KathmanduNepalKaiser Libraryhttps://www.klib.gov.np/[collection]699K[description of manuscript]SuśrutaSuśrutasaṃhitāSanskrit in Nepalese
script|śa and sa
not distinguished|ba and va
not distinguished.M Saṃvat 301 (878
CE)|Transcription of
4.2Added transcription of
4.39Added transcription of
4.40Added transcription of
4.19Added transcription of
4.24Added transcription of
4.26Added transcription of
4.20Added transcription of
4.29Added transcription of
4.30Added transcription of
4.21Added transcription of
4.22Added transcription of
4.23Added transcription of
4.25Added transcription of
4.31Added transcription of
4.32Added the scriptNote for
script-ba-va (ba/va equivalence)Added transcription of
4.33Added transcription of
4.34Added transcription of
4.35Added transcription of
4.36Added transcription of
4.37Added transcription of
4.38Added transcription of
4.38Added Zenodo links to the
foliosUpdated facs in pb
tags
hitan tatra
tatseko vihitas tathā | veśavāraiḥ sakṛśaraiḥ susnigdhaś copanāhataṃ |
dhānyasvedāṃś ca kurvīta snigdhāny ālepanāni ca ||vātaghnauṣadhasiddhaiś ca snehair vastir
vidhīyate ||
piccite ca vighṛṣṭe ca nātisravati śoṇitaṃ |tasmin na gachati bhṛśaṃ dāhaḥ pākaś
ca jāyate |
tasyoṣmaṇo nigrahārthaṃ dāhapākabhayā ya ca |śītam ālepanaṃ kāryam pariṣekaś
śītalaḥ |
ṣaṭsveteṣu yathokteṣu chinnādiṣu samāsataḥ |jñeyaṃ samarpitaṃ sarvaṃ sadyovraṇacikitsitam || ❈ ||
ata ūrdhvam pravakṣyāmi chinnānān tu cikitsitaṃ |ye vraṇā vivṛtāḥ kecic chinnāḥ pārśvāvalamvitaḥ
|
tāṃ sīvyed vidhinoktena vandhīyād gāḍham eva ca |karṇṇaṃ sthānādapoḍhantu sthāpayutvā
yathāsthitaṃ |
sīvyedyathoktaṃ tailena srotaś cāpyabhitarpayet |kṛkāṭikānte chinne tu gachaty api samīraṇe |
samyaṅ niveśya vadhnīyāt sīvyec cāpi nirantaram |ājena sarpiṣā caivaṃ pariṣeko
bhidhīyate |
uttānonnaṃ samaśrnīyāc chayīta ca suyantritaḥ |śākhāsu tiryaksatitāṃ prahārāṃ
vivṛtāṃ bhṛsaṃ |
sīvyet samyaṅ niveśyāśuḥ sandhyasthīny anupūrvaśaḥ |vadhyāvellitakenāśuḥ vastāntena
ghanena vā |
carmaṇā goḥ phaṇo vandhaḥ kāryaś vā sahate sinā |pṛṣṭhe vraṇo yasya bhaved uttānañ ca
śayīta ca |
ato nyathā corasije śayīta puruṣo vraṇe |chinnāṃ niḥśeṣataḥ śākhān dagdhvā tailena
vuddhimāṃ |
vadhnīyāt kośavandhena prāptaṃ kuryāc ca ropaṇaṃ ||candanaṃ padmakaṃ lodhram utpalādi priyaṃgavaḥ
||
haridrā madhukaṃ caiva payaś cāṣṭamam eva tu |tailam ebhir vipakkaṃ syāt pradhānaṃ
vraṇaropaṇaṃ |
candanaṃ karkaṭākhyā ca sahe māṃsāhvayāmṛtā |hareṇavo mṛṇālañ ca triphalā padmakotpalaiḥ |
trayodaśāṃgatrivṛtametadvā payasām ānvitaṃ |tailaṃ vipakvaṃ sekāryahitantu
vraṇaropane || ❈ ||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi bhinnānān tu cikitsitaṃ |bhinnanetramakarmaṇyamabhinnaṃ
lamvate tu yaḥ |
tanniveśya yathāsthānamavyāviddhasiraṃ śanaiḥ |pīḍayen pāṇinā sammyak
padmapatrāntareṇa tu |
tatosya tarpaṇaṃ kāryan nasyañ cānena sarpiṣā |ajāghṛtaṃ kṣīrapātraṃ madhukañ cotpalāni ca |
jīvakarsaṣabhakau cāpi piṣṭvā sarpirvipācayet |sarvanetrābhighāteṣu sarpiretat praśasyate |
udarānmedaso varttirn nirgatā yasya dehinaḥ |tāṃ kaṣāyāvakīrṇṇantu vadhvā sūtreṇa sūtravit |
samyag chindyād vraṇenatac ca
kṣaudreṇa veṣṭayet |acchindyamānām araṇaṃ kuryād āṭopam eva vā |
medāgranthau tu yat tailaṃ vakṣyate tat tu yojayet
|tvacotītya sirādīni bhitvā vā parihṛtya vā |
kāṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryād uktānupadravān |tatrāntarlohitam pāṇḍuśītapādakarānanaṃ |
śītocchvāsaṃ raktanetramānaddhañ ca vivarjayet |āmāśayasthe rudhire vamanam pathyam ucyate |
pakvāśayathe deyañ ca virecanam asaṃśayaṃ |āsthāpañ ca niḥ snehaḥ kāryam
uṣṇaviśodhanaiḥ |
yavakolakulatthānāṃ niḥ snehena rasena ca |bhuñjītānnaṃ yavāguṃ vā pivet
sendhavasaṃyutāṃ |
atiniḥ srutarakto vā bhinnakoṣṭhaḥ pivedsṛk |svamārpratipannās tu yasya
viṇmūtramārutāḥ |
nirūpadravaḥ sambhinnepi koṣṭhe jīvati mānavaḥ |abhinnamantraṃ niḥ krāntāṃ praveśyaṃ nānyathā
bhavet |
alaṅgale sirograstaṃ tadapyake vadanti hi |prakṣālya payasā digdhaṃ tṛṇaśoṇitapāṃsubhiḥ ||
praveśayet kṛttanakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ ||praveśayet kṣīrasiktaṃ śuṣkamantraṃ ghṛtāplataṃ
|
aṃgulyābhimṛśet kaṇṭhaṃ jalenodvejayedapi |tathāntrāṇi viśantyantaḥ svāṃ kalām pīḍayanti ca
|
vraṇasaudvahutvād vā duḥpraveśan tu yad
bhavet |tad vipādya pramāṇena bhiṣag antam
praveśayet |
yathāsthānaniviṣṭe ca vraṇaṃ sīvyam atandritaḥ |sthānād apetam ādatte prāṇāṃ gupitam
eva vā |
veṣṭayitvā ca paṭṭena ghṛtasekam pradāpayet |payaḥ pivet sukhoṣṇañ ca
citrātailasamanvitaṃ |
mṛdukriyārthaśakṛto vāyoś cādhaḥ pravṛttaye |tatas tailam idaṃ kuryād ropaṇārthañ cikitsakaḥ
|
tvacośvakarṇadhavayor
pātakīmeṣaśṛṅgayoḥ |śallakyarjanayoś cāpi vidāryākṣīriṇān tathā |
valāmūlāni cāhṛtya tailam etad vipācayet |vraṇaṃ saṃropayet tena
raktetsamvatsarañ ca tat ||
pādau nirastamuṣkasya jalena praokṣya cākṣiṇī |praveśya muṣkau sūtreṇa tu no sevanasevitaṃ |
kāryañ ca goḥ phalāvandhaḥ kaṭyām āveśya yantrakaṃ | na kuryāt snehasekañ ca tena
praklidyate vraṇaḥ |
kālānusārīm agurūṃ candanandevadārū ca |manaḥ śilāle vā hṛtya tailaṃ kurvīta
ropaṇaṃ |
śīrṣādy apahate śalye vālavartim praveśayet |vālavartyāmadattāyāṃ
mastuluṃga
vraṇāt sravet |
hanyād enan tato vāyus tasmād evam upācaret |vraṇe rūhati caikaikaṃ śanair vālam upakṣipet |
gātrādyapahṛte tasmiṃ snehavartim
praveśayet |niḥ śoṇite cāpi kṛtavidhiḥ sadyakṣate hitaḥ |
dūrāvagāḍhāḥ sūkṣmā syur ye vraṇāṃs tāṃ viśoṇitāṃ |kṛtvā netreṇa sūkṣmeṇa cakratailena tarpayet |
padmāṃ samaṅgāṃ rajanīṃ trivargaṃ tuttham eva ca |saṃhṛtya vipacet kāle tailaṃ ropaṇam uttamaṃ
|kṣate kṣatavidhiḥ kāryaḥ piccite bhagnavad vidhiḥ |ghṛṣṭe rujāṃ nigṛhyāśus cūrṇair upacared vraṇaṃ
|
viśliṣṭadehaṃ patitaṃ mathitaṃ hatam eva vā | vāsa
tvak chitvā dahed
vāṅgaviparyaye | anenaiva vidhāṇena vṛddhī vātakaphātmakau |
pradahet prayataḥ kintu tasmā cchedo dhikas tayoḥ | śaṅkhopari ca karṇṇānte tyaktvā sevanim ādarāt
|
vyatyāsāt tatsirām vidhyed antravṛddher nivṛttaye || upadaṃśeṣu sādhyeṣu susnigdhasvinnadehinaḥ |
sirām vidhyen meḍhramadhye pātayed vā jalaukasaḥ | hared ubhayataś cāpi doṣāṇ atyartham ucchritāṃ
|
sadyo nihṛtadoṣasya rukchothāv upaśāmyataḥ | yadi vā durbalo jantur na vā prāptaṃ virecanaṃ
|
nirūheṇāharet tasya doṣān atyartham ucchritāṃ | prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ
rāsnākuṣṭhapunarṇṇavaiḥ
|
saralāgurubhadrākhyair vātajaṃ saṃpralepayet | niculair aṇḍabījāni
yavagodhūmasaktavaḥ |
etaiś ca vātajaṃ snigdhaṃ sukhoṣṇaiḥ sampralepayet | prapauṇḍarīka pūrvaiś ca dravyaiḥ sekaḥ praśasyate |
gairikāñjanamañjiṣṭhāmadhukośīrapadmakaiḥ | sacandanotpalaiḥ snigdhaiḥ
paittikāṃ sampralepayet |
padmotpalamṛṇālādyaiḥ sasarjārjunavetasaiḥ | sarpiṣkaiḥ samadhukaiḥ paittikaṃ
sampralepayet |
secayec ca
ghṛtakṣīraśarkarekṣumadhūdakaiḥ | athavāpi suśītena kaṣāyeṇa vaṭādinā
||
sālājakarṇṇāśvakarṇṇadhavatvagbhiḥ kaphotthitaṃ | surasāditailayuktābhiḥ sukhoṣṇābhiḥ
pralepayet |
āragvadhādikvāthena pariṣekañ ca dāpayet | na ca yānti yathā pākaṃ prayateta
tathā bhiṣak |
vidagdhair hi sirāsnāyutvaṅmāsaiḥ kṣīyate dhvajaḥ | tasmāt saṃśodhanālepasekaśoṇitamokṣaṇaiḥ |
kriyāyogair upacaret prāksthānoktair hitair api | śastreṇopacared vāpi pākam āgatam
āśu vai |
tam apohya tilaiḥ sarpiḥ kṣaudrayuktaiḥ pralepayet | karavīrasya patrāṇi jātyāragvadhayor api
prakṣālane prayojyāni vaijayantyarkayor api | saurāṣṭriīṃ gairikaṃ tutthaṃ puṣpakāsīsasaindhavaṃ |
lodhraṃ rasāñjanañ cāpi haritālaṃ manaḥśilā | hareṇukailāś ca tathā samānyāhṛtya cūrṇṇayet |
tac cūrṇṇaṃ kṣaudrasaṃyuktaṃ upadaṃśeṣu pūjitaṃ || jambvāmrasumanānimbaśvetakāmbojipallavāṃ |
sallakībadarībilvapalāśatiniśatvacaḥ | kṣīriṇāṃ ca tvaco yojyā kvāthe triphalayā saha
|
tena kvāthena satataṃ praṇam
prakṣālayed bhiṣak | asminn eva kaṣāye tu tailaṃ dhīro vipācayet |
gojīviḍaṅgamadhuka samanvitaṃ || m iṣyate |upadaṃśadvaye śeṣe
pratyākhyāyācaret kriyāṃ |eteṣām eva yojyan tu vīkṣya
doṣabalābalaṃ || svehasvedopanāhāṃś ca ślīpade nilaje bhiṣak |kṛtvā gulphopari śirāṃ vyadhayec
caturaṅgule | m upācaret |
māsam eraṇḍatailañ ca piben mūtreṇa mānavaḥ | mahauṣadhavipakvena payasā cānnam
ādiśet |
trivṛtaṃ copayuñjīta hitaś cātrāgnir ucyate || gulphasyādhaḥ śirāṃ vidhyec chlīpade pittasaṣṭhave |
pittaghnāś ca kriyāḥ | tāṃ
vidhyed aṃguṣṭhe śleṣmaślīpade |
madhuyuktāni cābhīkṣṇaṃ kaṣāyāṇi piben naraḥ | pibed vā py abhayākalkaṃ
mūtreṇānyatamena vai |
pibed edaṅ guḍūcīm vā nāgaram bhadradāru vā | hitaś cālepaṇaṃ vityaṃ citrako devadāru ca |
viḍiṅgamaricārkeṣu nāgare citrake thavā
|vaṇeṣu
ca |
tailaṃ pakvaṃ pibed vāpi yavānnañ ca hitaṃ sadā | pibet sadā ca tailena ślīpadānān
nivṛttaye |
pūtīkarañjacchadajaṃ rasañ cāpi yathābalaṃ | anenaiva vidhānena putraṃjīvakajaṃ rasaṃ ||
prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ kālasaṃsyakvibhāgavit || kākādanīḥ kākajaṃghām bṛhatīṃkaṇṭakārikāṃ |
kadambapuṣpīm āndārīṃ lambāṃ śukanasān
tathā | dagdhvā mūtreṇa taṃ bhasma srāvayet
kṣārakalkavat |
tatra dadyāt pratīvāpaṃ kākodumbarikārasaṃ | madanāc ca phalaṃ kvāthaṃ svarasañ ca śukākhyayā |
eṣa kṣāras tu pānīyaḥ ślīpadaṃ hanti sevitaḥ | apaciṃ galagaṇḍañ ca grahaṇīdoṣam
eva ca |
abhaktarocakañ caiva hanyāt sarvaviṣāṇi ca | eṣv eva siddhaṃ tailañ ca
nasyābhyaṅgeṣu sevitaṃ |
etān evāmayāṃ hanti ye ca duṣṭavraṇā nṛṇāṃ | drantī dravantī trivṛtā nīlī śyāmā tathaiva ca |
saptalāṃ śaṅkhinīṃ caiva dagdhvā mūtreṇa gālayet | dadyāc ca triphalākvātham eṣa kṣāras tu sādhitaḥ |
adho gacchati pītaś ca pūrvaś
cāpy āśiṣaḥ samāḥ |kriyābhiḥ samyag ārabdhā yadi
naivopaśāmyati |
sve sve bhāgye samutpādya
cchedayitvā sirām vyadhet | sirāmukhe ca matimāṃ dahet
samyak chalākayā ||
kuryāc chītakriyāñ cāpi vraṇoktañ ca vidhin tatheti || ci 19 ||