ
lehoyojyaḥ saviḍaṅgaḥ samūtraḥ | mūtraiś
cainaṃ secayed ādisec ca sarvvāhārāḥ saviḍaṃgā yathā syuḥ ||
kārañjam vā sārṣapaṃ
vāsyatailaṃ vraṇe deyaṃ
śigrukosāmvrayor vvā | pakvaṃ sarvvaṅkaṭukaistiktakaiś ca śeṣañ
ca syāt kuṣṭhavatsamvidhānaṃ ||
saptaparṇṇakarañjārkkamālatīkaravīrajaṃ |
mūlaṃ snuhāśirī
ṣābhyāñcitrakāsphotayor api ||
karañjabījantriphalātrikaṭuṃ rajanīdvayaṃ
|
siddhārthakaṃ viḍaṅgāni prapunāṭañ ca saṃharet ||
mūtrapiṣṭaiḥ pace|ttailam ebhiḥ kuṣṭhavināśanaṃ |
atyaṅgādvajakaṃ
nāma nāḍīduṣṭavraṇāpahaṃ || pittāvāpye mūtrapiṣṭe tailaṃ lākṣādike kṛtaṃ |
kaṭukālāvunibhiṣak saptāhaṃ vidadhītaca || tato
mātrāpītavantantenātyaktañ ca
mānavaṃ |
śāyayītātapetasya doṣā gacchanti sarvvaśaḥ || sthitadoṣaṃ
samutthāpya susnātaṃ khadirāmbunā |
tenaiva bhojayed enaṃ yavāgūṃ vāpi pāyayet || evaṃ
saṃśodhane vargge kuṣṭhadveṣyauṣadheṣu
ca |
kuryāt tailāni sarppīṃṣi
pradahodyarṣaṇāni ca || prātaḥ prātaś ca
seveta yogāvairecanāṃśubhāṃ | yathotthānānigacchanti pañca ṣaṭ sapta vāṣṭavā ||
kārabhamvāpibetmūtraṃ jī
rṇṇe tatkṣīrabhojanaḥ | jātasatvāni kuṣṭhāni māsaiḥ ṣaḍbhir vvyapohati ||
didṛkṣurantaṃ kuṣṭhasya khadiraṃ kuṣṭhapīḍitaḥ |
sarvvathaivopayuñjīta snānapānāśanādiṣu ||
yathā hanti pravṛ
ddhatvānkuṣṭhamāturam ojasā | sevyamānas tathā hanti
khadiraḥ kuṣṭhamojasā ||
nīcaromanakhonity an nityam auṣadhatatparaḥ |
yoṣitmāṃsasurāvarjjī kuṣṭhī kuṣṭham apohati ||
cikitsā navamaḥ ||
athāto mahākuṣṭhacikitsitam vyā
khyāsyāmaḥ ||
kuṣṭheṣu maheṣu kaphāmayeṣu sarvvāṅgaśopheṣu ca dāruṇeṣu
|
kṛṣatvam icsatsu ca medūreṣu
yogānimānagramatiḥ prayuñjate ||
kṣuṇṇāṃ yavānniḥ pūtāṃ rātrau gomūtraparyuṣitām
mahati kiliñje śoṣayed evaṃ saptarātraṃ bhāvayec choṣayec ca | tatastāṃ
kapālabhṛṣṭāṃ śaktuṃ
kārayitvā prātar
eva kuṣṭhim mehinam vā sālasārādikaṣāyeṇa pāyayet ||
bhallātakaprapunāḍhāvalgujaviḍaṅgamustācūrṇṇacaturbbhāgayuktaṃ | evam eva
śālasārādikaṣāyaparipītānagvadhādikaṣāyakaparipītam vā | evam eva gohannakāṃ hayannakām vā śaktuṃ
kārayitvā bhallātakādīnāṃ cūrṇṇānyāvāpya khadirā
narājavṛkṣarohītakādīnām anyatamasya kas̤āye
śolāmadhureṇa drākṣāyuktena vā dāḍimavetasāmlena vā saindha
vānvitena vā pāyayed eṣa manthakalpaḥ ||
yavāś ca bhakṣyām vā dhānollavikāṃ
kulmāsacūrṇṇakosotkārikā
śaṣkulikānām viṣakaloḍhakaprabhṛtīnyupaseveta | yavavidhāna vat
godhūmavidhānaveṇuyavavidhānaṃ ||
ariṣṭānato vakṣyāmaḥ |
pūtīkacitrakacavyasuradāruśārivā
dantītṛvṛtkatrikaṭukānām iti
pāṭhaḥpratyekāṃśena ṣadyalikābhāgāḥ | vadarakuḍavastriphal-akuḍavaḥ | ity eṣāṃ cūrṇṇāni
tataḥ pippalīmadhughṛtair anyatarataḥ pralipte ghṛtabhājane prākkṛ
tasaṃskāre saptodakakuḍavānayojajo 'rddhakuḍamam arddhatulāṃ guḍasyābhihitāni cūrṇṇān avāpyānuguptaṃ
yavapalle saptacātraṃ vāsayet | tato yathāvalam upayuñjīta | eva
khalv ariṣṭaḥ kuṣṭhamedorapāṇḍurogaś
ca yathūnapahanti | evaṃ śālasārādau cāriṣṭaṃ kurvvīta ||
āsavānato vakṣyāmaḥ | palāśabhasmaparisnutasyoṣṇodakasya
trayo bhāgā dvau phā
ṇitasya tad ekadhyam ariṣṭakalpena vidadhyāt
| evan tilādīnāṃ kṣāreṣu | śālasārādau mūtre cāsavām vidadyāt ||
ataḥ surām vakṣyāmaḥ || śiṃsapākhadirayoḥ sāram
ādāyotpāṭya cottamakacaṇīyāvrahmīkośavatīstat
sarvvam ekataḥ kaṣāyaka
lpe
lke
na vipācyodakamādadīta | tan maṇḍodakārtham abhiṣuṇuyāt | yathoktam
evaṃ surāṃ śālasārādau nyagrodhādāvāragva
dhādau ca vidadhyāt ||
ato lehān vakṣyāmaḥ ||
khadirāsananimvarājavṛkṣasārakvāthena tatsārapiṇḍānevaślekṣṇapiṣṭām
prakṣipya vipacet tatp nātidravan nātisāndram
avatārya pāṇitalam
pūrṇṇamaprātarāśī madhunāvimiśra lihyād evaṃ śālasārādau
nyagrodhādau ca lehān kārayet ||
ataś cūrṇṇakriyām vakṣyāmaḥ || śālasārādicūrṇṇapra
stham āhṛtya āragvadhādikaṣāyaparipītam anekaśaḥ śālasārādikaṣāyeṇaiva pāyayet | evaṃ
nyagrodhādīnāṃ | phaleṣu puṣpeṣvāragvadhādīnāṃ cūrṇṇaṅ kārayet ||
ata ūrddhamayaskṛtīn vakṣyāmaḥ |
tīkṣṇalohapatrāṇyāhṛtyatan tanūni lavaṇavarggapradigdhāni
gomayāgnitaptāni kṛtvā triphalāśālasārādikaṣāye nirvvayed devaṃ dvira
ṣṭauvārān tataḥ khadirāṅgārataptānyūpaśāntānyaśūnicūrṇṇāni
kārayet | ghanatāntava parisrāvitān nirgato yathā valam mātrāṃ
sarppirmmadhubhyāṃ saṃsṛjyopayuñita || jī
rṇṇe yathā vyādhim anamlalavaṇāhārañ kurvvīta | evaṃ tulām
upayujya kuṣṭhamehamehaś ca yathupāṇḍurogonmādāpasmārānapahṛtya varṣaśatañ
jīvati | tulāyān tulāyām varṣaśatam utkarṣaḥ | etena sarvvaloheṣ ayaskṛtayo vyākhyātāḥ |
tṛvṛcchyāmāgnimanthasaptalākevukaśaṃkhinīśaṃkhapuṣpītilvakatriphalāpalāsaśiṃśapānāṃ
svarasamādāya pālāśyāṃ droṇyā
siṃcya tasyāṃ
khadirāṅgārataptamayas piṇḍam ekaviṃśati vārān nirvvāpya tatas tamād
ādāya rasam āsicya sthālyāṃ gomayāgninā vipacet | siddhyati cāsmin
pippalyādicūrṇṇa
dvau madhunaḥ prakṣipet tāvantaṃ ghṛtasyeti |
tataś catubhāgāvaśiṣṭam avatāryāgnitaptānyayas patrāṇi
prakṣipet tataḥ praśāntam āyase pātreṣv anuguptan nidadyāt | tato yathā yo
śuktiprakuñcam evopayuñjīta | jīrṇe
yathā vyādhim āhāram upaseveta | eṣauṣadhāyaskṛtirasādhyam api kuṣṭham
meham vā sādhayati | sthūlam āśulikhayeti | śopham upa
sannam
agnim uddharati | viśeṣeṇa copadiśyate rājayakṣmiṇām eṣa prayogo
varṣaśatāyur anena puruṣo bhavati | śālasārādikvātham āsiṃcya pālāsyān
droṇyāmayo
ghanais taptaiḥ saṃyojā nirvvāpyakṛtasaṃskāre kalase
'bhyāsicya pippalyādicūrṇṇaṃ kṣaudraṃ guḍam iti ca datvānuguptan
nidadhyāt tamauṣadhāyaskṛtiṃ māsam arddhamāsam vā sthitāṃ ya
thāvalam upayuñjād evaṃ nyagrodhādiṣu ca nidadhyāt || 0 ||
ataḥ khadiravidhānaṃ vakṣyāmaḥ || praśastadeśajātam
anupahatam madhyamavayasaṃ khadiram parisamantāt || khanayitvā tasya madhyamaṃ mūlaṃ cchitvā
yasmayaṃ kumbhan tasminn antare 'dhastā nidadhyād yathā rasagrahaṇasamartho
bhavati | tam avakīryaindhanair gomayamiśrair ādīpayet | yathāsya dahya
mānasyādho rasaḥ prasavati | tad
yathā jānīyāt pūrṇṇabhājanam athainam uddhṛtya parisrāvya rasam
anyasmin pātre nidhāyānuguptan nidadhyāt | tato yathāyogam mātrām āmalaka
rasamadhusarppibhiḥ saṃsṛdyopayuñjīta | jīrṇṇe
bhallātakavidhānavadāhāraḥ parihāraś ca kuṣṭhināṃ kṣīravar
prasthe prayukte śataṃ varṣāṇām āyuṣo 'bhivṛddhir bhavati |
khadirasāratulāmuda
kadroṇe vipācya ṣoḍaśāṃśāvaśiṣṭam
avatāryānuguptan nidadhyadhyāt | tato yathāyogam
āmalakarasamadhusarppirbhiḥ saṃsṛjyopayuñjīta | eṣa
sarvvavṛkṣasārakalpaḥ |
khadirasāratulām
vā prātaḥ prātar upaseveta | khadirasārakvāthasiddham āvikam vā
sarppir
amṛtavallīsvarasasiddham vā prātaḥ prātar upaseveta |
aparāhṇe sarppiṣmanta
sārādikaṣāyasya ca
triphalātrikaṭutrivarṇākāvalgujapharūṣakaphalaviḍaṃgaphalamajjacitrakaharidrādvayatṛvṛddantīndrayavayaṣṭhīmadhukātiviṣārasāñjanapriyaṃgūnāṃ
palikā bhāgāḥ | tadaikadhyaṃ snehapākavidhānena vipacet tatsādhusiddham
avatāryānuguptan nidadhyāt tata upasaṃskṛtaśarīraṃ | prā
tar
utthāya pāṇiśuktimātraṃ kṣaudreṇopasaṃsṛjyopayuñjīta | jīrṇṇe
mudgayūṣeṇālavaṇena sarppiṣmantaṃ khadirodakasiddham mṛdumodanam aśnīyāt |
khadiroda
kasevīty evaṃ droṇam upayuṃjya sarvvakuṣṭhair
vvimuktaḥ śuddhamanāḥ smṛtimān varṣaśatāyur vbhavati |
manthāriṣṭāsavasurālehaś cūrṇṇ-anyayaskṛtīḥ |
sahasraśo 'pi kurvvīta
vījenānena vuddhimān iti || 0 ||
cikitsā daśamaḥ || 0 || dvivraṇīpañcasadyaś
ca bhaganam vātam mahāmarut | durnnāmācāś marīcaiva bhagasphoṭaṃ tvagāmayaṃ
|| ma
hākuṣṭhacikitsā ca proktaṃ vai prathamo
daśa || a
athātaḥ pramehāṇāñ cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
dvau pramahau bhavataḥ sahajo 'pathyanimittaś ca
| tatra sahajo nāma mātāpitṛbījadoṣakṛtaḥ || ahitāhāranimitte
'pathyanimittaḥ | tayoḥ pūrvveṇopadrutaḥ kṛṣo rūkṣo 'lpāśībhṛśam
paryaṭanaśīlaśca bhavatyuttareṇa sthūlo vahvāśī snigdhaḥ
śayyāsvapnaśīlaḥ prāyeṇeti |
tatra kṛṣaśam
annapānasaṃskṛtābhiḥ kriyābhiś ca cikitset | sthūlamapatarppaṇayuktābhiḥ |
sarvva eva pari
hareyuḥ
sauvīrakatuṣodakaśuktamaireyasurāsavapayastailaguḍaghṛtekṣurasapiṣṭāmlapānakāni
grāmyānūpodakānām māṃsānīti ||
tataḥ śāliṣaṣṭi
kaśyāmākayava
3 godhūmakodravoddālakānanavān bhuñjīta
canakatuvarikakulatthamudgavikalpena tiktakaṣāyābhyāṃ ca śākagaṇābhyān
nikumbheṅgudīsarṣa
pātasītailasiddhābhyāṃ vastumūtrair vvā
jāṅgalair mmāṃsarasair anamlaghṛtamedobhiḥs
tatrādita eva pramehiṇam upasnigdham anyatame na tailena
priyaṅgvādi siddhe
na vā ghṛtena vāmayet | pragāḍham virecayet |
virecanānantaraṃ surasādikaṣāyeṇāsthāpayet |
mahauṣadhabhadradārumustāvāyena madhusaindhavayuktena
tahyamānam vā nyagrodhādikaṣāyeṇa nistailena |
śuddhadehāmāmalakarasena haridrām madhusaṃyuktām pāyayet |
triphalādevadārumustakakaṣāyam vā | śālakampi
lyakamuṣkakakalkamakṣamātra vā madhumadhuram āmalakarasena |
kuṭajakapittharohītakavibhītakasaptaparṇṇapuṣyakalkam vā | nimvāragvadhasaptaparṇṇapūrvvākuṭajasomavṛkṣapalā
śānām vā | tvakpattrapuṣpaphalamūlakaṣāyāṇy ete pañca
prayogāḥ sarvvamehopahantāro vyākhyātāḥ |
viśeṣata ūrddhvaṃ | tatrodakamehinam pārijātakaṣāyam pā
yayet | ikṣuvālikāmehināṃ vaijayantīkaṣāyaṃ | surāmehinān
nimvakaṣāyaṃ | sikatāmehinaṃ cittrakaṣāyaṃ | śanair mmehinaṃ khadirakaṣāyaṃ
| lavaṇame
hinam pāṭhāgarukaṣāyaṃ | piṣṭamehinaṃ rajanyoḥ kaṣāyaṃ
| sāndramehinaṃ saptaparṇṇakaṣāyaṃ | śukramehinaṃ
dūrvvāśaivālaplavahaṭhakarañcakaserukakaṣāyaṃ |
phenamehinaṃ
triphalāragvadhamṛdvīkākaṣāyaṃ madhumadhuraṃ | paittikeṣu nīlamehinam
aśvatthakaṣāyaṃ | haridrāmehinaṃ rājavṛkṣakaṣāyaṃ | amvlamehinaṃ nya
grodhādikaṣāyaṃ | kṣāramehinaṃ triphalākaṣāyaṃ |
mañjiṣṭhāmehinaṃ mañjiṣṭhācandanakaṣāyaṃ | śoṇitamehinaṃ
guḍūcītindukāsthikāsmaryakharjjūrakaṣāyam madhumiśra pāyayet
|| ata ūrddhvam asādhyeṣv api yogān yāpanārthān vakṣyāmaḥ | tad yathā |
sarppir mmehinaṃ kuṣṭhakuṭajapāṭhāhiṅgutrikaṭukarohiṇī kalkaṃ
guḍūcīcittrakakaṣāyeṇa
pāyayet | vasāmehinam
agnimanthakaṣāyaṃ | kṣaudramehinaṅ kadarakakramukakaṣāyaṃ |
hastimehinan tindukakapitthaśirīṣapalāśapāṭhāmūrvāduṣyarśā
kaṣāyaṃ
| hastyaśvaśūkarakharoṣṭrāsthikṣāra vā dahyamānam
audakakandakvāthasiddhaṃ yavāgūṃ kṣīrekṣurasamadhumadhurām pāyayet |
tataḥ priyaṃgvanantāghṛṣikāpa
dmāturyantīlohitikāmvaṣṭhādāḍimatvak | śālaparṇṇī
padmakesaradhātakīva kulaśālmalīśrīveṣṭakamocaraseṣv ayaskṛtīlehān
āsavān kurvvīta | śṛṅgāṭa
kakaloṭīvisamṛṇālakaserukamadhukāmrajamvvāsanati
niśakakubhakaṭvaṅgalodhrabhallātakapalāśacarmmavṛkṣagirikarṇṇikāśītaśivaniculadāḍimāja
karṇṇaharivṛkṣarājādanaghoṇṭāvikaṃkateṣu yavān na vikārām̐ś
copaseveta | yathoktakaṣāyasiddham vā cāsmai yavāgūm prayacchet kaṣāyāṇi vā
pātuṃ |
mahādhanamahitācāram auṣadhadveṣiṇam
īśvaram vā pāṭhābhayācitrakapragāḍham analpamākṣikam anyatamam āsavaṃ
pāyayet | aṃgārakaśūlyopadaṃśam vā | mārdvīntam abhīkṣṇam
madhukapitthamaricānusiddhāni
pānakāni cāsmai upaharet |
uṣṭrāśvatarapurīṣacūrṇṇāni cāsmai dadyād aśaneṣu || hiṅgusiddhaiś ca
yūṣaiḥ sārṣapaiś ca rāgai bhojayet | aviruddhāni cāsmai pānabhojanā
ny upaharet | rasagandhavanti ca | pravṛddhamedas tu vyāyāmaniyuddha
krīḍāpahāya gajarathapādacaryāparikramaṇānyas trāpāstram vā seveta |
adhanas tv avāndhavo vā pādatraccha
ttrarahito
bhaikṣāśīgrām aikarātravāsī munir iva saṃyatātmā yo janaśatam adhikaṃ
gacchet | mahādhano vā
śyāmākanīvārāmalakatindukakapitthāsmantakaphalamūlāhā
ro
mṛgais saha vaset mūtraśakṛdbhakṣaḥ | satatam anuvrajed vāgāḥ |
vrāhmaṇo vā śiloñchavṛttir vbhūtvā vrahmaratham uddharet | kṛsetkṛśodatsa 2 satatasamitaṃ khaned vā kūpaṃ ||
bha
¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦ || adhano vaidyasandeśā
devaṃ kurvvaṇatandritaḥ |
samvatsarāntarāt puṃsaḥ pramehān pratimucyate iti || pra ||
pramehacikits⦦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦ ekādaśa
||
athātaḥ pramehapiṭakacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
śarāvikādyāḥ prāg uktā navapiṭakās tās tu
vraṇavato 'lpās tvaṅmānsaprāptāḥ | mṛdvyo
lparujaḥ kṣiprabhedinyaś ca sādhyāḥ |
tābhir upadrutaṃ pramehiṇam upakrameta | tatra
pūrvvarūpeṣv apatarppaṇam vanaspatikaṣāyapā
naṃ | vastamūtrasya
copadiśed evam akurvvato vātasya madhurāhārasya pūrvvasvedaḥ śleṣmā ca
madhurī bhavati | prameha cābhivyakto bhavati | tasyobhayataḥ saṃśodhanam
evem a
kurvvataḥ | tasya doṣāḥ pravṛddhā māṃsaśoṇitaṃ pradūṣya
śophañ janayanti | upadravām̐ś kām̐ścit
tatroktaḥ pratīkāraḥ sirāmokṣaś ca | evam akurvvato vā tasya śo
phaḥ pravṛddho 'timātraṃ tad vidāham āpadyate | tatra
śastrapraṇidhānam vraṇakriyopasevā ca | evam akurvvato vā tasya pūyo
'bhyantaram avadāryotsaṅgam mahāvakāśaṅ kṛtvā
vṛddho bhavaty
asādhyaḥ | tasmād ādita eva pramehiṇam upakrameta
durvvirecyamadhumehino bhavanti | medo
'bhivyāptaśarīratvāt | tasmāt tīkṣṇam eṣāṃ śodhanaṅ kurvīta |
na caitaṅ kathaṃcid api svedayet |
medobahutvāt khalv eṣāṃ sīryate dehaḥ | svedena
rasaharaṇīnāṃ daurvvalyān norddham uttiṣṭhaṃti |
pramehiṇāṃ doṣāḥ | yato madhumehinām adhaḥkāye piṭakāḥ prādur vbha
vanti |
apakvānāṃ khalu piṭakānāṃ śophavat pratīkāraḥ |
pakvānām vraṇavaditi | tailan tu vraṇaropaṇam evādau kurvīta |
āragvadhādikaṣāyam utsādanārthe | śālasā
rādikaṣāyam parisecane |
pippalyādikaṣāyam pānabhojaneṣu | pāṭhācitrakaśārṅggeṣṭākṣudravṛhatī
śārivāsomavakalkasaptaparṇṇāragvadhakuṭajamūlacūrṇṇāni
madhu
vimiśrāṇi cāśnīyāt |
śālasārādikaṣāyacaturthāñśāvaśiṣṭam avatārya
parisrāvya punarupanīya sādhayet | sidhyati cāmalakalodhrapriyaṅgudantī
kṛṣṇāyastāmra
cūrṇānyāvayet tad etad anupadagdhaṃ lehībhūtam
avatāryānuguptan nidadhyāt tato yathāyogam upayuñjyeta | eṣa lehaḥ
sarvvamadhumehānān nihantā ||
triphalā trikaṭukacitrakaviḍaṃ
gamustānān
navabhāgāstāvanta eva kṛṣṇāyaś cūrṇasya tat sarvvam ekadhyaṅ kṛtvā yathāyogam mātrāsarppir
mmadhubhyāṃ saṃsṛjyopayuñjīta | tad etan navāyasan nāma etena khalu jāṭharyaṇam bhavati | ryan na bhavati
| sannāgnir āpyāyyate | durnnāmno na bhavanti |
śophapāṇḍurogāvipākakāsaśvāsaś ca |
śālasārādiniryūhaś caturthāṃśāvaśeṣitaṃ | parisrutaṃ
suśītañ ca madhunāmadhu
rīkṛtaṃ |
phāṇitībhāvam āpannaṃ guḍaṃ śodhitam eva ca|
ślakṣṇapiṣṭāni cūrṇāni pippalyāder ggaṇasya ca ||
aikadhyam āvapet kumbhe saṃskṛte ghṛtabhāvite |
pippalīcūrṇṇama
dhubhiḥ pralipte 'bhyantaraṃ śucau ||
ślakṣṇāni tīkṣṇalohasya tatra patrāṇi buddhimān |
khadirāṅgārataptāni vahuśaḥ prakṣipyed vudhaḥ ||
sapidhānan tu tat kṛtvā yavapalle
nidhāpayet | māsām̐s trīm̐ś caturo vāpi yāvad vā
lohasaṃkṣayāt ||
tato jātarasañ jantuḥ prātaḥ prātaryathāvalaṃ |
upayuñjyād yathāyogam āhāram vāsya kalpayet
||
eṣa sthūlasya kṛṣakatsnann asyāgneḥ prasādhakaḥ |
śophaghnaḥ kuṣṭhamehaghno gulmapāṇḍvāmayāpahaḥ ||
plīhodaraharaḥ śīghraṃ mviṣamajvaranāśanaḥ |
abhiṣyandāpaharaṇo lohāriṣṭo mahāguṇaḥ ||
pramehiṇo yadā mūtram anāvilam api chilaṃ | viśadan
tiktakaṭukan tadārogam pracakṣata iti || ṃ || cikitsādvādaśa ||
athāto madhumehiṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
madhumehitvam āpannaṃ bhiṣagbhiḥ parivarjjitaṃ |
yogenānena matimān madhumehinam ācaret ||
māsiśukle śucau cai
va śailāḥ sūryāṅśutāpitāḥ
||
jatuprakāśaṃ svarasaṃ śilābhyaḥ prabhavanti hi ||
śilājatviti vikhyātam nahāvyādhivināśanaṃ |
trapvādīnān ty lohānāṃ ṣaṇṇā
m anyatamāśritaṃ ||
jñeyan tat khaltaś cāpi ṣaḍyoniḥ prathitaṃ kṣitau |
lohādyasmāt tu yajjātaṃ śilājatu hitāya vai ||
tasya lohasya vīryañ ca rasañ cāpi vibhartti ta
t |
trapusīsāyasādīni pradhānyuttarottaraṃ ||
yathā tathā prayogepi
śreṣṭha śreṣthā guṇāḥ smṛtāḥ |
tat sarvvan tiktakaṭukaṃ kaṣāyānurasaṃ rasaṃ ||
kaṭupākyuṣṇavī
ryañ ca śoṣaṇañ chedanam paraṃ |
teṣu yat kṛṣṇamalaghuḥ snigdhan niḥ śarkkarañ ca yat ||
gomūtragandhī nīlam vā tat pracakṣate |
tad bhāvitaṃ sāragaṇe hṛtadoṣādinā
ditaḥ ||
pivet sārodakenaiva ślakṣṇam piṣṭaṃ yathā valaṃ |
jāṅgalena rasenānnan tasmin jīrṇṇe tu bhojayet ||
upayujya tulām eva amṛtasyāsmajanmanaḥ |
vyayomadhumehākhyam antakaṃ rogasaṃkaraṃ ||
vapur vvarṇṇavalopetaḥ śataṃ jīvaty anāmayaḥ |
śataṃ śataṃ tulāyān tu sahasraṃ daśataulikaṃ ||
bhallātakavidhānena parihāravidhiḥ smṛtaḥ |
mehaṃ kuṣthamapa
smāram unmādaṃ śophaślīpadaṃ ||
vyayo hatyacirāt kālāc chilājatu niṣevitaṃ |
na sosti rogo yañ cāpi na nihanyāc chilājatuḥ ||
śarkkarāñ cirasaṃvṛdvām aśma
rīñ ca bhinaty api |
bhāvanāloḍane caiva pathyāḥ kāryās tu ye gaṇāḥ ||
evañ cādbhūdbhavan dhātum mākṣikaṃ mṛtopamaṃ |
madhurañ kāñcanābhāsamlam vā rajataprabhaṃ ||
pivan hanti jarāṃ kuṣṭhaṃ śophapāṇḍvāmayañ kṣaraṃ |
tad bhāvitakulakāś ca vivarjjayet ||
pañcakarmmagu
ṇātītaṃ śraddhāvantaṃ
jijīviṣaṃ ||
yogenānena matimān sādhayet kuṣṭhinan naraṃ |
vṛkṣās tau varikā nāma paścimārṇṇava tīrajāḥ ||
teṣāṃ phalāny ādadīta supa
kvāny amvudāgame
|
ḥ phalebhyaḥ sa viśoṣya paricūrṇṇayet ||
tilavat pīḍayed roṇyāṃ gālayed vā kusumbhavat |
tat tailaṃ saṃbhṛtaṃ bhūyaḥ paced ādudakakṣayāt ||
avatārya karīṣe ca pakṣamātraṃ
nidhāpayet |
snigdhaṃ svinno hṛtamalaḥ pakṣād uddhṛtya yatnataḥ ||
caturthabhaktāntaritaḥ śuklādau divase śubhe |
mantrapūtasya tailasya prāśniyāt pā
ṇi
mātrikāṃ ||
tatra mantram pravakṣyāmi yenedam abhimantryate |
majjāsāra mahāvīrya sarvān dhātūn viśodhaya ||
śaṅkhacakragadāpāṇistvāmājñāpayate 'cyu
taḥ |
tenāsyorddham adhaś cāpi doṣā yānty asakṛttataḥ ||
sāyam asnehalavaṇāṃ yavāgūṃ śītalām pivet |
pañcahāni pivet tailam anena vidhinā naraḥ ||
pakvaṃ
pariharec cāpi mudgayūṣaudanāśanaḥ |
pañcabhir ddivasair evaṃ sarvvakuṣṭhaiḥ pramucyate
||
tad eva khadirakvāthe triguṇe sādhu sādhitaṃ ||
nihitam pūrvvavat pakṣaṃ pive
t sāmam
atandritaḥ ||
tenābhyaktaśarīras tu kurvvītāhāram īritaṃ |
bhinnasvaraṃ raktanetram praśīrṇaṃ krimi bhakṣitaṃ ||
anenāśu prayogena sādhayet kuṣṭhinan naraṃ
|
sarppir mmadhuyutam pītan tad eva khadirāmvunā ||
pakṣam māṃsarasāhāraṃ karoti dviśatāyuṣaṃ |
tad eva nasye pañcāśad divasānyupayojitaṃ ||
vapuṣmantaṃ śrutidharaṅ karoti
triśatāyuṣaṃ |
śodhayentu naram majjā tasya pītasya mātrayā ||
śāntarddhūmā tasya majjā tu dagdhā taile kṣiptvā
saindhavaṃ cāgnivarṇṇaṃ |
pillaṃ hanyād armmanakāndhyakācān netradaktaṃ timiran nī
likāñjati || 0 ||
cikitsā tri|| 0 ||
athāta udarāṇāñ cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
aṣṭāv udarāṇi pūrvvam uktāṇi
teṣv asādhyam baddhagudaṃ pari
śrāvi
ca | avaśiṣṭāni kṛcchrasādhyāni sarvvāṇy eva pratyākhyāyopakrameta |
teṣv ādyaś caturvvarggo bheṣajasādhyaḥ | uttaraḥ śastrasādhyaḥ |
kālaprakarṣāt sarvvāṇy eva
śastrasādhyāni bhavanti |
varjjayitavyāni vā |
udarī tu gurvabhiṣyandirūkṣavidāhyatisnigdhapiśitapariṣekāvagāhān pariharet |
śāliṣaṣṭikayavagodhūma
nīvārān nityam aśnīyāt |
tatra vātodariṇam vidārigandhādisiddhena sarppiṣā snehayitvā, tilvakavipakvenānulomya
citrāphalatailapragāḍhena vidārigandhā
dikaṣāyeṇāsthāpayed
anuvāsayec ca | sālvaṇenopanāhayed udaraṃ | bhojayec cainam
vidārigandhādisiddhena payasā jāṅgalarasena vā | svedayec cābhīkṣṇam |
pittodariṇaṃ
tu
madhuragaṇavipakvena sarppiṣā snehayitvā śyāmātrivṛttriphalāvipakvenānulomya
śarkkarāmadhughṛtapragāḍhena nyagrodhādikaṣāyeṇāsthāpayed anuvāsayec ca |
pāyaseno
panāhayed udaraṃ | bhojayec cainaṃ
vidārigandhādisiddhena kṣīreṇa ||
śleṣmodariṇan tu pippalyādisiddhena sarppiṣā snehayitvā
snuhākṣīravipakvena cānulomya
trikaṭukamūtratailapragāḍhena
muṣkakādikvāthenāsthāpayed anuvāsayec ca | kīkiṇvasarṣapamūlakabījaiś
copanāhayed udaraṃ | bhojayec cainan trikaṭukapragā
ḍhena
kulatthayūṣeṇa | pāyasena vā | svedayec cābhīkṣṇaṃ |
dūṣyodariṇaṃ tu saptalāśaṃkhinīsvarasasiddhena
sarppiṣā virecayet | māsam arddhamāsam vā mahāsnuhī3vṛkṣa
kṣīragomūtrasiddhena vā ||
gopitānilamūlatvāt sañcitatvāt malasya ca |
sarvvodareṣu saṃsanti bahuśas tv anulomanaṃ ||0||
ata ūrddhvan sāmānyānyo
gān vakṣyāmaḥ ||
eraṇḍatailam evāharahar mmāsam ekaṃ dvau vā kevalaṃ mūtrayuktaṃ kṣīrayuktaṃ
vā sevetodakavarjjī | mahiṣīmūtraṃ kṣīreṇa nirāhāraḥ saptarātraṃ |
uṣṭrīkṣīrāhā
ro vānnapānaparivārivarjjī pakṣaṃ |
pippalīr vvā māsaṃ pūrvvoktena vidhānena vāseveta |
saindhavājamodanimbasiddham vā nikumbhatailaṃ |
ārddrakaṣṭaṅgaṇakṣārapātrārddhasiddham vā | śatapu
ṣpasiddham vā
vātaśūle vacāryaṃ | śṛṅgaverarasavipakvam vā kṣīram āseveta |
cavyāśṛṅgaverakalkam vā payasā | saralāmaradārucittrakam eva vā |
muruṅgīśālapa
rṇṇīśyāmāpunarṇṇavājyotiṣkaphalātailam vā
kṣīreṇa | svarjjikāhiṃgumiśram pibet | guḍadvitīyo vā harītakīm
bhakṣayet | snuhākṣīrapariśrāvitānām vā
pippalīnāṃ sahasraṅ kālena | pathyācūrṇṇam vā
snuhākṣīraparibhāvitamutkārikām vā paktvā dāpayet |
harītakīcūrṇṇaprastham āḍhake ghṛtasyāvāpya khajenābhimathyānu
guptan nidhāyārddhamāsaṃ yavapalle vāsayet | tataś coddhṛtya pariśrāvya mahatīharītakīkvāthāmladadhīnyāvāpya
vipaced yathāyogam māsam arddhamāsam vā pāyayet | gavye pa
yasi
mahāvṛkṣakṣīram āvāpya vipacet || vipakvañ cāvatārya śītībhūtaṃ
manthānenābhimathya navanītam ādāya bhūyo mahāvṛkṣakṣīrakaṣāyeṇaiva saha
vipacet | tad yathāyogam mā
sam arddhamāsam vā
pāyayet |
cavyacitrakadantyativiṣākuṣṭhaśārivāviḍaṃgatriphalājamodaharidrādāruharidrāśaṃkhinītṛvṛtkaṭukānām
arddhakārṣikā bhāgāḥ | rājavṛkṣa
phalamajjo 'aṣṭau karṣāḥ |
mahāvṛkṣakṣīrapale dve | gavāṃ kṣīramūtrayor aṣṭāvaṣṭau palāni | tat
sarvvaṃ ghṛtaprasthe samāvāpya vipacet | tathāyogam māsam arddha
māsam vā pāyayet | etāni khalu tilvakaghṛtacaturthāni sarppīṃṣy
udaragulmavidradhyaṣṭhīlānāhakuṣṭhonmādāpasmāreṣūpayojyāni | virecanā
rtham mūtrāsavāriṣṭasurāś cābhīkṣṇam mahāvṛkṣakṣīrasambhṛtāḥ
seveta | virecanadravyakaṣāyam vā śṛṅgaveradevadārupragāḍhaṃ |
vamanavirecanadravyāṇām pa
likābhāgāḥ |
pippalyādivacādiharidrādiparipaṭhitānāñ
ca dravyāṇāṃ ślakṣṇapiṣṭānāṃ yathoktānāñ ca lavaṇānān tat sarvvam mūtragaṇe
prakṣipya mahāvṛkṣa
kṣīraprasthañ ca mṛdvagnināvaghaṭṭayan vipacet
| avidagdhakalkan tatsādhusiddham avatārya
śītībhūtam aṅguṣṭhamātrāṅ guṭikām varttayet | tāsām ekāṃ dve tisro
vā yathāyogam māsām̐s trīṃś caturo vā seveta | eṣā khalu
mūtravarttikriyāviśeṣeṇa mahāvyādhiṣūpayujyate | koṣṭhajām̐ś ca krimīn
upahanti kāsaśvāsapratiśyāyāro
cakāvipākodāvarttām̐ś
ca |
madanaphalamajjājīmūtakekṣvākutrikaṭukasarṣapalavaṇāni
mūtrakṣārayor anyatareṇa piṣṭvāṅguṣṭhamātrāvarttī kṛtvodariṇaḥ | ānāhe tu
tai
lalavaṇagudābhyaktasyaikāṃ dve ca pāyau nidadhyāt |
eṣānāhavarttikriyā vātamūtrapurīṣodāvarttādhmānānāheṣu vidheyā |
dūṣyodariṇan tu vyoṣāśvamāraka
guñjākākādanīmūlakalkam pāyayet |
ikṣukāṇḍāni vā kṛṣṇasarpeṇa daṃśayitvā bhakṣayet | vallīphalāni vā
kandajam vā mūlajam vā viṣam āseveta |
tenāgadībhavaty anyataram vā bhāvam āpadyate |
plīhodariṇas tūpasnigdhasvinnasya dadhnā bhuktavato
vāmabāhukurpparasandhāv abhyantarasirām vidhyet | vimarddayec ca
pāṇinā plīhānaṃ | rudhiraprasyandanārthan tataḥ śuddhadehaṃ
samudraśuktikṣāram payasā pāyayeta | hiṅgusauvarccikām vā kṣīreṇa |
śrutena vā palāśakṣāreṇa | ya
vakṣārapārijātakekṣurakāpāmārggakṣāram vā tailasaṃsṛṣṭaṃ |
saubhāñjanakayūṣaṃ vā pippalīsaindhavacitrakayuktam amlapūtikarañjakṣāram vā
| viḍaṅgalavaṇa
pippalīprāgāḍhaṃ |
pippalīpippalīmūlaṃ
śṛṅgaveracitrakayavakṣārasaindhavānām palikā bhāgāḥ | ghṛtaprasthaṃ
tattulyaṃ kṣīran tadekadhyam vipācayed etat khalu ṣaṭpalakaṃ plīhāgnisādagulmodāvarttaśvayathupāṇḍurogaśvāsakāsapratiśyāyor
ddhvavātaviṣamajvarān upahanti ||
pipplalīmaricaśṛṅgaverahiṅgusaindhavasauvarccalaviḍadāḍimayavāni
kāpuṣkaramūlājājīdhānyāmlavetasakṣāradvayavacācittrakailājagandhātulasītyetaiḥ
samair ghṛtaprasthan dadhi caturgguṇaṃ bījapūrakarasayuktam pācayed etad dā
dhikaṃ sarppir ddīpanīyam
udaragulmakāsaśvāsajvaravidradyaṣṭhīlānāhasarvvavātarukchamanaṃ
śūlaghnañ ceti || śṛṅgaveramātuluṅgarasadāḍimadadhiśuṣka
mūlakolāmlakaṣāyaprastheṣu ghṛtaprasthañ cāvāpya | pañca
kolaviḍaṅgayavānīśuṣkamūlapāṭhabharggagarbbha3n
tan siddham pāyayet ||
yakṛddālye 'py eṣa eva kriyāvi
bhāgaḥ |
viśeṣatas tu dakṣiṇabāhau sirām vidhyet ||
maṇibandhe samunnāmya vāmam aṅguṣṭham īritaṃ |
dahet sirāṃ śareṇāśu plīho vaidyaḥ praśāntaye ||
baddhagude parisrāvini
ca
snigdhasvinnasyādho nābher vvāmataś caturaṅgulam apahāya romarājyād udaraṃ
pāṭayitvā caturaṅgulapramāṇamantrāṇi niṣkṛṣya nirīkṣya
baddhagudasyāntrapratirodhakaramasmā
naṃ bālam vāpohya malajātan tato madhu sarppiṣābhyajyāntrāṇi
yathāsthānaṃ sthāpayitvā bāhyaṃ vraṇam udarasya sīvyet | parisrāviṇo py
evam antraṃ samānayitvā
cchidraṃ
kālapipīlikābhir ddaṅśayet | daṣṭe ca tāsāṃ kāyān upaharec
chinnaśirāṃsi tataḥ pūrvvavat sīvyet | vāsayec cainan tailadroṇyām alpam vā
payovṛttir iti ||
udakodariṇas tu tailābhyaktasyoṣṇodakaparisvinnasyāptaiḥ
suparigṛhītasyākakṣāt paṭūveṣṭitasyārddho nābheś caturaṅgulam apahāya
romarājyā
dvyamāṇyar dvyaṃ3ṅgulam vrī
himukhenāṅguṣṭhodaramātram
vidārya trapvādīnām anyatama3sya nāḍīm
ubhayato dvāraṃ saṃyojya doṣodakam avasiñcen na caikasmin divase
sarvvadoṣodakam apahare
t || sahasā pahṛte doṣe
tṛṣṇājvarāṅgamarddātīsāraśvāsakāsapādadāhā utpadyeran | āpūryate vā
dṛḍhataram asañjātaprāṇasya tasmāt tṛtīyañ caturtham pañcamaṃ ṣaṣṭham a
ṣṭamam vā dvādaśam vā
divasam antaraṃ doṣodakam alpam alpam avasiñcet | nisrute nisrute doṣe
gāḍhataram āvikakauṣeyacarmmaṇām anyatamena pariveṣṭayed udaran tathā
nādhmāpayati vāyuḥ ṣaṇmāsām̐ś ca bhojayet payasā rasena vā |
tatas trīn māsān arddhonavo2dakena phalāmlena vāvaśiṣṭam māsatrayam
annaṃ laghu hitaṃ seveta evaṃ sa
mvatsareṇāgadībhavati ||
bhabhavati cātra ||
āsthāpane caiva virecane ca pāne tathāhāravidhikriyāsu |
sarvvodarāṇāṃ kuśalena yojyaṃ kṣīraṃ raso jāṅgalajo tha vā
syād iti ||
cikitsā 14 || 0 ||
athāto mūḍhagarbhbhacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
nātaḥ kaṣṭataramasti yathā mūḍhagarbhbhoddharaṇama
tra hi yoniyakṛtplīhāntragarbhbhāśayānām madhye kartavyaṃ |
sparśeno tkarṣāyakarṣaṇāpakarttanabhedanavyāvarttanapīḍanārjjūkaraṇāni
caikahastena garbhbhamahiṃ
satā garbhbhiṇīñ cāhiṃsatā tasmād
adhikṛtyatamāpṛcchya parañ ca yan
namāsthāyopakrameta ||
tatra samāsenāṣṭavidha mūḍhagarbhbhagatiruddiṣṭā
svabhāvagatā vapi tu trayaḥ saṅgā bhavanti śiraso
vaipulyādaṃśayor jjaghanasya vā
jīvati garbhbhe sūtyaḥ prayateran |
nirharaṇe cyāvanāṃś ca mantrānanuśrāvayet ||
ihāmṛtaś ca somaś ca citrabhānuś ca bhāvini |
uccaiḥśravāś ca turago mandire nivasantu te ||
idamamṛtamapāṃ samuddhṛtāṃ vai tava laghu
garbhbhamimam pramuñcahe stri |
tad analapavanārkkavāsavās te saha lavaṇā
mbudharair ddiśantu
śāntiṃ ||
oṣadhāni ca vidadhyādyathoktāni ca | mṛte cottānāyā
bhugnasakthinyā vastracumbhalakonnāmitakaṭyā
dhanvakamṛttikāśālmalīmṛtsnaghṛ
tābhyām
mra|kṣayitvā hastaṃ yonyām praveśya garbhbham apaharet tatra
śakthibhyām āgatamanulomamevāñchet | ekasakthi
pratipannasyetaraṃ sakthi prasārya sphigde-
śāgataṃ sphigdeśaṃ prapīḍyor ddhamutkṣipya sakthinī
prasāryasyāpaharet | tiryagāgatasya parighasyeva tiryakcīnasya paścād
arddhamūrddhamutkṣipya pūrvvārddhamapatya
pathaṃ
pratyārjjavamānayitvāpaharet | dvāvantyāvasādhyau mūḍhagarbhbhau bhavataḥ |
evam aśakye śastram avatārayet ||
sacetanan tu śastreṇa na kathañcana dārayet |
ātmānañjananīñ caiva hanyād āśu sacetanaḥ ||
tataḥ striyamāśvāsya maṇḍalāgreṇāṅguliśastreṇa vā śiro
vidārya śiraḥkapālānyāhṛtya śaṃkunā saṃgṛhyor asi kakṣe cāpaharet | a
bhinnaśiram vākṣikūṭo gaṇḍe vā
asaṃsektasyāṃśadeśe bāhūṃ>| cchhitvā
dṛtimivātatam vātapūrṇṇodaram vidārya nirasyātrāṇi śithilībhūtāṃ |
jaghanaśaktasya
vā jaghanakapālānīti |
yasminnaṅge hi yo garbhbhaḥ sajjate ta-sya
tambhiṣak |
samyak chittvā nirharedrakṣennārīñ ca yatnataḥ ||
citrāṃ hi gatiṃ garbhbhasya karoti kupi
to
'nilaḥ |
tatrānalpamatirvvaidyo vartyeta matipūrvvakaṃ ||
nacopekṣet mṛtaṃ garbhbham muhūrttam api paṇḍitaḥ |
sa hyāśu jananīṃ hanti nirucchvāsam paśuṃ yathā ||
maṇḍalāgreṇa karttavyaṃ cchedyamantarvvijānatā |
vṛddhipatraṃ hi- tīkṣṇāgraṃ nārīṃ hanyāt kathañ cana ||
athāmapatantīm aparām pātayet pūrvvavad bhiṣak |
hastenāpaha
red vā pi pārśvābhyām paripīḍya vā ||
muhurnnārīm avadhunet pīḍayed vā ṃśapiṇḍikān |
tailābhyaktayonin tailena pāyayet matimān bhiṣak ||
hiṅgupippalipāṭalyaubhārggīmelāmahauṣadhaṃ |
rāsnāmativiṣā cavyām ebhir ddoṣaḥ prasicayte ||
yoniś ca mṛdvī bhavati yoniśūlaś ca śāmyati |
trirātram evaṃ saptāhaṃ tataḥ sneham punaḥ punaḥ || -
sāyañ ca pāyayed dadyā māsam vāpi susaṃskṛtāṃ |
śirīṣakakubhābhyāñ ca toyam ācamane hitaṃ ||
sarvvataḥ pariśudddhā ca snigdhapathyālpabhojanā ||
svedābhyaṅgapa
rā nityam bhavet māsamatandritā
||
payo vātaharaiḥ siddhan daśāhaṃ bhojane hitaṃ |
rasan daśāhaṃ śeṣan tu yathāyogamupācaret ||
nirupadravām viśuddhāñ ca-
jñātvā ca valavarṇṇinīṃ ||
ūrddhvañ caturṣu māseṣu visṛjet tu vicakṣaṇaḥ ||
yonisantarppaṇe 'bhyaṅge pāne bastiṣu bhojane |
balātailamidañ cāsyai dadyād a-
nilavāraṇaṃ ||
balāmūlakaṣāyasya daśamūlīkṛtasya- ca |
yavakolakulatthānāṃ kvāthasya payasas tathā ||
aṣṭāvaṣṭau śubhā bhāgātailasyekas tad ekataḥ
|
paced āvāpya madhuraṃ gaṇaṃ saindhavasaṃyutaṃ ||
tatrāgaruṃ sarjjarasaṃ saralan devadāru ca |
mañjiṣṭhāñ candanaṅ kuṣṭhamelāṃ kālānusārivāṃ ||
mānsī śaileyakam pattran tagaraṃ śārivāṃ vacāṃ |
śatāvarīmaśvagandhāṃ śatapuṣpām punarṇṇavāṃ ||
tat sādhusiddhaṃ sauvarṇṇe rājate mṛnmaye 'pi vā |
prakṣipya kalase 'bhyarccya svanuguptan nidhāpayet ||
balātai
lamidan nāmnā sarvvavātavikāranut |
yathābalamato mātrāṃ sūtikāyai pradāpayet ||
yā ca garbhbhārthinī nārī kṣīṇaśukraś ca yaḥ pumān |
vātakṣīṇe marmmahate
mathite 'bhihate tathā
||
bhagne sramābhipanne ca sarvvathaiva-prayujyate |
sarvvānāpekṣakādīṃś ca vātavyādhīn apohati ||
hikkā śvāsamadhīmanthaṅ gulmaṅkā-
sañ ca dustaraṃ |
ṣaṇmāsānupayujyena mantravṛddhirvvyapoha-ti ||
pratyagradhātuḥ puruṣo bhavec ca sthirayauvanaḥ |
etad dhirājñāṅ karttavyaṃ rājāmātyāś ca ye na
rāḥ ||
sukhinaḥ sukumārāś ca dhaninaś cāpi ye narāḥ |
balākaṣāyapītebhyas tilebhyo vā py anekaśaḥ ||
tailam utpādya
tat tailaṃ śatapākakṛtaṃ śubhaṃ |
śaste 'hni nibhṛvṛte veśmany upayuñjyād yathābalaṃ || jīrṇṇesmin payasā
siddhaṃ ṣaṣṭikānnam avāpnuyāt |
anena vidhinā droṇam upayuñjyānnamīritaṃ || bhuñjīta
dviguṇaṃ- kālaṃ balavarṇṇānvitas tataḥ |
sarvvapāpair vvinirmmuktaḥ śatāyuḥ puruṣo bhavet ||
śataṃ śataṃ cotkarṣād droṇe droṇe prakīrttyate ||
balākalpenātibalāguḍūcyādity ava-
lliṣu |
śairīyake vīratare śatāvaryān trikaṇṭake ||
tailāni kuryāt madhukaprasāraṇyoś ca buddhimān |
sarvveṣām eva caiteṣām upayogañ cikitsakaḥ
|
balātailavadācaṣṭe guṇāṃś caivā viśeṣata iti ||
cikitsā 15
athāto vidradhīnāñ cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
uktā
vidradhayo ye ṣaṭ teṣv asādhyas tu
sarvvajaḥ |
śeṣeṣv āmeṣu karttavyā tvaratā śophavat kriyā ||
vātaghnamūlakalkais tu vasātailaghṛtāyutaiḥ |
sukhoṣṇo vaha
lo lepaḥ prayojyo vātavidradhau ||
sānūpaudakamānsas tu kākolyādiś ca yogaṇaḥ |
snehāmlasiddho lavaṇaḥ prayojyaś copanāhane ||
veśavāraiḥ sakṛsa
raiḥ payobhiḥ pāyasais tathā |
svedayec cāpi satatam āharec cāpi śoṇitaṃ ||
sa ced evam upakrāntaḥ pākāya vimukho yadi |
tam pācayitvā śastreṇa bhidyād bhitvā ca vuddhimān ||
pañcamūlīkaṣāyeṇa prakṣālya lavaṇottaraiḥ |
tilair vbhadrādimadhukasaṃyutaiḥ pūrya veṣṭayet ||
vairecanikayuktena trivṛtena viśodhya ca |
pṛthakparṇṇyādisiddhena
trivṛte naiva ropayet ||
paittikaṃ śarkkarālājamadhukaiḥ śārivāyutaiḥ |
pradihyāt kṣīrapiṣṭair vvā payasyośīracandanaiḥ ||
pākyaiḥ śītakaṣāyair vvā kṣīrair ikṣu
rasais
tathā |
jīvanīyaghṛtair vvāpi secayec charkkarāyutaiḥ ||
tṛvṛddharītakīnāñ ca cūrṇṇam madhuyutaṃ lihet |
jalaukābhir hareccāsṛk pakvam vāpāṭya buddhimān
||
kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa prakṣālyodakajena vā |
tilaiḥ sayaṣṭīmadhukaiḥ sāmṛtaiḥ sarppiṣāyutaiḥ ||
pratigrāhya pratanunā sarppiṣāveṣṭayed vraṇaṃ |
prapauṇḍarī
kamañjiṣṭhā madhukośīrapadmakaiḥ ||
saharidraiḥ kṛtaṃ sarppiḥ sakṣīraṃ vraṇaropaṇaṃ |
kṣīraśuklāpṛthakparṇṇīsamaṅgālodhracandanaiḥ ||
nyagrodhādipravāleṣu
teṣāṃ tvakṣvathavākṛtaṃ |
naktamālasya patrāṇi paṭolāriṣṭayos tathā ||
dve haridre madhūcchiṣṭaṃ madhukan tiktarohiṇī |
priyaṃgukuśamūlañ ca niculasya tvageva ca
||
eṣāṃ karṣasamair vbhāgair ghṛtaprasthaṃ vipācayet |
duṣṭavraṇapraśamanaṃ tathā nāḍīvināśanaṃ ||
sadyaś cchinna
vraṇānāñ ca karañjādyamidaṃ
śubhaṃ |
iṣṭakāsikatālohagośakṛttuṣapāṅśubhiḥ ||
mūtrair uṣṇaiś ca satataṃ svedayec chleṣmavidradhiṃ |
kaṣāyapānair vvamanair ālepair u
panāhanaiḥ ||
hared doṣān abhīkṣṇañ ca tathaivāsṛg alāvubhiḥ |
āragvadhakaṣāyeṇa pakvam vā pāṭya dhāvayet ||
haridrātriphalāśaktutilair mmadhusamāyutaiḥ |
pūrayitvā vraṇaṃ samyak vadhnīyāt kīrttitaṃ yathā ||
tataḥ kulatthikādantī tṛvṛcchyāmārkkatilvakaiḥ |
kuryāt tailaṃ sagomūtraṃ hitan tatra sasaindhavaṃ ||
pitta
vidradhivat sarvvā kriyā niravaśeṣataḥ |
vidradhyoḥ kuśalaḥ kuryād raktāgantunimittayoḥ ||
varuṇādir gaṇakvātham apakve 'bhyantarotthite |
uṣakādipratī
vāpaṃ pivecchaṃkaraṇā yadi ||
anayor vvarggayoḥ sarppiḥ siddhaṃ vairecaneṣu ca ||
vidradhiṃ hanti na cirāt prātaḥ prātar nniṣevitaṃ |
ebhir eva gaṇaiś cāpi saṃsiddhaṃ snehayojitaṃ ||
kāryam āsthāpanaṃ kṣipraṃ sa ca sneho nuvāsanaṃ |
pānālepana bhojyeṣu madhusigrudrumo 'pi vā ||
dattāvāyo yathādoṣam apakvaṃ hanti vidradhiṃ |
toyadhānyā
nyāmlamūtrais tu peyo vāpi
surādibhiḥ ||
yathādoṣagaṇakvāthaiḥ pived vāpi śilājatuṃ |
pradhānaṅ guggulum vāpi dāruśuṇṭhīm athāpi vā ||
svedopanāhaḥ
kuryāc ca sadā cāpy anulomayet |
śirāṃ yathoktām vidhyeta kaphaje vidradhau bhiṣak ||
raktapittānilottheṣu kecid vāhau vadanti tu |
paryāgatañ ca śa
streṇa bhittvā vraṇavad ācaret
||
śruteṣūrddham adho vāpi maireyāmlasurāsavaiḥ |
peyo varuṇakādis tu madhusigrudrumo 'pi vā ||
madhusigros tu mūleṣu siddhānāṃ sahasāvudhaiḥ ||
yavakolakulatthānāṃ yūṣair vbhuñjīta mānavaḥ ||
prātaḥ prātaś ca seveta mātrayā tailvakaṃ ghṛtaṃ |
paryāgate vidradho tu siddhir nnaikāntikī bhaved iti ||
cikitsā
athāto visarppanāḍīstanarogāṇāñ cikitsitaṃ vyākhyāsyāma
ḥ ||
sādhyā visarppās traya ādito ye tat
sannipātakṣatajāvasādhyau |
sādhyeṣu pathyair hi gaṇair vvidadhyād ghṛtāvasekoś ca tathā pradehān
||
kuṣṭhaṃ śatāhvāsuradārumustāvārāhikustuṃvurukṛṣṇagandhā |
vāterkkavaṃśārttagaṇās tu yojyā sekeṣu lepeṣu tathā ghṛteṣu ||
yat pañcamūlaṃ khalu kaṇṭakākhyam alpam mahac cāpy
athavallijāñ ca |
taccopa
yojyam bhiṣajā pradehaiḥ seke ghṛte cāpi tathaiva taile
||
kaseruśṛṅgāṭakapadmagundrāḥ saśaivalāḥ
sotpalakarddamām̐ś ca |
vastrāntarā pittakṛte visarppa
lepāvidheyāḥ saghṛtāḥ suśītāḥ
||
hrīveralāmajjakacandanāni śrotojamuktāmaṇigairikaiś
ca |
kṣīrābhipiṣṭāḥ saghṛtāḥ suśītā lepāḥ pra
yojyās tanavaḥ sukhāya
||
mañjīṣṭhayaṣṭīmadhukam payasyāprapauṇḍarīkaṃ saha
padmakena |
saugandhikāñ ceti sukhapralepaḥ paitte visarppe bhiṣajā prayo
jyāḥ ||
nyagrodhavarggam pariṣecanañ ca ghṛtañ ca kuryāt
svarasena tasya |
śītaiḥ payo bhiś ca madhūdakaiś ca saśarkkarair ikṣurasaiś ca sekāṃ ||
ghṛtañ ca gaurī
madhukāravindalodhrāmvurājādanajīvakeṣu |
tathārṣabhe padmakaśārivāyāṃ kākoli2medākumudotpaleṣu ||
sacandanāyām madhuśarkkarāyān drā
kṣāsthirāpṛṣṇisamaṅgayā ca |
kalkīkṛtāsūdakamatragandhā nyagrodhavarggasya ca śārivādeḥ ||
gaṇasya vilvādikapañcamūlyoś caturgguṇaṃ kṣīramathāpi
tadvat |
prasthaṃ vipakvaṃ pariṣecanena paittāni hanyāt tu
visapppanāḍī ||
visphoṭaduṣṭavraṇaśīrṣarogān pākan tathāsyāsya tathaiva
pānāt |
grahārddite śoṣiṇi cāpi vāle | ghṛtaṃ tu gaurādikam etad iṣṭaṃ ||
athāśvagandhā saralātha kālā saikeṣikāvāpyathavājaśṛṅgī |
gomūtrapiṣṭo vihimaprade
ho
hanyādvisarppaṅkaphajaṃ suśīghraṃ ||
kālānusāryāgurucocaguñjārasnāvacāśītaśivendraparṇṇyaḥ
|
pālindimajjāsamahīkadam vā hito visa
rppeṣu kaphātmakeṣu ||
gaṇas tu sarvvo varuṇaḥ prayojyaḥ kriyāsu sarvvāsu
vicakṣaṇena |
sarvveṣu saṃśodhanam eva kuryād raktāvasekañ ca jalāyukābhiḥ ||
sarvvām̐ś ca pakvān pariśodhya dhīmān vraṇaṃ
krameṇopacared yathoktaṃ |
nāḍītridoṣaprabhavā na sidhye ccheṣāś catasraḥ khalu yatnasādhyāḥ ||
tatrānilotthā
m upanāhya pūrvvam aśeṣataḥ
pūyagatim vidārya |
phalair apāmārggabhavaiḥ supiṣṭaiḥ sasaindhavaiḥ pūrya hitāya vadhyet
||
prakṣālane cāpi sadā vraṇasya yojyam mahad yat khalu pañcamūlaṃ |
hiṃsrā haridre kaṭukāvale ca gojihvikā caiva savilvamūlaṃ ||
sambhṛtya kuryāt trivṛtaṃ vraṇasya saṃśodhanaṃ
śodhanaropaṇajñaḥ |
pittātmakāṃn prāg upa
nāhya dhīmān utkārikābhiḥ sapayoghṛtābhiḥ
||
nipātyaśastran tilanāgadantīmañjiṣṭhakalkaiḥ
pratipūrayīta |
prakṣālane cāpi haridrasomanimvāḥ
prayojyāḥ kuśalena nityaṃ
||
śyāmātribhaṇḍītriphalāsu siddhaṃ haridrayos
tilvakavṛkṣake ca |
ghṛtaṃ sadugdham vraṇatarppaṇena hanyād gatiṃ koṣṭhagatāpi yā
syāt ||
nāḍīṅ kaphotthām upanāhayitvā
kulatthasiddhārthakaśaktukiṇvaiḥ |
mṛdvīkṛtāmeṣyagatim viditvā nipātayec chastramaśeṣakārī ||
dadyā
d vraṇe nimvatilāṃ sadantīṃ surāṣṭrajāṃ
saindhavasamprayuktāṃ |
prakṣālane cāpi karañjanimvajātyakṣapīlusvarasāḥ prayojyāḥ ||
suvarccikāsaindhavacitrake
ṣu
nikumbhanīlīta larūpikāsu |
phaleṣv apāmārggabhaveṣu caiva kuryāt samamūtreṣu hitāya tailaṃ ||
nāḍīn tu śalyaprabhavāṃ vidārya
nirghātyaśalyaṃ pravidārya mārggaṃ |
vandhed vraṇaṃ kṣaudraghṛtapragāḍhaṃ datvā tilāñ cchodhyavaropayīta ||
kumbhīkakharjjūrakapitthavilvavanaspatīnāñ ca
śalāṭuvargge |
kṛtvā kaṣāyam vipacet tu tailam āvāpya mustāśakunapriyaṅgūḥ ||
saugandhikāmocarasāhipuṣpaṃ lodhrāṇi datvā khalu dhātakīñ
ca |
etena śalya
prabhavā tu nāḍī rohed vraṇe vā sukhamāśu caiva
||
kṛśadurvvalabhīrūṇān nāḍīm marmmāśritām api |
kṣārasūtreṇa tāṃ cchindyān na tu śastreṇa dārayet ||
eṣaṇyā ga
m anviṣya kṣārasūtrānuśāriṇīṃ |
sūcīn nidadhyād gatyante pronnām pāṇḍu vinirharet ||
sūtrasyāntaṃ samānīya gāḍhavandhaṃ samācaret |
tataḥ kṣāravalam vīkṣya
sūtram anyat prayojayet |
kṣārāktam matimān vaidyo yāvanna cchidyate gatiḥ |
bhagandare 'pyeṣa vidhiḥ kāryā vaidyena jānatā ||
arvvudādiṣu cotkṣipya mūle sū
tran nidhāpayet |
sūcībhir yavavaktrābhir ācitam vā samantataḥ |.
mūle sūtre ca vadhnīyāc cchinne copakramed vraṇaṃ ||
yā dvivraṇīye 'bhihitās tu varttyas tāḥ sarvvanāḍīṣu
bhiṣag vidadhyāt |
ghoṇṭāphalaṃ tvag madanaṃ phalañ ca pūgasya ca tvag lavaṇañ ca mukhyaṃ
||
snuhārkkadugdhena sahaiṣa kalko varttīkṛtā
hantya cireṇa nāḍīṃ >
vibhītakāmrāsthivaṭapravālahareṇukāśaṃkhinivījamisrā ||
varāhaviṭsūkṣmamasīpradeyā nā
ḍīṣu tailena
vimiśrayitvā |
tathā ca gomāṃsamasīṃ hitāya koṣṭhāśritā svādarato
diśanti |.
varttīkṛtam mākṣikasaṃprayuktan nāḍīghnamuktaṃ lavaṇottamam vā |
duṣṭavraṇe yad vihitaṃ ca tailan tat sevyamānaṅ gatim āśu
hanti ||
dhattūrakam madanakodravajañ ca vījaṃ kośātakī śukanasā
mṛgabhojinī ca |
sāṅkollavījakusumai
s tu kṛtañ ca cūrṇṇaṃ lākṣodakāhṛtamalāsu
gatīṣu deyaṃ ||
eṣv eva sādhuṣu kṛteṣu vimiśrayitvā tailaṃ kṛtaṅ
gatim apohati saptarātrāt |
piṇḍīkṛtasya tu varāhavi
bhāvitasya mūleṣu kandaśakaleṣu ca
sauvaheṣu ||
tailaṅ kṛtaṅ gatim apohati śīghram eva kandeṣu
cāmaravarāyudhasāhvayeṣu |
bhallātakārkkamaricair llavaṇottamena siddhaṃ
viḍaṃgarajanīdvayacitrakair yat ||
syāmārkkavasya ca rasena nihanti tailaṃ nāḍīṃ
kaphānilakṛtānapacīn vraṇām̐ś ca |
stanye gate vikṛtim āśu bhiṣak tu dhātrīṃ pītvā ghṛtaṃ
pariṇatehani vāmayīta ||
nimvodakena madhumāgadhikāyutena vāntāpare 'hani ca
mudgarasāsanā syāt |
evan tryahañ caturahaṃ ṣaḍaham vamed vā sarppiḥ pived tri
phalayā
saha saṃyutam vā ||
bhārggīm vacām ativiṣāṃ suradārupāṭhām mustādikam
madhurasāṅ kaṭurohiṇīñ ca |
dhātrī pivet tu payasaḥ pariśodhanārtha mustāvacādi tu
varam
madhunātha vāpi ||
stanarogam utthitam avekṣya bhiṣag vidadhyād yad
vidradhāvabhihitam vahudhābhidhānam ||
āme vidahyati tathaiva gate ca pākan tasyā stanau sata
tam eva ca nirdduhīteti ||
.. cikitsā .. o ||
athāto granthyapacyarbbudagalagaṇḍānāñ cikitsitam
vyākhyāsyāmaḥ ||
granthiṣv athāmeṣu bhiṣag vida
dhyāc
chophakriyā vistaraśo vidhijñaḥ |
rakṣed balañ cāpi narasya nityaṃ tad
rakṣitam vyādhibalan nihanti ||
tailaṃ pibet sarppiratha dvayaṃ vā datvā vasām vā
trivṛtam vidadhyāt| apīhavātedaśamūlasiddhaṃ
vaidyaścatuḥsnehamathāpi dadyāt ||
hiṃsrāsa rohiṇyamṛtātha bharggī
śyonākabilvāgurukṛṣṇagandhā | gojī ca piṣṭā saha tālapattryā granthau vi
dheyā nilaje pralepaḥ||
svedopanāhā vividhāś ca yojyāḥ kuryāt
prasiddhānaparāṃś ca lepān| vidārya pakvaṃ samupohya pūyam prakṣālya
bilvārkkagaṇaditoyaiḥ
||
tilaiḥ sapañcāṅgulapattramiśraiḥ saṃśodhayet
saindhavasaṃprayuktaiḥ| śuddham vraṇañ cāpy uparopayīta tailena
rāsnāsaralāyutena||
viḍaṅgayaṣṭīmadhukāmṛtābhiḥ
siddhena taṃ
kṣīravimiśritena| jalāyukāḥ pittakṛte hitās tu kṣīrodakābhyām
pariṣecanañ ca||
kākolivarggasya tu śītalāni pibet kaṣāyāṇi saśarkka-
rāṇi| drākṣārasenekṣurasena vāpi cūrṇṇaṃ pibed vāpi
harītakīnāṃ||
madhūkajambvarjjunavetasānāṃ tvagbhiḥ pradehānavacārayec
ca| saśarkkarair vvā tṛṇaśūlyaka
ndairddihyādabhīkṣṇaṃ
mucilindajair vvā||
vidārya vā pakvamapohya pūyaṃ dhāvet kaṣāyeṇa
vanaspatīnāṃ| tilaiḥ sayaṣṭīmadhukair vviśodhya sarppiḥ prayojyam madhurair
vvipakvaṃ||
hṛteṣu doṣeṣu yathānupūrvvā granthau bhiṣak
chleṣmasamutthiteṣu | svinnasya vimlāpanam eva kuryād
aṃguṣṭhaveṇudṛśadīsutais tu||
vikaṃkatāragvadhakākaṇantīkākādanītā
pasavṛkṣamūlaiḥ| ālepayed enama lāvubhārggīkarañjakālāmadanaiś ca
vidvān||
amarmmaje cānupa
śīmymānasapakvam evāpahared
vidārya| dahet
sthite cāsṛji siddhakarmmā sadyaḥ kṣatoktañ ca
vidhim vida-dhyāt||
yā māṃsakandyaḥ kaṭhinā bṛhatyastāsvapya yaṃ karmma
vidhiḥ prayojyaḥ| śastreṇa cāpāṭya vipakvamāśu
prakṣālayet pathyatamaiḥ kaṣāyaiḥ||
saṃśodhanais tañ ca viśodhayīta kṣārottamaiḥ
kṣaudraghṛtapragāḍhaiḥ| śuddhe ca tailaṃ tvavacāraṇīyam vi
ḍaṅgapāṭhārajanīvipakvaṃ||
medaḥsamutthe tilakalkadigdhaṃ tvacopariṣṭād
dviguṇam paṭāntaṃ| hutāśataptena muhuḥ pramṛjyālena dhīmānadahan
hitāya||
pralipya dārvvīmatha lākṣayā vā prataptayā svedanam asya
kāryaṃ| nipātya vā śastramapohya medo dahet supakvan tv
athavā vidārya||
prakṣālya mūtraiś ca tilaiḥ supiṣṭaiḥ
suvarccikādyair haritālamisraiḥ| sasaindhavaiḥ kṣaudraghṛtapragāḍhaiḥ
kṣārottarair enam abhipraśodhya||
tailaṃ vidadyād
dvikaraṃjaguñjāvaṅgāvalekheṅgudimūtra-siddhaiḥ| jīmūtakī kośavatīphaleṣu
dantī dravantī trivṛtāsu caiva||
sarppiḥ kṛtaṃ hanty apacīṃ pravṛddhāṃ dvidhā pravṛttan
tad udāravīryaṃ| nirgguṇḍijātība
rihiṣṭhayuktaṃ jīmūtakaṃ
mākṣikasaindhavāḍhyaṃ||
abhiprataptaṃ vamanaṃ praśastaṃ
duṣṭāpacīṣūttamamādiśanti| nirgguṇḍi bimbīkaravīrasiddhaṃ tailaṃ hitaṃ śī
rṣavirecanaṃ ca||
śākhoṭakalka svarasena siddhaṃ tailaṃ- hitaṃ
nasyaniśevanena| madhūkasāraś ca hito vapīḍe phalāni śigroḥ
kharamañjarervvā
||
granthīnamarmmaprabhavānapakvānuddhṛtya cāgniṃ
vidadhīta vaidyaḥ| kṣāreṇa cainaṃ pratisārayīt muhurmmhurllikhyama
thoyathāvat||
pārṣṇim prati dvā da
śa cāṅgulāni
mātvendrabastim parivarjjya dhīmān| vidārya matsyāṇḍanibhāni vaidyo jālāni
niḥkramyavidhimviddhyāt ||
maṇibandhopariṣṭādvā kuryād rekhātrayam bhiṣak| aṅgulāntaritaṃ samyag
apacīnāṃ nivṛttaye||
cūrṇṇasya kāle parcalākakākagodhāhikūrmmaprabhavās tu
maṣyaḥ | dadyāc ca tailena saheṅgudīnāṃ tailāni vakṣyāmi ca
ślīpadeṣu ||
vairecanan dhūmam upādadīta bhavec ca nityaṃ
yavamudgabhojī| karkkāruker vvāruka
nālikerapiyālapañcāṅgulabījapūrṇṇaiḥ||
vātārbbudaṃ- kṣīraghṛtāmbusiddhair uṣṇaiḥ satailair
upanāhayettu| kuryāc ca mukhyānuupanāhanārtham bhṛteṣu māṃ
seṣu ca
veśavārāṃ||
svedam vidadhyāt kuśalantu nāḍyā śṛṅgena raktam
bahuśo harecca| vātaghnaniryūhapayomlabhāgaiḥ siddhaṃ śatākhya trivṛtam
pibedvā||
svedo-
panāhā mṛduvas tu pathyāḥ pittārbbude
kāyavirecanañ ca| vighṛṣya codumbari kākagojīpatrairbhbhṛśaṃ
kṣaudrayutaiḥ pralimpet||
sūkṣṇīkṛtaiḥ sarjjarasapriyaṃgū-
pattaṅgalodhrāñjanayaṣṭikāhvaiḥ |
visrāvya cāragvadhagojisomāḥ śyāmā va yojyāḥ kuśalena lepaḥ ||
śyāmāgirihvārajanīraseṣu drākṣārase saptalikārase ca ||
ghṛtaṃ pacet klītakajecasiddhaṃ pittārbudī tajjaṭhare ca jantuḥ ||
śuddhaś ca jantoḥ kaphaje rbude tu rakte 'vasikte ca
tato 'rbudan tat |
kalkair ddihed ūrddhvamadhaś ca yani
dravyāṇi doṣānapaciṃ
nudanti ||
kapotapārāvataviḍvimiśraiḥ sakāṃśanīlī
śukalāṅgalākhyaiḥ |
mūlais tu kākādanimūlamisraiḥ kṣārapradigdhair athavā pradihyāt ||
niṣpāvapi
ṇyākakulatthakalkair
mmāṃsapragāḍhair ddadhimardditais tu |
lepaṃ vidadhyāt krimayo yathātra mūrcchanti muñcanty atha makṣikā vā
||
alpāvaśiṣṭaṃ krimibhakṣitan talli
khettato
'gnim vidadhīta paścāt |
yadalpamūlaṃ trapuśīsatā-srais tadveṣṭya paṭṭair athavāyasair vvā ||
kṣārāgniśastrāṇyavacārayīta muhur mmuhuḥ prāṇamahiṃsa
mānaḥ |
āsphotajātīkaravīrapatraiḥ kaṣāyam iṣṭaṃ vra-ṇaśodhanārthaṃ ||
śuddhe ca tailaṃ vidadhīta
bhārggīviḍaṅgapāṭhātriphalāsusiddhaṃ |
yadṛcchayā-
copagatāni pākaṃ
krameṇa caivaopacaredvidhijñaḥ ||
medo 'rbbudaṃ svedya vidārya saudhya sīvyādyathoktaṃ
gataraktamāśu |
tato haridrāgṛhadhūmalodhrapattaṅgacūrṇṇaiḥ samanaḥ śilālaiḥ ||
vraṇam pratigrāha madhupragāḍhaiḥ karañjatailaṃ
vidadhīta śuddhe |
saśeṣadoṣāṇi hi yo 'rbbudāni
karoti
tānyāśu punar bhbhavanti ||
tasmād aśeṣāṇi samuddharet tu hanyuḥ saśeṣāṇi yathā
viṣāgnī |
svinne 'nilothaṃ galagaṇḍamadau nāḍyāni
laghnauṣadhapatrabhaṅgaiḥ ||
amlaiḥeṣu pattraiṣu payaḥ
sucāpi svedaṃ vidaddhyāt piśiteṣu cāpi |
visrāvayet svinnam atandritas tu rūḍhaṃ vraṇaṃ cāpy upanā
hayīta
||
śaṇātasīmūlakeśigrusidgraiḥ
piyālama-jjāsahitais tilais tu |
kālāmṛtāśigrupunarnnavārkkagajādināmākaraghāṭakuṣṭhaiḥ ||
ekai-
ṣikāvṛkṣakatilvakaiś ca
surāmlapiṣṭaiḥ pradihedabhī-kṣṇaṃ |
tailam pibeccāmṛtavallinimbahansāhvayāvṛkṣakapippalībhiḥ
||
siddhaṃ balābhyāṃ sahadeva-
dāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge ||
svedopanāhaiḥ kaphasambhavan tu saṃsvedaya visrāvaṇam
eva kuryāt ||
tato 'jagandhātiviṣāviśalyāviṣāṇikālāvuśukā-ñjānāśā kecit pāṭha-hvayābhiḥ |
palāśabhasmodakapeśitābhir
ddihyāt suguñjābhir aśītalābhiḥ ||
daśārddhaśaṅkhair llavaṇaiś ca yuktaṃ tailaṃ pibetmāgadhikādisiddhaṃ |
praccharddanaṃ śīrṣavirecanañ ca
dhūpaś tu
vair ecaniko hitas tu ||
pākakramo vā pyanayo vidheyo vaidyena pākaṃgatayo
kathañcit |
kaṭutrikakṣaudrayutāś ca śastā bhakṣyā yavānnāni rasāś
ca
mumaudgāḥ |
saśṛṃ
gaverāḥ sapaṭolanimbā hitāya deyā galagaṇḍaroge |
medaḥsamutthe tu yathopadiṣṭāṃ vidhyet sirāṃ
snigdhatanornnarasya ||
śyāmāsudhālohapurīṣadantīra
sāñjanaiś cāpi hitaḥ pralepaḥ |
mūtreṇa cāloḍya hitāya kalkaṃ prātaḥ pibet
sāramahīruhāṇāṃ ||
śastreṇa vā 'pāṭya vidārite ca medaḥ samuddhṛtya hitāya sīvyet
|
majjāvasākṣadrayutair ddahedvā dagdhe ca sarppirmmadhu
cāvacāryaṃ ||
kāsīsatutthe ca tato 'tra deye cūrṇṇīkṛte rocanayā ca yukte |
tailena cābhyajya hitāya dadyāt sāro
dbhavaṃ
gomayajañ ca bhasma |
hitañ ca nityan triphalākaṣāyaṃ gā
ḍhaś ca bandho yavabhojanañ ceti ||
cikitsā ||