cikitsāsthānaṃ
prathamo 'dhyāyaḥ |
athāto dvivraṇīyaṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
dvau vraṇau bhavataḥ śārīra, āgantuś ca | tayoḥ
śārīraḥ pavanapittakaphaśoṇitasannipātanimittaḥ; āgantur api
puruṣa paśu pakṣi vyāla sarīsṛpa prapatanapīḍana prahārāgnikṣāra viṣa tīkṣṇauṣadha śakala kapālaśṛṅgackreṣuparaśuśaktikuntādyāyudhābhighāta nimittaḥ | tatra tulye vraṇasāmānye
dvikāraṇotthānaprayojanasāmarthyād dvivraṇīya ity ucyate ||
sarvasminn evāgantuvraṇe tatkālam eva
kṣatoṣmaṇaḥ prasṛtasyopaśamārthaṃ ceti śleṣmaśoṇitābhyāṃ,
sphuraṇatodadāhadhūmāyanaprāyaḥ pītatanuraktasrāvī ceti
vātapittaśoṇitebhyaḥ, kaṇḍūsphuraṇacumacumāyamānaprāyaḥ
pāṇḍughanaraktāsrāvī ceti vātaśleṣmaśoṇitebhyaḥ,
dāhapākarāgakaṇḍūprāyaḥ pāṇḍughanaraktāsrāvī ceti
pittaśleṣmaśoṇitebhyaḥ, trividhavarṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ
pavanapittakaphebhyaḥ,
nirdahananirmathanasphuraṇatodadāhapākarāgakaṇḍūsvāpabahulo
nānāvarṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ pavanapittakaphaśoṇitebhyaḥ,
jihvātalābho mṛduḥ snigdhaḥ ślakṣṇo vigatavedanaḥ suvyavasthito
nirāsrāvaś ceti śuddho vraṇa iti ||
doṣopaplavaviśeṣaḥ punaḥ samāsataḥ
pañcadaśaprakāraḥ, prasaraṇasāmarthyāt, yathokto
vraṇapraśnādhikāre; śuddhatvāt ṣoḍaśaprakāra ity eke||
tasya lakṣaṇaṃ dvividhaṃ sāmānyaṃ, vaiśeṣikaṃ
ca| tatra sāmānyaṃ ruk| vraṇa gātravicūrṇane, vraṇayatīti vraṇaḥ|
viśeṣalakṣaṇaṃ punarvātādiliṅgaviśeṣaḥ||
tatra śyāvāruṇābhastanuḥ śītaḥ picchilo
'lpasrāvī rūkṣaścaṭacaṭāyanaśīlaḥ
sphuraṇāyāmatodabhedavedanābahulo nirmāṃsaś ceti vātāt, kṣiprajaḥ
pītanīlābhaḥ kiṃśukodakābhoṣṇasrāvī dāhapākarāgavikārakārī
pītapiḍakājuṣṭaśceti pittāt, pratatacaṇḍakaṇḍūbahulaḥ sthūlauṣṭhaḥ
stabdhasirāsnāyujālāvatataḥ kaṭhinaḥ pāṇḍvavabhāso mandavedanaḥ
śuklaśītasāndrapicchilāsrāvī guruśceti kaphāt,
pravāladalanicayaprakāśaḥ
kṛṣṇasphoṭapiḍākājālopacitasturaṅgasthānagandhiḥ savedano
dhūmāyanaśīlo raktasrāvī pittaliṅgaśceti raktāt,
todadāhadhūmāyanaprāyaḥ pītāruṇābhastadvarṇasrāvī ceti
vātapittābhyāṃ, kaṇḍūyanaśīlaḥ sanistodo rūkṣo gururdāruṇo
muhurmuhuḥ śītapicchilālpasrāvī ceti vātaśleṣmabhyāṃ, guruḥ sadāha
uṣṇaḥ pītapāṇḍusrāvī ceti pittaśleṣmabhyāṃ, rūkṣastanustodabahulaḥ
supta iva ca raktāruṇābhastadvarṇāsrāvī ceti vātaśoṇitābhyāṃ,
ghṛtamaṇḍābho mīnadhāvanatoyagandhirmṛdurvisarpyuṣṇakṛṣṇasrāvī
ceti pittaśoṇitābhyāṃ, rakto guruḥ snigdhaḥ picchilaḥ kaṇḍūprāyaḥ
sthiro saraktapāṇḍusrāvī ceti śleṣmaśoṇitābhyāṃ,
sphuraṇatodadāhadhūmāyanaprāyaḥ pītatanuraktasrāvī ceti
vātapittaśoṇitebhyaḥ, kaṇḍūsphuraṇacumacumāyamānaprāyaḥ
pāṇḍughanaraktāsrāvī ceti vātaśleṣmaśoṇitebhyaḥ,
dāhapākarāgakaṇḍūprāyaḥ pāṇḍughanaraktāsrāvī ceti
pittaśleṣmaśoṇitebhyaḥ, trividhavarṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ
pavanapittakaphebhyaḥ,
nirdahananirmathanasphuraṇatodadāhapākarāgakaṇḍūsvāpabahulo
nānāvarṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ pavanapittakaphaśoṇitebhyaḥ,
jihvātalābho mṛduḥ snigdhaḥ ślakṣṇo vigatavedanaḥ suvyavasthito
nirāsrāvaśceti śuddho vraṇa iti||
tasya vraṇasya paṣṭirupakramā bhavanti | tad
yathā apatarpaṇam ālepaḥ pariṣeko 'bhyaṅgaḥ svedo vimpālanam
upanāhaḥ pācanaṃ visrāvaṇaṃ sneho vamanaṃ virecanaṃ chedanaṃ
bhedanaṃ dāraṇaṃ lekhanam eṣaṇam āharaṇaṃ vyadhanaṃ visrāvaṇaṃ
sīvanaṃ sandhānaṃ pīḍanaṃ śoṇitāsthāpanaṃ nirvāpaṇam utkārikā
kaṣāyo vartiḥ kalkaḥ sarpistailaṃ rasakriyā 'vacūrṇanaṃ
vraṇadhūpanam utsādanam avasādanaṃ mṛdukarma dāruṇakarma
kṣārakarmāgnikarma kṛṣṇakarma pāṇḍukarma pratisāraṇaṃ
romasañjananaṃ lomāpaharaṇaṃ bastikarmottarabastikarma bandhaḥ
patradānaṃ kṛmighnaṃ bṛṃhaṇaṃ viṣaghnaṃ śirovirecanaṃ nasyaṃ
kavaladhāraṇaṃ dhūmo madhusārpir yantram āhāro rakṣāvidhānam iti
||
teṣu kaṣāyo vartiḥ kalkaḥ sarpistailaṃ rasakriyā
'vacūrṇanam iti śodhanaropaṇāni, teṣv aṣṭau śastrakṛtyāḥ,
śoṇitāsthāpanaṃ kṣāro 'gnir yantram ahāro rakṣāvidhānaṃ
bandhavidhānaṃ coktāni,
snehasvedanavamanavirecanabastyuttarabastiśirovirecananasyadhūmakavalaghāraṇānyanyatra
vakṣyāmaḥ, yad anyad avaśiṣṭam upakramajātaṃ tad iha vakṣyate ||
ṣaḍvidhaḥ prāgupadiṣṭaḥ śophaḥ,
tasyaikādaśopakramā bhavanty apatarpaṇādayo virecanāntāḥ; te ca
viśeṣeṇa śothapratīkāre vartante, vraṇabhāvam āpannasya ca na
virudhyante; śeṣās tu prāyeṇa vraṇapratīkārahetava eva ||
apatarpaṇamādya upakramaḥ; eṣa sarvaśophānāṃ
sāmānyaḥ pradhānatamaś ca ||
bhavanti cātra doṣocchrāyopaśāntyarthaṃ
doṣānaddhasya dehinaḥ | avekṣya doṣaṃ prāṇaṃ ca kāryaṃ syād
apatarpaṇam ||
ūrdhvamārutatṛṣṇākṣunmukhaśoṣaśramānvitaiḥ |
na kāryaṃ garbhiṇīvṛddhabāladurbalabhīrubhiḥ dhyāme sarakte
vedanāvati ||
śopheṣūtthitamātreṣu vraṇeṣūgrarujeṣu ca|
yathāsvair auṣadhair lepaṃ pratyekaśyena kārayet||
yathā pravajvalite veśmanyambhasā paribecanam|
kṣipraṃ praśamayatyagnimevam ālepanaṃ rujaḥ||
prahlādane śodhane ca śophasya haraṇe tathā|
utsādane ropaṇe ca lepaḥ syāt tu tadarthakṛt||
vātaśophe tu vedanopaśamārthaṃ
sarpistailadhānyāmlamāṃsarasavātaharauṣadhaniṣkvāthair aśītaiḥ
pariṣekān kurvīta, pittaraktābhighātaviṣanimitteṣu
kṣīraghṛtamadhuśarkarodakekṣurasamadhurauṣadhakṣīravṛkṣaniṣkvāthair
anuṣṇaiḥ pariṣekān kurvīta, śleṣmaśophe tu
tailamūtrakṣārodakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniṣkvāthair aśītaiḥ
pariṣekān kurvīta||
yathā+ambubhiḥ sicyamānaḥ
śāntimagnirniyacchati| doṣāgnirevaṃ sahasā pariṣekeṇa śāmyati||
abhyaṅgas tu doṣamālokyopayukto doṣopaśamaṃ
mṛdutāṃ ca karoti||
svedavimlāpanādīnāṃ kriyāṇāṃ prāk sa ucyate|
pañcāt karmasu cādiṣṭaḥ sa ca visrāvaṇādiṣu||
rujāvatāṃ dāruṇānāṃ kaṭhinānāṃ tathaiva ca|
śophānāṃ svedanaṃ kāryaṃ ye cāpy evaṃvidhā vraṇāḥ||
sthirāṇāṃ rujatāṃ mandaṃ kāryaṃ vimlāpanaṃ
bhavet| abhyajya svedayitvā tu veśunāḍyā tataḥ śanaiḥ||
vimardayed bhiṣak prājñastalenāṅguṣṭhakena vā|
śophayor upanāhaṃ tu kuryād āmavidagdhayoḥ||
avidagdhaḥ śamaṃ yāti vidagdhaḥ pākameti ca|
nivartate na yaḥ śopho virekāntair upakramaiḥ||
tasya saṃpācanaṃ kuryāt samāhṛtyauṣadhāni tu|
dadhitakrasurāśuktadhānyāmlair yojitāni tu||
snigdhāni lavaṇīkṛtya paced utkārikāṃ śubhām|
sairaṇḍapatrayā śophaṃ nāhayed uṣṇayā tayā||
hitaṃ sambhojanaṃ cāpi pākāyābhimukho yadi|
vedanopaśamārthāya tathā pākaśamāya ca||
acirotpatite śophe kuryāc choṇitamokṣaṇam|
saśophe kaṭhine dhyāme sarakte vedanāvati||
saṃrabdhe viṣame cāpi vraṇe visrāvaṇaṃ hitam |
saviṣe ca viśeṣeṇa jalaukobhiḥ padais tathā ||
vedanāyāḥ praśāntyarthaṃ pākasyāprāptaye tathā
|
sopadravāṇāṃ rūkṣāṇāṃ kṛśānāṃ vraṇaśoṣiṇām ||
yathāsvamauṣadhaiḥ siddhaṃ snehapānaṃ vidhīyate
|
utsannamāṃsaśophe tu kaphajuṣṭe viśeṣataḥ ||
saṃkliṣṭaśyā(dhyā)marudhire vraṇe pracchardanaṃ
hitam |
vātapittapraduṣṭeṣu dīrghakālānubandhiṣu ||
virecanaṃ praśaṃsanti vraṇeṣu vraṇakovidāḥ |
apākeṣu tu rogeṣu kaṭhineṣu sthireṣu ca ||
snāyukothādiṣu tathā cchedanaṃ prāptamucyate |
antaḥpūyeṣv avaktreṣu tathaivotsaṅgavatsv api||
gatimatsu ca rogeṣu bhedanaṃ prāptam ucyate |
bālavṛddhāsahakṣīṇabhīrūṇāṃ yoṣitām api ||
marmopari ca jāteṣu rogeṣūkteṣu dāraṇam |
supakve piṇḍite śophe pīḍanair upapīḍite ||
pākodvṛtteṣu doṣeṣu tat tu kāryaṃ vijānatā |
supiṣṭair dāraṇadravyair yuktaiḥ kṣāreṇa vā punaḥ ||
kaṭhinān sthūlavṛttauṣṭhān dīryamāṇān punaḥ
punaḥ |
kaṭhinotsannamāṃsāṃś ca lesvanenācared bhiṣak ||
samaṃ likhet sulikhitaṃ likhenniravaśeṣataḥ |
vartmanāṃ tu pramāṇena samaṃ śastreṇa nirlikhet ||
kṣaumaṃ plotaṃ picuṃ phenaṃ yāvaśūkaṃ
sasaindhavam |
kakaśāni ca patrāṇi lekhanārthe pradāpayet ||
nāḍīvraṇāñ śalyagarbhānunmārgyutsaṅginaḥ śanaiḥ
|
karīrabālāṅgulibhir eṣaṇyā vaiṣayed bhiṣak ||
netravartmagudābhyāsanāḍyo 'vaktrāḥ saśoṇitāḥ |
cuccūpodakajaiḥ ślakṣṇaiḥ karīrair eṣayet tu tāḥ ||
saṃvṛtāsaṃvṛtāsyeṣu vraṇeṣu matimān bhiṣak |
yathoktamāharecchalyaṃ prāptoddharaṇalakṣaṇam ||
roge vyadhanasādhye tu yathoddeśaṃ pramāṇataḥ |
śastraṃ nidadhyād doṣaṃ ca srāvayet kīrtitaṃ yathā ||
apākopadrutā ye ca māṃsasthā vivṛtāṃś ca ye |
yathoktaṃ sīvanaṃ teṣu kāryaṃ sandhānam eva ca ||
pūyagarbhānaṇudvārān vraṇānmarmagatānapi |
yathoktaiḥ pīḍanadravyaiḥ samantāt paripīḍayet ||
śuṣyamāṇamupekṣeta pradehaṃ pīḍanaṃ prati |
na cābhimukhamālimpettathā doṣaḥ prasicyate ||
tais tair nimittair bahudhā śoṇite prasrute
bhṛśam |
kāryaṃ yathoktaṃ vaidyena śoṇitāsthāpanaṃ bhavet ||
dāhapākajvaravatāṃ vraṇānāṃ pittakopataḥ |
raktena cābhibhūtānāṃ kāryaṃ nirvāpaṇaṃ bhavet ||
yathoktaiḥ śītaladravyaiḥ kṣīrapiṣṭair
ghṛtāplutaiḥ |
dihyād abahalān sekān suśītāṃś cāvacārayet ||
vraṇeṣu kṣīṇamāṃseṣu tanusrāviṣvapākiṣu |
todakāṭhinyapāruṣyaśūlavepathumatsu ca ||
vātaghnavarge 'mlagaṇe kākolyādigaṇe tathā |
snaihikeṣu ca bījeṣu paced utkārikāṃ śubhām ||
teṣāṃ ca svedanaṃ kāryaṃ sthirāṇāṃ vedanāvatām
|
durgandhānāṃ kledavatāṃ picchilānāṃ viśeṣataḥ ||
kaṣāyaiḥ śodhanaṃ kāryaṃ śodhanaiḥ
prāgudīritaiḥ |
antaḥśalyānaṇumukhān gambhīrān māṃsasaṃśritān |
śodhanadravyayuktābhir vartibhis tān
yathākramam ||
pūtimāṃsapraticchannān mahādoṣāṃś ca śodhayet ||
kalkīkṛtair yathālābhaṃ vartidravyaiḥ
puroditaiḥ |
pittapraduṣṭān gambhīrān dāhapākaprapīḍitān ||
kārpāsīphalamiśreṇa jayec chodhanasarpiṣā |
utsannamāṃsānasnigdhānalpasrāvān vraṇāṃs tathā ||
sarṣapasnehayuktena dhīmāṃstailena śodhayet |
tailenāśudhyamānānāṃ śodhanīyāṃ rasakriyām ||
vraṇānāṃ sthiramāṃsānāṃ kuryād dravyair
udīritaiḥ |
kaṣāye vidhivatteṣāṃ kṛte cādhiśrayet punaḥ ||
surāṣṭrajāṃ sakāsīsāṃ dadyāc cāpi manaḥśilām |
haritālaṃ ca matimāṃstatastām avacārayet ||
mātuluṅgarasopetāṃ sakṣaudrāmatimarditām |
vraṇeṣu dattvā tāṃ tiṣṭhettrīṃstrīṃś ca divasān param ||
medojuṣṭānagambhīrān durgandhāṃś cūrṇaśodhanaiḥ
|
upācaret bhiṣak prājñaḥ ślakṣṇaiḥ śodhanavartijaiḥ ||
śuddhalakṣaṇayuktānāṃ kaṣāyaṃ ropaṇaṃ hitam |
tatra kāryaṃ yathoddiṣṭair dravyair vaidyena jānatā ||
avedanānāṃ śuddhānāṃ gambhīrāṇāṃ tathaiva ca |
hitā ropaṇavartyaṅgakṛtā ropaṇavartayaḥ ||
apetapūtimāṃsānāṃ māṃsasthānāmarohatām |
kalkaḥ saṃrohaṇaḥ kāryastilajo madhusṃyutaḥ ||
sa mādhuryāt tathauṣṇyāc ca snehāc
cānilanāśanaḥ |
kaṣāyabhāvānmādhuryāttiktatvāc cāpi pittahṛt ||
auṣṇyāt kaṣāyabhāvāc ca tiktatvāc ca kaphe
hitaḥ |
śodhayed ropayec cāpi yuktaḥ śodhanaropaṇaiḥ ||
nimbapatramadhubhyāṃ tu yuktaḥ saṃśodhanaḥ
smṛtaḥ |
pūrvābhyāṃ sarpiṣā cāpi yuktaś cāpy uparopaṇaḥ ||
tilavadyavakalkaṃ tu kecid āhur manīṣiṇaḥ |
śamayed avidagdhaṃ ca vidagdham api pācayet ||
pakvaṃ bhinatti bhinnaṃ ca śodhayed ropayet
tathā |
pittaraktaviṣāgantūn gambhīrānapi ca vraṇān ||
ropayed ropaṇīyena kṣīrasiddhena sarpiṣā |
kaphavātābhibhūtānāṃ vraṇānāṃ matimān bhiṣak ||
kārayed ropaṇaṃ tailaṃ bheṣajais tad
yathoditaiḥ |
abandhyānāṃ calasthānāṃ śuddhānāṃ ca praduṣyatām ||
dviharidrāyutāṃ kuryād ropaṇārthāṃ rasakriyām |
samānāṃ sthiramāṃsānāṃ tvaksthānāṃ ropaṇaṃ bhiṣak ||
cūrṇaṃ vidadhyānmatimān prāksthānokto
vidhiryathā |
śodhano ropaṇaś caiva vidhiryo 'yaṃ prakīrtitaḥ ||
sarvavraṇānāṃ sāmānyenokto doṣāviśeṣataḥ |
eṣa āgamasiddhatvāt tathaiva phaladarśanāt ||
mantravat saṃprayoktavyo na mīmāṃsyaḥ
kathañcana |
svabuddhyā cāpi vibhajet kaṣāyādiṣu saptasu ||
bheṣajāni yathāyogaṃ yānyuktāni purā mayā |
ādye dve pañcamūlyau tu gaṇo yaś cānilāpahaḥ ||
sa vātaduṣṭe dātavyaḥ kaṣāyādiṣu saptasu |
nyagrodhādirgaṇo yas tu kākolyādiś ca yaḥ smṛtaḥ ||
tau pittaduṣṭe dātavyau kaṣāyādiṣu saptasu |
āragvadhādis tu gaṇo yaś coṣṇaḥ parikīrtitaḥ ||
tau deyau kaphaduṣṭe tu saṃsṛṣṭe saṃyatā gaṇāḥ
|
vātātmakānugararujān sāsrāvānapi ca vraṇān ||
sakṣaumayavasarpirbhir dhūpanāṅgaiś ca dhūpayet
|
pariśuṣkālpamāṃsānāṃ gambhīrāṇāṃ tathaiva ca ||
kuryād utsādanīyāni sarpīṃṣyālepanāni ca |
māṃsāśināṃ ca māṃsāni bhakṣayed vidhivan naraḥ ||
viśuddhamanasas tasya māṃsaṃ māṃsena vardhate |
utsannamṛdumāṃsānāṃ vraṇānāmavasādanam ||
kuryād dravyair yathoddiṣṭaiś cūrṇitair madhunā
saha |
kaṭhinānām amāṃsānāṃ duṣṭānāṃ matiriśvanā ||
mṛdvī kriyā vidhātavyā śoṇitaṃ cāpi mokṣayet |
vātaghnauṣadhasaṃyuktān snehān sekāṃś ca pūrayet |
kāsīsaṃ rocanāṃ tutthaṃ haritālaṃ manaḥśilām ||
mṛdutvamāśurohaṃ ca gāḍho bandhaḥ karoti hi|
varṇeṣu mṛdumāṃseṣu dāruṇīkaraṇaṃ hitam| dhavapriyaṅgvaśokānāṃ
rohiṇyāś ca tvacastathā||
triphalādhātakīpuṣparodhrasarjarasān samān|
kṛtvā sūkṣmāṇi cūrṇāni vraṇaṃ tair avacūrṇayet||
utsannamāṃsān kaṭhinān kaṇḍūyuktāṃścirotthitān|
tathaiva khalu duḥśodhyāñ śodhayet kṣārakarmaṇā||
sravato 'śmabhavānmūtraṃ ye cānye raktavāhinaḥ|
niḥśeṣacchinnasandhīṃś ca sādhayed agnikarmaṇā||
durūḍhatvāt tu śuklānāṃ kṛṣṇakarma hitaṃ
bhavet| bhallātakān vāsayet tu kṣīre prāṅmūtrabhāvitān| tato
dvidhā cchedayitvā lauhe kumbhe nidhāpayet||
kumbhe+anyasmin nikhāte tu taṃ kumbhamatha
yojayet| mukhaṃ mukhena sandhāya gomayair dāhayettataḥ||
yaḥ snehaścyavate tasmād grāhayettaṃ śanair
bhiṣak| grāmyānūpaśaphān dagdhvā sūkṣmacūrṇāni kārayet||
tailenānena saṃsṛṣṭaṃ śuklam ālepayed vraṇam|
bhallātakavidhānena sārasnehāṃs tu kārayet||
ye ca kecit phalasnehā vidhānaṃ teṣu pūrvavat|
durūḍhatvāt tu kṛṣṇānāṃ pāṇḍukarma hitaṃ bhavet||
saptarātraṃ sthitaṃ kṣīre chāgale rohiṇīphalam|
tenaiva piṣṭaṃ suślakṣṇaṃ savarṇakaraṇaṃ hitam||
navaṃ kapālikācūrṇaṃ vaidulaṃ sarjanāma ca|
kāsīsaṃ madhukaṃ caiva kṣaudrayuktaṃ pralepayet||
kapitthimuddhṛte māṃse mūtreṇājena pūrayet|
kāsīsaṃ rocanāṃ tutthaṃ haritālaṃ manaḥśilām||
veṇunirlekhanaṃ cāpi prapunnāḍarasāñjanam |
adhastādarjunasyaitanmāsaṃ bhūmau nidhāpayet ||
māsādūrdhvaṃ tatas tena kṛṣṇam ālepayed vraṇam
|
kukkuṭāṇḍakapālāni katakaṃ madhukaṃ samam ||
tathā samudramaṇḍūkī maṇicūrṇaṃ ca dāpayet |
guṭikā mūtrapiṣṭāstā vraṇānāṃ pratisāraṇam ||
hastidantamasīṃ kṛtvā mukhyaṃ caiva rasāñjanam
|
romāṇyetena jāyante lepātpāṇitaleṣv api ||
catuṣpadānāṃ tvagromakhuraśṛṅgāsthibhasmanā |
tailāktā cūrṇitā bhūmir bhaved romavatī punaḥ ||
kāsīsaṃ naktamālasya pallavāṃś caiva saṃharet
|
kapittharasapiṣṭāni romasañjananaṃ param ||
romākīrṇo vraṇo yas tu na samyaguparohati |
kṣurakartarisandaṃśaus tasya romāṇi nirharet ||
śaṅkhacūrṇasya bhāgau dvau haritālaṃ ca
bhāgikam |
śuktena saha piṣṭāni lomaśātanam uttamam ||)
tailaṃ bhallātakasyātha snuhīkṣīraṃ tathaiva
ca |
pragṛhyaikatra matimān romaśātanam uttamam ||
kadalīdīrghavṛntābhyāṃ bhasmālaṃ lavaṇaṃ
śamībījaṃ śītodapiṣṭaṃ vā romaśātanamācaret ||
āgāragodhikāpucchaṃ rambhā ''ālaṃ
bījamaiṅgudam |
dagdhvā tadbhasmatailāmbu sūryapakvaṃ kacāntakṛt ||
vātaduṣṭo vraṇo yas tu rūkṣaś cātyarthavedanaḥ
|
adhaḥkāye viśeṣeṇa tatra bastir vidhīyate ||
mūtrāghāte mūtradoṣe śukradoṣe+aśmarīvraṇe |
tathaivārtavadoṣe ca bastir apy uttaro hitaḥ ||
yasmācchudhyati bandhena vraṇo yāti ca
mārdavam |
rohaty api ca niḥśaṅkas tasmād bandho vidhīyate ||
sthirāṇāmalpamāṃsānāṃ raukṣyādanuparohatām |
patradānaṃ bhavet kāryaṃ yathādoṣaṃ yathartu ca ||
eraṇḍabhūrjapūtīkaharidrāṇāṃ tu vātaje |
patramāśvabalaṃ yac ca kāśmarīpatram eva ca ||
patrāṇi kṣīravṛkṣāṇāmaudakāni tathaiva ca |
dūṣite raktapittābhyāṃ vraṇe dadyādvicakṣaṇaḥ ||
pāṭhāmūrvāguḍūcīnāṃ kākamācīharidrayoḥ |
patraṃ ca śukanāsāyā yojayet kaphaje vraṇe ||
akarkaśamavicchinnamajīrṇaṃ sukumārakam |
ajantujagdhaṃ mṛdu ca patraṃ guṇavaducyate ||
snehamauṣadhasāraṃ ca paṭṭaḥ patrāntarīkṛtaḥ |
gādatte yattataḥ patraṃ lepasyopari dāpayet ||
śaityauṣṇyajananārthāya snehasaṃgrahaṇāya ca |
dattauṣadheṣu dātavyaṃ patraṃ vaidyena jānatā ||
makṣikā vraṇamāgatya niḥkṣipanti yadā kṛmīn |
śvayathurbhakṣite tais tu jāyate bhṛśadāruṇaḥ ||
tīvrā rujo vicitrāś ca raktāsrāvaś ca jāyate |
surasādirhitas tatra dhāvane pūraṇe tathā ||
saptaparṇakarañjārkanimbarājādanatvacaḥ |
hitā gomūtrapiṣṭāś ca sekaḥ kṣārodakena vā ||
pracchādya māṃsapeśyā vā kṛmīn apahared vraṇāt
|
viṃśatiṃ kṛmijātīs tu vaksyāmyupari bhāgaśaḥ ||
dīrghakālāturāṇāṃ tu kṛśānāṃ vraṇaśoṣiṇām |
bṛṃhaṇīyo vidhiḥ sarvaḥ kāyāgniṃ parirakṣatā ||
viṣajuṣṭasya vijñānāṃ viṣaniścayam eva ca |
cikitsitaṃ ca vakṣyāmi kalpeṣu pratibhāgaśaḥ ||
kaṇḍūmantaḥ saśophāś ca ye ca jatrūpari vraṇāḥ
|
śirovirecanaṃ teṣu vidadhyātkuśalo bhiṣak ||
rujāvanto 'nilāviṣṭā rūkṣā ye cordhvajatrujāḥ
|
vraṇeṣu teṣu kartavyaṃ nasyaṃ vaidyena jānatā ||
doṣapracyāvanārthāya rujādāhakṣayāya ca |
jihvādantasamutthasya haraṇārthaṃ malasya ca ||
śodhano ropaṇaś caiva vraṇasya mukhajasya vai
|
uṣṇo vā yadi vā śītaḥ kavalagraha iṣyate ||
ūrdhvajatrugatān rogān vraṇāṃś ca kaphavātajān
|
śophasrāvarujāyuktān dhūmapānair upācaret ||
kṣatoṣmaṇo nigrahārthaṃ sandhānārthaṃ tathaiva
ca |
sadyovraṇeṣv āyateṣu kṣaudrasarpir vidhīyate ||
avagāḍhāstvaṇumukhā ye vraṇāḥ śalyapīḍitāḥ |
nivṛttahastoddharaṇā yantraṃ teṣu vidhīyate ||
laghumātro laghuś caiva snigdha uṣṇo
'gnidīpanaḥ |
sarvavraṇibhyo deyas tu sadā ''āhāro vijānatā ||
niśācarebhyo rakṣyas tu nityam eva kṣatāturaḥ
|
rakṣāvidhānair uddiṣṭair yamaiḥ saniyamais tatahā ||
ṣaṇmūlo 'ṣṭaparigrāhī pañcalakṣaṇalakṣitaḥ |
ṣaṣṭyā cidhānair nirdiṣṭaiś caturbhiḥ sādhyate vraṇaḥ ||
yo 'lpauṣadhakṛto yogo bahugranthabhayānmayā |
dravyāṇāṃ tatsamānānāṃ tatrāvāpo na duṣyati ||
prasaṅgābhihito yo vā bahudurlabhabheṣajaḥ |
yathopapatti tatrāpi kāryam eva cikitsitam ||
goṇoktam api yaddravyaṃ bhaved
vyādhāvayaugikam |
tad uddhared yaugikaṃ tu prakṣiped apy akīrtitam ||
upadravās tu vividhā vraṇasya vraṇitasya ca |
tatra gandhādayaḥ pañca vraṇasyopadravāḥ smṛtāḥ ||
jvarātisārau mūrcchā ca hikkā cchardirarocakaḥ
|
śvāsakāsāvipākāś ca tṛṣṇā ca vraṇitasya tu ||
vraṇakriyāsvevamāsu vyāsenoktāsv apikriyām |
bhūyo 'pyupari vakṣyāmi sadyovraṇacikitsite ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
dvivraṇīyacikitsitaṃ nāma prathamo 'dhyāyaḥ ||1 ||
dvitīyo 'dhyāyaḥ |
athātaḥ sadyovraṇacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
dhanvantarir dharmabhṛtāṃ variṣṭho vāgviśāradaḥ
|
viśvāmitrasutaṃ śiṣyam ṛṣiṃ suśrutam anvaśāt ||
nānādhārāmukhaiḥ śastrair nānāsthānanipātitaiḥ |
nānārūpā vraṇā ye syus teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam ||
āyatāś caturasrāś ca tryasrā maṇḍalinas tathā |
ardhacandrapratīkāśā viśālāḥ kuṭilās tathā ||
śarāvanimnamadhyāś ca yavamadhyās tathā 'pare |
evaṃprakārākṛtayo bhavanty āgantavo vraṇāḥ ||
doṣajā vā svayaṃ bhinnā na tu vaidyanimittajāḥ |
bhiṣagvraṇākṛtijño hi na moham adhigacchati ||
bhṛśaṃ durdarśarūpeṣu vraṇeṣu vikṛteṣv api |
anantākṛtir āgantuḥ sa bhiṣagbhiḥ purātanaiḥ ||
samāsato lakṣaṇataḥ ṣaḍvidhaḥ parikīrtitaḥ |
chinnaṃ bhinnaṃ tathā viddhaṃ kṣataṃ piccitam eva ca ||
ghṛṣṭam āhus tathā ṣaṣṭhaṃ teṣāṃ vakṣyāmi
lakṣaṇam |
tiraścīna ṛjurvā 'pi yo vraṇaś cāyato bhavet ||
gātrasya pātanaṃ cāpi chinnam ity upadiśyate |
kuntaśaktyṛṣṭikhaṅgāgraviṣāṇādibhir āśayaḥ ||
hataḥ kiñcit sravet tad dhi bhinnalakṣaṇam
ucyate |
sthānāny āmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca ||
hṛduṇḍukaḥ phupphusaś ca koṣṭha ity abhidhīyate
|
tasmin bhinne raktapūrṇe jvaro dāhaś ca jāyate ||
mūtramārgagudāsyebhyo raktaṃ ghrāṇāc ca
gacchati |
mūrcchāśvāsatṛḍādhmānamabhaktacchanda eva ca ||
viṇmūtravātasaṅgaś ca svedāsrāvo 'kṣiraktatā |
lohagandhitvam āsyasya gātradaurgandhyam eva ca ||
hṛcchūlaṃ pārśvayoś cāpi viśeṣaṃ cātra me śṛṇu
|
āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ saṃgṛhya samutthāpya mahābalāḥ |
bhavaty antaḥpraveśas tu yathā nirdhunuyus tathā ||
ādhmānamatimātraṃ ca śūlaṃ ca bhṛśadāruṇam|
pakvāśayagate cāpi rujo gauravam eva ca||
śītatā cāpy adho nāmeḥ khebhyo raktasya
cāgamaḥ| abhinne+apyāśaye+antrāṇāṃ khaiḥ sūkṣmair antrapūraṇam||
pihitāsye ghaṭe yadvallakṣyate tasya gauravam|
sūkṣmāsyaśalyābhihataṃ yadaṅgaṃ tvāśayādvinā||
uttuṇḍitaṃ nirgataṃ vā tadviddham iti nirdiśet|
nāticchinnaṃ nātibhinnamubhayor lakṣaṇānvitam||
viṣamaṃ vraṇamaṅge yattat kṣataṃ
tvabhinirdiśet| prahārapīḍanābhyāṃ tu yadaṅgaṃ pṛthutāṃ gatam||
sāsthi tat piccitaṃ vidyānmajjaraktapariplutam|
vigatatvagyadaṅgaṃ hi saṃgharṣādanyathā+api vā||
uṣāsrāvānvitaṃ tattu ghṛṣṭamity upadiśyate|
chinne bhinne tathā viddhe kṣate vā+asṛgatisravet||
raktakṣayādrujas tatra karoti pavano bhṛśam|
snehapānaṃ hitaṃ tatra tatseko vihitastathā||
veśavāraiḥ sakṛśaraiḥ susnigdhaiścopanāhanam|
dhānyasvedāṃś ca kurvīta snigdhānyālepanāni ca||
vātaghnauṣadhasiddhaiś ca snehair
bastirvidhīyate| piccite ca vighṛṣṭe ca nātisravapi śoṇitam||
agacchati bhṛśaṃ tasmin dāhaḥ pākaś ca jāyate|
tatroṣmaṇo nigrahārthaṃ tathā dāhaprapākayoḥ||
śītam ālepanaṃ kāryaṃ pariṣekaś ca śītalaḥ|
ṣaṭsveteṣu yathokteṣu chinnādiṣu samāsataḥ||
jñeyaṃ samarpitaṃ sarvaṃ sadyovraṇacikitsitam|
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi chinnānāṃ tu cikitsitam||
ye vraṇā vivṛtāḥ kecicchiraḥpārśvāvalambinaḥ|
tān sīvyed vidhinoktena badhnīyād gāḍham eva ca||
karṇaṃ sthānādapahṛtaṃ sthāpayitvā
yathāsthitam| sīvyed yathoktaṃ tailena srotaś cābhipratarpayet||
kṛkāṭikānte chinne tu gacchatyapi samīraṇe|
samyaṅniveśya badhnīyāt sīvyec cāpi nirantaram||
ājena sapiṣā caivaṃ pariṣekaṃ tu kārayet|
uttāno 'nnaṃ samaśnīyācchayīta ca suyantritaḥ||
śākhāsu patitāṃstiryak prahārān vivṛtān bhṛśam|
sīvyet samyaṅniveśyāśu sandhyasthīnyanupūrvaśaḥ||
baddhvā vellitakenāśu tatastailena secayet|
carmaṇā gophaṇābandhaḥ kāryo yo vā hito bhavet||
pṛṣṭhe vraṇo yasya bhaved uttānaṃ śāyayet tu
tam| ato 'nyathā corasije śāyayet puruṣaṃ vraṇe||
chinnāṃ niḥśeṣataḥ śākhāṃ dagdhvā tailena
buddhimān| badhnīyāt kośabandhena prāptaṃ kāryaṃ ca ropaṇam||
candanaṃ padmakaṃ rodhramutpalāni priyaṅgavaḥ|
haridrā madhukaṃ caiva payaḥ syādatra cāṣṭamam||
tailamebhir vipakvaṃ tu pradhānaṃ vraṇaropaṇam|
candanaṃ karkaṭākhyā ca sahe māṃsyāhvayā+amṛtā||
hareṇavo mṛṇālaṃ ca triphalā padmakotpale|
trayodaśāṅgaṃ trivṛtametadvā payasā+anvitam||
tailaṃ vipakvaṃ sekārthe hitaṃ tu vraṇaropaṇe|
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi bhinnānāṃ tu cikitsitam||
bhinnaṃ netramakarmaṇyamabhinnaṃ lambate tu
yat| tanniveśya yathāsthānamavyāviddhasiraṃ śanaiḥ||
pīḍayet pāṇinā samyak padmapattrāntareṇa tu|
tato 'sya tarpaṇaṃ kāryaṃ nasyaṃ cānena sarpiṣā||
ājaṃ ghṛtaṃ kṣīrapātraṃ madhukaṃ cotpalāni ca|
jīvakarṣabhakau caiva piṣṭvā sarpir vipācayet ||
sarvanetrābhighāte tu sarpiretat praśasyate|
udarānmedaso vartirnirgatā yasya dehinaḥ||
kaṣāyabhasmamṛtkīrṇāṃ baddhvā sūtreṇa sūtravit|
agnitaptena śastreṇa chindyānmadhusamāyutam||
baddhvā vraṇaṃ sujīrṇe+anne sarpiṣaḥ
pānamiṣyate| snehapānādṛte cāpi payaḥpānaṃ vidhīyate||
śarkarāmadhuyaṣṭibhyāṃ lākṣayā vā śvadaṃṣṭrayā|
citrāsamanvitaṃ caiva rujādāhavināśanam||
āṭopo maraṇaṃ vā syācchūlo vā+acchidyamānayā|
medogranthau tu yattailaṃ vakṣyate tac ca yojayet||
tvaco 'tītya sirādīni bhittvā vā parihṛtya vā|
koṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryād uktānupadravān||
tatrāntarlohitaṃ pāṇḍuṃ śītapādakarānanam|
śītocchvāsaṃ raktanetramānaddhaṃ ca vivarjayet||
āmāśayasthe rudhire vamanaṃ pathyamucyate|
pakvāśayasthe deyaṃ ca virecanamasaṃśayam||
āsthāpanaṃ ca niḥshehaṃ kāryamuṣṇair
viśodhanaiḥ| yavakolakulatthānāṃ niḥsnehena rasena ca||
bhuñjītānnaṃ yavāgūṃ vā pibet
saindhavasaṃyutām| atiniḥsrutarakto vā bhinnakoṣṭhaḥ pibed asṛk||
svamārgapratipannās tu yasya viṇmūtramārutāḥ|
vyupadravaḥ sa bhinne+api koṣṭhe jīvati mānavaḥ||
abhinnamantraṃ niṣkrāntaṃ praveśyaṃ nānyathā
bhavet| pipīlikāśirograstaṃ tadapyeke vadanti tu||
prakṣālya payasā digdhaṃ tṛṇśoṇitapāṃśubhiḥ|
praveśayet kṛttanakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ||
praveśayet kṣīrasiktaṃ śuṣkamatraṃ ghṛtāplutam|
aṅgulyā+abhimṛśet kaṇṭhaṃ jalenodvejayed api||
hastapādeṣu saṃgṛhya samutthāpya mahābalāḥ|
bhavaty antaḥpraveśas tu yathā nirdhunuyustathā||
tathā 'ntrāṇi viśantyantaḥ svāṃ kalāṃ pīḍayanti
ca |
vraṇālpatvād bahutvād vā duṣpraveśaṃ bhavet tu yat ||
tadāpāṭhya pramāṇena bhiṣagantraṃ parveśayet |
yathāsthānaṃ niveṣṭe ca vraṇaṃ sīvyed atandriyaḥ ||
sthānādapetamādatte prāṇān gupitam eva vā |
veṣṭayitvā tu paṭṭena ghṛtasekaṃ pradāpayet ||
ghṛtaṃ pibet sukhoṣṇaṃ ca citrātailasamanvitam
|
mṛdukriyārthaṃ śakṛto vāyoś cādhaḥpravṛttaye ||
tatastailamidaṃ kuryād ropaṇārthaṃ cikitsakaḥ |
tvaco 'śvakarṇadhavayor mocakīmeṣaśṛṅgayoḥ ||
śallakyarjunayoś cāpi vidāryāḥ kṣīriṇāṃ tathā |
balāmūlāni cāhṛtya tailametair vipācayet ||
vraṇaṃ saṃropayet tena varṣamātraṃ yateta ca |
pādau nirastamuṣkasya jalena prokṣya cākṣiṇī ||
praveśya tunnasevanyā muṣkau sīvyet tataḥ param
|
kāryo gophaṇikābandhaḥ kaṭyām āveśya yantrakam ||
na kuryāt snehasekaṃ ca tena klidyati hi vraṇaḥ
|
kālānusāryāgurvelājātīcandanapadmakaiḥ ||
śilādārvyamṛtātutthaistailaṃ kurvīta ropaṇam |
śiraso 'apahṛte śalye bālavartiṃ niveśayet ||
bālavartyām adattāyāṃ mastuluṅgaṃ vraṇāt sravet
|
hanyād enaṃ tato vāyus tasmād evam upācaret ||
vraṇe rohati caikaikaṃ śanair bālamapakṣipet |
gātrādapahṛte 'nyasmāt snehavartiṃ praveśayet ||
kṛte niḥśoṇite cāpi vidhiḥ sadyaḥkṣate hitaḥ |
dūrābagāḍhāḥ sūkṣmāḥ syurye vraṇāstān viśoṇitān ||
kṛtvā sūkṣmeṇa netreṇa cakratailena tarpayet |
samaṅgāṃ rajanīṃ padmāṃ trivargaṃ tutthameva ca ||
viḍaṅgaṃ kaṭukāṃ pathyāṃ guḍūcīṃ sakarañjikām |
saṃhṛtya vipacet kāle tailaṃ ropaṇamuttamam ||
tālīśaṃ padmakaṃ māṃsī hareṇvagurucandanam |
haridre padmabījāni sośīraṃ madhukaṃ ca taiḥ ||
pakvaṃ sadyovraṇeṣūktaṃ tailaṃ ropaṇamuttamam |
kṣate kṣatavidhiḥ kāryaḥ piccite bhagnavadvidhiḥ ||
ghṛṣṭe rujo nigṛhyāśu cūrṇair upacared vraṇam |
viśliṣṭadehaṃ patitaṃ mathitaṃ hatam eva ca ||
vāsayettailapūrṇāyāṃ droṇyāṃ māṃsarasāśanam |
ayameva vidhiḥ kāryaḥ kṣīṇe marmahate tathā ||
ropaṇe saparīṣeke pāne ca vraṇināṃ sadā |
tailaṃ ghṛtaṃ vā saṃyojyaṃ śarīrartūnavekṣya hi ||
ghṛtāni yāni vakṣyāmi yatnataḥ pittavidradhau |
sadyovraṇeṣu deyāni tāni vaidyena jānatā ||
sadyaḥkṣatavraṇaṃ vaidyaḥ saśūlaṃ pariṣecayet |
sarpiṣā nātiśītena balātailena vā punaḥ ||
samaṅgāṃ rajanīṃ padmāṃ pathyāṃ tutthaṃ
suvarcalām |
padmakaṃ rodhramadhukaṃ viḍaṅgāni hareṇukām ||
tālīśapatraṃ naladaṃ candanaṃ padmakeśaram |
mañjiṣṭhośīralākṣāś ca kṣīriṇāṃ cāpi pallavān ||
priyālabījaṃ tindukyāstaruṇāni phalāni ca |
yathālābhaṃ samāhṛtya tailamebhir vipācayet ||
sadyovraṇānāṃ sarveṣāmaduṣṭānāṃ tu ropaṇam |
kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ kriyāḥ snigdhāś ca yojayet ||
sadyovraṇānāṃ saptāhaṃ paścāt pūrvoktamācaret |
duṣṭavraṇeṣu kartavyamūrdhvaṃ cādhaś ca śodhanam ||
viśoṣaṇaṃ tathā++āhāraḥ śoṇitasya ca mokṣaṇam |
kaṣāyaṃ rājavṛkṣādau surasādau ca dhāvanam ||
tayoreva kaṣāyeṇa tailaṃ śodhanamiṣyate |
kṣārakalpena vā tailaṃ kṣāradravyeṣu sādhitam ||
dravantī cirabilvaś ca dantī citrakameva ca |
pṛthvīkā nimbapatrāṇi kāsīsaṃ tutthameva ca ||
trivṛttejovatī nīlī haridre saindhavaṃ tilāḥ |
bhūmikadambaḥ suvahā śukākhyā lāṅgalāhvayā ||
naipālī jālinī caiva madayantī mṛgādanī |
sudhāmūrvārkakīṭāriharitālakarañjikāḥ ||
yathopapatti kartavyaṃ tailam etais tu śodhanam
|
ghṛtaṃ vā yadi vā prāptaṃ kalkāḥ saṃśodhanāstathā ||
saindhavatrivṛderaṇḍapatrakalkastu vātike |
trivṛddharidrāmadhukakalkaḥ paitte tilair yutaḥ ||
kaphaje tilatejohvādantīsvarjikacitrakāḥ |
duṣṭavraṇavidhiḥ kāryo mehakuṣṭhavraṇeṣvapi ||
ṣaḍvidhaḥ prāk pradiṣṭo yaḥ
sadyovraṇaviniścayaḥ |
nātaḥ śakyaṃ paraṃ vaktumapi niścitavādibhiḥ ||
upasargair nipātaiś ca tat tu paṇḍitamāninaḥ |
kecit saṃyojya bhāṣante bahudhā mānagarvitāḥ ||
bahu tadbhāṣitaṃ teṣāṃ ṣaṭsveṣvevāvatiṣṭhate |
viśeṣā iva sāmānye ṣaṭtvaṃ tu paramaṃ matam||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
sadyocraṇacikitsitaṃ nāma dvitīyo 'adhyāyaḥ ||2||
tṛtīyo 'adhyāyaḥ|
athāto bhagnānāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
alpāśino 'anātmavato jantorvātātmakasya ca |
upadravair vā juṣṭasya bhagnaṃ kṛcchreṇa sidhyati ||
lavaṇaṃ kaṭukaṃ kṣāramamlaṃ maithunamātapam |
vyāyāmaṃ ca na seveta bhagno rūkṣānnameva ca ||
śālirmāṃsarasaḥ kṣīraṃ sarpiryūṣaḥ satīnajaḥ |
bṛṃhaṇaṃ cānnapānaṃ syāddeyaṃ bhagnāya jānatā ||
madhūkodumbarāśvatthapalāśakakubhatvacaḥ |
vaṃśasarjavaṭānāṃ ca kuśārthamupasaṃharet ||
ālepanārthaṃ mañjiṣṭhāṃ madhukaṃ raktacandanam |
śatadhautaghṛtonmiśraṃ śālipiṣṭaṃ ca saṃharet ||
saptāhād atha saptāhāt saumyeṣv ṛtuṣu
bandhanam |
sādhāraṇeṣu kartavyaṃ pañcame pañcame 'hani ||
āgneyeṣu tryahā tu kuryād bhagnadoṣavaśena vā |
tatrātiśithilaṃ baddhe sandhisthairyaṃ na jāyate ||
gāḍhenāpi tvagādīnāṃ śopho ruk pāka eva ca |
tasmāt sādhāraṇaṃ bandhaṃ bhagne śaṃsanti tadvidaḥ ||
nyagrodhādikaṣāyaṃ tu suśītaṃ pariṣecane |
pañcamūlīvipakvaṃ tu kṣīraṃ kuryāt savedane ||
sukhoṣṇam avacāryaṃ vā cakratailaṃ vijānatā |
vibhajya kālaṃ doṣaṃ ca doṣaghnauṣadhasaṃyutam ||
pariṣekaṃ pradehaṃ ca vidadhyāc chītam eva ca |
gṛṣṭikṣīraṃ sasarpiṣkaṃ madhurauṣadhasādhitam ||
śītalaṃ lākṣayā yuktaṃ prātarbhagnaḥ pibennaraḥ
|
savraṇasya tu bhagnasya vraṇaṃ sarpirmadhūttaraiḥ ||
pratisārya kaṣāyaistu śeṣaṃ bhagnavadācaret |
prathame vayasi tvevaṃ bhagnaṃ sukaramādiśet ||
alpadoṣasya jantostu kāle ca śiśirātmake |
prathame vayasi tvevaṃ māsāt sandhiḥ sthiro bhavet ||
madhyame dviguṇāt kālāduttare triguṇāt smṛtaḥ |
avanāmitam unnahyed unnataṃ cavapīḍayet ||
āñched atikṣiptam adho gataṃ copari vartayet |
āñchanaiḥ pīḍanaiś caiva saṅkṣepair bandhanais tathā ||
sandhīñcharīre sarvāṃstu calānapyacalānapi |
etais tu sthāpanopāyaiḥ sthāpayen matimān bhiṣak ||
utpiṣṭam atha viśliṣṭaṃ sandhiṃ vaidyo na
ghaṭṭayet |
tasya śītān parīṣekān pradehāṃś cāvacārayet ||
abhighāte hṛte sandhiḥ svāṃ yāti prakṛtiṃ punaḥ
|
ghṛtadigdhena paṭṭena veṣṭayitvā yathāvidhi ||
paṭṭopari kuśān dattvā yathāvad vandham ācaret
|
pratyaṅgabhagnasya vidhirata ūrdhvaṃ pravakṣyate ||
nakhasandhiṃ samutpiṣṭaṃ raktānugatam ārayā |
avamathya srute rakte śālipiṣṭena lepayet ||
bhagnāṃ vā sandhimuktāṃ vā sthāpayitvā+aṅgulīṃ
samām |
aṇunā++āveṣṭya paṭṭena ghṛtasekaṃ pradāpayet ||
abhyajya sapiṣā pādaṃ talabhagnaṃ kuśottaram |
vastrapaṭṭena badhnīyān na ca vyāyāmam ācaret ||
abhyajyāyāmayejjaṅghām ūruṃ ca susamāhitaḥ |
dattvā vṛkṣatvacaḥ śītā vastrapaṭṭena veṣṭayet ||
matimāṃś cakrayogena hy āñched ūrvasthi
nirgatam |
sphuṭitaṃ piccitaṃ cāpi badhnīyāt pūrvavad bhiṣak ||
āñchedūrdhvamadho vā+api kaṭibhagnaṃ tu mānavam
|
tataḥ sthānasthite saṃdhau bastibhiḥ samupācaret ||
parśukāsvatha bhagnāsu ghṛtābhyaktasya
tiṣṭhataḥ |
dakṣiṇāsv athavā vāmāsv anumṛjya nibandhanīḥ ||
tataḥ kavalikāṃ dattvā veṣṭayet susamāhitaḥ |
tailapūrṇe kaṭāhe vā droṇyāṃ vā śāyayennaram ||
musalenotkṣipet kakṣāmaṃsasandhau visaṃhate |
sthānasthitaṃ ca badhnīyāt svastikena vicakṣaṇaḥ ||
kaurparaṃ tu tathā sandhim aṅguṣṭhenānumārjayet
|
anumṛjya tataḥ sandhiṃ pīḍayet kūrparāc cyutam ||
prasāryākuñcayec cainaṃ snehasekaṃ ca dāpayet |
evaṃ jānuni gulphe ca maṇibandhe ca kārayet ||
ubhe tale same kṛtvā talabhagnasya dehinaḥ |
badhnīyād āmatailena pariṣekaṃ ca kārayet ||
mṛtpiṇḍaṃ dhārayet pūrvaṃ lavaṇaṃ ca tataḥ
param |
haste jātabale cāpi kuryāt pāṣāṇadhāraṇam ||
sannam unnamayet svinnamakṣakaṃ musalena tu |
tathonnataṃ pīḍayec ca badhnīyādgāḍhameva ca ||
ūruvac cāpi kartavyaṃ bāhubhagnacikitsitam |
grīvāyāṃ tu vivṛttāyāṃ praviṣṭāyāmadho 'api vā ||
avaṭāvatha hanvoś ca pragṛhyonnamayen naram |
tataḥ kuśāṃ samaṃ dattvā vastrapaṭṭena veṣṭayet ||
uttānaṃ śāyayec cainaṃ saptarātramatandriyaḥ |
hanvasthinī samānīya hanusandhau visaṃhate ||
svedayitvā sthiten samyak pañcāṅgīṃ vitared
bhiṣak |
vātaghnamadhuraiḥ sarpiḥ siddhaṃ nasye ca pūjitam ||
abhagnāṃś calitān dantān saraktān avapīḍayet |
taruṇasya manuṣyasya śītair ālepayed vahiḥ ||
siktvā+ambubhistataḥ śītaiḥ sandhānīyair
upācaret |
utpalasya ca nālena kṣīrapānaṃ vidhīyate ||
jīrṇasya tu manuṣyasya varjayec calitān
dvijān |
nāsāṃ sannāṃ vivṛttāṃ vā ṛjvīṃ kṛtvā śalākayā
||
pṛthaṅnasikayor nāḍyau dvimukhyau saṃpraveśayet
|
tataḥ paṭṭena saṃveṣṭya ghṛtasekaṃ pradāpayet ||
bhagnaṃ karṇaṃ tu badhnīyāt samaṃ kṛtvā
ghṛtaplutam |
sadyaḥkṣatavidhānaṃ ca tataḥ pañcāt samācaret ||
mastuluṅgād vinā bhinne kapāle madhusarpiṣī |
dattvā tato nibadhnīyāt saptāhaṃ ca pibed ghṛtam||
patanād abhighātād vā śūnam aṅgaṃ yad akṣatam |
śītān pradehān sekāṃś ca bhiṣak tasyāvacārayet ||
atha jaṅghorubhagnānāṃ kapāṭaśayanaṃ hitam |
kīlakā bandhanārthaṃ ca pañca kāryā vijānatā ||
yathā na calanaṃ tasya bhagnasya kriyate tathā
|
sandher ubhayato dvau dvau tale caikaś ca kīlakaḥ ||
śroṇyāṃ vā pṛṣṭhavaṃśe vā vakṣasy akṣakayos
tathā |
bhagnasandhivimokṣeṣu vidhim enaṃ samācaret ||
sandhīṃś ciravimuktāṃs tu snigdhān svinnān
mṛdūkṛtān |
uktair vidhānair buddhyā ca samyak prakṛtimānayet ||
kāṇḍabhagne prarūḍhe tu viṣamolbaṇasaṃhite |
āpothya samayed bhagnaṃ tato bhagnavadācaret ||
kalpayen nirgataṃ śuṣkaṃ vraṇānte 'sthi
samāhitaḥ |
sandhyante vā kriyāṃ kuryāt savraṇe vraṇabhagnavat ||
ūrdhvakāye tu bhagnānāṃ mastiṣkyaṃ karṇapūraṇam
|
ghṛtapānaṃ hitaṃ nasyaṃ praśākhāsv anuvāsanam ||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi tailaṃ
bhagnaprasādhakam |
rātrau rātrau tilān kṛṣṇān vāsayed asthire jale ||
divā divā śoṣayitvā gavāṃ kṣīreṇa bhāvayet |
tṛtīyaṃ saptarātraṃ tu bhāvayenmadhukāmbunā ||
tataḥ kṣīraṃ punaḥ pītān suśuṣkāṃś cūrṇayed
bhiṣak |
kākolyādiṃ sayaṣṭyāhvaṃ mañjiṣṭhāṃ sārivāṃ tathā ||
kuṣṭhaṃ sarjarasaṃ māṃsīṃ suradāru sacandanam |
śatapuṣpāṃ ca saṃcūrṇya tilacūrṇena yojayet ||
pīḍanārthaṃ ca kartavyaṃ sarvagandhaśṛtaṃ payaḥ
|
caturguṇena payasā tattailaṃ vipaced bhiṣak ||
elāmaṃśumatīṃ patraṃ jīvakaṃ tagaraṃ tathā |
rodhraṃ prapauṇḍarīkaṃ ca tathā kālānusāri(vā)ṇam ||
saireyakaṃ kṣīraśuklāmanantāṃ samadhūlikām |
piṣṭvā śṛṅgāṭakaṃ caiva pūrvoktāny auṣadhāni ca ||
ebhis tadvipacettailaṃ śāstravinmṛdunā 'gninā |
etat tailaṃ sadā pathyaṃ bhagnānāṃ sarvakarmasu ||
ākṣepake pakṣaghāte tāluśoṣe tathā 'rdite |
manyāstambhe śiroroge karṇaśūle hanugrahe ||
bādhirye timire caiva ye ca strīṣu kṣayaṃ gatāḥ
|
pathyaṃ pāne tathā 'bhyaṅge nasye bastiṣu bhojane ||
grīvāskandhorasāṃ vṛddhiramunaivopajāyate |
mukhaṃ ca padmapratimaṃ sasugandhisamīraṇam ||
gandhatailamidaṃ nāmnā sarvavātavikāranut |
rājārham etat kartavyaṃ rājñām eva vicakṣaṇaiḥ ||
trapuṣākṣpriyālānāṃ tailāni madhuraiḥ saha |
vasāṃ dattvā yathālābhaṃ kṣīre daśaguṇe pacet ||
snehottamamidaṃ cāśu kuryād bhagnaprasādhanam |
pānābhyañjananasyeṣu bastikarmaṇi secane ||
bhagnaṃ naiti yathāpākaṃ prayateta tathā bhiṣak
|
pakvamāṃsasirāsnāyu taddhi kṛcchreṇa sidhyati ||
bhagnaṃ sandhimanāviddhamahīnāṅgamanulbaṇam |
sukhaceṣṭāpracāraṃ ca saṃhitaṃ samyagādiśet ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
bhagnacikitsitaṃ nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ ||3 ||
caturtho 'dhyāyaḥ |
athāto vātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
āmāśayagate vāte cchardayitvā yathākramam |
deyaḥ ṣaḍdharaṇo yogaḥ saptarātraṃ sukhāmbunā ||
citrakendrayave pāṭhā kaṭukā 'tiviṣā 'bhayā |
vātavyādhipraśamano yogaḥ ṣaḍdharaṇaḥ smṛtaḥ ||
pakvāśayagate cāpi deyaṃ snehavirecanam |
bastayaḥ śodhanīyāś ca prāśāś ca lavaṇottarāḥ ||
kāryo bastigate cāpi vidhir bastiviśodhanaḥ |
śrotrādiṣu prakupite kāryaś cānilahā kramaḥ ||
snehābhyaṅgopanāhāś ca mardanālepanāni ca |
tvaṅmāṃsāsṛksirāprāpte kuryāt cāsṛgvimokṣaṇam ||
snehopanāhāgnikarmabandhanonmardanāni ca |
snāyusandhyasthisaṃprāpte kuryād vāyāvatandritaḥ ||
niruddhe 'sthani vā vāyau pāṇimanthena dārite |
nāḍīṃ dattvā 'sthani bhiṣak cūṣayet pavanaṃ balī ||
śukraprāpte 'nile kāryaṃ śukradoṣacikitsitam |
avagāhakuṭīkarṣūprastarābhyaṅgabastibhiḥ ||
jayet sarvāṅgajaṃ vātaṃ sirāmokṣaiś ca
buddhimān |
ekāṅgagaṃ ca matimāñ chṛṅgaiś cāvasthitaṃ jayet ||
balāsapittaraktais tu saṃsṛṣṭam avirodhibhiḥ |
suptivāte tv asṛṅmokṣaṃ kuryāt tu bahuśo bhiṣak ||
dihyāc ca lavaṇāgāradhūmais tailasamanvitaiḥ |
pañcamūlī śṛtaṃ kṣīraṃ phalāmlo rasa eva ca ||
susnigdho dhanyayūṣo vā hito vātavikāriṇām |
kākolyādiḥ savātaghnaḥ sarvāmladravyasaṃyutaḥ ||
sānūpaudakamāṃsas tu sarvasnehasamanvitaḥ |
sukhoṣṇaḥ spaṣṭalavaṇaḥ sālvaṇaḥ parikīrtitaḥ ||
tenopanāhaṃ kurvīta sarvadā vātarogiṇām |
kuñcyamānaṃ rujārtaṃ vā gātraṃ stabdham athāpi vā ||
gāḍhaṃ paṭṭair nibadhnīyāt
kṣaumakārpāsikaurṇikaiḥ |
biḍālanakulondrāṇāṃ carmagoṇyāṃ mṛgasya vā ||
praveśayed vā svabhyaktaṃ sālvaṇenopanāhitam |
skandhavakṣastrikaprāptaṃ vāyuṃ manyāgataṃ tathā ||
vamanaṃ hanti nasyaṃ ca kuśalena prayojitam |
śirogataṃ śirobastir hanti vāsṛg vimokṣaṇam ||
snehaṃ mātrāsahasraṃ tu dhārayet tatra yogataḥ
|
sarvāṅgatamekāṅgasthitaṃ vā 'pi samīraṇam ||
ruṇaddhi kevalo bastir vāyuvegam ivācalaḥ |
snehasvedas tathā 'bhyaṅgo bastiḥ snehavirecanam ||
śirobastiḥ śiraḥsneho dhūmaḥ snaihika eva ca |
sukhoṣṇaḥ snehagaṇḍūṣo nasyaṃ snaihikam eva ca ||
rasāḥ kṣīrāṇi māṃsāni snehāḥ snehānvitaṃ ca yat
|
bhojanāni phalāmlāni snigdhāni lavaṇāni ca ||
sukhoṣṇāś ca parīṣekās tathā saṃvāhanāni ca |
kuṅkumāgurupatrāṇi kuṣṭhailātagarāṇi ca ||
kauśeyaurṇikaraumāṇi kārpāsāni gurūṇi ca |
nivātātapayuktāni tathā garbhagṛhāṇi ca ||
mṛdvī śayyā 'gnisaṃtāpo brahmacaryaṃ tathaiva
ca |
samāsenaivamādīni yojyāny anilarogiṣu ||
trivṛddantīsuvarṇakṣīrīsaptalāśaṅkhinītriphalāviḍaṅgānām akṣasamāḥ
bhāgāḥ, bilvamātraḥ kalkastilvakamūlakampillakayoḥ,
triphalārasadadhipātre dve dve, ghṛtapātram ekaṃ, tadaikadhyaṃ
saṃsṛjya vipacet; tilvakasarpir etat snehavirecanam upadiśanti
vātarogiṣu | tilvakavidhir evāśokaramyakayor draṣṭavyaḥ ||
tilaparipīḍanopakaraṇakāṣṭhānyāhṛtyānalpakālaṃ
tailaparipītāny aṇūni khaṇḍaśaḥ kalpayitvā'vakṣudya mahati kaṭāhe
pānīyenābhiplāvya kvāthayet, tataḥ sneham ambupṛṣṭhād yad udeti
tat sarakapāṇyor anyatareṇādāya vātaghnauṣadha pratīvāpaṃ
snehapākakalpena vipacet, etad aṇutailam upadiśanti vātarogiṣu;
aṇubhyas tailadravyebhyo niṣpādyata ity aṇutailam ||
atha mahāpañcamūlakāṣṭhair bahubhir
avadahyāvanipradeśam asitam uṣitam ekarātram upaśānte 'gnāv apohya
bhasma nivṛttāṃ bhūmiṃ vidārigandhādisiddhena tailaghaṭaśatena
tulyapayasā 'bhiṣicyaikarātram avasthāpya tato yāvatī mṛttikā
snigdhā syāt tām ādāyoṣṇodakena mahati kaṭāhe 'bhyāsiñcet, tatra
yat tailam uttiṣṭhet tat pāṇibhyāṃ paryādāya svanuguptaṃ
nidadhyāt; tatas tailaṃ
vātaharauṣadhakvāthamāṃsarasakṣīrāmlabhāgasahasreṇa sahasrapākaṃ
vipaced yāvatā kālena śaknuyāt paktuṃ, prativāpaś cātra haimavatā
dakṣiṇāpathagāś ca gandhā vātaghnāni ca, tasmin sidhyati śaṅkhān
ādhmāpayed dundubhīn āghātayec chatraṃ dhārayed bālavyajanaiś ca
vījayed brāhmaṇasahasraṃ bhojayet, tat sādhu siddham avatārya
sauvarṇe rājate mṛnmaye vā pātre svanuguptaṃ nidadhyāt, tad etat
sahasrapākam aprativāravīryaṃ rājārhaṃ tailam; evaṃ
bhāgaśata vipakvaṃ śatapākam ||
gandharvahasta muṣkaka naktamālāṭa rūṣaka pūtīkāragvadha citrakādīnāṃ patrāṇy ārdrāṇi
lavaṇena sahodūkhale 'vakṣudya snehaghaṭe prakṣipyāvalipya
gośakṛdbhir dāhayet; etat patralavaṇam upadiśanti vātarogeṣu ||
evaṃ snuhīkāṇḍavārtākuśigrulavaṇāni saṃkṣudya
ghaṭaṃ pūrayitvā sarpistailavasāmajjabhiḥ prakṣipyāvalipya
gośakṛdbhir dāhayet; etat snehalavaṇam upadiśanti vātarogeṣu |(iti
kāṇḍalavaṇam) ||
gaṇḍīra palāśa kuṭaja bilvārka snuhy apāmārga pāṭalā pāribhadraka nādeyī kṛṣṇagandhā nīpa nimba nirdahany aṭarūṣaka naktamālaka pūtika bṛhatī kaṇṭakārikā bhallātakeṅgudī vaijayantī kadalī bāṣpadvayekṣurakendravāruṇī śvetamokṣakāśokā
ity evaṃ vargaṃ samūlapatraśākham ārdram āhṛtya lavaṇena saha
saṃsṛjya pūrvavad dagdhvā kṣārakalpena parisrāvya vipacet,
prativāpaś cātra hiṅgvādibhiḥ pippalyādibhir vā | ity etat
kalyāṇakalavaṇaṃ vātarogagulmaplīhāgniṣaṅgājīrṇārśo 'rocakārtānāṃ
kāsādibhiḥ kṛmibhir upadrutānāṃ copadiśanti pānabhojaneṣv apīti ||
bhavati cātra
viṣyandanāduṣṇabhāvād doṣāṇāṃ ca vipācanāt |
saṃskārapācanāc cedaṃ vātarogeṣu śasyate ||
iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
vātavyādhicikitsitaṃ nāma caturtho 'dhyāyaḥ || 4 ||
pañcamo 'dhyāyaḥ |
athāto mahāvātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
dvividhaṃ vātaśoṇitam uttānam avagāḍhaṃ cety eke
bhāṣante; tat tu na samyak, tad dhi kuṣṭhavad uttānaṃ bhūtvā
kālāntareṇāvagāḍhībhavati, tasmān na dvividham ||
tatra balavadvigrahādibhiḥ prakupitasya vāyor
gurūṣṇādhyaśanaśīlasya praduṣṭaṃ śoṇitaṃ mārgam āvṛtya vātena
sahaikībhūtaṃ yugapad vātaraktanimittāṃ vedanāṃ janayatīti
vātaraktam | tat tu pūrvaṃ hastapādayor avasthānaṃ kṛtvā paścād
dehaṃ vyāpnoti | tasya pūrvarūpāṇi toda dāha kaṇḍū śopha stambha tvakpāruṣya sirā snāyu dhamanī spandana sakthi daurbalyāni śyāvāruṇamaṇḍalotpattiś cākasmāt
pāṇipādatalāṅguligulphamaṇibandhaprabhṛtiṣu, tatrāpratikāriṇo
'pacāriṇaś ca rogo vyaktataraḥ, tasya lakṣaṇam uktaṃ;
tatrāpratikāriṇo vaikalyaṃ bhavati ||
bhavati cātra
prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇām |
sthūlānāṃ sukhināṃ cāpi vātaraktaṃ prakupyati ||
tatra
prāṇamāṃsakṣayapipāsājvaramūrcchāśvāsakāsastambhārocakāvipākavisaraṇasaṃkocanair
anupadrutaṃ balavantam ātmavantam upakaraṇavantaṃ copakramet ||
tatra ādāv eva bahuvāta rūkṣa mlānāṅgād ṛte mārgāvaraṇād duṣṭaśoṇitam asakṛd alpālpam
avasiñced vātakopabhayāt | tato vamanādibhir upakramair upapādya
pratisaṃsṛṣṭabhaktaṃ vātaprabale purāṇaghṛtaṃ pāyayet | ajākṣīraṃ
vā 'rdhatailaṃ madhukākṣayayuktaṃ, śṛgālavinnāsiddhaṃ vā
śarkarā madhu madhuraṃ, śuṇṭhī śṛṅgāṭaka kaśeruka siddhaṃ vā,
śyāmā rāsnā suṣavī śṛgālavinnā pīlu śatāvarī śvadaṃṣṭrā dvipañcamūlī siddhaṃ vā |
dvipañcamūlī kvāthāṣṭaguṇa siddhena payasā
madhuka meṣaśṛṅgī śvadaṃṣṭrā sarala bhadradāru vacā surabhi kalka pratīvāpaṃ tailaṃ
pācayitvā pānādiṣūpayuñjīta, śatāvarī mayūraka kiṇihy ajamodā madhuka kṣīravidārī balātibalā tṛṇapañcamūlī kvāthasiddhaṃ vā
kākolyādiprativāpaṃ, balātailaṃ śatapākaṃ veti |
vātaharamūlasiddhena ca payasā pariṣecanam amlair vā kurvīta |
yavamadhukair aṇḍatilavarṣābhūbhir vā pradehaḥ kāryaḥ | tatra
cūrṇiteṣu yava godhūma tila mudga māṣeṣu pratyekaśaḥ kākolī kṣīrakākolī jīvaka rṣabhaka balātibalā bisa mṛṇāla śṛgālavinnā meṣaśṛṅgī priyāla śarkarā kaśeruka surabhi vacā kalka miśreṣūpanāhā rthaṃ sarpis taila vasā majja dugdha siddhāḥ
pañca pāyasā vyākhyātāḥ, snaihikaphalasārotkārikā vā, cūrṇiteṣu
yava godhūma tila mudga māṣeṣu matsyapiśitaveśavāro vā, balva peśikā tagara devadāru saralā rāsnā hareṇu kuṣṭha śatapuṣpailā surā dadhi mastu yukta upanāhaḥ,
mātuluṅgāmla saindhavaghṛta miśraṃ
madhuśigrumūlam ālepas tilakalko veti vātaprabale ||
pittaprabale
drākṣārevatakaṭphalapayasyāmadhukacandanakāśmaryakaṣāyaṃ
śarkarāmadhumadhuraṃ pāyayet,
śatāvarīmadhukapaṭolatriphalākaṭurohiṇīkaṣāyaṃ, guḍūcīkaṣāyaṃ vā,
pittajvaraharaṃ vā candanādikaṣāyaṃ śarkarāmadhumadhuraṃ,
madhuratiktakaṣāyasiddhaṃ vā sarpiḥ;
bisamṛṇālabhadraśriyapadmakakaṣāyeṇārdhakṣīreṇa pariṣekaḥ,
kṣīrekṣurasair madhukaśarkarātaṇḍulodakair vā
drākṣekṣukaṣāyamiśrair vā mastumadyadhānyāmlaiḥ; jīvanīyasiddhena
vā sarpiṣā 'bhyaṅgaḥ, śatadhautaghṛtena vā,
kākolyādikalkakaṣāyavipakvena vā sarpiṣā;
śāliṣaṣṭikanalavañjulatālīsaśṛṅgāṭakagaloḍyagaurīgair
ikaśaivalapadmakapadmapatraprabhṛtibhir dhānyāmlapiṣṭaiḥ pradeho
ghṛtamiśraḥ, vātaprabale 'pyeṣa sukhoṣṇaḥ pradehaḥ kāryaḥ ||
raktaprabale 'py anevaṃ, bahuśaś ca śoṇitam
avasecayet, śītatamāś ca pradehāḥ kāryā iti ||
śleṣmaprabale tv āmalakaharidrākaṣāyaṃ
madhumadhuraṃ pāyayet, triphalākaṣāyaṃ vā;
madhukaśṛṅgaveraharītakītiktarohiṇīkalkaṃ vā sakṣaudraṃ,
mūtratoyayor anyatareṇa guḍaharītakīṃ vā bhakṣayet;
tailamūtrakṣārodakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniḥkvāthaiś ca
pariṣekaḥ, āragvadhādikaṣāyair voṣṇaiḥ;
mastumūtrasurāśuktamadhukasārivāpadmakasiddhaṃ vā ghṛtamabhyaṅgaḥ;
tilasarṣapātasīyavacūrṇāni śleṣmātakakapitthamudhuśigrumiśrāṇi
kṣāramūtrapiṣṭāni pradehaḥ; śvetasarṣapakalkaḥ,
tilāśvagandhākalkaḥ, priyālaselukapitthakalkaḥ,
madhuśigrupunarnavākalkaḥ, vyoṣatiktāpṛthakparṇībṛhatīkalka ity
eteṣāṃ pañca pradehāḥ sukhoṣṇāḥ kṣārodakapiṣṭāḥ, śāliparṇī
pṛśniparṇī bṛhatyau vā kṣīrapiṣṭāstarpaṇamiśrāḥ ||
saṃsarge sannipāte ca kriyāpathamuktaṃ miśraṃ
kuryāt ||
sarveṣu ca guḍaharītakīm āseveta; pippalīr vā
kṣīrapiṣṭā vāripiṣṭā vā pañcābhivṛddhyā daśābhivṛddhyā vā pibet
kṣīraudanāhāro daśarātraṃ, bhūyaś cāpakarṣayet, evaṃ yāvat pañca
daśa veti; tad etat pippalīvardhamānakaṃ
vātaśoṇitaviṣamajvarārocakapāṇḍurogaplīhodarārśaḥkāsaśvāsaśophaśoṣāgnisādahṛdrogodarāṇyapahanti;
jīvanīyapratīvāpaṃ sarpiḥ payasā pācayitvā 'bhyajyāt;
sahāsahadevācandanamūrvāmustāpriyālaśatāvarīkaśerupadmakamadhukaśatapuṣpāvidārīkuṣṭhāni
kṣīrapiṣṭaḥ pradeho ghṛtamaṇḍayuktaḥ, sair
eyakāṭarūṣakabalātibalājīvantīsuṣavīkalko vā cchāgakṣīrapiṣṭaḥ,
gokṣīrapiṣṭaḥ kāśmaryamadhukatarpaṇakalko vā;
madhūcchiṣṭamañjiṣṭhāsarjarasasārivākṣīrasiddhaṃ
piṇḍatailamabhyaṅgaḥ; sarveṣu ca purāṇaghṛtamāmalakarasavipakvaṃ
vā pānārthe; jīvanīyasiddhaṃ pariṣekārthe,
kākolyādikvāthakalkasiddhaṃ vā; suṣavīkvāthakalkasiddhaṃ vā,
kāravellakakvathamātrasiddhaṃ vā; balātailaṃ vā
pariṣekāvagāhabastibhojaneṣu; śāliṣaṣṭikayavagodhūmānnamanavaṃ
bhuñjīta payasā jāṅgalarasena vā mudgayūṣeṇa vā 'namlena;
śoṇitamokṣaṃ cābhīkṣṇaṃ kurvīta; ucchitadoṣe ca
vamanavirecanāsthāpanānuvāsanakarma kartavyam ||
( | paṭolatriphalābhīruguḍūcīkaṭukākṛtam |
kvāthaṃ pītvā jayaty āśu vātaśoṇitajāṃ rujam ||)
bhavanti cātra evamādyaiḥ kriyāyogair
acirotpatitaṃ sukham |
vātāsṛk sādhyate vaidyair yāpyate tu cirotthitam ||
upanāhaparīṣekapradehābhyañjanāni ca |
śaraṇānyapravātāni manojñāni mahānti ca ||
mṛdugaṇḍopadhānāni śayanāni sukhāni ca |
vātarakte praśasyante mṛdusaṃvāhanāni ca ||
vyāyāmaṃ maithunaṃ kopam uṣṇāmlalavaṇāśanam |
divāsvapnam abhiṣyandi guru cānnaṃ vivarjayet ||
apatānakinam asrastākṣam avakrabhruvam
astabdhameḍhram asvedanam avepanam apralāpinam akhaṭvāpātinam
abahirāyāminaṃ copakramet | tatra prāg eva snehābhyaktaṃ
svinnaśarīramavapīḍanena tīkṣṇenopakrameta śiraḥśuddhyarthaṃ;
anantaraṃ vidārigandhādikvāthamāṃsarasakṣīradadhipakvaṃ
sarpiracchaṃ pāyayet, tathā hi nātimātraṃ vāyuḥ prasarati; tato
bhadradārvādivātaghnagaṇam āhṛtya sayavakolakulatthaṃ
sānūpaudakamāṃsaṃ pañcavargamekataḥ prakvāthya tam ādāya kaṣāyam
amlakṣīraiḥ sahonmiśraca sarpistailavasāmajjabhiḥ saha
vipacenmadhurakapratīvāpaṃ, tad etat traivṛtam apatānakināṃ
pariṣekāvagāhābhyaṅgapānabhojanānuvāsananasyeṣu vidadhyāt;
yathoktaiś ca svedavidhānaiḥ svedayet, balīyasi vāte
sukhoṣṇatuṣabusakarīṣapūrṇe kūpe nidadhyādāmukhāt, taptāyāṃ vā
daśarātrāhṛtavegam upakrameta; vātavyādhicikitsitaṃ cāvekṣeta;
rakṣākarma ca kuryād iti ||
pakṣāghātopadrutam amlānagātraṃ sarujam
ātmavantam upakaraṇavantaṃ copakramet | tatra prāg eva
snehasvedopapannaṃ mṛdunā śodhanena saṃśodhyānuvāsyāsthāpya ca
yathākālam ākṣepakavidhānenopacaret; vaiśeṣikaś cātra mastiṣkyaḥ
śirobastiḥ, aṇutailam abhyaṅgārthe, sālvaṇam upanāhārthe,
balātailam anuvāsanārthe; evamatandritas trīṃś caturo vā māsān
kriyāpatham upaseveta ||
manyāstambhe 'pyetad eva vidhānaṃ, viśeṣato
vātaśleṣmaharair nasyai rūkṣasvedaiś copacaret ||
apatantrakāturaṃ nāpatarpayet,
vamanānuvāsanāsthāpanāni na niṣeveta, vātaśleṣmoparuddhocchvāsaṃ
tīkṣṇaiḥ pradhmāpanair mokṣayet,
tumburupuṣkarāhvahiṅgvamlavetasapathyālavaṇatrayaṃ yavakvāthena
pātuṃ prayacchet, pathyāśatārdhe sauvarcaladvipale caturguṇe
payasi sarpiḥprasthaṃ siddhaṃ; vātaśleṣmāpanuc ca karma kuryāt ||
arditāturaṃ balavantam ātmavantam
upakaraṇavantaṃ ca vātavyādhividhānenopacaret, vaiśeṣikaiś ca
mastiṣkyaśirobastinasyadhūmopanāhasnehanāḍīsvedādibhiḥ; tataḥ
satṛṇaṃ mahāpañcamūlaṃ kākolyādiṃ vidārigandhādimaudakānūpamāṃsaṃ
tathaivaudakakandāṃś cāhṛtya dviguṇodake kṣīradroṇe niḥkvāthya
kṣīrāvaśiṣṭam avatārya parisrāvya tailaprasthenonmiśrya punar
agnāv adhiśraget, tatas tailaṃ kṣīrānugatam avatārya śītībhūtam
abhimathnīyāt, tatra yaḥ sneha uttiṣṭhet tam ādāya
madhurauṣadhasahākṣīrayuktaṃ vipacet, etat
kṣīratailamarditāturāṇāṃ pānābhyaṅgādiṣūpayojyaṃ; tailahīnaṃ vā
kṣīrasarpirakṣitarpaṇam iti ||
ghṛdhrasīviśvācīkroṣṭukaśiraḥkhañjapaṅgulavātakaṇṭākapādadāhapādaharṣavabāhukabādhiryadhamanīgatavātarogeṣu
yathoktaṃ yathoddeśaṃ ca sirāvyadhaṃ kuryāt , anyatrāvabāhukāt;
vātavyādhicikitsitaṃ cāvekṣeta ||
karṇaśūle tu śṛṅgaverarasaṃ tailamdhusaṃsṛṣṭaṃ
saidhavopahitaṃ sukhoṣṇaṃ karṇe dadyāt, ajāmūtramadhutailāni vā,
mātuluṅgadāḍimatintiḍīkasvarasamūtrasiddhaṃ tailaṃ,
śuktasurātakramūtralavaṇasiddhaṃ vā; nāḍīsvedaiś ca svedayet,
vātavyādhicikitsāṃ cāvekṣeta; bhūyaś cottare vakṣyāmaḥ ||
tūnīpratūnyoḥ snehalavaṇam uṣṇodakena pāyayet,
pippalyādicūrṇaṃ vā, hiṅguyavakṣārapragāḍhaṃ vā sarpiḥ, bastibhiś
cainam upakramet ||
ādhmāne
tvaparpaṇapāṇitāpa(dīpanacūrṇa)phalavartikriyāpācanīyadīpanīyabastibhir
upācaret; laṅghanānantaraṃ cānnakāle
dhānyakajīrakādidīpanasiddhānyannāni | pratyādhmāne
chardanāpatarpaṇadīpanāni kuryāt ||
aṣṭhīlāpratyaṣṭhīlayor
gulmābhyantaravidradhivat kriyāvibhāga iti ||
hiṅgutrikaṭuvacājamodādhānyājagandhādāḍimatintiḍīkapāṭhācitrakayavakṣārasaindhavaviḍasaurvacalasvarjikāpippalīmūlāmlavetasaśaṭīpuṣkaramūlahapuṣācavyājājīpathyāś
cūrṇayitvā mātuluṅgālena bahuśaḥ paribhāvyākṣamātrā guṭikāḥ
kārayet; tataḥ prātar ekaikāṃ vātavikārī bhakṣayet, eṣa yogaḥ
kāsaśvāsagulmodarārocakahṛdrogādhmānapārśvodarabastiśūlānāhamūtrakṛcchraplīhārśastūnīpratūnīr
apahanti ||
bhavanti cātra kevalo doṣayukto vā dhātubhir
vā++āvṛto 'nilaḥ |
vijñeyo lakṣaṇohābhyāṃ cikitsyaś cāvirodhataḥ ||
rujāvantaṃ ghanaṃ śītaṃ śophaṃ medoyuto 'nilaḥ
|
karoti yasya taṃ vaidyaḥ śothavat samupācaret ||
kaphamedovṛto vāyur yadorū pratipadyate |
tadā 'ṅgamardastaimityaromaharṣarujājvaraiḥ ||
nidrayā cārditau stabdhau śītalāv apracetanau |
gurukāv asthirāv ūrū na svāviva ca manyate ||
tam ūrustambham ity āhur āḍhyavātam athāpare |
snehavarjaṃ pibet tatra cūrṇaṃ ṣaḍdharaṇaṃ naraḥ ||
hitam uṣṇāmbunā tadvat pippalyādigaṇaiḥ kṛtam |
lihyād vā traiphalaṃ cūrṇaṃ kṣaudreṇa kaṭukānvitam ||
mūtrair vā guggulaṃ śreṣṭhaṃ pibed vā 'pi
śilājatu |
tato hanti kaphākrāntaṃ samedaskaṃ prabhañjanam ||
hṛdrogam aruciṃ gulmaṃ tathā
'bhyantaravidradhim |
sakṣāramūtrasvedāṃś ca rūkṣāṇy utsādanāni ca ||
kuryād dihyāc ca mūtrāḍhyaiḥ
karañjaphalasarṣapaiḥ |
bhojyāḥ purāṇaśyāmākakodravohālaśālayaḥ ||
śuṣkamūlakayūṣeṇa paṭolasya rasena vā |
jāṅgalair aghṛtair māṃsaiḥ śākaiś cālavaṇair hitaiḥ ||
yadā syātāṃ parikṣīṇe bhūyiṣṭhe kaphamedasī |
tadā snehādikaṃ karma punaratrāvacārayet ||
sugandhiḥ sulaghuḥ sūkṣmastīkṣṇoṣṇaḥ kaṭuko
rase |
kaṭupākaḥ saro hṛdyo gugguluḥ snigdhapicchilaḥ ||
sa navo bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ purāṇastvapakarṣaṇaḥ |
taikṣṇyauṣṇyātkaphavātaghnaḥ saratvānmalapittanut ||
saugandhyāt pūtikoṣṭhaghnaḥ
saukṣmyāccānaladīpanaḥ |
taṃ prātastriphalādārvīpaṭolakuśavāribhiḥ ||
pibed āvāpya vā mūtraiḥ kṣārair uṣṇodakena vā |
jīrṇe yūṣarasaiḥ kṣīrair bhuñjāno hanti māsataḥ ||
gulmaṃ mehamudāvartamudaraṃ sabhagandaram |
kṛmikṇḍvaruciśvitrāṇyarbudaṃ granthim eva ca ||
nāḍyāḍhyavātaśvayathūn kuṣṭhaduṣṭavraṇāṃś ca
saḥ |
koṣṭhasandhyasthigaṃ vāyuṃ vṛkṣamindrāśaniryathā ||
iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
mahāvātavyādhicikitsitaṃ nāma pañcamo 'dhyāyaḥ ||5 ||
ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ |
athāto 'rśasāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
caturvidho 'rśasāṃ sādhanopāyaḥ | tad yathā
bheṣajaṃ kṣāro 'gniḥ śastram iti | tatra
acirakālajātānyalpadoṣaliṅgopadravāṇi bheṣajasādhyāni,
mṛduprasṛtāvagāḍhānyucchritāni kṣāreṇa,
karkaśasthirapṛthukaṭhinānyagninā, tanumūlanyucchritāni kledavanti
ca śastreṇa | tatra bheṣajasādhyānāmarśasāmadṛśyānāṃ ca bheṣajaṃ
bhavati, kṣārāgniśastrasādhyānāṃ tu vidhānamucyamānam upadhāraya
||
tatra balavantamāturamarśobhir upadrutam
upasnigdhaṃ parisvinnam anilavedanābhivṛddhipraśamārthaṃ snigdham
uṣṇam alpam annaṃ dravaprāyaṃ bhuktavantam upaveśya saṃvṛ(bhṛ)te
śucau deśe sādhāraṇe vyabhre kāle same phalake śayyāyāṃ vā
pratyādity agudam anyasyotsaṅge niṣaṇṇapūrvakāyam uttānaṃ kiñcid
unnatakaṭikaṃ vastrakambalakopaviṣṭaṃ yantraṇaśāṭakena
parikṣiptagrīvāsakthiṃ parikarmibhiḥ suparigṛhītam
aspandanaśarīraṃ kṛtvā tato 'smai ghṛtābhyaktagudāya ghṛtābhyaktaṃ
yantramṛjvanumukhaṃ pāyau śanaiḥ śanaiḥ pravāhamāṇasya praṇidhāya,
praviṣṭe cārśo vīkṣya, śalākayotpīḍya, picuvastrayor anyatareṇa
pramṛjya, kṣāraṃ pātayet; pātayitvā ca pāṇinā yantradvāraṃ pidhāya
vākcchatamātramupekṣeta, tataḥ parmṛjya kṣārabalaṃ vyādhibalaṃ
cāvekṣya punarālepayet, athārśaḥ
pakvajāmbavapratīkāśamavasannamīṣannatam abhis amīkṣyopāvartayet,
kṣāraṃ prakṣālayed dhānyāmlena dadhimastuśuktaphalāmlair vā, tato
yaṣṭīmadhukamiśreṇa sarpiṣā nirvāpya
yantramapanīyotthāpyāturamuṣṇodakopaviṣṭaṃ śītābhir adbhiḥ
pariṣiñcet, aśītābhir ity eke, tato nirvātamāgāraṃ praveśyācārikam
ādiśet; sāvaśeṣaṃ punardahet; evaṃ saptarātrāt saptarātrādekaikam
upakrameta; tatra bahuṣu pūrvṃa dakṣiṇaṃ sādhayet, dakṣiṇādvāmaṃ,
vāmāt pṛṣṭhajaṃ, tato 'grajam iti ||
tatra vātaśleṣmanimittānyagnikṣārābhyāṃ
sādhayet, kṣāreṇaiva mṛdunā pittaraktanimittāni ||
tatra vātānulomyamannaruciragnidīptirlāghavaṃ
balavarṇotpattirmanastuṣṭiriti samyagdagdhaliṅgāni, atidagdhe tu
gudāvadaraṇaṃ dāho mūrcchā jvaraḥ pipāsā
śoṇitātipravṛttistannimittāś copadravā bhavanti, dhyāmālpavraṇatā
kaṇḍūranilavaiguṇyamindiryāṇāmaprasādo vikārasya
cāśāntirhīnadagdhe ||
mahānti ca prāṇavatacchittvā dahet, nirgatāni
cātyarthaṃ doṣapūrṇāni yantrādvinā
svedābhyaṅgasnehāvagāhopanāhavisrāvaṇālepakṣārāgniśastrair
upācaret; pravṛttaraktāni ca raktapittavidhānena, bhinnapurīṣāṇi
cātīsāravidhānena, baddhavarcāṃsi
snehapānavidhānenodāvartavidhānena vā; eṣa
sarvasthānagatānāmarśasāṃ dahanakalpaḥ ||
āsādya ca darvīkūrcakaśalākānām anyatamena
kṣāraṃ pātayet | bhraṣṭagudasya tu vinā yantreṇa kṣārādikarma
prayuñjīta | sarveṣu ca śāliṣaṣṭikayavagodhūmānnaṃ sarpiḥsnigdham
upaseveta payasā nimbayūṣeṇa paṭolayūṣeṇa vā, yathādoṣaṃ śākair
vāstūkataṇḍulīyakajīvantyupodikāśvabalābalamūlakapālaṅkyasanacillīcuccūkalāyavallībhir
anyair vā | yaccānyadapi snigdhamagnidīpanamarśoghnaṃ
sṛṣṭamūtrapurīṣaṃ ca tadupaseveta ||
dagdheṣu cārśaḥsvabhyakto
'nalasandhukṣaṇārthamanilaprakopasaṃrakṣaṇārthaṃ ca snehādīnāṃ
sāmānyataḥ kriyāpatham upaseveta | viśeṣatas tu vātārśaḥsu sarpīṣi
ca vātaharadīpanīyasiddhāni hiṅgvādibhiś cūrṇaiḥ pratisaṃsṛjya
pibet, pittārśaḥsu pṛthakparṇyādīnāṃ kaṣāyeṇa dīpanīyapratīvāpaṃ
sarpiḥ, śoṇitārśaḥsumañjiṣṭhāmuruṅgyādīnāṃ kaṣāye pācayet,
śleṣmārśaḥsu surasādīnāṃ kaṣāye | upadravāṃś ca yathāsvamupācaret
||
paraṃ ca yatnamāsthāya gude
kṣārāgniśastrāṇyavacārayet, tadvibhramāddhi
ṣāṇḍhyaśophadāhamadamūrchāṭopānāhātīsārapravāhaṇāni bhavanti
maraṇaṃ vā ||
ata ūrdhvaṃ yantrapramāṇam upadekṣyāmaḥ tatra
yantraṃ lauhaṃ dāntaṃ śārṅgaṃ vārkṣaṃ vā gostanākāraṃ
caturaṅgulāyataṃ pañcāṅgulapariṇāhaṃ puṃsāṃ, ṣaḍaṅgulapariṇāhaṃ
nārīṇāṃ talāyataṃ; tad dvicchidraṃ darśanārthaṃ, ekacchidraṃ tu
karmaṇi; ekadvāre hi śastrakṣārāgnīnāmatikramo na bhavati;
chidrapramāṇaṃ tu tryaṅgulāyatamaṅguṣṭhodarapariṇāhaṃ,
yadaṅgulamavaśiṣṭaṃ
tasyārdhāṅgulādadhastādardhāṅgulocchritoparivṛttakarṇikam; eṣa
yantrākṛtisamāsaḥ ||
ata ūrdhvamarśasāmālepān vakṣyāmaḥ
snuhīkṣīrayuktaṃ haridrācūrṇam ālepaḥ prathamaḥ,
kukkuṭapurīṣaguñjāharidrāpippalīcūrṇam iti gomūtrapittapiṣṭo
dvitīyaḥ, dantīcitrakasuvarcikālāṅgalīkalko vā
gopittapiṣṭastṛtīyaḥ, pippalīsaindhavakuṣṭhaśirīṣaphalakalkaḥ
snuhīkṣīrapiṣṭo 'rkakṣīrapiṣṭo vā caturthaḥ,
kāsīsaharitālasaindhavāśvamārakaviḍaṅgapūtīkakṛtavedhanajambvarkottamāraṇīdantīcitrakālarkasnuhīpayaḥsu
tailaṃ vipakvamabhyañjanenārśaḥ śātayati ||
ata ūrdhvaṃ bheṣajasādhyeṣv adṛśyeṣv arśaḥsu
yogān yāpanārthaṃ vakṣyāmaḥ prātaḥ pratarguḍaharītakīmāseveta,
brahmacārī gomūtradroṇasiddhaṃ vā harītakīśataṃ prātaḥ prātar
yathābalaṃ kṣaudreṇa, apāmārgamūlaṃ vā taṇḍulodakena sakṣaudram
aharahaḥ, śatāvarīmūlakalkaṃ vā kṣīreṇa, citrakacūrṇayuktaṃ vā
sīdhuṃ parārdhyaṃ bhallātacūrṇayuktaṃ vā saktumanthamalavaṇaṃ
takreṇa, kalaśe vā 'ntaś citrakamūlakalkāvalipte niṣiktaṃ
takramamlamanamlaṃ vā pānabhojaneṣūpayuñjīta, eṣa eva
bhārgyāsphotāyavānyāmalakaguḍūcīṣu takrakalpaḥ,
pippalīpippalīmūlacavyacitrakaviḍaṅgaśuṇṭhīharītakīṣu ca
pūrvavadeva niranno vā takram aharahar māsamupaseveta,
śṛṅgaverapunarnavācitrakakaṣāyasiddhaṃ vā payaḥ,
kṛṭajamūlatvakphāṇitaṃ vā pippalyādipratīvāpaṃ kṣaudreṇa,
mahāvātavyādhyuktaṃ hiṅgvādicūrṇam upaseveta takrāhāraḥ kṣīrāhāro
vā, kṣāralavaṇāṃś citrakamūlakṣārodakasiddhaṃ vā payaḥ
palāśatarukṣārasiddhaṃ vā, palāśatarukṣārasiddhān vā kulmāṣān,
pāṭalāpāmārgabṛṃhatīpalāśakṣāraṃ vā parisrutam aharahar
ghṛtasaṃsṛṣṭaṃ, kuṭajabandākamūlakalkaṃ vā takreṇa,
citrakapūtīkanāgarakalkaṃ vā pūtīkakṣāreṇa, kṣārodakasiddhaṃ vā
sarpiḥ pippalyādipratīvāpaṃ, kṛṣṇatilaprasṛtaṃ prakuñcaṃ vā prātaḥ
prātar upaseveta śītodakānupānam; ebhir abhivardhate 'gnirarśāṃsi
copaśāmyanti ||
dvipañcamūlīdantīcitrakapathyānāṃ tulāmāhṛtya
jalacaturdroṇe vipācayet , tataḥ pādāvaśiṣṭaṃ kaṣāyam ādāya
suśītaṃ guḍatulayā sahonmiśrya ghṛtabhājane niḥkṣipya
māsamupekṣeta yavapalle, tataḥ prātaḥ prātar mātrāṃ pāyayeta,
tenārśograhaṇīdoṣapāṇḍurogodāvartārocakā na bhavanti dīptaś cāgnir
bhavati ||
pippalīmaricaviḍaṅgailavālukalodhrāṇāṃ dve dve
pale, indravāruṇyāḥ pañca palāni, kapitthamadhyasya daśa,
pathyāphalānāmardhaprasthaḥ, prastho dhātrīphalānāṃ, etadaikadhyaṃ
jalacaturdroṇe vipācya, pādāvaśeṣaṃ parisrāvya, suśītaṃ
guḍatulādvayenonmiśrya, ghṛtabhājane niḥkṣipya, pakṣamupekṣeta
yavapalle; tataḥ prātaḥ prātar yathābalam upayuñjīta | eṣa
khalvariṣṭaḥ
plīhāgniṣaṅgārśograhaṇīhṛtpāṇḍurogaśophakuṣṭhagulmodarakṛmiharo
balavarṇakaraś ceti ||
tatra vātaprāyeṣu
snehasvedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanamapratisiddhaṃ, pittajeṣu
virecanam, evaṃ raktajeṣu saṃśamanaṃ, kaphajeṣu
śṛṅgaverakulatthopayogaḥ, sarvadoṣaharaṃ yathoktaṃ sarvajeṣu,
yathāsvauṣadhisiddhaṃ ca payaḥ sarveṣviti ||
ata ūrdhvaṃ bhallātakavidhānam upadekṣyāmaḥ
bhallātakāni paripakvānyanupahatānyāhṛtya tata ekamādāya dvidhā
tridhā caturdhā vā chedayitvā kaṣāyakalpena vipācya tasya
kaṣāyasya śuktimanuṣṇāṃ ghṛtābhyaktatālujihvauṣṭhaḥ prātaḥ prātar
upaseveta, tato 'parāhṇe kṣīraṃ sarpirodana ity āhāraḥ; evam
ekaikaṃ vardhayed yāvat pañcati, tataḥ pañca pañcābhivardhayed
yāvat saptatiriti, prāpya ca saptatimapakarṣayed bhūyaḥ pañca
pañca yāvat pañceti, pañcabhyastvekaikaṃ yāvadekam iti | evaṃ
bhallātakasahasrām upayujya sarvakuṣṭhārśobhir vimukto
balavānarogaḥ śatāyur bhavati ||
dvivraṇīyoktena vidhānena bhallātakaniś
cyutitaṃ snehamādāya prātaḥ prātaḥ śuktimātram upayuñjīta, jīrṇe
pūrvavadāhāraḥ phalaprakarṣaś ca | bhallātakamajjabhyo vā
snehamādāyāpakṛṣṭadoṣaḥ pratisaṃsṛṣṭabhakto nivātamāgāraṃ praviśya
yathābalaṃ prasṛtiṃ prakuñcaṃ vopayuñjīta, tasmiñjīrṇe kṣīraṃ
sarpirodana ity āhāraḥ, evaṃ māsamupayujya māsatrayamādiṣṭāhāro
rakṣedātmānaṃ; tataḥ sarvopatāpānapahṛtya varṇavān balavāñ
śravaṇagrahaṇadhāraṇaśaktisaṃpanno varṣaśatāyurbhavati, māse māse
ca prayoge varṣaśataṃ varṣaśatamāyuṣo 'bhivṛddhirbhavati, evaṃ
daśamāsānupayujya varṣasahasrāyur bhavati ||
bhavanti cātra yathā sarvāṇi kuṣṭhāni hataḥ
svadirabījakau |
tathaivārśāṃsi sarvāṇi vṛkṣakāruṣkarau hataḥ ||
haridrāyāḥ prayogeṇa pramehā iva ṣoḍaśa |
kṣārāgnī nātivartante tathā dṛśyā gudodbhavāḥ ||
ghṛtāni dīpanīyāni lehāyaskṛtayaḥ surāḥ |
āsavāś ca prayoktavyā vīkṣya doṣasamucchritam ||
vegāvarodhastrīpṛṣṭhayānānyutkuṭukāsanam |
yathāsvaṃ doṣalaṃ cānnamarśaḥsu parivarjayet ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne 'rśaś
cikitsitaṃ nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ||6 ||
saptamo 'dhyāyaḥ |
athāto 'śmarīcikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
aśmarī dāruṇo vyādhirantakapratimo mataḥ |
auṣadhais taruṇaḥ sādhyaḥ pravṛddhaś chedam arhati ||
tasya pūrveṣu rūpeṣu snehādikrama iṣyate |
tenāsyāpacayaṃ yānti vyādher mūlānyaśeṣataḥ ||
pāṣāṇamedo vasuko vaśirāśmantakau tathā |
śatāvarī śvadaṃṣṭrā ca bṛhatī kaṇṭakārikā ||
kapotavaṅkā ''ārtagalaḥ kaccakośīrakubjakāḥ ||
vṛkṣādanī bhallukaś ca varuṇaḥ śākajaṃ phalam ||
yavāḥ kulatthāḥ kolāni katakasya phalāni ca |
ūṣakādipratīvāpameṣāṃ kvāthair ghṛtaṃ kṛtam ||
bhinatti vātasaṃbhūtāmaśmarīṃ kṣipram eva tu |
kṣārān yavāgūryūṣāṃś ca kaṣāyāṇi payāṃsi ca ||
bhojanāni ca kurvīta varge 'smin vātanāśane |
kuśaḥ kāśaḥ saro gundrā itkaṭo moraṭo 'śm abhit ||
varī vidārī vārāhī śālimūlatrikaṇṭakam |
bhallūkaḥ pāṭalā pāṭhā pattūro 'tha kuruṣṭikā ||
punarnavā śirīṣaś ca kvathitāsteṣu sādhitam |
ghṛtaṃ śilājamadhukabījair indīvarasya ca ||
trapusair vārukādīnāṃ bījaiś cāvāpitaṃ śubham |
bhinatti pittasaṃbhūtāmaśmarīṃ kṣipram eva tu ||
kṣārān yavāgūryūṣāṃś ca kaṣāyāṇi payāṃsi ca |
bhojanāni ca kurvīta varge 'smin pittanāśane ||
gaṇo varuṇakādis tu guggulvelāhareṇavaḥ |
kuṣṭhabhadrādimaricaciktrakaiḥ sasurāhvayaiḥ ||
etaiḥ siddhamajāsarpirūṣakādigaṇena ca |
bhinatti kaphasaṃbhūtāmaśmarīṃ kṣipram eva tu ||
kṣārān yavāgūryūṣāṃś ca kaṣāyāṇi payāṃsi ca |
bhojanāni ca kurvīta varge 'smin kaphanāśane ||
picukāṅkolakatakaśākendīvarajaiḥ phalaiḥ |
cūrṇitaiḥ saguḍaṃ toyaṃ śarkarāśamanaṃ pibet ||
krauñcoṣṭrarāsabhāsthīni śvadaṃṣṭrā tālamūlikā
|
ajamodā kadambarasya mūlaṃ nāgaram eva ca ||
pītāni śarkarāṃ bhindyuḥ surayoṣṇodakena vā |
trikaṇṭakasya bījānāṃ cūrṇaṃ mākṣikasaṃyutam ||
avikṣīreṇa saptāham aśmarībhedanaṃ pibet |
dravyāṇāṃ tu ghṛtoktānāṃ kṣāro 'vimūtragālitaḥ ||
grāmyasattvaśakṛtkṣāraiḥ saṃyuktaḥ sādhitaḥ
śanaiḥ |
tatroṣakādirāvāpaḥ kāryastrikaṭukānvitaḥ ||
eṣa kṣāro 'śmarīṃ gulmaṃ śarkarāṃ ca bhinatty
api |
tilāpāmārgakadalīpalāśayavakalkajaḥ ||
kṣāraḥ peyo 'vimūtreṇa śarkarānāśanaḥ paraḥ |
pāṭalākaravīrāṇāṃ kṣāramevaṃ samācaret ||
śvadaṃṣṭrāyaṣṭikābrahmīkalkaṃ vā 'kṣasamaṃ
pibet |
sahaiḍakākhyau peyau vā śobhāñjanakamārkavau ||
kapotavaṅkāmūlaṃ vā pibed amlaiḥ surādibhiḥ |
tatsiddhaṃ vā pibet kṣīraṃ vedanābhir upadrutaḥ ||
harītakyādisiddhaṃ vā varṣābhūsiddham eva vā |
sarvathaivopayojyaḥ syād gaṇo vīratarādikaḥ ||
ghṛtaiḥ kṣāraiḥ kaṣāyaiś ca kṣīraiḥ
sottarabastibhiḥ |
yadi nopaśamaṃ gacchec chedas tatrottaro vidhiḥ ||
kuśalasyāpi vaidyasya yataḥ siddhirihadhruvā |
upakramo jaghanyo'yam ataḥ saṃparikīrtitaḥ ||
akriyāyaṃ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet
|
tasmād āpṛcchya kartavyam īśvaraṃ sādhukāriṇā ||
atha rogānvitam upasnigdham apakṛṣṭadoṣam īṣat
karśitam abhyaktasvinnaśarīraṃ bhuktavantaṃ
kṛtabalimaṅgalasvastivācanam agropaharaṇīyoktena
vidhānenopakalpitasambhāram āśvāsya, tato balavantam aviklavam
ājānusame phalake prāgupaviṣṭānyapuruṣasyotsaṅge niṣaṇṇapūrvakāyam
uttānam unnatakaṭīkaṃ vastrādhārakopaviṣṭaṃ
saṅkucitajānukūrparamitareṇa sahāvabaddhaṃ sūtreṇa śāṭakair vā,
tataḥ svabhyaktanābhipradeśasya vāmapārśvaṃ vimṛdya
muṣṭinā'vapīḍayed adhonābher yāvad aśmaryadhaḥ prapanneti, tataḥ
snehābhyakte klṛptanakhe vāmahastapradeśinīmadhyame aṅgulyau pāyau
praṇidhāyānusevanīm āsādya prayatnabalābhyāṃ pāyumeḍhrāntaram
ānīya, nirvyalīkamanāyatamaviṣamaṃ ca vastiṃ sanniveśya, bhṛśam
utpīḍayed aṅgulibhyāṃ yathā granthirivonnataṃ śalyaṃ bhavati
||
sa ced gṛhītaśalye tu vivṛtākṣo vicetanaḥ |
hatavallambaśīrṣaś ca nirvikāro mṛtopamaḥ ||
na tasya nirharecchalyaṃ nirharet tu mriyeta
saḥ |
vinā tv eteṣu rūpeṣu nirhartuṃ prayateta vai ||
tataḥ savye pārśve sevanīṃ yavamātreṇa
muktvā'vacārayec chastram aśmarīpramāṇaṃ, dakṣiṇato vā
kriyāsaukaryahetor ity eke, yathā sā na bhidyate cūrṇyate vā tathā
prayateta, cūrṇam alpam apy avasthitaṃ hi punaḥ parivṛddhim eti,
tasmāt samastām agravakreṇādadīta, strīṇāṃ tu bastipārśvagato
garbhāśayaḥ sannikṛṣṭaḥ, tasmāt tāsām utsaṅgavacchastraṃ pātayet,
ato'nyathā khalvāsāṃ mūtrasrāvī vraṇo bhavet, puruṣasya vā
mūtraprasekakṣaṇanān mūtrakṣaraṇam, aśmarīvraṇād ṛte bhinnabastir
ekadhā 'pi na bhavati, dvidhā bhinnabastirāśmariko na sidhyati,
aśmarīvraṇanimittam ekadhābhinnabastir jīvati,
kriyābhyāsācchāstravihitacchedānniḥsyandaparivṛddhatvāc ca
śalyasya iti . uddhṛtaśalyaṃ tūṣṇodakadroṇyām avagāhya svedayet,
tathā hi hastir asṛjā na pūryate, pūrṇaṃ vā kṣīravṛkṣakaṣāyaṃ
puṣpanetreṇa vidadhyāt ||
bhavati cātra
kṣīravṛkṣakaṣāyastu puṣpanetreṇa yojitaḥ |
nirhared aśmarīṃ tūrṇaṃ raktaṃ bastigataṃ ca yat ||
mūtramārgaviśodhanārthaṃ cāsmai guḍasauhityaṃ
vitaret, uddhṛtya cainaṃ madhughṛtābhyaktavraṇaṃ
mūtraviśodhanadravyasiddhām uṣṇāṃ saghṛtāṃ yavāgūṃ
pāyayetobhayakālaṃ trirātraṃ, trirātrād ūrdhvaṃ guḍapragāḍhena
payasā mṛdvodanam alpaṃ bhojayed daśarātraṃ
(mūtrāsṛgviśuddhyarthaṃ vraṇakledanārthaṃ ca), daśarātrād ūrdhvaṃ
phalāmlair jāṅgalarasair upācaret, tato daśarātraṃ cainam
apramattaḥ svedayet snehena dravasvedena vā, kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa
cāsya vraṇaṃ prakṣālayet,
rodhramadhukamañjiṣṭhāprapauṇḍarīkakalkair vraṇaṃ pratigrāhayet,
eteṣv eva haridrāyuteṣu tailaṃ ghṛtaṃ vā vipakvaṃ vraṇābhyañjanam
iti, styānaśoṇitaṃ cottarabastibhir upācaret, saptarātrāc ca
svamārgam apratipadyamāne mūtre vraṇaṃ yathoktena vidhinā dahed
agninā, svamārgapratipanne cottarabastyāsthāpanānuvāsanair
upācaren madhurakaṣāyair iti, yadṛcchayā vā mūtramārgapratipannām
antarāsaktāṃ śukrāśmarīṃ śarkarāṃ vā srotasā'paharet, evaṃ cāśakye
vidārya nāḍīṃ śastreṇa baḍiśenoddharet | rūḍhavraṇaś
cāṅganāśvanaganāgarathadrumān nāroheta varṣaṃ, nāpsu plaveta,
bhuñjīta vā guru ||
mūtravahaśukravahamuṣkasroto
mūtraprasekasevanīyonigudabastīnaṣṭau pariharet | tatra
mūtravahacchedān maraṇaṃ mūtrapūrṇabasteḥ, śukravahacchedān
maraṇaṃ klaibyaṃ vā, muṣkasrotaüpaghātād dhvajabhaṅgaḥ,
mūtraprasekakṣaṇanān mūtraprakṣaraṇaṃ, sevanīyonicchedādrujaḥ
prādurbhāvaḥ, bastigudaviddhalakṣaṇaṃ prāguktam iti ||
bhavati cātra
marmāṇyaṣṭāvasaṃbudhya srotajāni śarīriṇām |
vyāpādayedbahūn martyān śastrakarmāpaṭurbhiṣak ||
sevanī śukraharaṇī srotasī phalayorgudam |
mūtrasekaṃ mūtravahaṃ yonirbastistathā'ṣṭamaḥ ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ
cikitsāsthāne'śmarīcikitsitaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ ||
aṣṭamo 'dhyāyaḥ|
athāto bhagandarāṇāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ||
pañca bhagandarā vyākhyātāḥ, teṣv asādhyaḥ
śambūkāvartaḥ śalyanimittaś ca; śeṣāḥ kṛcchrasādhyāḥ||
tatra
bhagandarapiḍakopadrutamāturamapatarpaṇādivirecanāntenaikādaśavidhenopakrameṇopakrametāpakvapiḍakaṃ,
pakveṣu copasnigdhamavagāhasvinnaṃ śayyāyāṃ sanniveśyārśasamiva
yantrayitvā, bhagandaraṃ samīkṣya parācīnamavācīnaṃ vā, tataḥ
praṇidhāyaiṣaṇīmunnamya sāśayamuddharecchastreṇa; antarmukhe
caivaṃ samyagyantraṃ praṇidhāya pravāhamāṇasya
bhagandaramukhamāsādyaiṣaṇīṃ dattvā śastraṃ pātayet; āsādya vā
'gniṃ kṣāraṃ ceti; etat sāmānyaṃ sarveṣu ||
viśeṣatas tu nāḍyantare vraṇān kuryād bhiṣak tu
śataponake |
tatasteṣūparūḍheṣu śeṣā nāḍīrupācaret ||
gatayo 'nyonyasaṃbaddhā bāhyāś chedyās tv
anekadhā |
nāḍīr anabhisaṃbaddhā yaś chinatty ekadhā bhiṣak ||
sa kuryād vivṛtaṃ jantor vraṇaṃ gudavidāraṇam |
tasya tad vivṛtaṃ mārgaṃ viṇmūtram anugacchati ||
āṭopaṃ gudaśūlaṃ ca karoti pavano bhṛśam |
tatrādhigatatantro 'pi bhiṣaṅ guhyed asaṃśayam ||
tasmānna vivṛtaḥ kāryo vraṇas tu śataponake |
vyādhau tatra bahucchidre bhiṣajā vai vijānatā ||
ardhalāṅgalakaś chedaḥ kāryo lāṅgalako 'pi vā |
sarvatobhadrako vā 'pi kāryo gotīrthako 'pi vā ||
sarvataḥ snāvamārgās tu dahed vaidyas tathā
'gninā |
sukumārasya bhīrorhi duṣkaraḥ śataponakaḥ ||
rujāsnāvāpahaṃ tatra svedam āśu prayojayet |
svedadravyair yathoddiṣṭaiḥ kṛśarāpāyasādibhiḥ ||
grāmyānūpaudakair māṃsair lāvādyair vā 'pi
viṣkiraiḥ |
vṛkṣādanīmathair aṇḍaṃ bilvādiṃ ca gaṇaṃ tathā ||
kaṣāyaṃ sukṛtaṃ kṛtvā snehakumbhe niṣecayet |
nāḍīsvedena tenāsya taṃ vraṇaṃ svedayed bhiṣak ||
tilair aṇḍātasīmāṣayavagodhūmasarṣapān |
lavaṇānyamlavargaṃ ca sthālyāmevopasādhayet ||
āturaṃ svedayet tena tathā sidhyati kurvataḥ |
svinnaṃ ca pāyayed enaṃ kuṣṭhaṃ ca lavaṇāni ca ||
vacāhiṅgvajamodaṃ ca samabhāgāni sarpiṣā |
mārdvīkenāthavā 'mlena surāsauvīrakeṇa vā ||
tato madhukatailena tasya siñced bhiṣag braṇam
|
pariṣiñced gudaṃ cāsya tailair vātarujāpahaiḥ ||
vidhinā 'nena viṇmūtraṃ svamārgam adhigacchati
|
anye copadravāstīvrāḥ sidhyantyatra na saṃśayaḥ ||
śataponaka ākhyāta uṣṭragrīve kriyāṃ śṛṇu |
athoṣṭragrīvameṣitvā chittvā kṣāraṃ nipātayet ||
pṛtimāṃsavyapohārthamagniratra na pūjitaḥ |
athainaṃ ghṛtasaṃsṛṣṭais tilaiḥ piṣṭaiḥ prapepayet ||
bandhaṃ tato 'nukurvīta pariṣekaṃ tu sarpiṣā |
tṛtīye divase muktvā yathāsvaṃ śodhayed bhiṣak ||
tataḥ śuddhaṃ viditvā ca ropayet tu
yathākramam |
utkṛtyāsrāvamārgaṃs tu parisrāviṇi buddhimān
||
kṣāreṇa vā srāvagatiṃ dahed dhutavahena vā |
sukhoṣṇenāṇutailena secayed gudamaṇḍalam ||
upanāhāḥ pradehāś ca mūtrakṣārasamanvitāḥ |
vāmanīyauṣadhaiḥ kāryāḥ pariṣekāś ca mātrayā ||
mṛdubhūtaṃ viditvainamalpasrāvaruganvitam |
gatimanviṣya śastreṇa chindyāt kharujūrapatrakam ||
candrārdhaṃ candracakraṃ ca
sūcīmusvamavāṅmukham |
chittvā 'gninā dahet samyagevaṃ kṣāreṇa vā punaḥ ||
tataḥ saṃśodhanair eva mṛdupūrvair viśodhayet |
bahirantarmukhaś cāpi śiśoryasya bhagandaraḥ ||
tasyāhitaṃ virekāgniśastrakṣārāvacāraṇam |
yad yan mṛdu ca tīkṣṇaṃ ca tat tat tasyāvacārayet ||
āragvadhaniśākālācūrṇaṃ madhughṛtāplutam |
agravartipraṇihitaṃ vraṇānāṃ śodhanaṃ hitam ||
yogo 'yaṃ nāśayatyāśu gatiṃ meghamivānilaḥ |
āgantuje bhiṣaṅnāḍīṃ śastreṇotkṛtya yatnataḥ ||
jambvoṣṭenāgnivarṇena taptayā vā śalākayā |
dahed yathoktaṃ matimāṃstaṃ vraṇaṃ susamāhitaḥ ||
kṛmighnaṃ ca vidhiṃ kuryāc chalyānayanam eva ca
|
pratyākhyāyaiṣa cārabhyo varjyaś cāpi tridoṣajaḥ ||
etat karma samākhyātaṃ sarveṣāmanupūrvaśaḥ |
eṣāṃ tu śastrapatanādvedanā yatra jāyate ||
tatrāṇutailenoṣṇena pariṣekaḥ praśasyate |
vātaghnauṣadhasaṃpūrṇāṃ sthālīṃ chidraśarāvikām ||
snehābhyaktagudastaptāmadhyāsīta sabāṣpikām |
nāḍyā vā 'syāharet svedaṃ śayānasya rujāpaham |
uṣṇodake 'vagāhyo vā tathā śāmyati vedanā ||
kadalīmṛgalopākapriyakājinasaṃbhṛtān |
kārayed upanāhāṃś ca sālvaṇādīna vicakṣaṇaḥ ||
kaṭutrikaṃ vacāhiṅgulavaṇānyatha dīpyakam |
pāyayec cāmlakaulatthasurāsauvīrakādibhiḥ ||
jyotiṣmatīlāṅgalakīśyāmādantītrivṛttilāḥ |
kuṣṭhaṃ śatāhvā golomī tilvako girikarṇikā ||
kāsīsaṃ kāñcanaksīryau vargaḥ śodhana iṣyate |
trivṛttilā nāgadantī mañjiṣṭhā payāa saha ||
utsādanaṃ bhaved etat saindhavakṣaudrasaṃyutam
|
rasāñjanaṃ haridre dve mañjiṣṭhānimbapallavāḥ ||
trivṛttejovatīdantīkalko nāḍīvraṇāpahaḥ |
kuṣṭhaṃ trivṛttilā dantī māgadhyaḥ saindhavaṃ madhu ||
rajanī triphalā tutthaṃ hitaṃ syād
vraṇaśodhanam |
māgadhyo madhukaṃ rodhraṃ kuṣṭhamelā hareṇavaḥ ||
samaṅgā dhātakī caiva sārivā rajanīdvayam |
priyaṅgavaḥ sarjarasaḥ padmakaṃ padmakesaram ||
sudhā vacā lāṅgalakī madhūcchiṣṭaṃ sasaindhavam
|
etat saṃbhṛtya saṃbhāraṃ tailaṃ dhīro vipācayet ||
etadvai gaṇḍamālāsu maṇḍaleṣv atha mehiṣu |
ropaṇārthaṃ hitaṃ tailaṃ bhagandaravināśanam ||
nyagrodhādigaṇaś caiva hitaḥ śodhanaropaṇe |
tailaṃ ghṛtaṃ vā tatpakvaṃ
bhagandaravināśanam ||
trivṛddantīharidrārkamūlaṃ lohāśvamārakau |
viḍaṅgasāraṃ triphalā snuhyarkapayasī madhu ||
madhūcchiṣṭasamāyuktais tailam etair vipācayet
|
bhagandaravināśārthametadyojyaṃ viśeṣataḥ ||
citrakārkau trivṛtpāṭhe malapūṃ hayamārakam |
sudhāṃ vacāṃ lāṅgalakīṃ saptaparṇaṃ suvarcikām ||
jyotiṣmatīṃ ca sambhṛtya tailaṃ dhīro
vipācayet |
etad dhi syandanaṃ tailaṃ bhṛśaṃ
dadyādbhagandare ||
śodhanaṃ ropaṇaṃ caiva sarvaṇakaraṇaṃ tathā |
dvivraṇīyamavekṣeta vraṇāvasthāsu buddhimān ||
chidrādūrdhvaṃ hared oṣṭhamarśoyantrasya
yantravit |
tato bhagandare dadyādetadardhendusannibham ||
vyāyāmaṃ maithunaṃ kopaṃ pṛṣṭhayānaṃ gurūṇi ca
|
saṃvatsaraṃ parihared uparūḍhavraṇo naraḥ ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
bhagandaracikitsitaṃ nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ ||8 ||
navamo 'dhyāyaḥ |
athātaḥ kuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
viruddhādhyaśanāsātmyavegavighātaiḥ snehādīnaṃ
cāyathārambhaiḥ pāpakriyayā purākṛtakarmayogāc ca tvagdoṣā
bhavanti ||
tatra tvagdoṣī
māṃsavasādugdhadadhitailakulatthamāṣaniṣpāvekṣupiṣṭavikārāmlaviruddhādhyaśanājīrṇavidāhyabhiṣyandīni
divāsvapnaṃ vyavāyaṃ ca pariharet ||
tataḥ
śāliṣaṣṭikayavagodhūmakoradūṣaśyāmākoddālakādīnanavān bhuñjīta
mudgāḍhakyor anyatarasya yūṣeṇa sūpena vā
nimbapatrāruṣkaravyāmiśreṇa, maṇḍūkaparṇyavalgujāṭarūpikāpuṣpaiḥ
sarpiḥsiddhaiḥ sarṣapatailasiddhair vā, tiktavargeṇa vā
'bhihitena; māṃsasātmyāya vā jāṅgalamāṃsam amedaskaṃ vitaret;
tailaṃ vajrakam abhyaṅgārthe; āragvadhādikaṣāyamutsādanārthe;
pānapariṣekāvagāhādiṣu ca khadirakaṣāyam; ity eṣa
āhārācāravibhāgaḥ ||
tatra pūrvarūpeṣūbhayataḥ saṃśodhanamāseveta |
tatra tvaksaṃprāpte śodhanālepanāni, śoṇitaprāpte
saṃśodhanālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasecanāni, māṃsaprāpte
śodhanālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasecanāriṣṭamanthaprāśāḥ,
caturthakarmaguṇaprāptaṃ yāpyamātmavataḥ saṃvidhānavataś ca, tatra
saṃśodhanāc choṇitāvasecanāc cordhvaṃ bhallāta śilājatu dhātumākṣīka guggulva guru tuvaraka khadirāsanāyaskṛtividhānam āseveta; pañcamaṃ naivopakramet
||
tatra prathamam eva kuṣṭhinaṃ
snehapānavidhānenopapādayet |
meṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāśārṅgeṣṭāgudūcīdvipañcamūlīsiddhaṃ tailaṃ
ghṛtaṃ vā vātakuṣṭināṃ pānābhyaṅgayor vidadhyāt,
dhavāśvakarṇakakubhapalāśapicumardaparpaṭakamadhukarodhrasamaṅgāsiddhaṃ
sarpiḥ pittakuṣṭhināṃ,
priyālaśālāragvadhanimbasaptaparṇacitrakamaricavacākuṣṭhasiddhaṃ
śleṣmakuṣṭhināṃ bhallātakābhayāviḍaṅgasiddhaṃ vā, sarveṣāṃ
tuvarakatailaṃ bhallātakatailaṃ veti ||
saptaparṇāragvadhātiviṣekṣurapāṭhākaṭurohiṇyamṛtātriphalāpaṭolapicumardaparpaṭakadurālabhātrāyamāṇāmustācandanapadmakaharidropakulyāviśālāmūrvāśatāvarīsārivendrayavāṭarūṣakaṣaṭgranthāmadhukabhūnimbagṛṣṭikā
iti samabhāgāḥ kalkaḥ syāt, kalkāc caturguṇaṃ sarpiḥ prakṣipya tad
dviguṇo dhātrīphalarasastaccaturguṇā āpāstadaikadhyaṃ samāloḍya
vipacet, etan mahātiktakaṃ nāma sarpiḥ
kuṣṭhaviṣamajvararaktapittahṛdrogonmādāpasmāragulmapiḍākāsṛgdaragalagaṇḍagaṇḍamālāślīpadapāṇḍurogavisarpārśaḥṣāṇḍhyakaṇḍūpāmādīñ
chamayed iti ||
triphalāpaṭolapicumandāṭarūṣakakaṭurohiṇīdurālabhātrāyamāṇāḥ
parpaṭakaś caiteṣāṃ dvipalikān bhāgāñjaladroṇe prakṣipya pādāv
aśeṣaṃ kaṣāyam ādāya kalkapeṣyāṇīmāni sumatisrutasya kṣārasya
kalpena tu saptakṛtvaḥ | tailaṃ śṛtaṃ tena caturguṇena śvitrāpahaṃ
mrakṣaṇam etad agryam ||
ato 'nyatamena ghṛtena snigdhasvinnasyaikāṃ dve
tisraś catasraḥ pañca vā sirā vidhyet; maṇḍalāni cotsannāny
avalikhed abhīṣṇaṃ, pracchayed vā,
samudraphenaśākagojīkākodumbarikāpatrair
vā+avaghṛṣyālepayellākṣāsarjarasarasāñjanaprapunnāḍāvalgujatejovatyaśvamārakārkakuṭajārevatamūlakalkair
mūtrapiṣṭaiḥ pittapiṣṭair vā,
svarjikātutthakāsīsaviḍaṅgāgāradhūmacitrakakaṭukasudhāharidrāsaindhavakalkair
vā, etānyevāvāpya kṣārakalpena niḥsrute pālāśe kṣāre tato vipācya
phāṇītamiva saṃjātamavatārya lepayet,
jyotiṣkaphalalākṣāmaricappilīsumanaḥpatrair vā,
haritālamanaḥśilārkakṣīratilaśigrumaricakalkair vā,
svarjikākuṣṭhatutthakuṭajacitrakaviḍaṅgamaricarodhramanaḥśilākalair
vā,
harītakīkarañjikāviḍaṅgasiddhārthakalavaṇarocanāvalgujaharidrākalkair
vā||
sarve kuṣṭhāpahāḥ siddhā lepāḥ sapta
prakīrtitāḥ|
vaiśeṣikān atas tūrdhvaṃ dadrūśvitreṣu me śṛṇu||
lākṣā kuṣṭhaṃ sarṣapāḥ śrīniketaṃ rātrir vyoṣaṃ
cakramardasya bījam|
kṛtvaikasthaṃ takrapiṣṭaḥ pralepo dadrūṣūkto mūlakād bījayuktaḥ||
sindhūdbhūtaṃ cakramardasya bījamikṣūdbhūtaṃ
keśaraṃ tārkṣyaśailam|
piṣṭo lepo 'yaṃ kapitthādrasena dadrūstūrṇaṃ nāśayatyeṣa yogaḥ||
hemakṣīrī vyādhighātaḥ śirīṣo nimbaḥ sarjo
vatsakaḥ sājakarṇaḥ|
śīghraṃ tīvrā nāśayantīha dadrūḥ snānālepodgharṣaṇeṣūpayuktāḥ||
bhadrāsaṃjñodumbarīmūlatulyaṃ dattvā mūlaṃ
kṣodayitvā malapvāḥ|
siddhaṃ toyaṃ pītam uṣṇe sukhoṣṇaṃ sphoṭāñchvitre puṇḍarīke ca
kuryāt ||
dvaipaṃ dagdhaṃ carma mātaṅgajaṃ vā bhinne
sphoṭe tailayuktaṃ pralepaḥ|
pūtiḥ kīṭo rājavṛkṣodbhavena kṣāreṇāktaḥ śvitram eko nihanti||
kṛṣṇasya sarpasya masī sudagdhā baibhītakaṃ
tailam atha dvitīyam|
etat samastaṃ mṛditaṃ pralepāc chvitrāṇi sarvāṇy apahanti
śīghram||
adhyardhatoye sumatisrutasya kṣārasya kalpena
tu saptakṛtvaḥ|
tailaṃ śṛtaṃ tena caturguṇena śvitrāpahaṃ mrakṣaṇam etad agryam||
ghṛtena yuktaṃ prapunāḍabījaṃ kuṣṭhaṃ ca
yaṣṭīmadhukaṃ ca piṣṭvā |
śvetāya dadyād gṛhakukkuṭāya caturthabhaktāya bubhukṣitāya ||
tasyopasaṃgṛhya ca tat purīṣamutpācitaṃ sarvata
eva lompet |
abhyantaraṃ māsamimaṃ prayogaṃ prayojayec chvitramatho nihanti ||
kṣāre sudagdhe jalagaṇḍaje tu gajasya mūtreṇa
bahusrute ca |
droṇapramāṇe daśabhāgayuktaṃ dattvā paced bījam avalgujasya ||
etadyadā cikkaṇatām upaiti tadā samastaṃ guṭikā
vidadhyāt |
śvitraṃ pralimped atha saṃpraghṛṣya tayā vrajed āśu savarṇabhāvam
||
kaṣāyakalpena subhāvitāṃ tu jalaṃ tvacā
cūtaharītakīnām |
tāṃ tāmradīpe praṇidhāya dhīmān vartiṃ vaṭakṣīrasubhāvitāṃ tu ||
ādīpya tajjātamasīṃ gṛhītvā tāṃ cāpi
pathyāmbhasi bhagvayitvā |
|
kuṣṭhāvalgujabhallātakṣīriṇīsarṣapāḥ sruhī ||
āvalgujaṃ bījamagryaṃ nadījaṃ kākāhvānodumbarī
yā ca lākṣā| lauhaṃ cūrṇaṃ māgadhī tārkṣyaśailaṃ tulyāḥ kāryāḥ
kṛṣṇavarṇāstilāśca||
vartiṃ kṛtvā tāṃ gavāṃ pittapiṣṭāṃ lepaḥ kāryaḥ
śvitriṇāṃ śvitrahārī| lepāt pittaṃ śaikhinaṃ śvitrahāri hrīberaṃ
vā dagdhametena yuktam||
tutthālakaṭukāvyoṣasiṃhārkahayamārakāḥ|
kuṣṭhāvalgujabhallātakṣīriṇīsarṣapāḥ sruhī||
tilvakāriṣṭapīlūnāṃ patrāṇyāragvadhasya ca |
bījaṃ viḍaṅgāśvahantrorharidre bṛhatīdvayam ||
ābhyāṃ śvitrāṇi yogābhyāṃ lepānnaśyantyaśeṣataḥ
|
vāyasīphalgutiktānāṃ śataṃ dattvā pṛthak pṛthak ||
dve loharajasaḥ prasthe triphalātryāḍhakaṃ
tathā |
tridroṇe 'pāṃ paced yāvadbhāgau dvāvasanādapi ||
śiṣṭau ca vipaced bhūya etaiḥ
ślakṣṇaprapeṣitaiḥ |
kalkair indrayavabyoṣatvagdārucaturaṅgulaiḥ ||
pārāvatapadīdamtībākucīkeśarāhvayaiḥ |
kaṇṭakāryā ca tatpkvaṃ ghṛtaṃ kuṣṭhiṣu yojayet ||
doṣadhātvāśritaṃ pānādabhyaṅgāttvaggataṃ tathā
|
apy asādhyaṃ nṛṇāṃ kuṣṭhaṃ nāmnā nīlaṃ niyacchati ||
triphalātvak trikaṭukaṃ surasā madayantikā |
vāyasyāragvadhaś caiṣāṃ tulāṃ kuryāt pṛthak pṛthak ||
kākamācyarkavaruṇadantīkuṭajacitrakāt |
dārvīnidigdhikābhyāṃ tu pṛthagdaśapalaṃ tathā ||
tridroṇe 'pāṃ paced yāvat ṣaṭprasthaṃ
pariśeṣitam |
śakṛdrasadadhikṣīramūtrāṇāṃ pṛthagāḍhakam ||
tadvad ghṛtasya tatsādhyaṃ
bhūnimbavyoṣacitrakaiḥ |
karañjaphalanīlikāśyāmāvalgujapīlubhiḥ ||
nīlinīnimbakusumaiḥ siddhaṃ kuṣṭhāpahaṃ ghṛtam
|
mrakṣaṇādaṅgasāvarṇyaṃ śvitriṇāṃ janayennṛṇām |
bhagandaraṃ kṛmīnarśo mahānīlaṃ niyacchati ||
mūtraṃ gavyaṃ citrakavyoṣayuktaṃ sarpiḥkumbhe
kṣaudrayuktaṃ sthitaṃ hi |
pakṣād ūrdhvaṃ śvitribhiḥ peyam etat kuryāc cāsmin kuṣṭhadiṣṭaṃ
vidhānam ||
pūtīkārkasruṅnarendradrumāṇāṃ mūtraiḥ piṣṭāḥ
pallavāḥ saumanāś ca | lepaḥ śvitraṃ hanti dadrūrvraṇāṃś ca
duṣṭāny arśāṃsy eṣa pāṭhā 'guruharidrākaṣāyaṃ, piṣṭamehinaṃ
haridrādāruharidrākaṣāyaṃ, sāndramehinaṃ saptaparṇakaṣāyaṃ,
śukramehinaṃ dūrvāśaivalaplavahaṭhakarañjakaserukakaṣāyaṃ
kakubhacandanakaṣāyaṃ vā, phenamehinaṃ
triphalāragvaghamṛdvīkākaṣāyaṃ, madhumadhuram iti; paittikeṣu
nīlamehinaṃ śālasārādikaṣāyamaśvatthakaṣāyaṃ vā pāyayet,
haridrāmehinaṃ rājavṛkṣakaṣāyaṃ, amlamehinaṃ nyagrodhādikaṣāyaṃ,
kṣāramehinaṃ triphalākaṣāyaṃ, mañjiṣṭhāmehinaṃ
mañjiṣṭhācandanakaṣāyaṃ, śoṇitamehinaṃ
guḍūcītindukāsthikāśmaryakharjūrakaṣāyaṃ madhumiśraṃ; ata ūrdhvam
asādhyeṣv api yogān yāpanārthaṃ vakṣyāmaḥ, tad yathā sarpirmehinaṃ
kuṣṭhakuṭajapāṭhāhiṅgukaṭurohiṇīkalkaṃ guḍūcīcitrakakaṣāyeṇa
pāyayet, vasāmehinamagnimanthakaṣāyaṃ śiṃśapākaṣāyaṃ vā,
kṣaudramehinaṃ kadarakramukakaṣāyaṃ, hastimehinaṃ
tindukakapitthaśirīṣapalāśapāṭhāmūrvāduḥsthikṣāraṃ ceti;
dahyamānam audakakandakvāthasiddhāṃ yavāgūṃ kṣīrekṣurasamadhurāṃ
pāyayet ||
asmād ūrdhvaṃ niḥsrute duṣṭarakte jātaprāṇaṃ
sarpiṣā snehayitvā |
tīkṣṇair yogaiś chardayitvā prāgāḍhaṃ paścād doṣaṃ nirharec
cāpramattaḥ||
durvānto vā durvirikto 'pi vā syāt kuṣṭhī
doṣair uddhatair vyāptadehaḥ |
niḥsandigdhaṃ yātyasādhyatvamāśu tasmāt kṛtsnānnirharettasya
doṣān||
pakṣāt pakṣāc chardanāny abhyupeyān māsān māsāt
sraṃsanaṃ cāpi deyam |
srāvyaṃ raktaṃ vatsare hi dviralpaṃ nasyaṃ dadyācca trirātrāt
trirātrāt||
pathyā vyoṣaṃ sekṣujātaṃ satailaṃ līḍhvā
śīghraṃ mucyate kuṣṭharogāt |
dhātrīpathyākṣopakulyāviḍaṅgān kṣaudrājyābhyām ekato vāvalihyāt||
pītvā māsaṃ vā palāṃśāṃ haridrāṃ mūtreṇāntaṃ
pāparogasya gacchet |
evaṃ peyaś citrakaḥ ślakṣṇapiṣṭaḥ pippalyo vā pūrvavan
mūtrayuktāḥ||
tadvat tārkṣyaṃ māsamātraṃ ca peyaṃ
tenājasraṃ deham ālepayec ca |
āriṣṭītvak sāptaparṇī ca tulyā
lākṣā mustaṃ pañcamūlyau haridre||
mañjiṣṭhākṣau vāsako devadāru pathyāvahnī
vyoṣadhātrīviḍaṅgāḥ |
sāmānyāṃśaṃ yojayitvā viḍaṅgaiś cūrṇaṃ kṛtvā tatpalonmānam
aśnan||
kuṣṭhāj jantur mucyate traiphalaṃ vā
sarpir droṇaṃ vyoṣayuktaṃ ca yuñjan |
gomūtrāmbudroṇasiddhe 'kṣapīḍe
siddhaṃ sarpir nāśayec cāpi kuṣṭham||
āragvadhe saptaparṇe paṭole
savṛkṣake naktamāle sanimbe
jīrṇaṃ pakvaṃ tad dharidrādvayena hanyāt
kuṣṭhaṃ muṣkake cāpi sarpiḥ||
rodhrāriṣṭaṃ padmakaṃ raktasāraḥ saptāhvākṣau
vṛkṣako bījakaś ca |
yojyāḥ snāne dahyamānasya jantoḥ peyā vā syāt kṣaudrayuktā
tribhaṇḍī||
khādet kuṣṭhī māṃsaśā(pā)te purāṇān mudgān
siddhānnimbatoye satailān |
nimbakvāthaṃ jātasattvaḥ pibed vā kvāthaṃ
vā+arkālarkasaptacchadānām||
jagdheṣv aṅgeṣv aśvamārasya mūlaṃ lepo yuktaḥ
syād viḍaṅgaiḥ samūtraiḥ |
mūtraiś cainaṃ secayed bhojayec ca sarvāhārān saṃprayuktān
viḍaṅgaiḥ||
kārañjaṃ vā sārṣapaṃ vā kṣateṣu kṣepyaṃ tailaṃ
śigrukośāmrayorvā |
pakvaṃ sarvair vā kaṭūṣṇaiḥ satikaiḥ śeṣaṃ ca syādduṣṭavat
saṃvidhānam||
saptaparṇakarañjārkamālatīkaravīrajam |
snuhīśirīṣayormūlaṃ citrakāsphotayor api||
viṣalāṅgalavajrākhyakāsīsālamanaḥśilāḥ |
karañjabījaṃ trikaṭu triphalāṃ rajanīdvayam||
siddhārthakān viḍaṅgāni prapunnāḍaṃ ca saṃharet
|
mūtrapiṣṭaiḥ paced etais tailaṃ kuṣṭhavināśanam||
etad vajrakam abhyaṅgān nāḍīduṣṭavraṇāpaham |
siddhārthakaḥ karañjau dvau dve haridre rasāñjanam||
kuṭajaś ca prapunnāḍasaptaparṇau mṛgādanī |
lākṣā sarjaraso 'rkaś ca sāsphotāragvadhau snuhī||
śirīṣastuvarākhyastu kuṭajāruṣkarau vacā |
kuṣṭhaṃ kṛmighnaṃ mañjiṣṭhā lāṅgalī citrakaṃ tathā||
mālatī kaṭutumbī ca gandhāhvā mūlakaṃ tathā |
saindhavaṃ karavīraś ca gṛhadhūmaṃ viṣaṃ tathā||
kampillakaṃ sasindūraṃ tejohvātutthakāhvaye |
samabhāgāni sarvāṇi kalkapeṣyāṇi kārayet||
gomūtraṃ dviguṇaṃ dadyāt tilatailāc caturguṇam/
kārañjaṃ yā mahāvīryaṃ sārṣapaṃ vā mahāguṇam||
abhyaṅgāt sarvakuṣṭhāni gaṇḍamālābhagandarān/
nāḍīduṣṭavraṇān ghorān nāśayen nātra saṃśayaḥ||
mahāvajrakam ity etan nāmnā tailaṃ mahāguṇam/
pittāvāpair mūtrapiṣṭastailaṃ lākṣādikaiḥ kṛtam ||
saptāhaṃ kaṭukālābvāṃ nidadhīta cikitsakaḥ/
pītavantaṃ tato mātrāṃ tenābhyaktaṃ ca mānavam ||
śāyayed ātape tasya doṣā gacchanti sarvaśaḥ/
srutadoṣaṃ samutthāpya snātaṃ khadiravāriṇā ||
yavāgūṃ pāyayed enaṃ sādhitāṃ khadirāmbunā/
evaṃ saṃśodhane varge kuṣṭhaghneṣvauṣadheṣu ca ||
kuryāt tailāni sarpīṣi pradehodgharṣaṇāni ca/
prātaḥ prātaś ca seveta yogān vairecanāñ śubhān/
pañca ṣaṭ sapta cāṣṭau vā yair utthānaṃ na gacchati ||
kārabhaṃ vā piben mūtraṃ jīrṇe
tatkṣīrabhojanam/
jātasattvāni kuṣṭhāni māsaiḥ ṣaḍbhirapohati ||
didṛkṣurantaṃ kuṣṭhasya khadiraṃ kuṣṭhapīḍitaḥ/
sarvathaiva prayuñjīta snānapānāśanādiṣu ||
yathā hanti pravṛddhatvāt kuṣṭham āturam ojasā/
tathā hanty upayuktas tu khadiraḥ kuṣṭham ojasā ||
nīcaromanakhaḥ śrānto hitāśyauṣadhatatparaḥ/
yoṣinmāṃsasurāvarjī kuṣṭhī kuṣṭham apohati ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
kuṣṭhacikitsitaṃ nāma navamo 'dhyāyaḥ ||9 ||
daśamo 'dhyāyaḥ/
athāto mahākuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
kuṣṭheṣu meheṣu kaphāmayeṣu sarvāṅgaśopheṣu ca
dāruṇeṣu/ kṛśatvamicchatsu ca medureṣu
yogānimānagryamatirvidadhyāt ||
kṣuṇṇān yavānniṣpūtān rātrau gomūtraparyuṣitān
mahati kiliñje śoṣayet, evaṃ saptarātraṃ bhāvayec choṣayec ca,
tatastān kapālabhṛṣṭān śaktūn kārayitvā, prātaḥ prātareva
kuṣṭhinaṃ pramehiṇaṃ vā sālasārādikaṣāyeṇa kaṇṭakivṛkṣakaṣāyeṇa vā
pāyayed
bhallātakaprapunnāḍāvalgujārkacitrakaviḍaṅgamustacūrṇacaturbhāgayuktān;
evameva sālasārādikaṣāyaparipītānāmāragvadhādikaṣāyaparipītānāṃ vā
gavāśvāśakṛdbhūtānāṃ vā yavānāṃ śaktūn kārayitvā bhallātakādīnāṃ
cūrṇānyāvāpya
khadirāśananimbarājavṛkṣarohītakaguḍūcīnāmanyatamasya kaṣāyeṇa
śarkarāmadhumadhureṇa drākṣāyuktena dāḍimāmalakavetasāmlena
saindhavalavaṇānvitena pāyayet; eṣa sarvamanthakalpaḥ ||
yāvakāṃś ca bhakṣyān
dhānolumbakakulmāṣāpūpapūrṇakośotkārikāśaṣkulikākuṇāvīprabhṛtīn
seveta; yavavidhānena godhūmaveṇuyavānupayuñjīta ||
ariṣṭānato vakṣyāmaḥ
pūtīkacavyacitrakasuradārusārivādantītrivṛttrikaṭukānāṃ pratyekaṃ
ṣaṭpalikā bhāgā badarakuḍavastriphalākuḍava ityeteṣāṃ cūrṇāni,
tataḥ pippalīmadhughṛtair antaḥpralipte ghṛtabhājane
prākkṛtasaṃskāre saptodakakuḍavānayorajo 'rdhakuḍavamardhatulāṃ ca
guḍasyābhihitāni cūrṇānyāvāpya svanuguptaṃ kṛtvā yavapalle
saptarātraṃ vāsayet, tato yathābalamupayuñjīta, eṣo 'riṣṭaḥ
kuṣṭhamehamedaḥpāṇḍurogaśvayathūnapahanti/ evaṃ śālasārādau
nyagrodhādāvāragvadhādau cāriṣṭān kurvīta ||
āsavānato vakṣyāmaḥ
palāśabhasmaparisrutasyoṣṇodakasya śītībhūtasya trayo bhāgā dvau
phāṇitasyaikadhyamariṣṭakalpena vidadhyāt, evaṃ tilādīnāṃ kṣāreṣu;
śālasārādau vyagrodhādāvāragvadhādau mūtreṣu cāsavān vidadhyāt ||
atha surā vakṣyāmaḥ śiṃśapākhadirayoḥ
sāramādāyotpāṭhya cottamāraṇībrāhmīkośavatīstatsarvamakataḥ
kaṣāyakalpena vipācyodakamādadīta maṇḍodakārthaṃ,
kiṇvapiṣṭamabhiṣuṇuyācca yathoktam/ evaṃ surāḥ śālasārādau
nyagrodhādāvāragvadhādau ca vidadhyāt ||
prakṣipya vipacet, tato nātidravaṃ
nātisāndramavatārya tasya pāṇitalaṃ pūrṇamaprātarāśo madhumiśraṃ
lihyāt; evaṃ śālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau ca lehān kārayet
||
ataścūrṇakriyāṃ vakṣyāmaḥ śālasārādīnāṃ
sāracūrṇaprasthamāhṛtyāragvadhādikaṣāyaparipītamanekaśaḥ
śālasārādikaṣāyeṇaiva pāyayet; evaṃ nyagrodhādīnāṃ phaleṣu,
puṣpeṣvāragvadhādīnāṃ cūrṇakriyāṃ kārayet ||
ata ūrdhvamayaskṛtīrvakṣyāmaḥ
tīkṣṇalohapatrāṇi tanūni lavaṇavargapradigdhāni
gomayāgniprataptāni triphalāśālasārādikaṣāyeṇa nirvāpayet
ṣoḍaśavārān, tataḥ khadirāṅgārataptānyupaśāntatāpāni sūkṣmacūrṇāni
kārayed ghanatāntavaparisrāvitāni, tato yathābalaṃ mātrāṃ
sarpirmadhubhyāṃ saṃsṛjyopayuññīta, jīrṇe
yathāvyādhyanamlamalavaṇamāhāraṃ kurvīta, evaṃ tulamupayujya
kuṣṭhamedamedaḥśvayathupāṇḍurogonmādāpasmārānapahatya varṣaśataṃ
jīvati, tulāyāṃ tulāyāṃ varṣaśatamutkarṣaḥ, etena
sarvalauheṣvayaskṛtayo vyākhyātāḥ ||
trivṛcchyāmāgnimanthasaptalākevukaśaṅkhinītilvakatriphalāpalāśaśiṃśapānāṃ
svarasamādāya pālāśyāṃ droṇyāmabhyāsicya
khadirāṅgārataptamayaḥpiṇḍaṃ trisaptakṛtvo nirvāpya tamādāya
punarāsicya sthālyāṃ gomayāgninā vipacet,
tataścaturthabhāgāvaśiṣṭamavatārya parisrāvya bhūyo
'gnitaptānyayaḥpatrāṇi prakṣipet, sidhyati cāsmin
pippalyādicūrṇabhāgaṃ dvau madhunastāvadghṛtasyeti dadyāt, tataḥ
praśāntamāyase pātre svanuguptaṃ nidadhyāt, tato yathāyogaṃ śuktiṃ
prakuñcaṃ vopayuñjīta, jīrṇe yathāvyādhyāhāramupaseveta/
eṣauṣadhāyaskṛtirasādhyaṃ kuṣṭhaṃ pramehaṃ vā sādhayati,
sthūlamapakarṣati, śophamupahanti, sannmagnimuddharati, viśeṣeṇa
copadiśyate rājayakṣmiṇāṃ, varṣaśatāyuścānayā puruṣo bhavati/
śālasārādikvāthamāsicya pālāśyāṃ droṇyāmayoghanāṃstaptānnirvāpya
kṛtasaṃskāre kalaśe 'bhyāsicya pippalyādicūrṇabhāgaṃ kṣaudraṃ
guḍamiti ca dattvā svanuguptaṃ nidadhyāt, etāṃ mahauṣadhāyaskṛtiṃ
māsamardhamāsaṃ vā sthitāṃ yathābalamupayuñjīta/ evaṃ
nyagrodhādāvārevatādiṣu ca vidadhyāt ||
ataḥ khadiravidhānamupadekṣyāmaḥ
praśastadeśajātamanupahataṃ madhyamavayasaṃ khadiraṃ paritaḥ
khānayitvā tasya madhyamaṃ mūlaṃ chittvā+ayomayaṃ kumbhaṃ
tasminnantare nidadhyādyathā rasagrahaṇasamartho bhavati, tatastaṃ
gomayamṛdā+avaliptamavakīryendhanair gomayamiśrair ādīpayed
yathā+asya dahyamānasya rasaḥ sravaty adhastāt, tad yadā jānīyāt
pūrṇaṃ bhājanam iti, athainam uddhṛtya parisrāvya rasam anyasmin
pātre nidhāyānuguptaṃ nidadhyāt, tato yathāyogaṃ
mātrāmāmalakarasamadhusarpirbhiḥ saṃsṛjyopayuñjīta, jīrṇe
bhallātakavidhānavadāhāraḥ parihāraś ca, prasthe copayukte śataṃ
varṣāṇāmāyuṣo 'bhivṛddhirbhavati/ khadirasāratulāmudakadroṇe
vipācya ṣoḍaśāṃśāvaśiṣṭamavatāryānuguptaṃ nidadhyāt,
tamāmalakarasamadhusarpirbhiḥ saṃsṛjyopayuñjīta/ eṣa eva
sarvavṛkṣāsāreṣu kalpaḥ/ khadirasāracūrṇatulāṃ
khadirasārakvāthamātrāṃ vā prātaḥ prātarupaseveta,
khadirasārakvāthasiddhamāvikaṃ vā sarpiḥ ||
amṛtavallīsvarasaṃ kvāthaṃ vā prātaḥ
prātarupaseveta, tatsiddhaṃ vā sarpiḥ, aparāhṇe
sasarpiṣkamodanamāmalakayūṣeṇa bhuñjīta; evaṃ māsamupayujya
sarvakuṣṭhair vimucyata iti ||
kṛṣṇatilabhallātakatailāmalakarasasarpiṣāṃ
droṇaṃ śālasārādikaṣāyasaya ca,
triphalātrikaṭukaparūṣaphalamajjaviḍaṅgaphalasāracitrārkāvalgujaharidrādvayatrivṛddantīdravantīndrayavayaṣṭīmadhukātiviṣārasāñjanapriyaṅgūṇāṃ
pālikā bhāgāstānaikadhyaṃ snehapākavidhānena pacet, tat
sādhusiddhamavatārya parisrāvyānuguptaṃ nidadhyāt, tata
upasaṃskṛtaśarīraḥ prātaḥ prātarutthāya pāṇiśuktimātraṃ kṣaudreṇa
pratisaṃsṛjyopayuñjiāta, jīrṇe mudgāmalakayūṣeṇālavaṇena
sarpiṣmantaṃ khadirodakasiddhaṃ mṛdvodanamaśnīyāt khadirodakasevī,
ityevaṃ droṇamupayujya sarvakuṣṭhair vimuktaḥ śuddhatanuḥ smṛtimān
varṣaśatāyurarogo bhavati ||
bhavati cātra
surāmanthāsavāriṣṭāṃllehāṃścūrṇānyayaskṛtīḥ/ sahasraśo 'pi kurvīta
bījenānena buddhimān ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
mahākuṣṭhacikitsitaṃ nāma daśamo 'dhyāyaḥ ||10 ||
ekādaśo 'dhyāyaḥ/
athātaḥ pramehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
dvau pramehau bhavataḥ sahajo
'pathyanimittaśca/ tatra sahajo mātṛpitṛbījadoṣakṛtaḥ, ahitāhārajo
'pathyanimittaḥ/ tayoḥ pūrveṇopadrutaḥ kṛśo rūkṣo 'lpāśī
pipāsurbhṛśaṃ parisaraṇaśīlaś ca bhavati; uttareṇa sthūlo bahvāī
snigdhaḥ śayyāsanasvapnaśīlaḥ prāyeṇeti ||
tatra kṛśamannapānapratisaṃskṛtābhiḥ
kriyābhiścikitseta, sthūlamapatarpaṇayuktābhiḥ ||
sarva eva ca parihareyuḥ
sauvīrakatuṣodakaśuktamaireyasurāsavatoyapayastailaghṛtekṣuvikāradadhipiṣṭānnāmlayavāgūṇānakāni
grāmyānūpaudakamāṃsāni ceti ||
tataḥ
śāliṣaṣṭikayavagodhūmakodravoddālakānanavān bhuñjīta
caṇakāḍhakīkulatthamudgavikalpena, tiktakaṣāyābhyāṃ ca
śākagaṇābhyāṃ nikumbheṅgudīsarṣapātasītailasiddhābhyāṃ,
baddhamūtrair vā jāṅgalair māṃsair apahṛtamedobhir anamlair
aghṛtaiś ceti ||
tatrādita eva pramehiṇaṃ snigdham anyatamena
tailena priyaṅgvādisiddhena vā ghṛtena vāmayet pragāḍhaṃ virecayec
ca, virecanādanantaraṃ
surasādikaṣāyeṇāsthāpayenmahauṣadhabhadradārumustāvāpena
madhusaindhavayuktena, dahyamānaṃ ca nyagrodhādikaṣāyeṇa
nistailena ||
tataḥ śuddhadehamāmalakarasena haridrāṃ
madhusaṃyuktāṃ pāyayet, triphalāviśālādevadārumustakaṣāyaṃ vā,
śālakampillakamuṣkakakalkamakṣamātraṃ vā
madhumadhuramāmalakarasena haridrāyutaṃ,
kuṭajakapittharohītakabibhītakasaptaparṇapuṣpakalkaṃ vā
nimbāragvadhasaptaparṇamūrvākuṭajasomavṛkṣapalāśānāṃ vā
tvakpatramūlaphalapuṣpakaṣāyāṇi, ete pañca yogāḥ
sarvamehānāmapahantāro vyākhyātāḥ ||
viśeṣaścāta ūrdhvaṃ tatrodakamehinaṃ
pārijātakaṣāyaṃ pāyayet, ikṣumehinaṃ citrakakaṣāyaṃ, śanair
mehinaṃ khadirakaṣāyaṃ, lavaṇamehinaṃ pāṭhā+aguruharidrākaṣāyaṃ,
piṣṭamehinaṃ haridrādāruharidrākaṣāyaṃ, sāndramehinaṃ
saptaparṇakaṣāyaṃ, śukramehinaṃ
dūrvāśaivalaplavahaṭhakarañjakaserukakaṣāyaṃ kakubhacandanakaṣāyaṃ
vā, phenamehinaṃ triphalāragvaghamṛdvīkākaṣāyaṃ, madhumadhuram
iti; paittikeṣu nīlamehinaṃ śālasārādikaṣāyamaśvatthakaṣāyaṃ vā
pāyayet, haridrāmehinaṃ rājavṛkṣakaṣāyaṃ, amlamehinaṃ
nyagrodhādikaṣāyaṃ, kṣāramehinaṃ triphalākaṣāyaṃ, mañjiṣṭhāmehinaṃ
mañjiṣṭhācandanakaṣāyaṃ, śoṇitamehinaṃ
guḍūcītindukāsthikāśmaryakharjūrakaṣāyaṃ madhumiśraṃ; ata
ūrdhvamasādhyeṣvapi yogān yāpanārthaṃ vakṣyāmaḥ, tadyathā
sarpirmehinaṃ kuṣṭhakuṭajapāṭhāhiṅgukaṭurohiṇīkalkaṃ
guḍūcīcitrakakaṣāyeṇa pāyayet, vasāmehinamagnimanthakaṣāyaṃ
śiṃśapākaṣāyaṃ vā, kṣaudramehinaṃ kadarakramukakaṣāyaṃ,
hastimehinaṃ tindukakapitthaśirīṣapalāśapāṭhāmūrvāduḥsthikṣāraṃ
ceti; dahyamānamaudakakandakvāthasiddhāṃ yavāgūṃ
kṣīrekṣurasamadhurāṃ pāyayet ||
tataḥ
priyaṅgvanantāyūthikāpadmātrāyantikālohitikāmbaṣṭhādāḍimatvakśālaparṇīpadmatuṅgakeśaradhātakīvakulaśālmalīśrīveṣṭakamocaraseṣv
ariṣṭānayaskṛtīrlehānāsavāṃś ca kurvīta;
śṛṅgāṭakagiloḍyavisamṛṇālakāśakaserukamadhukāmrajambvasanatiniśakakubhakaṭvaṅgarodhrabhallātakapalāśacarmavṛkṣagirikarṇikāśītaśivaniculadāḍimājakarṇaharivṛkṣarājādanagopaghoṇṭāvikaṅgateṣu
vā; yavānnavikārāṃś ca seveta; yathoktakaṣāyasiddhāṃ yavāgūṃ
cāsmai prayacchet, kaṣāyāṇi vā pātum ||
mahādhanamahitāhāramauṣadhadveṣiṇamīśvaraṃ vā
pāṭhābhayācitrakapragāḍhamanalpamākṣikamanyatamamāsavaṃ pāyayet,
aṅgāaraśūlyopadaṃśaṃ vā mādhvīkamabhīkṣṇaṃ,
kṣaudrakapitthamaricānuviddhāni cāsmai pānabhojanānyupaharet,
uṣṭrāśvatarakharapurīṣacūrṇāni cāsmai dadyādaśaneṣu;
hiṅgusaindhavayuktair yūṣaiḥ sārṣapaiś ca rāgair bhojayet ;
aviruddhāni cāsmai pānabhojanāny upahared rasagandhavanti ca;
pravṛddhamehās tu
vyāyāmaniyuddhakrīḍāgajaturagarathapadāticaryāparikramaṇānyastropāstre
vā severan ||
adhanastvabāndhavo vā pādatrāṇātapatravirahito
bhaikṣyāśī grāmaikarātravāsī muniriva saṃyatātmā
yojanaśatamadhikaṃ vā gacchet, mahādhano vā
śyāmākanīvāravṛttirāmalakakapitthatindukāśmantakaphalāhāro mṛgaiḥ
saha vaset, tanmūtraśakṛdbhakṣaḥ satatam anuvrajed gāḥ, brahmaṇo
vā śiloñchavṛttir bhūtvā brahmaratham uddharet, kṛṣet satatam
itaraḥ khaned vā kūpaṃ, kṛśaṃ tu satataṃ rakṣet ||
bhavati cātra adhano vaidyasandeśādevaṃ
kurvannatandritaḥ |
saṃvatsarādantarādvā pramehāt pratimucyate ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
pramehacikitsitaṃ nāmaikadaśo 'dhyāyaḥ ||11 ||
dvādaśo 'dhyāyaḥ |
athātaḥ pramehapiḍakācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
śarāvikādyā nava piḍakāḥ prāguktāḥ; tāḥ
prāṇavato 'lpāstvaṅmāṃsaprāptā mṛdvyo 'lparujaḥ
kṣiprapākabhedinyaś ca sādhyāḥ ||
tābhir upadrutaṃ pramehiṇam upacaret | tatra
pūrvarūpeṣv apatarpaṇaṃ vanaspatikaṣāyaṃ bastamūtraṃ copadiśet;
evamakurvatastasaya madhurāhārasya mūtraṃ svedaḥ śleṣmā ca
madhurībhavati pramehaś cābhivyakto bhavati, tatrobhayataḥ
saṃśodhanamāseveta; evamakurvatas tasya doṣāḥ pravṛddhā
māṃsaśoṇite pradūṣya śophaṃ janayantyupadravān vā kāṃś cit,
tatroktaḥ pratīkāraḥ sirāmokṣaś ca; evamakurvatas tasya śopho
vṛddho 'timātraṃ rujo vidāhamāpadyate, tatra
śastrapraṇidhānamuktaṃ vraṇakriyopasevā ca; evamakurvatas tasya
pūyo 'bhyantaramavadāryotsaṅgaṃ mahāntamavakāśaṃ kṛtvā pravṛddho
bhavaty asādhyaḥ; tasmād ādita eva pramehiṇam upakramet ||
bhallātakabilvāmbupippalīmūlodakīryāvarṣābhūpunarnavācitrakaśaṭīsnuhīvaruṇakapuṣkaradantīpathyā
daśapalonmitā yavakolakulatthāṃś ca prāsthikān saliladroṇe
niṣkvāthya caturbhāgāvaśiṣṭe 'vatārya
vacātrivṛtkampillakabhārgīniculaśuṇṭhīgajapippalīviḍaṅgarodhraśirīṣāṇāṃ
bhāgair ardhapalikair ghṛtaprasthaṃ
vipācayenmehaśvayathukuṣṭhagulmodarārśaḥplīhavidradhipiḍakānāṃ
nāśanaṃ nāmnā dhānvantaram ||
durvirecyā hi madhumehino bhavanti medo
'bhivyāptaśarīratvāt , tasmāt tīkṣṇameteṣāṃ śodhanaṃ kurvīta |
piḍakāpīḍitāḥ sopadravāḥ sarva eva pramehā mūtrādimādhurye
madhugandhasāmānyāt pāribhāṣikīṃ madhumehākhyāṃ labhante ||
na caitān kathaṃcidapi svedayet, medobahutvād
eteṣāṃ viśīryate dehaḥ svedena ||
rasāyanīnāṃ ca daurbalyānnordhvamuttiṣṭhanti
pramehiṇāṃ doṣāḥ, tato madhumehināmadhaḥkāye piḍakāḥ
prādurbhavanti ||
apakvānāṃ tu piḍakānāṃ śophavat pratīkāraḥ,
pakvānāṃ vraṇavaditi; tailaṃ tu vraṇaropaṇamevādau kurvīta,
āragvadhādikaṣāyamutsādanārthe, śālasārādikaṣāyaṃ pariṣecane,
pippalyādikaṣāyaṃ pānabhojaneṣu,
pāṭhācitrakaśārṅgeṣṭākṣudrābṛhatīsārivāsomavalkasaptaparṇāragvadhakuṭajamūlacūrṇāni
madhumithāṇi praśnīyāt ||
śālasārādivargakaṣāyaṃ
caturbhāgāvaśiṣṭamavatārya parisrāvya punarupanīya sādhayet,
sidhyati cāmalakarodhrapriyaṅgudantīkṛṣṇāyastāmracūrṇānyāvapet,
etadanupadagdhaṃ lehībhūtamavatāryānuguptaṃ nidadhyāt, tato
yathāyogam upayuñjīta, eṣa lehaḥ sarvamehānāṃ hantā ||
triphalānitrakatrikaṭukaviḍaṅgamustānāṃ nava
bhāgāstāvanta eva kṛṣṇāyaś cūrṇasya, tat sarvamaikadhyaṃ kṛtvā
yathāyogaṃ mātrāṃ sarpirmadhubhyāṃ saṃsṛjyopayuñjīta,
etannavāyasam; etena jāṭharyaṃ na bhavati, sanno 'gnirāpyāyate,
durnāmaśophapāṇḍukuṣṭharogāvipākakāsaśvāsapramehāś ca na bhavanti
||
śālasārādiniryūhe caturthāṃśāvaśeṣite |
parisrute tataḥ śīte madhu mākṣikamāvapet ||
phāṇitībhāvamāpannaṃ guḍaṃ śodhitam eva ca |
ślakṣṇapiṣṭāni cūrṇāni pippalyādigaṇasya ca ||
aikadhyamāvapet kumbhe saṃskṛte ghṛtabhāvaite
|
pippalīcūrṇamadhubhiḥ pralipte 'ntaḥśucau dṛḍhe ||
ślakṣṇāni tīkṣṇalohasya tatra patrāṇi
buddhimān |
khadirāṅgārataptāni bahuśaḥ sannipātayet ||
supidhānaṃ tu taṃ kṛtvā yavapalle nidhāpayet |
māsāṃstrīṃś caturo vā 'pi yāvadālohasaṃkṣayāt ||
tato jātarasaṃ taṃ tu prātaḥ prātar yathābalam
|
niṣeveta yathāyogamāhāraṃ cāsya kalpayet ||
kārśyakṛdbalināmeṣa sannasyāgneḥ prasādhakaḥ |
śophanudgulmahṛt kuṣṭhamehapāṇḍvāmayāpahaḥ ||
plīhodaraharaḥ śīghraṃ viṣamajvaranāśanaḥ |
abhiṣyandāpaharaṇo lohāriṣṭo mahāguṇaḥ ||
pramehiṇo yadā mūtramapicchilamanāvilam |
viśadaṃ tiktakaṭukaṃ tadā ''ārogyaṃ pracakṣate ||
iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
pramehapiḍakācikitsitaṃ nāma dvādaśo 'dhyāyaḥ ||12 ||
trayodaśo 'dhyāyaḥ |
athāto madhumehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
madhumehitvamāpannaṃ bhiṣagbhiḥ parivarjitam |
yogenānena matimān pramehiṇamupācaret ||
māse śukre śucau caiva śailāḥ sūryāṃśutāpitāḥ |
jatuprakāśaṃ svarasaṃ śilābhyaḥ prasravanti hi ||
śilājatviti vikhyātaṃ sarvavyādhivināśanam |
trapvādīnāṃ tu lohānāṃ ṣaṇṇāmanyatamānvayam ||
jñeyaṃ svagandhataś cāpi ṣaḍyoni prathitaṃ
kṣitau |
lohādbhavati tadyasmācchilājatu jatuprabham ||
tasya lohasya tadvīryaṃ rasaṃ cāpi bibharti tat
|
trapusīsāyasādīni pradhānānyuttarottaram ||
yathā tathā prayoge 'pi śreṣṭhe śreṣṭhaguṇāḥ
smṛtāḥ |
tat sarvaṃ tiktakaṭukaṃ kaṣāyānurasaṃ saram ||
kaṭupākyuṣṇavīryaṃ ca śoṣaṇaṃ chedanaṃ tathā |
teṣu yat kṛṣṇamalaghu snigdhaṃ niḥśarkaraṃ ca yat ||
gomūtragandhi yac cāpi tat pradhānaṃ
pracakṣate |
tadbhāvitaṃ sāragaṇair hṛtadoṣo dinodaye ||
pibet sārodakenaiva ślakṣṇapiṣṭaṃ yathābalam |
jāṅgalena rasenānnaṃ tasmiñjīrṇe tu bhojayet ||
upayujya tulām evaṃ girijād amṛtopamāt |
vapur varṇabalopeto madhumehavivarjitaḥ ||
jīved varṣaśataṃ pūrṇamajaro 'marasannibhaḥ
|
śataṃ śataṃ tulāyāṃ tu sahasraṃ daśataulike
||
bhallātakavidhānena parihāravidhiḥ smṛtaḥ |
mehaṃ kuṣṭham apasmāram unmādaṃ ślīpadaṃ garam ||
śoṣaṃ śophārśasī gulmaṃ pāṇḍutāṃ
viṣamajvaram |
apohaty acirāt kālāc chilājatu niṣevitam ||
na so 'sti rogo yaṃ cāpi nihanyānna śilājatu |
śarkarāṃ cirasaṃbhūtāṃ bhinatti ca tathā 'śmarīm ||
bhāvanāloḍane cāsya kartavye bheṣajair hitaiḥ
|
evaṃ ca mākṣikaṃ dhātuṃ tāpījam amṛtopamam ||
madhuraṃ kāñcanābhāsam amlaṃ vā rajataprabham
|
piban hanti jarākuṣṭhamehapāṇḍvāmayakṣayān ||
tadbhāvitaḥ kapotāṃś ca kulatthāṃś ca
vivarjayet |
pañcakarmaguṇātītaṃ śraddhāvantaṃ jijīviṣum ||
yogenānena matimān sādhayed api kuṣṭhanam |
vṛkṣās tuvarakā ye syuḥ paścimārṇava bhūmiṣu ||
vīcītaraṅgavikṣepamārutoddhūtapallavāḥ |
teṣāṃ phalāni gṛhṇīyāt supakvānyambudāgame
||
majjāṃ tebhyo 'pi saṃhṛtya śoṣayitvā vicūrṇya
ca |
tilavat pīḍayed droṇyāṃ srāvayed vā kusumbhavat ||
tattailaṃ saṃhṛtaṃ bhūyaḥ pacedātoyasaṃkṣayāt
|
avatārya karīṣe ca pakṣamātraṃ nidhāpayet ||
snigdhaḥ svinno hṛtamalaḥ pakṣādūrdhvaṃ
prayatnavān |
caturthabhaktāntaritaḥ śuklādau divase śubhe ||
mantrapūtasya tailasya pibenmātrāṃ yathābalam
|
tatra mantraṃ pravakṣyāmi yenedam abhimantryate ||
majjasāra mahāvīrya sarvān dhātūn viśodhaya |
śaṅkhacakragadāpāṇistvāmājñāpayate 'cyutaḥ ||
tenāsyor dhvamadhaś cāpi doṣā yāntyasakṛttataḥ
|
asnehalavaṇāṃ sāyaṃ yavāgūṃ śītalāṃ pibet ||
pañcāhaṃ prapibettailamanena vidhinā naraḥ |
pakṣaṃ pariharec cāpi mudgayūṣaudanāśanaḥ ||
pañcabhir divasair evaṃ sarvakuṣṭhair
vimucyate |
tad eva khadirakvāthe triguṇe sādhu sādhitam ||
nihitaṃ pūrvavat pakṣāt pibenmāsamatandritaḥ |
tenābhyaktaśarīraś ca kurvītāhāramīritam ||
bhinnasvaraṃ raktanetraṃ viśīrṇaṃ
kṛmibhakṣitam |
anenāśu prayogeṇa sādhayet kuṣṭhinaṃ naram ||
sarpirmadhuyutaṃ pītaṃ tad eva khadirāmbunā |
pakṣimāṃsarasāhāraṃ karoti dviśatāyuṣam ||
tad eva nasye pañcāśaddivasānupayojitam |
vapuṣmantaṃ śrutidharaṃ karoti triśatāyuṣam ||
śodhayanti naraṃ pītā majjānas tasya mātrayā
|
mahāvīryastuvarakaḥ kuṣṭhamehāpahaḥ paraḥ ||
sāntardhūmas tasya majjā tu dagdhaḥ
kṣiptastaile saindhavaṃ cāñjanaṃ ca |
paillyaṃ hanyādarmanaktāndhyakācān nīlīrogaṃ taimiraṃ cāñjanena
||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
madhumehacikitsitaṃ nāma trayodaśo 'dhyāyaḥ ||13 ||
caturdaśo 'dhyāyaḥ |
athāta udarāṇāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
aṣṭāv udarāṇi pūrvam uddiṣṭāni |
teṣv asādhyaṃ baddhagudaṃ parisrāvi ca; avaśiṣṭāni
kṛcchrasādhyāni; sarvāṇy eva pratyākhyāyopakrameta | teṣv ādyaś
caturvargo bheṣajasādhyaḥ, uttaraḥ śastrasādhyaḥ, kālaprakarṣāt
sarvāṇyeva śastrasādhyāni varjayitavyāni vā ||
udarī tu
gurvabhiṣyandirūkṣavidāhisnigdhapiśitapariṣekāvagāhān pariharet;
śāliṣaṣṭikayavagodhūmanīvārān nityam aśnīyāt ||
tatra vātodariṇaṃ vidārigandhādisiddhena
sarpiṣā snehayitvā, tilvakavipakvenānulomya,
citrāphalatailapragāḍhena vidārigandādikaṣāyeṇāsthāpayed
anuvāsayec ca, sālvaṇena copanāhayed udaraṃ, bhojayec cainaṃ
vidārigandhādisiddhena kṣīreṇa jāṅgalarasena ca, svedayec
cābhīkṣṇam ||
pittodariṇaṃ tu madhuragaṇavipakvena sarpiṣā
snehayitvā, śyāmātriphalātrivṛdvipakvenānulomya,
śarkarāmadhughṛtapragāḍhena nyagrodhādikaṣāyeṇāsthāpayed
anuvāsayec ca, pāyasenopanāhayed udaraṃ, bhojayec cainaṃ
vidārigandhādisiddhena payasā ||
śleṣmodariṇaṃ tu pippalyādikaṣāyasiddhena
sarpiṣopasnehya, snuhīkṣīravipakvenānulomya,
trikaṭukamūtrakṣāratailapragāḍhena muṣkakādikaṣāyeṇāsthāpayed
anuvāsayec ca, śaṇātasīdhātakīkiṇvasarṣapamūlakabījakalkaiś
copanāhayed udaraṃ, bhojayec cainaṃ trikaṭukapragāḍhena
kulatthayūṣeṇa pāyasena vā, svedayec cābhīkṣṇam ||
dūṣyodariṇaṃ tu pratyākhyāya
saptalāśaṅkhinīsvarasasiddhena sarpiṣā viracayen māsam ardhamāsaṃ
vā, mahāvṛkṣakṣīrasurāgomūtrasiddhena vā; śuddhakoṣṭhaṃ tu
madyenāśvamārakaguñjākākādanīmūlakalkaṃ pāyayet; ikṣukāṇḍāni vā
kṛṣṇasarpeṇa daṃśayitvā bhakṣayed vallīphalāni vā, mūlajaṃ
kandajaṃ vā viṣamā sevayet, tenāgado bhavaty anyaṃ vā bhāvam
āpadyate ||
bhavati cātra kupitānilamūlatvāt saṃcitatvān
malasya ca |
sarvodareṣu śaṃsanti bahuśas tv anulomanam ||
ata ūrdhvaṃ sāmānyayogān vakṣyāmaḥ | tad yathā
eraṇḍatailam aharahar māsaṃ dvau vā kevalaṃ mūtrayuktaṃ
kṣīrayuktaṃ vā sevetodakavarjī, māhiṣaṃ vā mūtraṃ kṣīreṇa
nirāhāraḥ saptarātram, uṣṭrīkṣīrāhāro vā 'nnavārivarjī pakṣaṃ,
pippalīṃ vā māsaṃ pūrvoktena vidhānenāseveta,
saindhavājamodāyuktaṃ vā nikumbhatailam,
ārdraśṛṅgaverarasapātraśatasiddhaṃ vā vātaśūle 'vacāryaṃ,
śṛṅgaverarasavipakvaṃ kṣīram āseveta, cavyaśṛṅgaverakalkaṃ vā
payasā saraladevadārucitrakam eva vā,
muraṅgīśālaparṇīśyāmāpunarnavākalkaṃ vā, jyotiṣkaphalatailaṃ vā
kṣīreṇa svarjikāhiṅgumiśraṃ pibet, [*]guḍadvitīyāṃ vā harītakīṃ bhakṣayet, srutīkṣīrabhāvitānāṃ
vā pippalīnāṃ sahasraṃ kālena, pathyākṛṣṇācūrṇaṃ vā
snuhīkṣīrabhāvitamutkārikāṃ pakvāṃ dāpayet; harītakīcūrṇaṃ
prasthamāḍhake ghṛtasyāvāpyāṅgāreṣv abhivilāpya
khajenābhimathyānuguptaṃ kṛtvā 'rdhamāsaṃ yavapalle vāsayet, tataś
coddhṛtya parisrāvya harītakīkvāthāmladadhīnyāvāpya vipacet, tad
yathā yogaṃ māsam ardhamāsaṃ vā pāyayet; gavye payasi
mahāvṛkṣakṣīramāvāpya vipacet, vipakvaṃ cāvatārya śītībhūtaṃ
manthānenābhimathya navanītamādāya bhūyo mahāvṛkṣakṣīreṇaiva
vipacet, tad yathā yogaṃ māsaṃ māsārdhaṃ vā pāyayet;
cavyacitrakadantyativiṣākuṣṭhasārivātriphalājamodaharidrāśaṅkhinītrivṛttrikaṭukānām
ardhakārṣikā bhāgā, rājavṛkṣaphalamajjñāmaṣṭau karṣāḥ,
mahāvṛkṣakṣīrapale dve, gavāṃ kṣīramūtrayor aṣṭāvaṣṭau palāni,
etat sarvaṃ ghṛtaprasthe samāvāpya vipacet, tad yathā yogaṃ māsam
ardhamāsṃ vā pāyayet; etāni tilvakaghṛtacaturthāni sarpīṣy
udaragulmavidradhyaṣṭhīlānāhakuṣṭhonmādāpasmāreṣūpayojyāni
virecanārthaṃ; mūtrāsavāriṣṭasurāś cābhīkṣṇaṃ
mahāvṛkṣakṣīrasaṃbhṛtāḥ seveta; virecanadravyakaṣāyaṃ vā
śṛṅgaveradevadārupragāḍham ||
vamanavirecanaśirovirecanadravyāṇāṃ
pālikābhāgāḥ pippalyādivacādiharidrādiparipaṭhitānāṃ ca dravyāṇāṃ
ślakṣṇapiṣṭānāṃ yathoktānāṃ ca lavaṇānāṃ tat sarvaṃ mūtragaṇe
prakṣipya mahāvṛkṣakṣīraprasthaṃ ca mṛdvagninā 'vaghaṭṭayan
vipaced apradagdhakalkaṃ, tatsādhusiddham avatārya
śītībhūtamakṣamātrā guṭikā vartayet, tāsām ekāṃ dve tisro vā
guṭikā balāpekṣayā māsāṃs trīṃś caturo vā seveta, eṣā++[*]ānāhavartikriyā
viśeṣeṇa mahāvyādhiṣūpayujyate (viśeṣeṇa) koṣṭhajāṃś ca kṛmīn
apahanti kāsaśvāsakṛmikuṣṭhapratiśyāyārocakāvipākodāvartāṃś ca
nāśayati ||
madanaphalamajjakuṭajajīmūtakekṣvākudhāmārgavatrivṛttrikaṭukasarṣapalavaṇāni
mahāvṛkṣakṣīramūtrayor anyatareṇa piṣṭvā 'ṅguṣṭhamātrāṃ vartiṃ
kṛtvodariṇa ānāhe tailalavaṇābhyaktagudasyaikāṃ dve tisro vā pāyau
nidadhyāt, eṣā ''ānāhavartikriyā
vātamūtrapurīṣodāvartādhmānānāheṣu vidheyā ||
plīhodariṇaḥ snigdhasvinnasya dadhnā
bhuktavato vāmabāhau kūrparābhyantarataḥ sirāṃ vidhyet, vimardayec
ca pāṇinā plīhānaṃ rudhirasyandanārthaṃ; tataḥ saṃśuddhadehaṃ
samudraśuktikākṣāraṃ payasā pāyayeta, hiṅgusauvarcike vā kṣīreṇa,
srutena palāśakṣāreṇa vā yavakṣāraṃ, kiṃśukakṣārodakena vā bahuśaḥ
srutena yavakṣāraṃ, pārijātakekṣurakāpāmārgakṣāraṃ vā,
tailasaṃsṛṣṭaṃ śobhāñjanakayūṣaṃ pippalīsaindhavacitrakayuktaṃ,
pūtikarañjakṣāraṃ vā 'mlasrutaṃ viḍlavaṇapippalīprāgāḍham ||
pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaverayavakṣārasaindhavānāṃ
pālikā bhāgāḥ, ghṛtaprasthaṃ tattulyaṃ ca kṣīraṃ tadaikadhyaṃ
vipācayet , etat ṣaṭpalakaṃ nāma sarpiḥ
plīhāgnisaṅgagulmodarodāvartaśvayathupāṇḍurogakāsaśvāsapratiśyāyor
dhvavātaviṣamajvarān apahanti | mandāgnirvā hiṅgvādikaṃ cūrṇam
upayuñjīta ||
yakṛddālye 'py eṣa eva kriyāvibhāgaḥ |
viśeṣatas tu dakṣiṇabāhau sirāvyadhaḥ ||
maṇibandhaṃ sakṛnnāmya vāmāṅguṣṭhasamīritām |
dahet sirāṃ śareṇāśu plīhno vaidyaḥ praśāntaye ||
baddhagude parisrāviṇi ca
snigdhasvinnasyābhyaktasyādho nābher vāmataś caturaṅgulam apahāya
romarājyā udaraṃ pāṭayitvā caturaṅgulapramāṇamantrāṇi niṣkṛṣya
nirīkṣya baddhagudasyāntrapratirodhakaramaśmānaṃ bālaṃ vā 'pohya
malajātaṃ vā tato madhusarpirbhyām abhyajyāntrāṇi yathāsthānaṃ
sthāpayitvā [*]bāhyaṃ vraṇam udarasya sīvyet | parisrāviṇy apy evam
eva śalyamuddhṛtyāntrasrāvān saṃśodhya[*], tacchidramāntraṃ
samādhāya kālapipīlikābhir daṃśayet, daṣṭe ca tāsāṃ kāyān apaharen
na śirāṃsi, tataḥ pūrvavat sīvyet, saṃdhānaṃ ca yathoktaṃ kārayet,
yaṣṭīmadhukamiśrayā ca kṛṣṇamṛdā 'valipya bandhenopacaret, tato
nivātamāgāraṃ praveśyācārikam upadiśet, vāsayec cainaṃ
tailadroṇyāṃ sarpirdroṇyāṃ vā payovṛttim iti ||
dakodariṇas tu
vātaharatailābhyaktasyoṣṇodakasvinnasya sthitasyāptaiḥ
suparigṛhītasyākakṣāt pariveṣṭitasyādho nābher vāmataś
caturaṅgulam apahāya romarājyā vrīhimukhenāṅguṣṭhodarapramāṇam
avagāḍhaṃ vidhyet, tatra trapvādīnām anyatamasya nāḍīṃ dvidvārāṃ
pakṣanāḍīṃ vā saṃyojya doṣodakam avasiñcet, toto nāḍīm apahṛtya
tailalavaṇenābhyajya vraṇaṃ bandhenopacaret, na caikasminn eva
divase sarvaṃ doṣodakam apaharet, sahasā hy apahṛte
tṛṣṇājvarāṅgamardātīsāraśvāsakāsapādadāhā utpadyerann āpūryate vā
bhṛśataram udaram asañjātaprāṇasya, tasmāt
tṛtīyacaturthapañcamaṣaṣṭhāṣṭamadaśamadvādaśaṣoḍaśarātrāṇām
anyatamam antarīkṛtya doṣodakam alpālpam avasiñcet; niḥsṛte ca
doṣe gāḍhataram āvikakauśeyacarmaṇām anyatamena pariveṣṭayed
udaraṃ, tathā nādhmāpayati vāyuḥ; ṣaṇmāsāṃś ca payasā bhojayej
jāṅgalarasena vā, tatas trīn māsān ardhodakena payasā phalāmlena
jāṅgalarasena vā, avaśiṣṭaṃ māsatrayam annaṃ laghu hitaṃ vā
seveta, evaṃ saṃvatsareṇāgado bhavati ||
bhavati cātra
āsthāpane caiva virecane ca pāne tathā ''āhāravidhikriyāsu |
sarvodaribhyaḥ kuśalaiḥ prayojyaṃ kṣīraṃ śṛtaṃ jāṅgalajo raso vā
||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
udaracikitsitaṃ nāma caturdaśo 'dhyāyaḥ ||14 ||
pañcadaśo 'dhyāyaḥ |
athāto mūḍhagarbhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
nāto 'nyat kaṣṭatamamasti yathā
mūḍhagarbhaśalyoddharaṇam; atra hi
yoniyakṛtplīhāntravivaragarbhāśayānāṃ madhye karma kartavyaṃ
sparśena,
utkarṣaṇāpakarṣaṇasthānāpavartanotkartanabhedanacchedanapīḍanarjūkaraṇadāraṇāni
caikahastena garbhaṃ garbhiṇīṃ cāhiṃsatā, tasmād adhipatimāpṛcchya
paraṃ ca yatnamāsthāyopakrameta ||
tatra samāsenāṣṭavidhā mūḍhagarbhagatiruddiṣṭā;
svabhāvagatā api trayaḥ saṅgā bhavanti śiraso vaiguṇyādaṃsayor
jaghanasya vā ||
jīvati tu garbhe sūtikāgarbhanirharaṇe
prayateta |
nirhartum aśakye cyāvanān mantrānupaśṛṇuyāt; tān vakṣyāmaḥ ||
ihāmṛtaṃ ca somaś ca citrabhānuś ca bhāmini |
uccaiḥśravāś ca turago mandire nivasantu te ||
idamamṛtamapāṃ samuddhṛtaṃ vai tava laghu
garbhamimaṃ pramuñcatu stri |
tad analapavanārkavāsavās te saha lavaṇāmbudharair diśantu śāntim
||
muktāḥ paśorvipāśāś ca muktāḥ sūryeṇa raśmayaḥ
|
muktaḥ sarvabhayād garbha ehyehi viramāvitaḥ ||
auṣadhāni ca vidadhyādyathoktāni | mṛte
cottānāyā ābhugnasakthyā vastrādhārakonnamitakaṭhyā
dhanvananagavṛttikāśālmalīmṛtsnaghṛtābhyāṃ mrakṣayitvā hastaṃ
yonau praveśya garbham upaharet | tatra sakthibhyām
āgatamanulomamevāñchet, ekasakthnā pratipannasyetarasakthi
prasāryāpaharet, sphigdeśenāgatasya sphigdeśaṃ prapīḍyordhvam
utkṣipya sakthinī prasāryāpaharet, tiryagāgatasya parighasyeva
tiraścīnasya paś cād ardhamūrdhvamutkṣipya pūrvārdhamapatyapathaṃ
pratyārjavamānīyāpaharet, pārśvāpavṛttaśirasamaṃsaṃ prapīḍyor
dhvamutkṣipya śiro 'patyapatham ānīyāpaharet,
bāhudvayapratipannasyor dhvamutpīḍyāṃsau śiro
'nulomamānīyāpaharet, dvāvantyāvasādhyau mūḍhagarbhau, evamaśakye
śastramavacārayet ||
sacetanaṃ ca śastreṇa na kathañcana dārayet |
dāryamāṇo hi jananīmātmānaṃ caiva ghātayet ||
aviṣahye vikāre tu śreyo garbhasya pātanam |
na garbhiṇyā viparyāsastasmāt prāptaṃ na hāpayet ||
tataḥ striyamāśvāsya maṇḍalāgreṇāṅgulīśastreṇa
vā śiro vidārya, śiraḥkapālānyāhṛtya, śaṅkunā gṛhītvorasi kakṣāyāṃ
vā 'paharet; abhinnaśirasamakṣikūṭe gaṇḍe vā,
aṃsasaṃsaktasyāṃsadeśe bāhū chittvā, dṛtimivātataṃ vātapūrṇodaraṃ
vā vidārya nirasyāntrāṇi śithilībhūtamāharet, jaghanasaktasya vā
jaghanakapālānīti ||
kiṃbahunā yadyadaṅgaṃ hi garbhasya tasya
sajjati tadbhiṣak |
samyagvinirharecchittvā rakṣennārīṃ ca yatnataḥ ||
garbhasya gatayaś citrā jāyante 'nilakopataḥ |
tatrānalpamatirvaidyo varteta vidhipūrvakam ||
nopekṣeta mṛtaṃ garbhaṃ muhūrtam api paṇḍitaḥ
|
sa hyāśu jananīṃ hanti nirucchvāsaṃ paśuṃ yathā ||
maṇḍalāgreṇa kartavyaṃ chedyam antarvijānatā |
vṛddhipatraṃ hi tīkṣṇāgraṃ nārīṃ hiṃsyāt kadācana ||
athāpatantīm aparāṃ pātayet pūrvavad bhiṣak |
hastenāpahared vā 'pi pārśvabhyāṃ paripīḍya vā ||
dhunuyāc ca muhurnārīṃ pīḍayed vā 'ṃsapiṇḍikām
|
tailāktayonerevaṃ tāṃ pātayenmatimān bhiṣak ||
evaṃ nirhṛtaśalyāṃ tu siñced uṣṇena vāriṇā |
tato 'bhyaktaśarīrāyā yonau snehaṃ nidhāpayet ||
evaṃ mṛdvī bhaved yonistacchūlaṃ copaśāmyati |
kṛṣṇātanmūlaśuṇṭhyelāhiṅgubhārgīḥ sadīpyakāḥ ||
vacāmativiṣāṃ rāsnāṃ cavyaṃ saṃcūrṇya pāyayet
|
snehena doṣasyandārthaṃ vedanopaśamāya ca ||
kvāthaṃ caiṣāṃ tathā kalkaṃ cūrṇaṃ vā
snehavarjitam |
śākatvagghiṅgvativiṣāpāṭhākaṭukarohiṇīḥ ||
tathā tejovatīṃ cāpi pāyayet pūrvavadbhiṣak |
trirātraṃ pañcasaptāhaṃ tataḥ snehaṃ punaḥ pibet ||
pāyayet āsavaṃ naktam ariṣṭaṃ vā susaṃskṛtam |
śirīṣakakubhābhyāṃ ca toyam ācamane hitam ||
upadravāś ca ye 'nye syustān yathāsvamupācaret
|
sarvataḥ pariśuddhā ca snigdhapathyālpabhojanā ||
svedābhyaṅgaparā nityaṃ bhavet krodhavivarjitā
|
payo vātaharaiḥ siddhaṃ daśāhaṃ bhojane hitam ||
rasaṃ daśāhaṃ śeṣe tu yathāyogamupācaret |
vyupadravāṃ viśuddhāṃ ca jñātvā ca varavarṇinīm ||
ūrdhvaṃ caturbhyo māsebhyo visṛjet parihārataḥ
|
yonisantarpaṇe 'bhyaṅge pāne bastiṣu bhojane ||
balātailamidaṃ cāsyai dadyādanilavāraṇam |
balāmūlakaṣāyasya daśamūlīśṛtasya ca ||
yavakolakulatthānāṃ kvāthasya payasas tathā |
aṣṭāvaṣṭau śubhā bhāgāstailādekastadekataḥ ||
pacedāvāpya madhuraṃ gaṇaṃ saindhavasaṃyutam |
tathā 'guruṃ sarjarasaṃ saralaṃ devadāru ca ||
mañjiṣṭhāṃ candanaṃ kuṣṭhamelāṃ kālānusārivām
|
māṃsīṃ śaileyakaṃ patraṃ tagaraṃ sārivāṃ vacām ||
śatāvarīmaśvagandhāṃ śatapuṣpāṃ punarnavām |
tat sādhusiddhaṃ sauvarṇe rājate mṛnmaye 'pi vā ||
prakṣipya kalaśe samyak svanuguptaṃ nidhāpayet
|
balātailamidaṃ khyātaṃ sarvavātavikāranut ||
yathābalamato mātrāṃ sūtikāyai pradāpayet |
yā ca garbhārthinī nārī kṣīṇaśukraś ca yaḥ pumān ||
vātakṣīṇe marmahate mathite 'bhihate tathā |
bhagne śramābhipanne ca sarvathaivopayujyate ||
etad ākṣepakādīn vai vātavyādhīn apohati |
hikkāṃ kāsamadhīmanthaṃ gulmaṃ śvāsaṃ ca dustaram ||
ṣaṇmāsān upayujyaitad antravṛddhim apohati |
pratyagradhātuḥ puruṣo bhavec ca sthirayauvanaḥ ||
rājñām etad dhi kartavyaṃ rājamātrāś ca ye
narāḥ |
sukhinaḥ sukumārāś ca dhaninaś cāpi ye narāḥ ||
balākaṣāyapītebhyas tilebhyo vā 'py anekaśaḥ |
tailam utpādya ||
tat kvāthaśatapākaṃ kṛtaṃ śubham ||
nivāte nibhṛtāgāre prayuñjīta yathābalam |
jīrṇe 'smin payasā snigdham aśnīyāt ṣaṣṭikaudanam ||
anena vidhinā droṇam upayujyānnamīritam |
bhuñjīta dviguṇaṃ kālaṃ balavarṇānvitas tataḥ ||
sarvapāpair vinirmuktaḥ śatāyuḥ puruṣo bhavet
| śataṃ śataṃ tathotkarṣo droṇe droṇe prakīrtitaḥ ||
balākalpenātibalāguḍūcyādityaparṇiṣu |
saireyake vīratarau śatāvaryāṃ trikaṇṭake ||
tailāni madhuke kuryāt prasāriṇyāṃ ca
buddhimān | nīlotpalaṃ varīmūlaṃ gavye kṣīre vipācayet ||
śatapākaṃ tatas tena tilatailaṃ paced bhiṣak |
balātailasya kalkāṃs tu supiṣṭāṃs tatra dāpayet ||
sarveṣām eva jānīyād upayogaṃ cikitsakaḥ |
balātailavad eteṣāṃ guṇāṃś caiva viśeṣataḥ ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
mūḍhagarbhacikitsitaṃ nāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ ||15 ||
ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ |
athāto vidradhītāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
ukta vidradhayaḥ ṣaḍye teṣv asādhyas tu
sarvajaḥ | śeṣeṣvām eṣu kartavyā tvaritaṃ śophavat kriyā ||
vātaghnamūlakalkais tu ghṛtatailavasāyutaiḥ |
sukhoṣṇo bahalo lepaḥ prayojyo vātavidradhau ||
sānūpaudakamāṃsas tu kākolyādiḥ satarpaṇaḥ |
snehāmlasiddho lavaṇaḥ prayojyaś copanāhane ||
veśavāraiḥ sakṛśaraiḥ payobhiḥ pāyasais tathā |
svedayet satataṃ cāpi nirharec cāpi śoṇitam ||
sa ced evam upakrāntaḥ pākāyābhimukho yadi |
taṃ pācayitvā śastreṇa bhindyād bhinnaṃ ca śodhayet ||
pañcamūlakaṣāyeṇa prakṣālya lavaṇottaraiḥ |
tailair bhadrādimadhukasaṃyuktaiḥ pratipūrayet ||
vair ecanikayuktena traivṛtena viśodhya ca |
pṛthakparṇyādisiddhena traivṛtena ca ropayet ||
paittikaṃ śarkarālājāmadhukaiḥ sārivāyutaiḥ |
pradihyāt kṣīrapiṣṭair vā payasyośīracandanaiḥ ||
pākyaiḥ śītakaṣāyair vā kṣīrair ikṣurasais
tathā |
jīvanīyaghṛtair vā 'pi secayec charkarāyutaiḥ ||
trivṛddharītakīnāṃ ca cūrṇaṃ lihyānmadhudravam
|
jalaukobhir hareccāsṛk pakvaṃ cāpaṭhya buddhimān ||
kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa prakṣālyaudakajena vā |
tilaiḥ sayaṣṭīmadhukaiḥ sakṣaudraiḥ sarpiṣā yutaiḥ ||
upadihya pratanunā vāsasā veṣṭayed vraṇam |
prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāmadhukośīrapadmakaiḥ ||
saharidraiḥ kṛtaṃ sarpiḥ sakṣīraṃ vraṇaropaṇam
|
kṣīraśuklāpṛthakparṇīsamaṅgārodhracandanaiḥ ||
nyagrodhādipravāleṣu teṣāṃ tvakṣvathavā kṛtam
|
naktamālasya patrāṇi taruṇāni phalāni ca ||
sumanāyāś ca patrāṇi paṭolāriṣṭayos tathā |
dve haridre madhūcchiṣṭaṃ madhukaṃ tiktarohiṇī ||
priyaṅguḥ kuśamūlaṃ ca niculasya tvageva ca |
mañjiṣṭhācandanośīramutpalaṃ sārive trivṛt ||
eteṣāṃ kārṣikair bhāgair ghṛtaprasthaṃ
vipācayet |
duṣṭavraṇapraśamanaṃ nāḍīvraṇaviśodhanam ||
sadyaś chinnavraṇānāṃ ca karañjādyamidaṃ
śubham |
duṣṭavraṇāś ca ye kecidye cotsṛṣṭakriyā vraṇāḥ ||
nāḍyo gambhīrikā yāś ca sadyaś cchinnās
tathaiva ca |
agnikṣārakṛtāś caiva ye vraṇā dāruṇā api ||
karañjādyena haviṣā praśāmyanti na saṃśayaḥ |
iṣṭakāsikatāloṣṭagośakṛttuṣapāṃśubhiḥ ||
mūtrair uṣṇaiś ca satataṃ svedayec
chlaṣmavidradhim |
kaṣāyapānair vamanair ālepair upanāhanaiḥ ||
hared doṣānabhīkṣṇaṃ cāpy alābvā 'sṛk tathaiva
ca |
āragvadhakaṣāyeṇa pakvaṃ cāpāṭhya dhāvayet ||
haridrātrivṛtāśaktutilair madhusamāyutaiḥ |
pūrayitvā vraṇaṃ samyagbadhnīyāt kīrtitaṃ yathā ||
tataḥ kulatthikādantītrivṛcchyāmārkatilvakaiḥ
|
kuryāt tailaṃ sagomūtraṃ hitaṃ tatra sasaindhavam ||
pittavidradhivat sarvāḥ kriyā niravaśeṣataḥ |
vidradhyoḥ kuśalaḥ kuryād raktāgantunimittayoḥ ||
varuṇādigaṇakvāthamapakve 'bhyantarotthite |
ūṣakādipratīvāpaṃ pibet sukhakaraṃ naraḥ ||
anayor vargayoḥ siddhaṃ sarpirvair ecanena ca
|
acirādvidradhiṃ hanti prātaḥ prātar niṣevitam ||
ebhir eva gaṇaiś cāpi saṃsiddhaṃ snehasaṃyutam
|
kāryamāsthāpanaṃ kṣipraṃ tathaivāpy anuvāsanam ||
pānālepanabhojyeṣu madhuśigrudrumo 'pi vā |
dattāvāpo yathādoṣamapakvaṃ hanti vidradhim ||
toyadhānyāmlamūtrais tu peyo vā 'pi surādibhiḥ
|
yathādoṣagaṇakvāthaiḥ pibed vā 'pi śilājatu ||
pradhānaṃ guggulaṃ cāpi śuṇṭhīṃ ca suradāru ca
|
snehopanāhau kuryāc ca sadā cāpy anulomanam ||
yathoddiṣṭāṃ sirāṃ vidhyet kaphaje vidradhau
bhiṣak |
raktapittānilottheṣu kecidbāhau vadanti tu ||
pakvaṃ vā bahirunnaddhaṃ bhittvā
vraṇavadācaret |
sruteṣūrdhvamadho vā 'pi mair eyāmlasurāsavaiḥ ||
peyo varuṇakādis tu madhuśigrudrumo 'pi vā |
śigrumūlajale siddhaṃ sasiddhārthakam odanam ||
yavakolakulatthānāṃ yūṣair bhuñjīta mānavaḥ |
prātaḥ prātaś ca seveta mātrayā tailvakaṃ ghṛtam ||
trivṛtādigaṇakvāthasiddhaṃ vā 'pyupaśāntaye |
nopagacched yathāpākaṃ prayateta tathā bhiṣak ||
paryāgate vidradhau tu siddhirnaikāntikī smṛtā
|
pratyākhyāya tu kurvīta majjajāte tu vidradhau ||
snehasvedopapannānāṃ kuryād raktāvasecana |
vidradhyuktāṃ kriyāṃ kuryāt pakve vā 'sthi tu bhedayet ||
niḥśalyamatha vijñāya kartavyaṃ vraṇaśodhanam
|
dhāvettiktakaṣāyeṇa tiktaṃ sarpis tathā hitam ||
yadi majjaparisrāvo na nivarteta dehinaḥ |
kuryāt saṃśodhanīyāni kaṣāyādīni buddhimān ||
priyaṅgudhātakīrodhrakaṭphalaṃ tinisaindhavam
|
etais tailaṃ vipaktavyaṃ vidradhivraṇaropaṇam ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
vidradhicikitsitaṃ nāma ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ ||16 ||
saptadaśo 'dhyāyaḥ |
athāto visarpanāḍīstanarogacikitsitaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
sādhyā visarpāstraya ādito ye na
sannipātakṣatajau hi sādhyau |
sādhyeṣu tatpathyagaṇair vidadhyād ghṛtāni sekāṃś ca tathopadehān
||
mustāśatāhvāsuradārukuṣṭhavārāhikustumburukṛṣṇagandhāḥ | vātātmako
coṣṇagaṇāḥ prayojyāḥ sekeṣu lepeṣu tathā sadantīn
surāṣṭrajāsaindhavasaṃprayuktān | prakṣālane cāpi
karañjanimbajātyakṣapīlusvarasāḥ prayojyāḥ ||
yat pañcamūlaṃ khalu kaṇṭakākhyamalpaṃ mahac
cāpy atha vallijaṃ ca| taccopayojyaṃ bhiṣajā pardehe seke ghṛte
cāpi tathaiva taile||
kaseruśṛṅgāṭakapadmagundrāḥ saśaivalāḥ
sotpalakardamāśca| vastrāntarāḥ pittakṛte visarpe lepā vidheyāḥ
saghṛtāḥ suśītāḥ||
hrīveralāmajjakacandanāni
srotojamuktāmaṇigairikāś ca| kṣīreṇa piṣṭāḥ saghṛtāḥ suśītā lepāḥ
prayojyāstanavaḥ sukhāya||
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ payasyā mañjiṣṭhikā
padmakacandane ca| sugandhikā ceti sukhāya lepaḥ paitte visarpe
bhiṣajā prayojyaḥ||
nyagrodhavargaiḥ pariṣecanaṃ ca ghṛtaṃ ca
kuryāt svarasena tasya| śītaiḥ payo bhiś ca madhūdakaiś ca
saśarkarair ikṣurasaiś ca sekān||
ghṛtasya
gaurīmadhukāravindarodhrāmburājādanagairikeṣu| tatharṣabhe
padmakasārivāsu kākolimedākumudotpaleṣu||
sacandanāyāṃ madhuśarkarāyāṃ
drākṣāsthirāpṛśniśatāhvayāsu| kalkīkṛtāsūdakamatra dattvā
nyagrodhavargasya tathā sthirādeḥ||
gaṇasya bilvādikapañcamūlyāścaturguṇaṃ
kṣīramathāpi tadvat| prasthaṃ vipakvaṃ pariṣecanena
paittīrnihanyāt tu visarpanāḍīḥ||
visphoṭaduṣṭavraṇaśīrṣarogān pākaṃ
tathā++āsyasya nihanti pānāt| grahārdite śoṣiṇi cāpi bāle ghṛtaṃ
hi gauryādikametadiṣṭam||
ajā+aśvagandhā saralā sakālā saikaiṣikā cāpy
athavā+ajaśṛṅgī| gomūtrapiṣṭo vihitaḥ pradeho hanyādvisarpaṃ
kaphajaṃ sa śīghram||
kālānusāryāgurucocaguñjārāsnāvacāśītaśivedraparṇyaḥ|
pālindimuñjātamahīkadambā hitā visarpeṣu kaphātmakeṣu||
gaṇas tu yojyo varuṇapravṛttaḥ kriyāsu sarvāsu
vicakṣaṇena| saṃśodhanaṃ śoṇitamokṣaṇaṃ ca śreṣṭhaṃ visarpeṣu
cikitsitaṃ hi||
sarvāṃś ca pakvān pariśodhya dhīmān
vraṇakrameṇopacared yathoktam| nāḍī tridoṣaprabhavā na
sidhyeccheṣāścatasraḥ khalu yatnasādhyāḥ||
tatrānilotthām upanāhya pūrvamaśeṣataḥ
pūyagatiṃ vidārya| tilair apāmārgaphalaiś ca piṣṭvā sasaindhavair
bandhanamatra kuryāt ||
prakṣālane cāpi sadā varaṇasya yojyaṃ mahadyat
khalu pañcamūlam| hiṃsrāṃ haridrāṃ kaṭukāṃ balāṃ ca gojihvikāṃ
cāpi sabilvamūlām||
saṃhṛtya tailaṃ vipaced vraṇasya saṃśodhanaṃ
pūraṇaropaṇaṃ ca| pittātmikāṃ prāgupanāhya dhīmānutkārikābhiḥ
sapayoghṛtābhiḥ||
nipātya śastraṃ tilanāgadantīyaṣṭyāhvakalkaiḥ
paripūrayettām| prakṣālane cāpi sasomanimbā niśā prayojyā kuśalena
nityam ||
śyāmātribhaṇḍītriphalāsu siddhaṃ haridrayo
rodhrakavṛkṣayośca| ghṛtaṃ sadugdhaṃ vraṇatarpaṇena hanyād gatiṃ
koṣṭhagatā+api yā syāt||
nāḍīṃ kaphotthām upanāhya samyak
kulatthasiddhārthakaśaktukiṇvaiḥ| mṛdūkṛtāmeṣya gatiṃ viditvā
nipātayec chastramaśeṣakārī||
dadyādvraṇe nimbatilān sadantīn
surāṣṭrajāsaindhavasaṃprayuktān| prakṣālane cāpi
karañjanimbajātyakṣapīlusvarasāḥ prayojyāḥ||
suvarcikāsaindhavacitrakeṣu
nikumbhatālītalarūpikāsu |
phaleṣv apāmārgabhaveṣu caiva kuryāt samūtreṣu hitāya tailam ||
nāḍīṃ tu śalyaprabhavāṃ vidārya nirhṛtya
śalyaṃ praviśodhya mārgam |
saṃśodhayet kṣaudraghṛtapragāḍhais tilais tato ropaṇamāśu kuryāt
||
kumbhīkakharjūrakapitthabilvavanaspatīnāṃ ca
śalāṭuvargaiḥ |
kṛtvā kaṣāyaṃ vipacet tu tailamāvāpya mustāsaralāpriyaṅgūḥ ||
sugandhikāmocarasāhipuṣoaṃ rodhraṃ
vidadhyādapi dhātakīṃ ca |
etena śalyaprabhavā tu nāḍī rohed vraṇo vā sukhabhāśu caiva ||
kṛśadurbalabhīrūṇāṃ nāḍī marmāśritā ca yā |
kṣārasūtreṇa tāṃ cchindyān na tu śastreṇa buddhimān ||
eṣaṇyā gatimanviṣya ārasūtrānusāriṇīm |
sūcīṃ nidadhyād gatyante tahonnamyāśu nirharet ||
sūtrasyāntaṃ samānīya gāḍhaṃ bandhaṃ samācaret
|
tataḥ kṣārabalaṃ vīkṣya sūtramanyat praveśayet ||
kṣārāktaṃ matimān vaidyo yāvanna chidyate
gatiḥ |
bhagandare 'pyeṣa vidhiḥ kāryo vaidyena jānatā ||
sūcībhir yavavaktrābhir ācitān vā samantataḥ |
mūle sūtreṇa badhnīyācchinne copavared vraṇam ||
yā dvivraṇīye 'bhihitās tu vartyastāḥ
sarvanāḍīṣu bhiṣagvidadhyāt |
ghoṇṭāphalatvaglavaṇāni lākṣāpūgīphalaṃ cālavaṇaṃ ca patram ||
sruhyarkadugdhena tu kalka eṣa vartīkṛto hanty
acireṇa nāḍīḥ |
bibhītakāmrāsthivaṭapravālā hareṇukāśaṅkhinibījamasyaḥ ||
vārāhikandaś ca tathā pradeyo nāḍīṣu tailena
ca miśrayitvā ||
dhattūrajaṃ madanakodravajaṃ ca bījaṃ kośātakī
śukanasā mṛgabhojinī ca |
aṅkoṭabījakusumaṃ gatiṣu prayojyaṃ lākṣodakāhṛtamalāsu vikṛtya
cūrṇam ||
tathā ca gomāṃsamasīṃ hitāya
koṣṭhāśritasyādarato diśanti |
varīkṛtaṃ mākṣikasaṃprayuktaṃ nāḍīghnamuktaṃ lavaṇottamaṃ vā ||
duṣṭavraṇe yadvihitaṃ ca tailaṃ tat
sarvanāḍīṣu bhiṣagvidadhyāt |
cūrṇīkṛtair atha vimiśritamebhir eva tailaṃ prayuktamacireṇa
gatiṃ nihanti ||
eṣv eva mūtrasahiteṣu vidhāya tailaṃ tat
sādhitaṃ gatim apohati saptarātrāt |
piṇḍītakasya tu varāhavibhāvitasya mūleṣu kandaśakaleṣu ca
sauvaheṣu ||
tailaṃ kṛtaṃ gatim apohati śīghrametat kandeṣu
cāmaravarāyudhasāhvayeṣu |
bhallātakārkamaricair lavaṇottamena siddhaṃ
viḍaṅgarajanīdvayacitrakaiś ca ||
syan mārkavasya ca rasena nihanti tailaṃ nāḍīṃ
kaphānilakṛtām apacīṃ vraṇāṃś ca |
stanye gate vikṛtimāśu bhiṣak tu dhātrīṃ pītāṃ ghṛtaṃ pariṇate
'hani vāmayet tu ||
nimbodakena madhumāgadhikāyutena vāntāgate
'hani ca mudgarasāśanā syāt |
evaṃ tryahaṃ caturahaṃ ṣaḍahaṃ vamed vā sarpiḥ pibet triphalayā
saha saṃyutaṃ vā ||
bhārgīṃ pibet tu payasaḥ pariśodhanārtham
āragvadhādiṣu varaṃ madhunā kaṣāyam ||
sāmānyam etad upadiṣṭam ato viśeṣād doṣān
payonipatitān śamayed yathāsvam |
rogaṃ stanotthitam avekṣya bhiṣag vidadhyād yad
vidradhāvabhihitaṃ bahuśo vidhānam ||
saṃpacyamānam api taṃ tu vinopanāhaiḥ
saṃbhojanena khalu pācayituṃ yateta |
śīghraṃ stano hi mṛdumāṃsatayopanaddhaḥ sarvaṃ prakotham upayāty
avadīryate ca ||
pakve tu dugdhahariṇīḥ parihṛtya nāḍīḥ kṛṣṇaṃ
ca cūcukayugaṃ vidadhīta śastram |
āme vidāhini tathaiva gate ca pākaṃ dhātryāḥ stanau satatam eva
ca nirduhīta ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
visarpanāḍīstanarogacikitsitaṃ nāma saptadaśo 'dhyāyaḥ ||17 ||
aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ |
athāto granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
granthiṣvathāmeṣu bhiṣag vidadhyāc chophakriyāṃ
vistaraśokāryāḥ pittārbude kāyavirecanaṃ ca |
vighṛṣya codumbaraśākagojīpatrair bhṛśaṃ kṣaudrayutaiḥ pralimpet
||
tailaṃ pibet sarpiratho dvayaṃ vā dattvā vasāṃ
vā trivṛtaṃ vidadhyāt| apehivātādaśamūlasiddhaṃ
vaidyaścatuḥsnehamatho dvayaṃ vā||
hiṃsrā+atha rohiṇyamṛtā+atha bhargī
śyonākabilvāgurukṛṣṇagandhāḥ| gojī ca piṣṭā saha tālapatryā
granthau vidheyo 'nilaje pralepaḥ||
svedopanāhān vividhāṃś ca kuryāt tathā
prasiddhān aparāṃś ca lepān| vidārya vā pakvamapohya pūyaṃ
prakṣālya bilvārkanarendratoyaiḥ||
tilaiḥ sapañcāṅgulapatramiśraiḥ saṃśodhayet
saindhavasaṃprayuktaiḥ| śuddhaṃ vraṇaṃ vā+apyuparopayettu tailena
rāsnāsaralānvitena||
viḍaṅgayaṣṭīmadhukāmṛtābhiḥ siddhena vā
kṣīrasamanvitena| jalaukasaḥ pittakṛte hitās tu kṣīrodakābhyāṃ
paribecanaṃ ca||
kākolivargasya ca śītalāni pibet kaṣāyāṇi
saśarkarāṇi| drākṣārasenekṣurasena vā+api cūrṇaṃ pibeccāpi
harītakīnām||
madhūkajambvarjunavetasānāṃ tvagbhiḥ
pradehānavacārayeta| saśarkarair vā tṛṇaśūnyakandair
dihyādabhīkṣṇaṃ muculundajair vā||
vidārya vā pakvamapohya pūyaṃ dhāvet kaṣāyeṇa
vanaspatīnām| tilaiḥ sayaṣṭīmadhukair viśodhya sarpiḥ prayojyaṃ
madhurair vipakvam||
hṛteṣu doṣeṣu yathānupūrvyā granthau bhiṣak
śleṣmasamutthite tu| svinnasya vimlāpanameva kuryād
aṅguṣṭhalohopalaveṇudaṇḍaiḥ||
vikaṅkatāragvadhakākaṇantīkākādanītāpasavṛkṣamūlaiḥ| ālepayet
piṇḍaphalārkabhārgīkarañjakālāmadanaiś ca vidvān||
amarmajātaṃ
śamamaprayāntamapakvamevāpaharedvidārya| dahet sthite cāsṛji
siddhakarmā sadyaḥkṣatoktaṃ ca vidhiṃ vidadhyāt||
yā māṃsakandyaḥ kaṭhinā bṛhatyastāsveṣa yojyaś
ca vidhirvidhijñaiḥ| śastreṇa vā++āpāṭhya supakvamāśu prakṣālayet
pathyatamaiḥ kaṣāyaiḥ||
saṃśodhanais taṃ ca viśodhayet tu kṣārottaraiḥ
kṣaudraguḍapragāḍhaiḥ| śuddhe ca tailaṃ tvavacāraṇīyaṃ
viḍaṅgapāṭhārajanīvipakvam||
medaḥsamutthe tilakalkadigdhaṃ
dattvopariṣṭādviguṇaṃ paṭāntam| hutāśataptena muhuḥ
pramṛjyāllohena dhīmānadahan hitāya||
pralipya dārvīmatha lākṣayā vā prataptayā
svedanamasya kāryam| nipātya vā śastramapohya medo dahet supakvaṃ
tvathavā vidārya||
prakṣālya mūtreṇa tilaiḥ supiṣṭaiḥ
suvarcikādyair haritālamiśraiḥ| sasaindhavaiḥ
kṣaudraghṛtapragāḍhaiḥ kṣārottarair enamabhipraśodhya||
tailaṃ
vidadyāddvikarañjaguñjāvaṃśāvalekheṅgudamūtrasiddham| jīmūtakaiḥ
kośavatīphalaiś ca dantīdravantītrivṛtāsu caiva||
sarpiḥ kṛtaṃ hantyapacīṃ pravṛddhāṃ dvidhā
pravṛttaṃ tadudāravīryam| nirguṇḍijātībarihiṣṭhayuktaṃ jīmūtakaṃ
mākṣikasaindhavāḍhyam||
abhiprataptaṃ vamanaṃ pragāḍhaṃ
duṣṭāpacīṣūttamamādiśanti| kaiḍaryabimbīkaravīrasiddhaṃ tailaṃ
hitaṃ mūrdhavirecanaṃ ca||
śāsvoṭakasya svarasena siddhaṃ tailaṃ hitaṃ
nasyavirecaneṣu| madhūkasāraś ca hito 'vapīḍe phalāni śigroḥ
kharamañjarervā||
granthīnamarmaprabhavānapakvānuddhṛtya cāgniṃ
vidadhīta paścāt| kṣāreṇa vā+api pratisārayet tu saṃlikhya
śastreṇa yathopadeśam||
pārṣṇi prati dve daśa cāṅgulāni
mitvendrabastiṃ parivarjya dhīmān| vidārya matsyāṇḍanibhāni vaidyo
niṣkṛṣya jālānyanalaṃ vidadhyāt||
ā gulphakarṇāt sumitasya jantostasyāṣṭabhāgaṃ
khuḍakādvibhajya| ghoṇarjuvedhaḥ surarājabasterhitvā+akṣimātraṃ
tvapare vadanti||
maṇibandhopariṣṭādvā kuryād rekhātrayaṃ
bhiṣak| aṅgulyantaritaṃ samyagapacīnāṃ nivṛttaye||
cūrṇasya kāle
parcalākakākagodhāhikūrmaprabhavāṃ masīṃ tu| dadyāc ca tailena
saheṅgudīnāṃ yadvakṣyate ślīpadināṃ ca tailam||
virecanaṃ dhūmamupādadīta bhavec ca nityaṃ
yavamudgabhojī| karkārukair
vārukanāsirkelapriyālapañcāṅgulabījacūrṇaiḥ||
vātārbudaṃ kṣīraghṛtāmbusiddhair uṣṇaiḥ
satailair upanāhayettu| kuryāc ca mukhyānyupanāhanāni siddhaiś ca
māṃsair atha vesavāraiḥ||
svedaṃ vidadhyāt kuśalastu nāḍyā śṛṅgeṇa
raktaṃ bahuśo harec ca| vātaghnaniryūhapayomlabhāgaiḥ siddhaṃ
śatākhyaṃ trivṛtaṃ pibed vā||
svedopanāhā mṛdavas tu kāryāḥ pittārbude
kāyavirecanaṃ ca| vighṛṣya codumbaraśākagojīpatrair bhṛśaṃ
kṣaudrayutaiḥ pralimpet||
ślakṣṇīkṛtaiḥ
sarjarasapriyaṅgupattaṅgarodhrāñjanayaṣṭikāhvaiḥ |
visrāvya cāragvadhāgojisomāḥ śyāmā ca yojyā kuśalena lepe ||
śyāmāgirihvāñjanakīraseṣu drākṣārase
saptalikārase ca |
ghṛtaṃ pibet klītakasaṃprasiddhaṃ pittārbudī tajjaṭharī ca jantuḥ
||
śuddhasya jantoḥ kaphaje 'rbude tu rakte
'vasikte tu tato 'rbudaṃ tat |
dravyāṇi yānyūrdhvamadhaś ca doṣān haranti taiḥ kalkakṛtaiḥ
pradihyāt ||
kapotapārāvataviṅvimiśraiḥ sakāṃsyanīlaiḥ
śukalāṅgalākhyaiḥ |
mūtrais tu kākādanimūlamiśraiḥ kṣārapradigdhair athavā pradihyāt
||
niṣpāvapiṇyākakulatthakalkair māṃsapragāḍhair
dadhimastuyuktaiḥ |
lepaṃ vidadhyāt kṛmayo yathā 'tra mūrcchanti muñcantyatha
makṣikāś ca ||
alpāvaśiṣṭe kṛmibhakṣite ca likhettato 'gniṃ
vidadhīta paś cāt |
yadalpamūlaṃ traputāmrasīsapaṭṭaiḥ samāveṣṭya tadāyasair vā ||
kṣārāgniśastrāṇyasakṛdvidadhyāt prāṇānahiṃsan
bhiṣagpramattaḥ |
āsphotajātīkaravīrapatraiḥ kaṣāyamiṣṭaṃ vraṇaśodhanārtham ||
śuddhe ca tailaṃ vidadhīta
bhārgīviḍaṅgapāṭhātriphalāvipakvam |
yadṛcchayā copagatāni pākaṃ pākakrameṇopacared vidhijñaḥ ||
medorbudaṃ svinnamatho vidārya viśodhya sīvyed
gataraktam āśu |
tato haridrāgṛhadhūmarodhrapataṅgacūrṇaiḥ samanaḥ śilālaiḥ ||
vraṇaṃ pratigrāhya madhupragāḍhaiḥ
karañjatailaṃ vidadhīta śuddhe |
saśeṣadoṣāṇi hi yo 'rbudāni karoti tasyāśu punarbhavanti ||
tasmād aśeṣāṇi samuddharet tu hanyuḥ saśeṣāṇi
yathā hi vahniḥ |
saṃsvedya gaṇḍaṃ pavanotthamādau nāḍyā
'nilaghnauṣadhapatrabhaṅgaiḥ ||
amlaiḥ samūtrair vividhaiḥ payobhir uṣṇaiḥ
satailaiḥ piśitaiś ca vidvān |
visrāvayet svinnamatandriyaś ca śuddhaṃ vraṇaṃ cāpy upanāhayet tu
||
śaṇātasīmūlakaśigrukiṇvapriyālamajjānuyutais
tilais tu |
kālāmṛtāśigrupunarnavārkagajādināmākarahāṭakuṣṭhaiḥ ||
ekaiṣikāvṛkṣakatilvakaiś ca surāmlapiṣṭair
asakṛt pradihyāt ||
tailaṃ
pibeccāmṛtavallinimbahaṃsāhvayāvṛkṣakapippalībhiḥ |
siddhaṃ balābhyāṃ ca sadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge ||
svedopanāhaiḥ kaphasaṃbhavaṃ tu saṃsvedaya
visrāvaṇam eva kuryāt |
tato 'jagandhātiviṣāviśalyāviṣāṇikākuṣṭhaśukāhvayābhiḥ ||
palāśabhasmodakapeṣitābhir dihyāt suguñjābhir
aśītalābhiḥ |
daśārdhasaṅkhyair lavaṇaiś ca yuktaṃ tailaṃ
pibenmāgadhikādisiddham ||
pracchardanaṃ mūrdhavirecanaṃ ca dhūmaś ca
vair ecaniko hitas tu |
pākakramo vā 'pi sadā vidheyo vaidyena pākaṅgatayoḥ kathañcit ||
kaṭutrikakṣaudrayutāḥ samūtrā bhakṣyā
yavānnāni rasāś ca maudgāḥ |
saśṛṅgaverāḥ sapaṭolanimbā hitāya deyā galagaṇḍaroge ||
medaḥsamutthe tu yathopadiṣṭāṃ vidhyet sirāṃ
snigdhatanornarasya |
śyāmāsudhālohapurīṣadantīrasāñjanaiś cāpi hitaḥ pradehaḥ ||
mūtreṇa vā+āloḍya hitāya sāraṃ prātaḥ pibet
sālamahīruhāṇām |
śastreṇa vā ''āpāṭya vidārya cainaṃ medaḥ samuddhṛtya hitāya
sīvyet ||
majjājyamedomadhubhir dahed vā dagdhe ca
sarpirmadhu cāvacāryam |
kāsīsatutthe ca tato 'tra deye cūrṇīkṛte rocanayā samete ||
tailena cābhyajya hitāya dadyāt sārodbhavaṃ
gomayajaṃ ca bhasma |
hitaś ca nityaṃ triphalākaṣāyo gāḍhaś ca bandho yavabhojanaṃ ca
||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitaṃ nāmāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ ||18
||
ekonaviṃśo 'dhyāyaḥ |
athāto vṛddhyupadaṃśaślīpadacikitsitaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
antravṛddhyā vinā ṣaḍyā vṛddhayas tāsu varjayet
|
aśvādiyānaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ veganigraham ||
atyāsanaṃ caṅkramaṇam upavāsaṃ gurūṇi ca |
tatrādito vātavṛddhau traivṛtasnigdhamāturam ||
svinnaṃ cainaṃ yathānyāyaṃ pāyayeta virecanam |
kośāmratilvakair aṇḍaphalatailāni vā naram ||
sakṣīraṃ vā pibenmāsaṃ tailameraṇḍasaṃbhavam |
tataḥ kāle 'nilaghnānāṃ kvāthaiḥ kalkaiś ca buddhimān ||
nirūhayen nirūḍhaṃ ca bhuktavantaṃ rasaudanam |
yaṣṭīmadhukasiddhena tatas tailena yojayet ||
snehopanāhau kuryāc ca pradehāṃś cānilāpahān |
vidagdhāṃ pācayitvā vā sevanīṃ parivarjayet ||
bhindyāttataḥ prabhinnāyāṃ yathoktaṃ kramam
ācaret |
pittajāyāmapakvāyāṃ pittagranthikramo hitaḥ ||
pakvāṃ vā bhedayed bhinnāṃ śodhayet
kṣaudrasarpiṣā |
śuddhāyāṃ ca bhiṣagdadyāttailaṃ kalkaṃ ca ropaṇam ||
raktajāyāṃ jalaukobhiḥ śoṇitaṃ nirhared bhiṣak
|
pibed virecanaṃ vā 'pi śarkarākṣaudrasaṃyutam ||
pittagranthikramaṃ kuryād āme pakve ca sarvadā
|
vṛddhiṃ kaphātmikāmuṣṇair mūtrapiṣṭaiḥ pralepayet ||
pītadārukaṣāyaṃ ca piben mūtreṇa saṃyutam |
vimlāpanād ṛte vā 'pi śleṣmagranthikramo hitaḥ ||
pakvāyāṃ ca vibhinnāyāṃ tailaṃ śodhanamiṣyate
|
sumanāruṣkarāṅkoṭhasaptaparṇeṣu sādhitam ||
medaḥsamutthāṃ saṃsvedya lepayet surasādinā |
śirovirekadravyair vā sukhoṣṇair mūtrasaṃyutaiḥ ||
svinnāṃ cāveṣṭya paṭṭena samāśvāsya tu mānavam
|
rakṣan phale sevanīṃ ca vṛddhipatreṇa dārayet ||
medas tataḥ samuddhṛtya dadyāt kāsīsasaindhave
|
badhnīyāc ca yathoddiṣṭaṃ śuddhe tailaṃ ca dāpayet ||
manaḥśilālalavaṇaiḥ siddhamāruṣkareṣu ca |
mūtrajāṃ svedayitvā tu vastrapaṭṭena veṣṭayet ||
sevanyāḥ pārśvato 'dhastād vidhyed
vrīhimukhena tu |
athātra dvimukhāṃ nāḍīṃ dattvā visrāvayed bhiṣak ||
mūtraṃ nāḍīm athoddhṛtya sthagikābandham
ācaret |
śuddhāyāṃ ropaṇaṃ dadyād varjayed antrahaitukīm ||
aprāptaphalakoṣāyāṃ vātavṛddhikramo hitaḥ |
tatra yā vaṅkhaṇasthā tāṃ dahed ardhenduvattrayā ||
samyaṅmārgāvarodhārthaṃ kośaprāptāṃ tu
varjayet |
tvacaṃ bhittvā 'ṅguṣṭhamadhye dahec cāṅgaviparyayāt ||
anenaiva vidhānena vṛddhī vātakaphātmike |
pradahet prayataḥ kiṃ tu snāyucchedo 'dhikas tayoḥ ||
śaṅkhopari ca karṇānte tyaktvā yatnena sevanīm
|
vyatyāsādvā sirāṃ vidhyed antravṛddhinivṛttaye ||
upadaṃśeṣu sādhyeṣu snigdhasvinnasya dehinaḥ |
sirāṃ vidhyenmeḍhramadhye pātayed vā jalaukasaḥ ||
hared ubhayataś cāpi doṣān atyartham ucchritān
|
sadyo 'pahṛtadoṣasya rukśophāv upaśāmyataḥ ||
yadi vā durbalo jantur na vā prāptaṃ virecanam
|
nirūheṇa haret tasya doṣān atyartham ucchritān ||
prapauṇḍarīkayaṣṭyāhvavarṣābhūkuṣṭhadārubhiḥ |
saralāgururāsnābhir vātajaṃ saṃpralepayet ||
niculair aṇḍabījāni yavagodhūmasaktavaḥ |
etaiś ca vātajaṃ snigdhaiḥ sukhoṣṇaiḥ saṃpralepayet ||
prapauṇḍarīkapūrvaiś ca dravyaiḥ sekaḥ
praśasyate |
gaurikāñjanayaṣṭyāhvārivośīrapadmakaiḥ ||
sacandanotpalaiḥ snigdhaiḥ paittikaṃ
saṃpralepayet |
padmotpalamṛṇālaiś ca sasarjārjunavetasaiḥ ||
sarpiḥsnigdhaiḥ samadhukaiḥ paittikaṃ
saṃpralepayet |
secayec ca ghṛtakṣīraśarkarekṣumadhūdakaiḥ ||
athavā 'pi suśītena kaṣāyeṇa vaṭādinā |
sālāśvakarṇājakarṇadhavatvagbhiḥ kaphotthitam ||
surāpiṣṭābhir uṣṇābhiḥ satailābhiḥ pralepayet
|
rajanyativiṣāmustāsurāsuradārubhiḥ ||
saptrapāṭhāpattūrair athavā saṃpralepayet|
surasāragvadhādyoś ca kvāthābhyāṃ paribecayet||
evaṃ saṃśodhanālepasekaśoṇitamokṣaṇaiḥ|
pratikuryāt kriyāyogaiḥ prāksthānoktair hitair api||
na yāti ca yathā pākaṃ prayateta tathā bhiṣak|
vidagdhais tu sirāsnāyutvaṅmāṃsaiḥ kṣīyate dhvajaḥ||
śastreṇopacareccāpi pākamāgatamāśu vai|
tadā+apohya tilaiḥ sarpiḥkṣaudrayuktaiḥ pralepayet||
karavīrasya patrāṇi jātyāragvadhayostathā|
prakṣālane prayojyāni vaijayantyarkayor api||
saurāṣṭrīṃ gairikaṃ tutthaṃ
puṣpakāsīsasaindhavam| rodhraṃ rasāñjanaṃ dārvīṃ haritālaṃ
manaḥśilām||
hareṇukaile ca tathā sūkṣmacūrṇāni kārayet|
taccūrṇaṃ kṣaudrasaṃyuktam upadaṃśeṣu pūjitam||
jambvāmrasumanānimbaśvetakāmbojipallavāḥ|
śallakībadarībilvapalāśatiniśatvacaḥ||
kṣīriṇāṃ ca tvaco yojyāḥ kvāthe triphalayā
saha| tena kvāthena niyataṃ vraṇaṃ prākṣālayed bhiṣak||
asminn eva kaṣāye tu tailaṃ dhīro vipācayet |
gojīviḍaṅgayaṣṭībhiḥ sarvagandhaiś ca saṃyutam||
etat sarvopadaṃśeṣu śreṣṭhaṃ ropaṇam iṣyate|
svarjikātutthakāsīsaṃ śaileyaṃ ca
rasāñjanam||
manaḥśilāsamaiś cūrṇaṃ vraṇavīsśarpanāśanam|
gundrāṃ dagdhvā kṛtaṃ bhasma haritālaṃ manaḥśilā||
upadaṃśabisarpāṇāmetacchantikaraṃ param|
mārkavastriphalā dantī tāmracūrṇamayor ajaḥ|| a
upadaṃśaṃ nihanty eṣa vṛkṣam indrāśanir
yathā|
upadaṃśadvaye+apyetāṃ pratyākhyāyācaret
kriyām||
tayor eva ca yā yogyā vīkṣya doṣabalābalam|
upadaṃśe viśeṣeṇa śṛṇu bhūyas tridoṣaje||
duṣṭavraṇavidhiṃ kuryāt kuthitaṃ mehanaṃ
tyajet| jambvoṣṭhenāgnivarṇena paś cāccheṣaṃ dahed bhiṣak||
samyagdagdhaṃ ca vijñāya madhusarpiḥ
prayojayet| śuddhe ca ropaṇaṃ dadyāt kalkaṃ tailaṃ hitaṃ ca yat||
snehasvedopapanne tu ślīpade+anilane bhiṣak|
kṛtvā gulphopari sirāṃ vidhyet tu caturaṅgule||
samāpyāyitadehaṃ ca bastibhiḥ samupācaret|
māsameraṇḍajaṃ tailaṃ pibenmūtreṇa saṃyutam||
payasaudanamaśnīyānnāgarakvathitena ca|
taivṛtaṃ copayuñjīta śasto dāhastathā+agninā||
gulphasyādhaḥ sirāṃ vidhyecchlīpade
pittasaṃbhave| pītaghnīṃ ca kriyāṃ kuryāt pittārbudavisarpavat||
sirāṃ suviditāṃ vidhyed aṅguṣṭhe ślaiṣmike
bhiṣak| madhuyuktāni cābhīkṣṇaṃ kaṣāyāṇi piben naraḥ||
pibed vā+apyabhayākalkaṃ mūtreṇānyatamena ca|
kaṭukāmamṛtāṃ śuṇṭhīṃ viḍaṅgaṃ dāru citrakam||
hitaṃ vā lepane nityaṃ bhadradāru sacitrakam|
viḍaṅgamaricārkeṣu nāgare citrake+athavā||
bhadradārvelukākhye ca sarveṣu lavaṇeṣu ca|
tailaṃ pakvaṃ pibed vā+api yavānnaṃ ca hitaṃ sadā||
pibet sarṣapatailaṃ vā ślīpadānāṃ nivṛttaye|
pūtīkarañjapatrāṇāṃ rasaṃ vā+api yathābalam||
anenaiva vidhānena putrañjīvakajaṃ rasam|
prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ kālasātmyavibhāgavit||
kevukākandaniryāsaṃ lavaṇaṃ tvatha pākimam|
rasaṃ dattvā+atha pūrvoktaṃ peyametadbhiṣagjitam||
kākādanīṃ kākajaṅghāṃ bṛhatīṃ kaṇṭakārikām|
kadambapuṣpīṃ mandārīṃ lambāṃ śukanasāṃ tathā||
dagdhvā mūtreṇa tadbhasma srāvayet
kṣārakalpavat| tatra dadyāt pratīvāpaṃ kākodumbarikārasam||
madanāc ca phalāt kvāthaṃ śukākhyasvarasaṃ
tathā| eṣa kṣāras tu pānīyaḥ ślīpadaṃ hanti sevitaḥ||
apacīṃ galagaṇḍaṃ ca grahaṇīdoṣam eva ca|
bhaktasyānaśanaṃ caiva hanyāt sarvaviṣāṇi ca||
eṣveva tailaṃ saṃsiddhaṃ nasyābhyaṅgeṣu
pūjitam| etānevāmayān hanti ye ca duṣṭavraṇā nṛṇām||
dravantīṃ trivṛtāṃ dantīṃ nīlīṃ śyāmāṃ
tathaiva ca| saptalāṃ śaṅkhinīṃ caiva dagdhvā mūtreṇa gālayet||
dadyāc ca triphalākvāthameṣa kṣāras tu
sādhitaḥ| adho gacchati pītas tu pūrvaiś cāpy āśiṣaḥ samāḥ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsitasthāne
vṛddhyupadaṃśaślīpaḥ cikitsitaṃ nāmaikonaviṃśo 'dhyāyaḥ ||19||
viṃśatitamo 'dhyāyaḥ|
athātaḥ kṣudrarogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ||
tatrājagallikāmāmāṃ jalaukobhir upācaret|
śuktiśrughnīyavakṣārakalkaiś cālepayed bhiṣak||
śyāmālāṅgalakipāṭhākalkair vā+api vicakṣaṇaḥ|
pakvāṃ vraṇavidhānena yathoktena prasādhayet||
andhālajīṃ yavaprakhyāṃ panasīṃ kacchapīṃ
tathā| pāṣāṇagardabhaṃ caiva pūrvaṃ svedena yojayet||
manaḥśilātālakuṣṭhadārukalkaiḥ pralepayet| paripākagatān bhittvā
vraṇavat samupācaret||
vivṛtāmindravṛddhāṃ ca gardabhīṃ
jālagardabham| irivellīṃ gandhanāmnīṃ kakṣāṃ visphoṭakāṃstathā||
pittajasya visarpasya kriyayā sādhayed bhiṣak| ropayet sarpiṣā
pakvān siddhena madhurauṣadhaiḥ||
cipya(ppa)muṣṇāmbunā siktamutkṛtya srāvayed
bhiṣak| cakratailena cābhyajya sarjacūrṇena cūrṇayet||
bandhenopacareccainamaśakyaṃ cāgninā dahet| madhurauṣadhasiddhena
tatastailena ropayet||
kunakhe vidhirapyeṣa kāryo hi bhiṣajā bhavet|
upācared anuśayīṃ śleṣmavidradhivadbhiṣak||
vidārikāṃ samabhyajya svinnāṃ vimlāpya
lepayet| nagavṛttikavarṣābhūbilvamūlaiḥ supeṣitaiḥ||
vraṇabhāvagatāyāṃ vā kṛtvā saṃśodhanakriyām| ropaṇārthaṃ hitaṃ
tailaṃ kaṣāyamadhuraiḥ śṛtam||
pracchānair vā jalaukobhiḥ srāvyā+apakvā
vidārikā| ajakarṇaiḥ sapālāśamūlakalkaiḥ pralepayet||
pakvāṃ vidārya śastreṇa paṭolapicumardayoḥ|
kalkena tilayuktena sarpirmiśreṇa lepayet||
vaddhvā ca kṣīravṛkṣasya kaṣāyaiḥ khadirasya
ca| vraṇaṃ prakṣālayec chuddhāṃ tatastāṃ ropayet punaḥ||
medo 'rbudavidhānena sādhayec
charkarārbudam| kacchūṃ vicarcikāṃ pāmāṃ kuṣṭhavat samupācaret||
lepaś ca śasyate sikthaśatāhvāgaurasarṣapaiḥ| vacādārvīsarṣapair
vā tailaṃ vā naktamālajam||
sāratailamathābhyaṅge kurvīta kaṭukaiḥ śṛtam|
pādadāryāṃ sirāṃ viddhvā svedābhyaṅgau prayojayet||
madhūcchiṣṭavasāmajjasarjacūrṇaghṛtaiḥ kṛtaḥ|
yavāhvagairikonmiśraiḥ pādalepaḥ praśasyate||
pādau siktvā++āranālena lepanaṃ hy alase
hitam| kalkīkṛtair nimbatilakāsīsālaiḥ sasaindhavaiḥ||
lākṣāraso 'bhayā vā+api kāryaṃ syādraktamokṣaṇam| siddhaṃ rase
kaṇṭakāryāstailaṃ vā sārṣapaṃ hitam||
kāsīsarocanaśilācūrṇair vā pratisāraṇam|
utkṛtya dagdhvā snehena jayet kadarasaṃjñakam||
indralupte sirāṃ mūrdhni snigdhasvinnasya
mokṣayet| kalkaiḥ samaricair dihyācchilākāsīsatutthakaiḥ||
kaṭannaṭadārukalkair lepanaṃ vā praśasyate|
pracchayitvā+avagāḍhaṃ vā guñjākalkair muhurmuhuḥ||
lepayed upaśāntyarthaṃ kuryād vā+api rasāyanam|
mālatīkaravīrāgninaktamālavipācitam||
tailam abhyañjane śastam indraluptāpahaṃ
param| arūṃṣikāṃ hṛte rakte secayen nimbavāriṇā||
dihyāt saindhavayuktena vājiviṣṭhārasena tu|
haritālaniśānimbakalkair vā sapaṭolajaiḥ||
yaṣṭīnīlotpalair aṇḍamārkavair vā pralepayet| indraluptāpahaṃ
tailam abhyaṅge ca praśasyate| sirāṃ dāruṇake viddhvā
snigdhasvinnasya mūrdhani ||
avapīḍaṃ śirobastimabhyaṅgaṃ ca prayojayet|
kṣālane kodravatṛṇakṣāratoyaṃ praśasyate||
upariṣṭāt pravakṣyāmi vidhiṃ palitanāśanam|
masūrikāyāṃ kuṣṭhaghnalepanādikriyā hitā||
pittaśleṣmavisarpoktā kriyā vā
saṃpraśasyate|
jatumaṇiṃ samutkṛtya maṣakaṃ
tilakālakam||
kṣāreṇa pradahed yuktyā vahninā vā śanaiḥ śanaiḥ|
nyacche vyaṅge sirāmokṣo nīlikāyāṃ ca
śasyate||
yathānyāyaṃ yathābhyāsaṃ lālāṭyādisirāvyadhaḥ|
ghṛṣṭvā dihyāttvacaṃ piṣṭvā kṣīriṇāṃ kṣīrasaṃyutām||
balatibalayaṣṭyāhvarajanīrvā pralepanam|
payasyāgurukālīyalepanaṃ vā sagairikam||
kṣaudrājyayuktayā limped daṃṣṭrayā śūkarasya
ca| kapittharājādanayoḥ kalkaṃ vā hitam ucyate||
yauvane piḍakāsveṣa viśeṣācchardanaṃ hitam|
lepanaṃ ca vacārodhrasaindhavaiḥ sarṣapānvitaiḥ||
kustumburuvacālodhrakuṣṭharvā lepanaṃ hitam|
padminīkaṇṭake roge chardayen
nimbavāriṇā||
tenaiva siddhaṃ sakṣaudraṃ sarpiḥpānaṃ pradāpayet|
nimbāragvadhayoḥ kalko hita utsādane
bhavet||
parivṛttiṃ ghṛtābhyaktāṃ susvinnām
upanāhayet|
tato 'bhyajya śanaiś carma cānayet pīḍayen maṇim||
praviṣṭe ca maṇau carma svedayed upanāhanaiḥ|
trirātraṃ pañcarātraṃ vā vātaghnaiḥ sālvaṇādibhiḥ||
dadyād vātaharān bastīn snigdhāny annāni
bhojayet |
vapāṭikāṃ jayed evaṃ yathādoṣaṃ cikitsakaḥ||
niruddhaprakaśe nāḍīṃ lauhīm ubhayato mukhīm|
dāravīṃ vā jatukṛtāṃ ghṛtābhyaktāṃ praveśayet||
pariṣeke vasāmajjaśiśumāravarāhayoḥ|
cakratailaṃ tathā yojyaṃ vātaghnadravyasaṃyutam||
tryahāttryahāt sthūlatarāṃ samyaṅnāḍīṃ
praveśayet| sroto vivardhayed evaṃ snigdhamannaṃ ca bhojayet ||
bhittvā vā sevanīṃ muktvā
sadyaḥkṣatavadācaret|
sanniruddhagudaṃ rogaṃ valmīkaṃ
vahnirohiṇīm||
pratyākhyāya yathāyogaṃ cikitsitamathācaret|
visarpoktena vidhinā sādhayed agnirohiṇīm||
sanniruddhagude yojyā
niruddhaprakaśakriyā|
śastreṇotkṛtya valmīkaṃ kṣārāgnibhyāṃ
prasādhayet||
vidhānenārbudoktena śodhayitvā ca ropayet| valmīkaṃ tu bhaved
yasya nātivṛddhamamarmajam||
tatra saṃśodhanaṃ kṛtvā śoṇitaṃ mokṣayed
bhiṣak| kulatthikāyā mūlaiś ca guḍūcyā lavaṇena ca||
ārevatasya mūlaiś ca dantīmūlais tathaiva ca|
śyāmāmūlaiḥ sapalalaiḥ śaktumiśraiḥ pralepayet||
susnigdhaiś ca sukhoṣṇaiś ca bhiṣak tam
upanāhayet| pakvaṃ vā tadvijānīyād gatīḥ sarvā yathākramam||
abhijñāya tataśchittvā pradahenmatimān bhiṣak|
saṃśodhya duṣṭamāṃsāni kṣāreṇa pratisārayet||
vraṇaṃ viśuddhaṃ vijñāya ropayenmatimān
bhiṣak| sumanā granthayaś caiva bhallātakamanaḥśile||
kālānusārī sūkṣmailā candanāguruṇī tathā|
etaiḥ siddhaṃ nimbatailaṃ valmīke ropaṇaṃ hitam||
pāṇipādopariṣṭāttu chidrair bahubhir āvṛtam|
valmīkaṃ yat saśophaṃ syādvarjyaṃ tat tu vijānatā||
dhātryāḥ stanyaṃ śodhayitvā bāle
sādhyā+ahipūtanā| paṭolapatratriphalārasāñjanavipācitam||
pītaṃ ghṛtaṃ nāśayati kṛcchrāmapyahipūtanām|
triphalākolakhadirakaṣāyaṃ vraṇaropaṇam||
kāsīsarocanātutthaharitālarasāñjanaiḥ|
lepo 'mlapiṣṭo badarītvagvā saindhavasaṃyutā||
kapālatutthajaṃ cūrṇaṃ cūrṇakāle prayojayet|
cikitsenmuṣkakacchūṃ cāpy ahipūtanapāmavat||
gudabhraṃśe gudaṃ svinnaṃ snehābhyaktaṃ
praveśayet|
kārayed gophaṇābandhaṃ madhyacchidreṇa carmaṇā||
vinirgamārthaṃ vāyoś ca svedayec ca
muhurmuhuḥ|
kṣīre mahatpañcamūlaṃ mūṣikāṃ cāntravarjitām||
paktvā tasmin pacetailaṃ
vātaghnauṣadhasaṃyutam|
gudabhraṃśamidaṃ kṛcchraṃ pānābhyaṅgāt prasādhayet||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
kṣudrarogacikitsitaṃ nāma viṃśo 'dhyāyaḥ ||20||