cikitsāsthānaṃ
prathamo 'dhyāyaḥ |
athāto dvivraṇīyaṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
dvau vraṇau bhavataḥ śārīra, āgantuś ca | tayoḥ śārīraḥ
pavanapittakaphaśoṇitasannipātanimittaḥ; āgantur api puruṣa paśu pakṣi vyāla sarīsṛpa prapatanapīḍana prahārāgnikṣāra viṣa tīkṣṇauṣadha śakala kapālaśṛṅgackreṣuparaśuśaktikuntādyāyudhābhighāta nimittaḥ | tatra tulye vraṇasāmānye
dvikāraṇotthānaprayojanasāmarthyād dvivraṇīya ity ucyate ||
sarvasminn evāgantuvraṇe tatkālam eva kṣatoṣmaṇaḥ
prasṛtasyopaśamārthaṃ ceti śleṣmaśoṇitābhyāṃ,
sphuraṇatodadāhadhūmāyanaprāyaḥ pītatanuraktasrāvī ceti
vātapittaśoṇitebhyaḥ, kaṇḍūsphuraṇacumacumāyamānaprāyaḥ pāṇḍughanaraktāsrāvī
ceti vātaśleṣmaśoṇitebhyaḥ, dāhapākarāgakaṇḍūprāyaḥ pāṇḍughanaraktāsrāvī
ceti pittaśleṣmaśoṇitebhyaḥ, trividhavarṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ
pavanapittakaphebhyaḥ,
nirdahananirmathanasphuraṇatodadāhapākarāgakaṇḍūsvāpabahulo
nānāvarṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ pavanapittakaphaśoṇitebhyaḥ, jihvātalābho
mṛduḥ snigdhaḥ ślakṣṇo vigatavedanaḥ suvyavasthito nirāsrāvaś ceti śuddho
vraṇa iti ||
doṣopaplavaviśeṣaḥ punaḥ samāsataḥ pañcadaśaprakāraḥ,
prasaraṇasāmarthyāt, yathokto vraṇapraśnādhikāre; śuddhatvāt ṣoḍaśaprakāra
ity eke||
tasya lakṣaṇaṃ dvividhaṃ sāmānyaṃ, vaiśeṣikaṃ ca| tatra
sāmānyaṃ ruk| vraṇa gātravicūrṇane, vraṇayatīti vraṇaḥ| viśeṣalakṣaṇaṃ
punarvātādiliṅgaviśeṣaḥ||
tatra śyāvāruṇābhastanuḥ śītaḥ picchilo 'lpasrāvī
rūkṣaścaṭacaṭāyanaśīlaḥ sphuraṇāyāmatodabhedavedanābahulo nirmāṃsaś ceti
vātāt, kṣiprajaḥ pītanīlābhaḥ kiṃśukodakābhoṣṇasrāvī dāhapākarāgavikārakārī
pītapiḍakājuṣṭaśceti pittāt, pratatacaṇḍakaṇḍūbahulaḥ sthūlauṣṭhaḥ
stabdhasirāsnāyujālāvatataḥ kaṭhinaḥ pāṇḍvavabhāso mandavedanaḥ
śuklaśītasāndrapicchilāsrāvī guruśceti kaphāt, pravāladalanicayaprakāśaḥ
kṛṣṇasphoṭapiḍākājālopacitasturaṅgasthānagandhiḥ savedano dhūmāyanaśīlo
raktasrāvī pittaliṅgaśceti raktāt, todadāhadhūmāyanaprāyaḥ
pītāruṇābhastadvarṇasrāvī ceti vātapittābhyāṃ, kaṇḍūyanaśīlaḥ sanistodo
rūkṣo gururdāruṇo muhurmuhuḥ śītapicchilālpasrāvī ceti vātaśleṣmabhyāṃ,
guruḥ sadāha uṣṇaḥ pītapāṇḍusrāvī ceti pittaśleṣmabhyāṃ,
rūkṣastanustodabahulaḥ supta iva ca raktāruṇābhastadvarṇāsrāvī ceti
vātaśoṇitābhyāṃ, ghṛtamaṇḍābho
mīnadhāvanatoyagandhirmṛdurvisarpyuṣṇakṛṣṇasrāvī ceti pittaśoṇitābhyāṃ,
rakto guruḥ snigdhaḥ picchilaḥ kaṇḍūprāyaḥ sthiro saraktapāṇḍusrāvī ceti
śleṣmaśoṇitābhyāṃ, sphuraṇatodadāhadhūmāyanaprāyaḥ pītatanuraktasrāvī ceti
vātapittaśoṇitebhyaḥ, kaṇḍūsphuraṇacumacumāyamānaprāyaḥ pāṇḍughanaraktāsrāvī
ceti vātaśleṣmaśoṇitebhyaḥ, dāhapākarāgakaṇḍūprāyaḥ pāṇḍughanaraktāsrāvī
ceti pittaśleṣmaśoṇitebhyaḥ, trividhavarṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ
pavanapittakaphebhyaḥ,
nirdahananirmathanasphuraṇatodadāhapākarāgakaṇḍūsvāpabahulo
nānāvarṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ pavanapittakaphaśoṇitebhyaḥ, jihvātalābho
mṛduḥ snigdhaḥ ślakṣṇo vigatavedanaḥ suvyavasthito nirāsrāvaśceti śuddho
vraṇa iti||
tasya vraṇasya paṣṭirupakramā bhavanti | tad yathā
apatarpaṇam ālepaḥ pariṣeko 'bhyaṅgaḥ svedo vimpālanam upanāhaḥ pācanaṃ
visrāvaṇaṃ sneho vamanaṃ virecanaṃ chedanaṃ bhedanaṃ dāraṇaṃ lekhanam eṣaṇam
āharaṇaṃ vyadhanaṃ visrāvaṇaṃ sīvanaṃ sandhānaṃ pīḍanaṃ śoṇitāsthāpanaṃ
nirvāpaṇam utkārikā kaṣāyo vartiḥ kalkaḥ sarpistailaṃ rasakriyā 'vacūrṇanaṃ
vraṇadhūpanam utsādanam avasādanaṃ mṛdukarma dāruṇakarma kṣārakarmāgnikarma
kṛṣṇakarma pāṇḍukarma pratisāraṇaṃ romasañjananaṃ lomāpaharaṇaṃ
bastikarmottarabastikarma bandhaḥ patradānaṃ kṛmighnaṃ bṛṃhaṇaṃ viṣaghnaṃ
śirovirecanaṃ nasyaṃ kavaladhāraṇaṃ dhūmo madhusārpir yantram āhāro
rakṣāvidhānam iti ||
teṣu kaṣāyo vartiḥ kalkaḥ sarpistailaṃ rasakriyā
'vacūrṇanam iti śodhanaropaṇāni, teṣv aṣṭau śastrakṛtyāḥ, śoṇitāsthāpanaṃ
kṣāro 'gnir yantram ahāro rakṣāvidhānaṃ bandhavidhānaṃ coktāni,
snehasvedanavamanavirecanabastyuttarabastiśirovirecananasyadhūmakavalaghāraṇānyanyatra
vakṣyāmaḥ, yad anyad avaśiṣṭam upakramajātaṃ tad iha vakṣyate ||
ṣaḍvidhaḥ prāgupadiṣṭaḥ śophaḥ, tasyaikādaśopakramā
bhavanty apatarpaṇādayo virecanāntāḥ; te ca viśeṣeṇa śothapratīkāre
vartante, vraṇabhāvam āpannasya ca na virudhyante; śeṣās tu prāyeṇa
vraṇapratīkārahetava eva ||
apatarpaṇamādya upakramaḥ; eṣa sarvaśophānāṃ sāmānyaḥ
pradhānatamaś ca ||
bhavanti cātra doṣocchrāyopaśāntyarthaṃ doṣānaddhasya
dehinaḥ | avekṣya doṣaṃ prāṇaṃ ca kāryaṃ syād apatarpaṇam ||
ūrdhvamārutatṛṣṇākṣunmukhaśoṣaśramānvitaiḥ |
na kāryaṃ garbhiṇīvṛddhabāladurbalabhīrubhiḥ dhyāme sarakte vedanāvati ||
śopheṣūtthitamātreṣu vraṇeṣūgrarujeṣu ca|
yathāsvairauṣadhairlepaṃ pratyekaśyena kārayet||
yathā pravajvalite veśmanyambhasā paribecanam| kṣipraṃ
praśamayatyagnimevam ālepanaṃ rujaḥ||
prahlādane śodhane ca śophasya haraṇe tathā| utsādane
ropaṇe ca lepaḥ syāt tu tadarthakṛt||
vātaśophe tu vedanopaśamārthaṃ
sarpistailadhānyāmlamāṃsarasavātaharauṣadhaniṣkvāthairaśītaiḥ pariṣekān
kurvīta, pittaraktābhighātaviṣanimitteṣu
kṣīraghṛtamadhuśarkarodakekṣurasamadhurauṣadhakṣīravṛkṣaniṣkvāthairanuṣṇaiḥ
pariṣekān kurvīta, śleṣmaśophe tu
tailamūtrakṣārodakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniṣkvāthairaśītaiḥ pariṣekān
kurvīta||
yathā+ambubhiḥ sicyamānaḥ śāntimagnirniyacchati|
doṣāgnirevaṃ sahasā pariṣekeṇa śāmyati||
abhyaṅgas tu doṣamālokyopayukto doṣopaśamaṃ mṛdutāṃ ca
karoti||
svedavimlāpanādīnāṃ kriyāṇāṃ prāk sa ucyate| pañcāt
karmasu cādiṣṭaḥ sa ca visrāvaṇādiṣu||
rujāvatāṃ dāruṇānāṃ kaṭhinānāṃ tathaiva ca| śophānāṃ
svedanaṃ kāryaṃ ye cāpy evaṃvidhā vraṇāḥ||
sthirāṇāṃ rujatāṃ mandaṃ kāryaṃ vimlāpanaṃ bhavet|
abhyajya svedayitvā tu veśunāḍyā tataḥ śanaiḥ||
vimardayed bhiṣak prājñastalenāṅguṣṭhakena vā| śophayor
upanāhaṃ tu kuryād āmavidagdhayoḥ||
avidagdhaḥ śamaṃ yāti vidagdhaḥ pākameti ca| nivartate na
yaḥ śopho virekāntair upakramaiḥ||
tasya saṃpācanaṃ kuryāt samāhṛtyauṣadhāni tu|
dadhitakrasurāśuktadhānyāmlairyojitāni tu||
snigdhāni lavaṇīkṛtya paced utkārikāṃ śubhām|
sairaṇḍapatrayā śophaṃ nāhayed uṣṇayā tayā||
hitaṃ sambhojanaṃ cāpi pākāyābhimukho yadi|
vedanopaśamārthāya tathā pākaśamāya ca||
acirotpatite śophe kuryāc choṇitamokṣaṇam| saśophe
kaṭhine dhyāme sarakte vedanāvati||
saṃrabdhe viṣame cāpi vraṇe visrāvaṇaṃ hitam |
saviṣe ca viśeṣeṇa jalaukobhiḥ padais tathā ||
vedanāyāḥ praśāntyarthaṃ pākasyāprāptaye tathā |
sopadravāṇāṃ rūkṣāṇāṃ kṛśānāṃ vraṇaśoṣiṇām ||
yathāsvamauṣadhaiḥ siddhaṃ snehapānaṃ vidhīyate |
utsannamāṃsaśophe tu kaphajuṣṭe viśeṣataḥ ||
saṃkliṣṭaśyā(dhyā)marudhire vraṇe pracchardanaṃ hitam |
vātapittapraduṣṭeṣu dīrghakālānubandhiṣu ||
virecanaṃ praśaṃsanti vraṇeṣu vraṇakovidāḥ |
apākeṣu tu rogeṣu kaṭhineṣu sthireṣu ca ||
snāyukothādiṣu tathā cchedanaṃ prāptamucyate |
antaḥpūyeṣv avaktreṣu tathaivotsaṅgavatsv api||
gatimatsu ca rogeṣu bhedanaṃ prāptam ucyate |
bālavṛddhāsahakṣīṇabhīrūṇāṃ yoṣitām api ||
marmopari ca jāteṣu rogeṣūkteṣu dāraṇam |
supakve piṇḍite śophe pīḍanair upapīḍite ||
pākodvṛtteṣu doṣeṣu tat tu kāryaṃ vijānatā |
supiṣṭair dāraṇadravyair yuktaiḥ kṣāreṇa vā punaḥ ||
kaṭhinān sthūlavṛttauṣṭhān dīryamāṇān punaḥ punaḥ |
kaṭhinotsannamāṃsāṃś ca lesvanenācared bhiṣak ||
samaṃ likhet sulikhitaṃ likhenniravaśeṣataḥ |
vartmanāṃ tu pramāṇena samaṃ śastreṇa nirlikhet ||
kṣaumaṃ plotaṃ picuṃ phenaṃ yāvaśūkaṃ sasaindhavam |
kakaśāni ca patrāṇi lekhanārthe pradāpayet ||
nāḍīvraṇāñ śalyagarbhānunmārgyutsaṅginaḥ śanaiḥ |
karīrabālāṅgulibhir eṣaṇyā vaiṣayed bhiṣak ||
netravartmagudābhyāsanāḍyo 'vaktrāḥ saśoṇitāḥ |
cuccūpodakajaiḥ ślakṣṇaiḥ karīrair eṣayet tu tāḥ ||
saṃvṛtāsaṃvṛtāsyeṣu vraṇeṣu matimān bhiṣak |
yathoktamāharecchalyaṃ prāptoddharaṇalakṣaṇam ||
roge vyadhanasādhye tu yathoddeśaṃ pramāṇataḥ |
śastraṃ nidadhyād doṣaṃ ca srāvayet kīrtitaṃ yathā ||
apākopadrutā ye ca māṃsasthā vivṛtāṃś ca ye |
yathoktaṃ sīvanaṃ teṣu kāryaṃ sandhānam eva ca ||
pūyagarbhānaṇudvārān vraṇānmarmagatānapi |
yathoktaiḥ pīḍanadravyaiḥ samantāt paripīḍayet ||
śuṣyamāṇamupekṣeta pradehaṃ pīḍanaṃ prati |
na cābhimukhamālimpettathā doṣaḥ prasicyate ||
tais tair nimittair bahudhā śoṇite prasrute bhṛśam |
kāryaṃ yathoktaṃ vaidyena śoṇitāsthāpanaṃ bhavet ||
dāhapākajvaravatāṃ vraṇānāṃ pittakopataḥ |
raktena cābhibhūtānāṃ kāryaṃ nirvāpaṇaṃ bhavet ||
yathoktaiḥ śītaladravyaiḥ kṣīrapiṣṭair ghṛtāplutaiḥ |
dihyādabahalān sekān suśītāṃś cāvacārayet ||
vraṇeṣu kṣīṇamāṃseṣu tanusrāviṣvapākiṣu |
todakāṭhinyapāruṣyaśūlavepathumatsu ca ||
vātaghnavarge 'mlagaṇe kākolyādigaṇe tathā |
snaihikeṣu ca bījeṣu paced utkārikāṃ śubhām ||
teṣāṃ ca svedanaṃ kāryaṃ sthirāṇāṃ vedanāvatām |
durgandhānāṃ kledavatāṃ picchilānāṃ viśeṣataḥ ||
kaṣāyaiḥ śodhanaṃ kāryaṃ śodhanaiḥ prāgudīritaiḥ |
antaḥśalyānaṇumukhān gambhīrān māṃsasaṃśritān |
śodhanadravyayuktābhir vartibhis tān yathākramam ||
pūtimāṃsapraticchannān mahādoṣāṃś ca śodhayet ||
kalkīkṛtair yathālābhaṃ vartidravyaiḥ puroditaiḥ |
pittapraduṣṭān gambhīrān dāhapākaprapīḍitān ||
kārpāsīphalamiśreṇa jayec chodhanasarpiṣā |
utsannamāṃsānasnigdhānalpasrāvān vraṇāṃs tathā ||
sarṣapasnehayuktena dhīmāṃstailena śodhayet |
tailenāśudhyamānānāṃ śodhanīyāṃ rasakriyām ||
vraṇānāṃ sthiramāṃsānāṃ kuryād dravyair udīritaiḥ |
kaṣāye vidhivatteṣāṃ kṛte cādhiśrayet punaḥ ||
surāṣṭrajāṃ sakāsīsāṃ dadyāc cāpi manaḥśilām |
haritālaṃ ca matimāṃstatastām avacārayet ||
mātuluṅgarasopetāṃ sakṣaudrāmatimarditām |
vraṇeṣu dattvā tāṃ tiṣṭhettrīṃstrīṃś ca divasān param ||
medojuṣṭānagambhīrān durgandhāṃś cūrṇaśodhanaiḥ |
upācaret bhiṣak prājñaḥ ślakṣṇaiḥ śodhanavartijaiḥ ||
śuddhalakṣaṇayuktānāṃ kaṣāyaṃ ropaṇaṃ hitam |
tatra kāryaṃ yathoddiṣṭair dravyair vaidyena jānatā ||
avedanānāṃ śuddhānāṃ gambhīrāṇāṃ tathaiva ca |
hitā ropaṇavartyaṅgakṛtā ropaṇavartayaḥ ||
apetapūtimāṃsānāṃ māṃsasthānāmarohatām |
kalkaḥ saṃrohaṇaḥ kāryastilajo madhusṃyutaḥ ||
sa mādhuryāt tathauṣṇyāc ca snehāc cānilanāśanaḥ |
kaṣāyabhāvānmādhuryāttiktatvāc cāpi pittahṛt ||
auṣṇyāt kaṣāyabhāvāc ca tiktatvāc ca kaphe hitaḥ |
śodhayed ropayec cāpi yuktaḥ śodhanaropaṇaiḥ ||
nimbapatramadhubhyāṃ tu yuktaḥ saṃśodhanaḥ smṛtaḥ |
pūrvābhyāṃ sarpiṣā cāpi yuktaś cāpy uparopaṇaḥ ||
tilavadyavakalkaṃ tu kecid āhur manīṣiṇaḥ |
śamayed avidagdhaṃ ca vidagdham api pācayet ||
pakvaṃ bhinatti bhinnaṃ ca śodhayed ropayet tathā |
pittaraktaviṣāgantūn gambhīrānapi ca vraṇān ||
ropayed ropaṇīyena kṣīrasiddhena sarpiṣā |
kaphavātābhibhūtānāṃ vraṇānāṃ matimān bhiṣak ||
kārayed ropaṇaṃ tailaṃ bheṣajais tad yathoditaiḥ |
abandhyānāṃ calasthānāṃ śuddhānāṃ ca praduṣyatām ||
dviharidrāyutāṃ kuryād ropaṇārthāṃ rasakriyām |
samānāṃ sthiramāṃsānāṃ tvaksthānāṃ ropaṇaṃ bhiṣak ||
cūrṇaṃ vidadhyānmatimān prāksthānokto vidhiryathā |
śodhano ropaṇaś caiva vidhiryo 'yaṃ prakīrtitaḥ ||
sarvavraṇānāṃ sāmānyenokto doṣāviśeṣataḥ |
eṣa āgamasiddhatvāt tathaiva phaladarśanāt ||
mantravat saṃprayoktavyo na mīmāṃsyaḥ kathañcana |
svabuddhyā cāpi vibhajet kaṣāyādiṣu saptasu ||
bheṣajāni yathāyogaṃ yānyuktāni purā mayā |
ādye dve pañcamūlyau tu gaṇo yaś cānilāpahaḥ ||
sa vātaduṣṭe dātavyaḥ kaṣāyādiṣu saptasu |
nyagrodhādirgaṇo yas tu kākolyādiś ca yaḥ smṛtaḥ ||
tau pittaduṣṭe dātavyau kaṣāyādiṣu saptasu |
āragvadhādis tu gaṇo yaś coṣṇaḥ parikīrtitaḥ ||
tau deyau kaphaduṣṭe tu saṃsṛṣṭe saṃyatā gaṇāḥ |
vātātmakānugararujān sāsrāvānapi ca vraṇān ||
sakṣaumayavasarpirbhir dhūpanāṅgaiś ca dhūpayet |
pariśuṣkālpamāṃsānāṃ gambhīrāṇāṃ tathaiva ca ||
kuryād utsādanīyāni sarpīṃṣyālepanāni ca |
māṃsāśināṃ ca māṃsāni bhakṣayed vidhivan naraḥ ||
viśuddhamanasas tasya māṃsaṃ māṃsena vardhate |
utsannamṛdumāṃsānāṃ vraṇānāmavasādanam ||
kuryād dravyair yathoddiṣṭaiś cūrṇitair madhunā saha |
kaṭhinānām amāṃsānāṃ duṣṭānāṃ matiriśvanā ||
mṛdvī kriyā vidhātavyā śoṇitaṃ cāpi mokṣayet |
vātaghnauṣadhasaṃyuktān snehān sekāṃś ca pūrayet |
kāsīsaṃ rocanāṃ tutthaṃ haritālaṃ manaḥśilām ||
mṛdutvamāśurohaṃ ca gāḍho bandhaḥ karoti hi| varṇeṣu
mṛdumāṃseṣu dāruṇīkaraṇaṃ hitam| dhavapriyaṅgvaśokānāṃ rohiṇyāś ca
tvacastathā||
triphalādhātakīpuṣparodhrasarjarasān samān| kṛtvā
sūkṣmāṇi cūrṇāni vraṇaṃ tairavacūrṇayet||
utsannamāṃsān kaṭhinān kaṇḍūyuktāṃścirotthitān| tathaiva
khalu duḥśodhyāñ śodhayet kṣārakarmaṇā||
sravato 'śmabhavānmūtraṃ ye cānye raktavāhinaḥ|
niḥśeṣacchinnasandhīṃś ca sādhayed agnikarmaṇā||
durūḍhatvāt tu śuklānāṃ kṛṣṇakarma hitaṃ bhavet|
bhallātakān vāsayet tu kṣīre prāṅmūtrabhāvitān| tato dvidhā cchedayitvā
lauhe kumbhe nidhāpayet||
kumbhe+anyasmin nikhāte tu taṃ kumbhamatha yojayet|
mukhaṃ mukhena sandhāya gomayairdāhayettataḥ||
yaḥ snehaścyavate tasmād grāhayettaṃ śanairbhiṣak|
grāmyānūpaśaphān dagdhvā sūkṣmacūrṇāni kārayet||
tailenānena saṃsṛṣṭaṃ śuklam ālepayed vraṇam|
bhallātakavidhānena sārasnehāṃs tu kārayet||
ye ca kecit phalasnehā vidhānaṃ teṣu pūrvavat|
durūḍhatvāt tu kṛṣṇānāṃ pāṇḍukarma hitaṃ bhavet||
saptarātraṃ sthitaṃ kṣīre chāgale rohiṇīphalam| tenaiva
piṣṭaṃ suślakṣṇaṃ savarṇakaraṇaṃ hitam||
navaṃ kapālikācūrṇaṃ vaidulaṃ sarjanāma ca| kāsīsaṃ
madhukaṃ caiva kṣaudrayuktaṃ pralepayet||
kapitthimuddhṛte māṃse mūtreṇājena pūrayet| kāsīsaṃ
rocanāṃ tutthaṃ haritālaṃ manaḥśilām||
veṇunirlekhanaṃ cāpi prapunnāḍarasāñjanam |
adhastādarjunasyaitanmāsaṃ bhūmau nidhāpayet ||
māsādūrdhvaṃ tatas tena kṛṣṇam ālepayed vraṇam |
kukkuṭāṇḍakapālāni katakaṃ madhukaṃ samam ||
tathā samudramaṇḍūkī maṇicūrṇaṃ ca dāpayet |
guṭikā mūtrapiṣṭāstā vraṇānāṃ pratisāraṇam ||
hastidantamasīṃ kṛtvā mukhyaṃ caiva rasāñjanam |
romāṇyetena jāyante lepātpāṇitaleṣv api ||
catuṣpadānāṃ tvagromakhuraśṛṅgāsthibhasmanā |
tailāktā cūrṇitā bhūmir bhaved romavatī punaḥ ||
kāsīsaṃ naktamālasya pallavāṃś caiva saṃharet |
kapittharasapiṣṭāni romasañjananaṃ param ||
romākīrṇo vraṇo yas tu na samyaguparohati |
kṣurakartarisandaṃśaus tasya romāṇi nirharet ||
śaṅkhacūrṇasya bhāgau dvau haritālaṃ ca bhāgikam |
śuktena saha piṣṭāni lomaśātanam uttamam ||)
tailaṃ bhallātakasyātha snuhīkṣīraṃ tathaiva ca |
pragṛhyaikatra matimān romaśātanam uttamam ||
kadalīdīrghavṛntābhyāṃ bhasmālaṃ lavaṇaṃ śamībījaṃ
śītodapiṣṭaṃ vā romaśātanamācaret ||
āgāragodhikāpucchaṃ rambhā ''ālaṃ bījamaiṅgudam |
dagdhvā tadbhasmatailāmbu sūryapakvaṃ kacāntakṛt ||
vātaduṣṭo vraṇo yas tu rūkṣaś cātyarthavedanaḥ |
adhaḥkāye viśeṣeṇa tatra bastir vidhīyate ||
mūtrāghāte mūtradoṣe śukradoṣe+aśmarīvraṇe |
tathaivārtavadoṣe ca bastir apy uttaro hitaḥ ||
yasmācchudhyati bandhena vraṇo yāti ca mārdavam |
rohaty api ca niḥśaṅkas tasmād bandho vidhīyate ||
sthirāṇāmalpamāṃsānāṃ raukṣyādanuparohatām |
patradānaṃ bhavet kāryaṃ yathādoṣaṃ yathartu ca ||
eraṇḍabhūrjapūtīkaharidrāṇāṃ tu vātaje |
patramāśvabalaṃ yac ca kāśmarīpatram eva ca ||
patrāṇi kṣīravṛkṣāṇāmaudakāni tathaiva ca |
dūṣite raktapittābhyāṃ vraṇe dadyādvicakṣaṇaḥ ||
pāṭhāmūrvāguḍūcīnāṃ kākamācīharidrayoḥ |
patraṃ ca śukanāsāyā yojayet kaphaje vraṇe ||
akarkaśamavicchinnamajīrṇaṃ sukumārakam |
ajantujagdhaṃ mṛdu ca patraṃ guṇavaducyate ||
snehamauṣadhasāraṃ ca paṭṭaḥ patrāntarīkṛtaḥ |
gādatte yattataḥ patraṃ lepasyopari dāpayet ||
śaityauṣṇyajananārthāya snehasaṃgrahaṇāya ca |
dattauṣadheṣu dātavyaṃ patraṃ vaidyena jānatā ||
makṣikā vraṇamāgatya niḥkṣipanti yadā kṛmīn |
śvayathurbhakṣite tais tu jāyate bhṛśadāruṇaḥ ||
tīvrā rujo vicitrāś ca raktāsrāvaś ca jāyate |
surasādirhitas tatra dhāvane pūraṇe tathā ||
saptaparṇakarañjārkanimbarājādanatvacaḥ |
hitā gomūtrapiṣṭāś ca sekaḥ kṣārodakena vā ||
pracchādya māṃsapeśyā vā kṛmīn apahared vraṇāt |
viṃśatiṃ kṛmijātīs tu vaksyāmyupari bhāgaśaḥ ||
dīrghakālāturāṇāṃ tu kṛśānāṃ vraṇaśoṣiṇām |
bṛṃhaṇīyo vidhiḥ sarvaḥ kāyāgniṃ parirakṣatā ||
viṣajuṣṭasya vijñānāṃ viṣaniścayam eva ca |
cikitsitaṃ ca vakṣyāmi kalpeṣu pratibhāgaśaḥ ||
kaṇḍūmantaḥ saśophāś ca ye ca jatrūpari vraṇāḥ |
śirovirecanaṃ teṣu vidadhyātkuśalo bhiṣak ||
rujāvanto 'nilāviṣṭā rūkṣā ye cordhvajatrujāḥ |
vraṇeṣu teṣu kartavyaṃ nasyaṃ vaidyena jānatā ||
doṣapracyāvanārthāya rujādāhakṣayāya ca |
jihvādantasamutthasya haraṇārthaṃ malasya ca ||
śodhano ropaṇaś caiva vraṇasya mukhajasya vai |
uṣṇo vā yadi vā śītaḥ kavalagraha iṣyate ||
ūrdhvajatrugatān rogān vraṇāṃś ca kaphavātajān |
śophasrāvarujāyuktān dhūmapānair upācaret ||
kṣatoṣmaṇo nigrahārthaṃ sandhānārthaṃ tathaiva ca |
sadyovraṇeṣv āyateṣu kṣaudrasarpir vidhīyate ||
avagāḍhāstvaṇumukhā ye vraṇāḥ śalyapīḍitāḥ |
nivṛttahastoddharaṇā yantraṃ teṣu vidhīyate ||
laghumātro laghuś caiva snigdha uṣṇo 'gnidīpanaḥ |
sarvavraṇibhyo deyas tu sadā ''āhāro vijānatā ||
niśācarebhyo rakṣyas tu nityam eva kṣatāturaḥ |
rakṣāvidhānair uddiṣṭair yamaiḥ saniyamais tatahā ||
ṣaṇmūlo 'ṣṭaparigrāhī pañcalakṣaṇalakṣitaḥ |
ṣaṣṭyā cidhānair nirdiṣṭaiś caturbhiḥ sādhyate vraṇaḥ ||
yo 'lpauṣadhakṛto yogo bahugranthabhayānmayā |
dravyāṇāṃ tatsamānānāṃ tatrāvāpo na duṣyati ||
prasaṅgābhihito yo vā bahudurlabhabheṣajaḥ |
yathopapatti tatrāpi kāryam eva cikitsitam ||
goṇoktam api yaddravyaṃ bhaved vyādhāvayaugikam |
tad uddhared yaugikaṃ tu prakṣiped apy akīrtitam ||
upadravās tu vividhā vraṇasya vraṇitasya ca |
tatra gandhādayaḥ pañca vraṇasyopadravāḥ smṛtāḥ ||
jvarātisārau mūrcchā ca hikkā cchardirarocakaḥ |
śvāsakāsāvipākāś ca tṛṣṇā ca vraṇitasya tu ||
vraṇakriyāsvevamāsu vyāsenoktāsv apikriyām |
bhūyo 'pyupari vakṣyāmi sadyovraṇacikitsite ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne dvivraṇīyacikitsitaṃ nāma
prathamo 'dhyāyaḥ ||1 ||
dvitīyo 'dhyāyaḥ |
athātaḥ sadyovraṇacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
dhanvantarir dharmabhṛtāṃ variṣṭho vāgviśāradaḥ |
viśvāmitrasutaṃ śiṣyam ṛṣiṃ suśrutam anvaśāt ||
nānādhārāmukhaiḥ śastrair nānāsthānanipātitaiḥ |
nānārūpā vraṇā ye syus teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam ||
āyatāś caturasrāś ca tryasrā maṇḍalinas tathā |
ardhacandrapratīkāśā viśālāḥ kuṭilās tathā ||
śarāvanimnamadhyāś ca yavamadhyās tathā 'pare |
evaṃprakārākṛtayo bhavanty āgantavo vraṇāḥ ||
doṣajā vā svayaṃ bhinnā na tu vaidyanimittajāḥ |
bhiṣagvraṇākṛtijño hi na moham adhigacchati ||
bhṛśaṃ durdarśarūpeṣu vraṇeṣu vikṛteṣv api |
anantākṛtir āgantuḥ sa bhiṣagbhiḥ purātanaiḥ ||
samāsato lakṣaṇataḥ ṣaḍvidhaḥ parikīrtitaḥ |
chinnaṃ bhinnaṃ tathā viddhaṃ kṣataṃ piccitam eva ca ||
ghṛṣṭam āhus tathā ṣaṣṭhaṃ teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam |
tiraścīna ṛjurvā 'pi yo vraṇaś cāyato bhavet ||
gātrasya pātanaṃ cāpi chinnam ity upadiśyate |
kuntaśaktyṛṣṭikhaṅgāgraviṣāṇādibhir āśayaḥ ||
hataḥ kiñcit sravet tad dhi bhinnalakṣaṇam ucyate |
sthānāny āmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca ||
hṛduṇḍukaḥ phupphusaś ca koṣṭha ity abhidhīyate |
tasmin bhinne raktapūrṇe jvaro dāhaś ca jāyate ||
mūtramārgagudāsyebhyo raktaṃ ghrāṇāc ca gacchati |
mūrcchāśvāsatṛḍādhmānamabhaktacchanda eva ca ||
viṇmūtravātasaṅgaś ca svedāsrāvo 'kṣiraktatā |
lohagandhitvam āsyasya gātradaurgandhyam eva ca ||
hṛcchūlaṃ pārśvayoś cāpi viśeṣaṃ cātra me śṛṇu |
āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ saṃgṛhya samutthāpya mahābalāḥ |
bhavaty antaḥpraveśas tu yathā nirdhunuyus tathā ||
ādhmānamatimātraṃ ca śūlaṃ ca bhṛśadāruṇam| pakvāśayagate
cāpi rujo gauravam eva ca||
śītatā cāpy adho nāmeḥ khebhyo raktasya cāgamaḥ|
abhinne+apyāśaye+antrāṇāṃ khaiḥ sūkṣmairantrapūraṇam||
pihitāsye ghaṭe yadvallakṣyate tasya gauravam|
sūkṣmāsyaśalyābhihataṃ yadaṅgaṃ tvāśayādvinā||
uttuṇḍitaṃ nirgataṃ vā tadviddham iti nirdiśet|
nāticchinnaṃ nātibhinnamubhayor lakṣaṇānvitam||
viṣamaṃ vraṇamaṅge yattat kṣataṃ tvabhinirdiśet|
prahārapīḍanābhyāṃ tu yadaṅgaṃ pṛthutāṃ gatam||
sāsthi tat piccitaṃ vidyānmajjaraktapariplutam|
vigatatvagyadaṅgaṃ hi saṃgharṣādanyathā+api vā||
uṣāsrāvānvitaṃ tattu ghṛṣṭamity upadiśyate| chinne bhinne
tathā viddhe kṣate vā+asṛgatisravet||
raktakṣayādrujas tatra karoti pavano bhṛśam| snehapānaṃ
hitaṃ tatra tatseko vihitastathā||
veśavāraiḥ sakṛśaraiḥ susnigdhaiścopanāhanam|
dhānyasvedāṃś ca kurvīta snigdhānyālepanāni ca||
vātaghnauṣadhasiddhaiśca snehairbastirvidhīyate| piccite
ca vighṛṣṭe ca nātisravapi śoṇitam||
agacchati bhṛśaṃ tasmin dāhaḥ pākaś ca jāyate| tatroṣmaṇo
nigrahārthaṃ tathā dāhaprapākayoḥ||
śītam ālepanaṃ kāryaṃ pariṣekaśca śītalaḥ| ṣaṭsveteṣu
yathokteṣu chinnādiṣu samāsataḥ||
jñeyaṃ samarpitaṃ sarvaṃ sadyovraṇacikitsitam| ata
ūrdhvaṃ pravakṣyāmi chinnānāṃ tu cikitsitam||
ye vraṇā vivṛtāḥ kecicchiraḥpārśvāvalambinaḥ| tān sīvyed
vidhinoktena badhnīyād gāḍham eva ca||
karṇaṃ sthānādapahṛtaṃ sthāpayitvā yathāsthitam| sīvyed
yathoktaṃ tailena srotaś cābhipratarpayet||
kṛkāṭikānte chinne tu gacchatyapi samīraṇe| samyaṅniveśya
badhnīyāt sīvyec cāpi nirantaram||
ājena sapiṣā caivaṃ pariṣekaṃ tu kārayet| uttāno 'nnaṃ
samaśnīyācchayīta ca suyantritaḥ||
śākhāsu patitāṃstiryak prahārān vivṛtān bhṛśam| sīvyet
samyaṅniveśyāśu sandhyasthīnyanupūrvaśaḥ||
baddhvā vellitakenāśu tatastailena secayet| carmaṇā
gophaṇābandhaḥ kāryo yo vā hito bhavet||
pṛṣṭhe vraṇo yasya bhaved uttānaṃ śāyayet tu tam| ato
'nyathā corasije śāyayet puruṣaṃ vraṇe||
chinnāṃ niḥśeṣataḥ śākhāṃ dagdhvā tailena buddhimān|
badhnīyāt kośabandhena prāptaṃ kāryaṃ ca ropaṇam||
candanaṃ padmakaṃ rodhramutpalāni priyaṅgavaḥ| haridrā
madhukaṃ caiva payaḥ syādatra cāṣṭamam||
tailamebhir vipakvaṃ tu pradhānaṃ vraṇaropaṇam| candanaṃ
karkaṭākhyā ca sahe māṃsyāhvayā+amṛtā||
hareṇavo mṛṇālaṃ ca triphalā padmakotpale| trayodaśāṅgaṃ
trivṛtametadvā payasā+anvitam||
tailaṃ vipakvaṃ sekārthe hitaṃ tu vraṇaropaṇe| ata
ūrdhvaṃ pravakṣyāmi bhinnānāṃ tu cikitsitam||
bhinnaṃ netramakarmaṇyamabhinnaṃ lambate tu yat|
tanniveśya yathāsthānamavyāviddhasiraṃ śanaiḥ||
pīḍayet pāṇinā samyak padmapattrāntareṇa tu| tato 'sya
tarpaṇaṃ kāryaṃ nasyaṃ cānena sarpiṣā||
ājaṃ ghṛtaṃ kṣīrapātraṃ madhukaṃ cotpalāni ca|
jīvakarṣabhakau caiva piṣṭvā sarpir vipācayet ||
sarvanetrābhighāte tu sarpiretat praśasyate| udarānmedaso
vartirnirgatā yasya dehinaḥ||
kaṣāyabhasmamṛtkīrṇāṃ baddhvā sūtreṇa sūtravit|
agnitaptena śastreṇa chindyānmadhusamāyutam||
baddhvā vraṇaṃ sujīrṇe+anne sarpiṣaḥ pānamiṣyate|
snehapānādṛte cāpi payaḥpānaṃ vidhīyate||
śarkarāmadhuyaṣṭibhyāṃ lākṣayā vā śvadaṃṣṭrayā|
citrāsamanvitaṃ caiva rujādāhavināśanam||
āṭopo maraṇaṃ vā syācchūlo vā+acchidyamānayā|
medogranthau tu yattailaṃ vakṣyate tac ca yojayet||
tvaco 'tītya sirādīni bhittvā vā parihṛtya vā| koṣṭhe
pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryād uktānupadravān||
tatrāntarlohitaṃ pāṇḍuṃ śītapādakarānanam| śītocchvāsaṃ
raktanetramānaddhaṃ ca vivarjayet||
āmāśayasthe rudhire vamanaṃ pathyamucyate| pakvāśayasthe
deyaṃ ca virecanamasaṃśayam||
āsthāpanaṃ ca niḥshehaṃ kāryamuṣṇair viśodhanaiḥ|
yavakolakulatthānāṃ niḥsnehena rasena ca||
bhuñjītānnaṃ yavāgūṃ vā pibet saindhavasaṃyutām|
atiniḥsrutarakto vā bhinnakoṣṭhaḥ pibed asṛk||
svamārgapratipannās tu yasya viṇmūtramārutāḥ| vyupadravaḥ
sa bhinne+api koṣṭhe jīvati mānavaḥ||
abhinnamantraṃ niṣkrāntaṃ praveśyaṃ nānyathā bhavet|
pipīlikāśirograstaṃ tadapyeke vadanti tu||
prakṣālya payasā digdhaṃ tṛṇśoṇitapāṃśubhiḥ| praveśayet
kṛttanakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ||
praveśayet kṣīrasiktaṃ śuṣkamatraṃ ghṛtāplutam|
aṅgulyā+abhimṛśet kaṇṭhaṃ jalenodvejayed api||
hastapādeṣu saṃgṛhya samutthāpya mahābalāḥ| bhavaty
antaḥpraveśas tu yathā nirdhunuyustathā||
tathā 'ntrāṇi viśantyantaḥ svāṃ kalāṃ pīḍayanti ca |
vraṇālpatvād bahutvād vā duṣpraveśaṃ bhavet tu yat ||
tadāpāṭhya pramāṇena bhiṣagantraṃ parveśayet |
yathāsthānaṃ niveṣṭe ca vraṇaṃ sīvyed atandriyaḥ ||
sthānādapetamādatte prāṇān gupitam eva vā |
veṣṭayitvā tu paṭṭena ghṛtasekaṃ pradāpayet ||
ghṛtaṃ pibet sukhoṣṇaṃ ca citrātailasamanvitam |
mṛdukriyārthaṃ śakṛto vāyoś cādhaḥpravṛttaye ||
tatastailamidaṃ kuryād ropaṇārthaṃ cikitsakaḥ |
tvaco 'śvakarṇadhavayor mocakīmeṣaśṛṅgayoḥ ||
śallakyarjunayoś cāpi vidāryāḥ kṣīriṇāṃ tathā |
balāmūlāni cāhṛtya tailametair vipācayet ||
vraṇaṃ saṃropayet tena varṣamātraṃ yateta ca |
pādau nirastamuṣkasya jalena prokṣya cākṣiṇī ||
praveśya tunnasevanyā muṣkau sīvyet tataḥ param |
kāryo gophaṇikābandhaḥ kaṭyām āveśya yantrakam ||
na kuryāt snehasekaṃ ca tena klidyati hi vraṇaḥ |
kālānusāryāgurvelājātīcandanapadmakaiḥ ||
śilādārvyamṛtātutthaistailaṃ kurvīta ropaṇam |
śiraso 'apahṛte śalye bālavartiṃ niveśayet ||
bālavartyām adattāyāṃ mastuluṅgaṃ vraṇāt sravet |
hanyād enaṃ tato vāyus tasmād evam upācaret ||
vraṇe rohati caikaikaṃ śanairbālamapakṣipet |
gātrādapahṛte 'nyasmāt snehavartiṃ praveśayet ||
kṛte niḥśoṇite cāpi vidhiḥ sadyaḥkṣate hitaḥ |
dūrābagāḍhāḥ sūkṣmāḥ syurye vraṇāstān viśoṇitān ||
kṛtvā sūkṣmeṇa netreṇa cakratailena tarpayet |
samaṅgāṃ rajanīṃ padmāṃ trivargaṃ tutthameva ca ||
viḍaṅgaṃ kaṭukāṃ pathyāṃ guḍūcīṃ sakarañjikām |
saṃhṛtya vipacet kāle tailaṃ ropaṇamuttamam ||
tālīśaṃ padmakaṃ māṃsī hareṇvagurucandanam |
haridre padmabījāni sośīraṃ madhukaṃ ca taiḥ ||
pakvaṃ sadyovraṇeṣūktaṃ tailaṃ ropaṇamuttamam |
kṣate kṣatavidhiḥ kāryaḥ piccite bhagnavadvidhiḥ ||
ghṛṣṭe rujo nigṛhyāśu cūrṇair upacared vraṇam |
viśliṣṭadehaṃ patitaṃ mathitaṃ hatam eva ca ||
vāsayettailapūrṇāyāṃ droṇyāṃ māṃsarasāśanam |
ayameva vidhiḥ kāryaḥ kṣīṇe marmahate tathā ||
ropaṇe saparīṣeke pāne ca vraṇināṃ sadā |
tailaṃ ghṛtaṃ vā saṃyojyaṃ śarīrartūnavekṣya hi ||
ghṛtāni yāni vakṣyāmi yatnataḥ pittavidradhau |
sadyovraṇeṣu deyāni tāni vaidyena jānatā ||
sadyaḥkṣatavraṇaṃ vaidyaḥ saśūlaṃ pariṣecayet |
sarpiṣā nātiśītena balātailena vā punaḥ ||
samaṅgāṃ rajanīṃ padmāṃ pathyāṃ tutthaṃ suvarcalām |
padmakaṃ rodhramadhukaṃ viḍaṅgāni hareṇukām ||
tālīśapatraṃ naladaṃ candanaṃ padmakeśaram |
mañjiṣṭhośīralākṣāś ca kṣīriṇāṃ cāpi pallavān ||
priyālabījaṃ tindukyāstaruṇāni phalāni ca |
yathālābhaṃ samāhṛtya tailamebhir vipācayet ||
sadyovraṇānāṃ sarveṣāmaduṣṭānāṃ tu ropaṇam |
kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ kriyāḥ snigdhāś ca yojayet ||
sadyovraṇānāṃ saptāhaṃ paścāt pūrvoktamācaret |
duṣṭavraṇeṣu kartavyamūrdhvaṃ cādhaś ca śodhanam ||
viśoṣaṇaṃ tathā++āhāraḥ śoṇitasya ca mokṣaṇam |
kaṣāyaṃ rājavṛkṣādau surasādau ca dhāvanam ||
tayoreva kaṣāyeṇa tailaṃ śodhanamiṣyate |
kṣārakalpena vā tailaṃ kṣāradravyeṣu sādhitam ||
dravantī cirabilvaś ca dantī citrakameva ca |
pṛthvīkā nimbapatrāṇi kāsīsaṃ tutthameva ca ||
trivṛttejovatī nīlī haridre saindhavaṃ tilāḥ |
bhūmikadambaḥ suvahā śukākhyā lāṅgalāhvayā ||
naipālī jālinī caiva madayantī mṛgādanī |
sudhāmūrvārkakīṭāriharitālakarañjikāḥ ||
yathopapatti kartavyaṃ tailam etais tu śodhanam |
ghṛtaṃ vā yadi vā prāptaṃ kalkāḥ saṃśodhanāstathā ||
saindhavatrivṛderaṇḍapatrakalkastu vātike |
trivṛddharidrāmadhukakalkaḥ paitte tilairyutaḥ ||
kaphaje tilatejohvādantīsvarjikacitrakāḥ |
duṣṭavraṇavidhiḥ kāryo mehakuṣṭhavraṇeṣvapi ||
ṣaḍvidhaḥ prāk pradiṣṭo yaḥ sadyovraṇaviniścayaḥ |
nātaḥ śakyaṃ paraṃ vaktumapi niścitavādibhiḥ ||
upasargair nipātaiś ca tat tu paṇḍitamāninaḥ |
kecit saṃyojya bhāṣante bahudhā mānagarvitāḥ ||
bahu tadbhāṣitaṃ teṣāṃ ṣaṭsveṣvevāvatiṣṭhate |
viśeṣā iva sāmānye ṣaṭtvaṃ tu paramaṃ matam||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne sadyocraṇacikitsitaṃ nāma dvitīyo
'adhyāyaḥ ||2||
tṛtīyo 'adhyāyaḥ|
athāto bhagnānāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
alpāśino 'anātmavato jantorvātātmakasya ca |
upadravair vā juṣṭasya bhagnaṃ kṛcchreṇa sidhyati ||
lavaṇaṃ kaṭukaṃ kṣāramamlaṃ maithunamātapam |
vyāyāmaṃ ca na seveta bhagno rūkṣānnameva ca ||
śālirmāṃsarasaḥ kṣīraṃ sarpiryūṣaḥ satīnajaḥ |
bṛṃhaṇaṃ cānnapānaṃ syāddeyaṃ bhagnāya jānatā ||
madhūkodumbarāśvatthapalāśakakubhatvacaḥ |
vaṃśasarjavaṭānāṃ ca kuśārthamupasaṃharet ||
ālepanārthaṃ mañjiṣṭhāṃ madhukaṃ raktacandanam |
śatadhautaghṛtonmiśraṃ śālipiṣṭaṃ ca saṃharet ||
saptāhād atha saptāhāt saumyeṣv ṛtuṣu bandhanam |
sādhāraṇeṣu kartavyaṃ pañcame pañcame 'hani ||
āgneyeṣu tryahā tu kuryād bhagnadoṣavaśena vā |
tatrātiśithilaṃ baddhe sandhisthairyaṃ na jāyate ||
gāḍhenāpi tvagādīnāṃ śopho ruk pāka eva ca |
tasmāt sādhāraṇaṃ bandhaṃ bhagne śaṃsanti tadvidaḥ ||
nyagrodhādikaṣāyaṃ tu suśītaṃ pariṣecane |
pañcamūlīvipakvaṃ tu kṣīraṃ kuryāt savedane ||
sukhoṣṇam avacāryaṃ vā cakratailaṃ vijānatā |
vibhajya kālaṃ doṣaṃ ca doṣaghnauṣadhasaṃyutam ||
pariṣekaṃ pradehaṃ ca vidadhyāc chītam eva ca |
gṛṣṭikṣīraṃ sasarpiṣkaṃ madhurauṣadhasādhitam ||
śītalaṃ lākṣayā yuktaṃ prātarbhagnaḥ pibennaraḥ |
savraṇasya tu bhagnasya vraṇaṃ sarpirmadhūttaraiḥ ||
pratisārya kaṣāyaistu śeṣaṃ bhagnavadācaret |
prathame vayasi tvevaṃ bhagnaṃ sukaramādiśet ||
alpadoṣasya jantostu kāle ca śiśirātmake |
prathame vayasi tvevaṃ māsāt sandhiḥ sthiro bhavet ||
madhyame dviguṇāt kālāduttare triguṇāt smṛtaḥ |
avanāmitam unnahyed unnataṃ cavapīḍayet ||
āñched atikṣiptam adho gataṃ copari vartayet |
āñchanaiḥ pīḍanaiś caiva saṅkṣepair bandhanais tathā ||
sandhīñcharīre sarvāṃstu calānapyacalānapi |
etais tu sthāpanopāyaiḥ sthāpayen matimān bhiṣak ||
utpiṣṭam atha viśliṣṭaṃ sandhiṃ vaidyo na ghaṭṭayet |
tasya śītān parīṣekān pradehāṃś cāvacārayet ||
abhighāte hṛte sandhiḥ svāṃ yāti prakṛtiṃ punaḥ |
ghṛtadigdhena paṭṭena veṣṭayitvā yathāvidhi ||
paṭṭopari kuśān dattvā yathāvad vandham ācaret |
pratyaṅgabhagnasya vidhirata ūrdhvaṃ pravakṣyate ||
nakhasandhiṃ samutpiṣṭaṃ raktānugatam ārayā |
avamathya srute rakte śālipiṣṭena lepayet ||
bhagnāṃ vā sandhimuktāṃ vā sthāpayitvā+aṅgulīṃ samām |
aṇunā++āveṣṭya paṭṭena ghṛtasekaṃ pradāpayet ||
abhyajya sapiṣā pādaṃ talabhagnaṃ kuśottaram |
vastrapaṭṭena badhnīyān na ca vyāyāmam ācaret ||
abhyajyāyāmayejjaṅghām ūruṃ ca susamāhitaḥ |
dattvā vṛkṣatvacaḥ śītā vastrapaṭṭena veṣṭayet ||
matimāṃś cakrayogena hy āñched ūrvasthi nirgatam |
sphuṭitaṃ piccitaṃ cāpi badhnīyāt pūrvavad bhiṣak ||
āñchedūrdhvamadho vā+api kaṭibhagnaṃ tu mānavam |
tataḥ sthānasthite saṃdhau bastibhiḥ samupācaret ||
parśukāsvatha bhagnāsu ghṛtābhyaktasya tiṣṭhataḥ |
dakṣiṇāsv athavā vāmāsv anumṛjya nibandhanīḥ ||
tataḥ kavalikāṃ dattvā veṣṭayet susamāhitaḥ |
tailapūrṇe kaṭāhe vā droṇyāṃ vā śāyayennaram ||
musalenotkṣipet kakṣāmaṃsasandhau visaṃhate |
sthānasthitaṃ ca badhnīyāt svastikena vicakṣaṇaḥ ||
kaurparaṃ tu tathā sandhim aṅguṣṭhenānumārjayet |
anumṛjya tataḥ sandhiṃ pīḍayet kūrparāc cyutam ||
prasāryākuñcayec cainaṃ snehasekaṃ ca dāpayet |
evaṃ jānuni gulphe ca maṇibandhe ca kārayet ||
ubhe tale same kṛtvā talabhagnasya dehinaḥ |
badhnīyād āmatailena pariṣekaṃ ca kārayet ||
mṛtpiṇḍaṃ dhārayet pūrvaṃ lavaṇaṃ ca tataḥ param |
haste jātabale cāpi kuryāt pāṣāṇadhāraṇam ||
sannam unnamayet svinnamakṣakaṃ musalena tu |
tathonnataṃ pīḍayec ca badhnīyādgāḍhameva ca ||
ūruvac cāpi kartavyaṃ bāhubhagnacikitsitam |
grīvāyāṃ tu vivṛttāyāṃ praviṣṭāyāmadho 'api vā ||
avaṭāvatha hanvoś ca pragṛhyonnamayen naram |
tataḥ kuśāṃ samaṃ dattvā vastrapaṭṭena veṣṭayet ||
uttānaṃ śāyayec cainaṃ saptarātramatandriyaḥ |
hanvasthinī samānīya hanusandhau visaṃhate ||
svedayitvā sthiten samyak pañcāṅgīṃ vitared bhiṣak |
vātaghnamadhuraiḥ sarpiḥ siddhaṃ nasye ca pūjitam ||
abhagnāṃś calitān dantān saraktān avapīḍayet |
taruṇasya manuṣyasya śītair ālepayed vahiḥ ||
siktvā+ambubhistataḥ śītaiḥ sandhānīyairupācaret |
utpalasya ca nālena kṣīrapānaṃ vidhīyate ||
jīrṇasya tu manuṣyasya varjayec calitān dvijān |
nāsāṃ sannāṃ vivṛttāṃ vā ṛjvīṃ kṛtvā śalākayā ||
pṛthaṅnasikayor nāḍyau dvimukhyau saṃpraveśayet |
tataḥ paṭṭena saṃveṣṭya ghṛtasekaṃ pradāpayet ||
bhagnaṃ karṇaṃ tu badhnīyāt samaṃ kṛtvā ghṛtaplutam |
sadyaḥkṣatavidhānaṃ ca tataḥ pañcāt samācaret ||
mastuluṅgād vinā bhinne kapāle madhusarpiṣī |
dattvā tato nibadhnīyāt saptāhaṃ ca pibed ghṛtam||
patanād abhighātād vā śūnam aṅgaṃ yad akṣatam |
śītān pradehān sekāṃś ca bhiṣak tasyāvacārayet ||
atha jaṅghorubhagnānāṃ kapāṭaśayanaṃ hitam |
kīlakā bandhanārthaṃ ca pañca kāryā vijānatā ||
yathā na calanaṃ tasya bhagnasya kriyate tathā |
sandher ubhayato dvau dvau tale caikaś ca kīlakaḥ ||
śroṇyāṃ vā pṛṣṭhavaṃśe vā vakṣasy akṣakayos tathā |
bhagnasandhivimokṣeṣu vidhim enaṃ samācaret ||
sandhīṃś ciravimuktāṃs tu snigdhān svinnān mṛdūkṛtān |
uktair vidhānair buddhyā ca samyak prakṛtimānayet ||
kāṇḍabhagne prarūḍhe tu viṣamolbaṇasaṃhite |
āpothya samayed bhagnaṃ tato bhagnavadācaret ||
kalpayen nirgataṃ śuṣkaṃ vraṇānte 'sthi samāhitaḥ |
sandhyante vā kriyāṃ kuryāt savraṇe vraṇabhagnavat ||
ūrdhvakāye tu bhagnānāṃ mastiṣkyaṃ karṇapūraṇam |
ghṛtapānaṃ hitaṃ nasyaṃ praśākhāsv anuvāsanam ||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi tailaṃ bhagnaprasādhakam |
rātrau rātrau tilān kṛṣṇān vāsayed asthire jale ||
divā divā śoṣayitvā gavāṃ kṣīreṇa bhāvayet |
tṛtīyaṃ saptarātraṃ tu bhāvayenmadhukāmbunā ||
tataḥ kṣīraṃ punaḥ pītān suśuṣkāṃś cūrṇayed bhiṣak |
kākolyādiṃ sayaṣṭyāhvaṃ mañjiṣṭhāṃ sārivāṃ tathā ||
kuṣṭhaṃ sarjarasaṃ māṃsīṃ suradāru sacandanam |
śatapuṣpāṃ ca saṃcūrṇya tilacūrṇena yojayet ||
pīḍanārthaṃ ca kartavyaṃ sarvagandhaśṛtaṃ payaḥ |
caturguṇena payasā tattailaṃ vipaced bhiṣak ||
elāmaṃśumatīṃ patraṃ jīvakaṃ tagaraṃ tathā |
rodhraṃ prapauṇḍarīkaṃ ca tathā kālānusāri(vā)ṇam ||
saireyakaṃ kṣīraśuklāmanantāṃ samadhūlikām |
piṣṭvā śṛṅgāṭakaṃ caiva pūrvoktāny auṣadhāni ca ||
ebhis tadvipacettailaṃ śāstravinmṛdunā 'gninā |
etat tailaṃ sadā pathyaṃ bhagnānāṃ sarvakarmasu ||
ākṣepake pakṣaghāte tāluśoṣe tathā 'rdite |
manyāstambhe śiroroge karṇaśūle hanugrahe ||
bādhirye timire caiva ye ca strīṣu kṣayaṃ gatāḥ |
pathyaṃ pāne tathā 'bhyaṅge nasye bastiṣu bhojane ||
grīvāskandhorasāṃ vṛddhiramunaivopajāyate |
mukhaṃ ca padmapratimaṃ sasugandhisamīraṇam ||
gandhatailamidaṃ nāmnā sarvavātavikāranut |
rājārham etat kartavyaṃ rājñām eva vicakṣaṇaiḥ ||
trapuṣākṣpriyālānāṃ tailāni madhuraiḥ saha |
vasāṃ dattvā yathālābhaṃ kṣīre daśaguṇe pacet ||
snehottamamidaṃ cāśu kuryād bhagnaprasādhanam |
pānābhyañjananasyeṣu bastikarmaṇi secane ||
bhagnaṃ naiti yathāpākaṃ prayateta tathā bhiṣak |
pakvamāṃsasirāsnāyu taddhi kṛcchreṇa sidhyati ||
bhagnaṃ sandhimanāviddhamahīnāṅgamanulbaṇam |
sukhaceṣṭāpracāraṃ ca saṃhitaṃ samyagādiśet ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne bhagnacikitsitaṃ nāma
tṛtīyo 'dhyāyaḥ ||3 ||
caturtho 'dhyāyaḥ |
athāto vātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
āmāśayagate vāte cchardayitvā yathākramam |
deyaḥ ṣaḍdharaṇo yogaḥ saptarātraṃ sukhāmbunā ||
citrakendrayave pāṭhā kaṭukā 'tiviṣā 'bhayā |
vātavyādhipraśamano yogaḥ ṣaḍdharaṇaḥ smṛtaḥ ||
pakvāśayagate cāpi deyaṃ snehavirecanam |
bastayaḥ śodhanīyāś ca prāśāś ca lavaṇottarāḥ ||
kāryo bastigate cāpi vidhir bastiviśodhanaḥ |
śrotrādiṣu prakupite kāryaś cānilahā kramaḥ ||
snehābhyaṅgopanāhāś ca mardanālepanāni ca |
tvaṅmāṃsāsṛksirāprāpte kuryāt cāsṛgvimokṣaṇam ||
snehopanāhāgnikarmabandhanonmardanāni ca |
snāyusandhyasthisaṃprāpte kuryād vāyāvatandritaḥ ||
niruddhe 'sthani vā vāyau pāṇimanthena dārite |
nāḍīṃ dattvā 'sthani bhiṣak cūṣayet pavanaṃ balī ||
śukraprāpte 'nile kāryaṃ śukradoṣacikitsitam |
avagāhakuṭīkarṣūprastarābhyaṅgabastibhiḥ ||
jayet sarvāṅgajaṃ vātaṃ sirāmokṣaiś ca buddhimān |
ekāṅgagaṃ ca matimāñ chṛṅgaiś cāvasthitaṃ jayet ||
balāsapittaraktais tu saṃsṛṣṭam avirodhibhiḥ |
suptivāte tv asṛṅmokṣaṃ kuryāt tu bahuśo bhiṣak ||
dihyāc ca lavaṇāgāradhūmais tailasamanvitaiḥ |
pañcamūlī śṛtaṃ kṣīraṃ phalāmlo rasa eva ca ||
susnigdho dhanyayūṣo vā hito vātavikāriṇām |
kākolyādiḥ savātaghnaḥ sarvāmladravyasaṃyutaḥ ||
sānūpaudakamāṃsas tu sarvasnehasamanvitaḥ |
sukhoṣṇaḥ spaṣṭalavaṇaḥ sālvaṇaḥ parikīrtitaḥ ||
tenopanāhaṃ kurvīta sarvadā vātarogiṇām |
kuñcyamānaṃ rujārtaṃ vā gātraṃ stabdham athāpi vā ||
gāḍhaṃ paṭṭair nibadhnīyāt kṣaumakārpāsikaurṇikaiḥ |
biḍālanakulondrāṇāṃ carmagoṇyāṃ mṛgasya vā ||
praveśayed vā svabhyaktaṃ sālvaṇenopanāhitam |
skandhavakṣastrikaprāptaṃ vāyuṃ manyāgataṃ tathā ||
vamanaṃ hanti nasyaṃ ca kuśalena prayojitam |
śirogataṃ śirobastir hanti vāsṛg vimokṣaṇam ||
snehaṃ mātrāsahasraṃ tu dhārayet tatra yogataḥ |
sarvāṅgatamekāṅgasthitaṃ vā 'pi samīraṇam ||
ruṇaddhi kevalo bastir vāyuvegam ivācalaḥ |
snehasvedas tathā 'bhyaṅgo bastiḥ snehavirecanam ||
śirobastiḥ śiraḥsneho dhūmaḥ snaihika eva ca |
sukhoṣṇaḥ snehagaṇḍūṣo nasyaṃ snaihikam eva ca ||
rasāḥ kṣīrāṇi māṃsāni snehāḥ snehānvitaṃ ca yat |
bhojanāni phalāmlāni snigdhāni lavaṇāni ca ||
sukhoṣṇāś ca parīṣekās tathā saṃvāhanāni ca |
kuṅkumāgurupatrāṇi kuṣṭhailātagarāṇi ca ||
kauśeyaurṇikaraumāṇi kārpāsāni gurūṇi ca |
nivātātapayuktāni tathā garbhagṛhāṇi ca ||
mṛdvī śayyā 'gnisaṃtāpo brahmacaryaṃ tathaiva ca |
samāsenaivamādīni yojyāny anilarogiṣu ||
trivṛddantīsuvarṇakṣīrīsaptalāśaṅkhinītriphalāviḍaṅgānām
akṣasamāḥ bhāgāḥ, bilvamātraḥ kalkastilvakamūlakampillakayoḥ,
triphalārasadadhipātre dve dve, ghṛtapātram ekaṃ, tadaikadhyaṃ saṃsṛjya
vipacet; tilvakasarpir etat snehavirecanam upadiśanti vātarogiṣu |
tilvakavidhir evāśokaramyakayor draṣṭavyaḥ ||
tilaparipīḍanopakaraṇakāṣṭhānyāhṛtyānalpakālaṃ
tailaparipītāny aṇūni khaṇḍaśaḥ kalpayitvā'vakṣudya mahati kaṭāhe
pānīyenābhiplāvya kvāthayet, tataḥ sneham ambupṛṣṭhād yad udeti tat
sarakapāṇyor anyatareṇādāya vātaghnauṣadha pratīvāpaṃ
snehapākakalpena vipacet, etad aṇutailam upadiśanti vātarogiṣu; aṇubhyas
tailadravyebhyo niṣpādyata ity aṇutailam ||
atha mahāpañcamūlakāṣṭhair bahubhir avadahyāvanipradeśam
asitam uṣitam ekarātram upaśānte 'gnāv apohya bhasma nivṛttāṃ bhūmiṃ
vidārigandhādisiddhena tailaghaṭaśatena tulyapayasā 'bhiṣicyaikarātram
avasthāpya tato yāvatī mṛttikā snigdhā syāt tām ādāyoṣṇodakena mahati kaṭāhe
'bhyāsiñcet, tatra yat tailam uttiṣṭhet tat pāṇibhyāṃ paryādāya svanuguptaṃ
nidadhyāt; tatas tailaṃ vātaharauṣadhakvāthamāṃsarasakṣīrāmlabhāgasahasreṇa
sahasrapākaṃ vipaced yāvatā kālena śaknuyāt paktuṃ, prativāpaś cātra
haimavatā dakṣiṇāpathagāś ca gandhā vātaghnāni ca, tasmin sidhyati śaṅkhān
ādhmāpayed dundubhīn āghātayec chatraṃ dhārayed bālavyajanaiś ca vījayed
brāhmaṇasahasraṃ bhojayet, tat sādhu siddham avatārya sauvarṇe rājate
mṛnmaye vā pātre svanuguptaṃ nidadhyāt, tad etat sahasrapākam
aprativāravīryaṃ rājārhaṃ tailam; evaṃ bhāgaśata vipakvaṃ śatapākam
||
gandharvahasta muṣkaka naktamālāṭa rūṣaka pūtīkāragvadha citrakādīnāṃ patrāṇy ārdrāṇi lavaṇena sahodūkhale 'vakṣudya
snehaghaṭe prakṣipyāvalipya gośakṛdbhir dāhayet; etat patralavaṇam
upadiśanti vātarogeṣu ||
evaṃ snuhīkāṇḍavārtākuśigrulavaṇāni saṃkṣudya ghaṭaṃ
pūrayitvā sarpistailavasāmajjabhiḥ prakṣipyāvalipya gośakṛdbhir dāhayet;
etat snehalavaṇam upadiśanti vātarogeṣu |(iti kāṇḍalavaṇam) ||
gaṇḍīra palāśa kuṭaja bilvārka snuhy apāmārga pāṭalā pāribhadraka nādeyī kṛṣṇagandhā nīpa nimba nirdahany aṭarūṣaka naktamālaka pūtika bṛhatī kaṇṭakārikā bhallātakeṅgudī vaijayantī kadalī bāṣpadvayekṣurakendravāruṇī śvetamokṣakāśokā ity evaṃ
vargaṃ samūlapatraśākham ārdram āhṛtya lavaṇena saha saṃsṛjya pūrvavad
dagdhvā kṣārakalpena parisrāvya vipacet, prativāpaś cātra hiṅgvādibhiḥ
pippalyādibhir vā | ity etat kalyāṇakalavaṇaṃ
vātarogagulmaplīhāgniṣaṅgājīrṇārśo 'rocakārtānāṃ kāsādibhiḥ kṛmibhir
upadrutānāṃ copadiśanti pānabhojaneṣv apīti ||
bhavati cātra
viṣyandanāduṣṇabhāvād doṣāṇāṃ ca vipācanāt |
saṃskārapācanāc cedaṃ vātarogeṣu śasyate ||
iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
vātavyādhicikitsitaṃ nāma caturtho 'dhyāyaḥ || 4 ||
pañcamo 'dhyāyaḥ |
athāto mahāvātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
dvividhaṃ vātaśoṇitam uttānam avagāḍhaṃ cety eke bhāṣante;
tat tu na samyak, tad dhi kuṣṭhavad uttānaṃ bhūtvā
kālāntareṇāvagāḍhībhavati, tasmān na dvividham ||
tatra balavadvigrahādibhiḥ prakupitasya vāyor
gurūṣṇādhyaśanaśīlasya praduṣṭaṃ śoṇitaṃ mārgam āvṛtya vātena sahaikībhūtaṃ
yugapad vātaraktanimittāṃ vedanāṃ janayatīti vātaraktam | tat tu pūrvaṃ
hastapādayor avasthānaṃ kṛtvā paścād dehaṃ vyāpnoti | tasya pūrvarūpāṇi
toda dāha kaṇḍū śopha stambha tvakpāruṣya sirā snāyu dhamanī spandana sakthi daurbalyāni śyāvāruṇamaṇḍalotpattiś cākasmāt
pāṇipādatalāṅguligulphamaṇibandhaprabhṛtiṣu, tatrāpratikāriṇo 'pacāriṇaś ca
rogo vyaktataraḥ, tasya lakṣaṇam uktaṃ; tatrāpratikāriṇo vaikalyaṃ bhavati
||
bhavati cātra
prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇām |
sthūlānāṃ sukhināṃ cāpi vātaraktaṃ prakupyati ||
tatra
prāṇamāṃsakṣayapipāsājvaramūrcchāśvāsakāsastambhārocakāvipākavisaraṇasaṃkocanair
anupadrutaṃ balavantam ātmavantam upakaraṇavantaṃ copakramet ||
tatra ādāv eva bahuvātarūkṣamlānāṅgād ṛte mārgāvaraṇād
duṣṭaśoṇitam asakṛd alpālpam avasiñced vātakopabhayāt | tato vamanādibhir
upakramair upapādya pratisaṃsṛṣṭabhaktaṃ vātaprabale purāṇaghṛtaṃ pāyayet |
ajākṣīraṃ vā 'rdhatailaṃ madhukākṣayayuktaṃ, śṛgālavinnāsiddhaṃ vā
śarkarāmadhumadhuraṃ, śuṇṭhīśṛṅgāṭakakaśerukasiddhaṃ vā,
śyāmārāsnāsuṣavīśṛgālavinnāpīluśatāvarīśvadaṃṣṭrādvipañcamūlīsiddhaṃ vā |
dvipañcamūlīkvāthāṣṭaguṇasiddhena payasā
madhukameṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāsaralabhadradāruvacāsurabhikalkapratīvāpaṃ tailaṃ
pācayitvā pānādiṣūpayuñjīta,
śatāvarīmayūrakakiṇihyajamodāmadhukakṣīravidārībalātibalātṛṇapañcamūlīkvāthasiddhaṃ
vā kākolyādiprativāpaṃ, balātailaṃ śatapākaṃ veti | vātaharamūlasiddhena ca
payasā pariṣecanam amlair vā kurvīta | yavamadhukair aṇḍatilavarṣābhūbhir vā
pradehaḥ kāryaḥ | tatra cūrṇiteṣu yavagodhūmatilamudgamāṣeṣu pratyekaśaḥ
kākolīkṣīrakākolījīvakarṣabhakabalātibalābisamṛṇālaśṛgālavinnāmeṣaśṛṅgīpriyālaśarkarākaśerukasurabhivacākalkamiśreṣūpanāhārthaṃ
sarpistailavasāmajjadugdhasiddhāḥ pañca pāyasā vyākhyātāḥ,
snaihikaphalasārotkārikā vā, cūrṇiteṣu yavagodhūmatilamudgamāṣeṣu
matsyapiśitaveśavāro vā,
balvapeśikātagaradevadārusaralārāsnāhareṇukuṣṭhaśatapuṣpailāsurādadhimastuyukta
upanāhaḥ, mātuluṅgāmlasaindhavaghṛtamiśraṃ madhuśigrumūlam ālepastilakalko
veti vātaprabale ||
pittaprabale
drākṣārevatakaṭphalapayasyāmadhukacandanakāśmaryakaṣāyaṃ
śarkarāmadhumadhuraṃ pāyayet,
śatāvarīmadhukapaṭolatriphalākaṭurohiṇīkaṣāyaṃ, guḍūcīkaṣāyaṃ vā,
pittajvaraharaṃ vā candanādikaṣāyaṃ śarkarāmadhumadhuraṃ,
madhuratiktakaṣāyasiddhaṃ vā sarpiḥ;
bisamṛṇālabhadraśriyapadmakakaṣāyeṇārdhakṣīreṇa pariṣekaḥ, kṣīrekṣurasair
madhukaśarkarātaṇḍulodakair vā drākṣekṣukaṣāyamiśrair vā
mastumadyadhānyāmlaiḥ; jīvanīyasiddhena vā sarpiṣā 'bhyaṅgaḥ,
śatadhautaghṛtena vā, kākolyādikalkakaṣāyavipakvena vā sarpiṣā;
śāliṣaṣṭikanalavañjulatālīsaśṛṅgāṭakagaloḍyagaurīgair
ikaśaivalapadmakapadmapatraprabhṛtibhir dhānyāmlapiṣṭaiḥ pradeho
ghṛtamiśraḥ, vātaprabale 'pyeṣa sukhoṣṇaḥ pradehaḥ kāryaḥ ||
raktaprabale 'py anevaṃ, bahuśaś ca śoṇitam avasecayet,
śītatamāś ca pradehāḥ kāryā iti ||
śleṣmaprabale tv āmalakaharidrākaṣāyaṃ madhumadhuraṃ
pāyayet, triphalākaṣāyaṃ vā; madhukaśṛṅgaveraharītakītiktarohiṇīkalkaṃ vā
sakṣaudraṃ, mūtratoyayor anyatareṇa guḍaharītakīṃ vā bhakṣayet;
tailamūtrakṣārodakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniḥkvāthaiś ca pariṣekaḥ,
āragvadhādikaṣāyair voṣṇaiḥ; mastumūtrasurāśuktamadhukasārivāpadmakasiddhaṃ
vā ghṛtamabhyaṅgaḥ; tilasarṣapātasīyavacūrṇāni
śleṣmātakakapitthamudhuśigrumiśrāṇi kṣāramūtrapiṣṭāni pradehaḥ;
śvetasarṣapakalkaḥ, tilāśvagandhākalkaḥ, priyālaselukapitthakalkaḥ,
madhuśigrupunarnavākalkaḥ, vyoṣatiktāpṛthakparṇībṛhatīkalka ity eteṣāṃ pañca
pradehāḥ sukhoṣṇāḥ kṣārodakapiṣṭāḥ, śāliparṇī pṛśniparṇī bṛhatyau vā
kṣīrapiṣṭāstarpaṇamiśrāḥ ||
saṃsarge sannipāte ca kriyāpathamuktaṃ miśraṃ kuryāt ||
sarveṣu ca guḍaharītakīm āseveta; pippalīr vā kṣīrapiṣṭā
vāripiṣṭā vā pañcābhivṛddhyā daśābhivṛddhyā vā pibet kṣīraudanāhāro
daśarātraṃ, bhūyaś cāpakarṣayet, evaṃ yāvat pañca daśa veti; tad etat
pippalīvardhamānakaṃ
vātaśoṇitaviṣamajvarārocakapāṇḍurogaplīhodarārśaḥkāsaśvāsaśophaśoṣāgnisādahṛdrogodarāṇyapahanti;
jīvanīyapratīvāpaṃ sarpiḥ payasā pācayitvā 'bhyajyāt;
sahāsahadevācandanamūrvāmustāpriyālaśatāvarīkaśerupadmakamadhukaśatapuṣpāvidārīkuṣṭhāni
kṣīrapiṣṭaḥ pradeho ghṛtamaṇḍayuktaḥ, sair
eyakāṭarūṣakabalātibalājīvantīsuṣavīkalko vā cchāgakṣīrapiṣṭaḥ,
gokṣīrapiṣṭaḥ kāśmaryamadhukatarpaṇakalko vā;
madhūcchiṣṭamañjiṣṭhāsarjarasasārivākṣīrasiddhaṃ piṇḍatailamabhyaṅgaḥ;
sarveṣu ca purāṇaghṛtamāmalakarasavipakvaṃ vā pānārthe; jīvanīyasiddhaṃ
pariṣekārthe, kākolyādikvāthakalkasiddhaṃ vā; suṣavīkvāthakalkasiddhaṃ vā,
kāravellakakvathamātrasiddhaṃ vā; balātailaṃ vā
pariṣekāvagāhabastibhojaneṣu; śāliṣaṣṭikayavagodhūmānnamanavaṃ bhuñjīta
payasā jāṅgalarasena vā mudgayūṣeṇa vā 'namlena; śoṇitamokṣaṃ cābhīkṣṇaṃ
kurvīta; ucchitadoṣe ca vamanavirecanāsthāpanānuvāsanakarma kartavyam ||
( | paṭolatriphalābhīruguḍūcīkaṭukākṛtam |
kvāthaṃ pītvā jayaty āśu vātaśoṇitajāṃ rujam ||)
bhavanti cātra evamādyaiḥ kriyāyogair acirotpatitaṃ
sukham |
vātāsṛk sādhyate vaidyair yāpyate tu cirotthitam ||
upanāhaparīṣekapradehābhyañjanāni ca |
śaraṇānyapravātāni manojñāni mahānti ca ||
mṛdugaṇḍopadhānāni śayanāni sukhāni ca |
vātarakte praśasyante mṛdusaṃvāhanāni ca ||
vyāyāmaṃ maithunaṃ kopam uṣṇāmlalavaṇāśanam |
divāsvapnam abhiṣyandi guru cānnaṃ vivarjayet ||
apatānakinam asrastākṣam avakrabhruvam astabdhameḍhram
asvedanam avepanam apralāpinam akhaṭvāpātinam abahirāyāminaṃ copakramet |
tatra prāg eva snehābhyaktaṃ svinnaśarīramavapīḍanena tīkṣṇenopakrameta
śiraḥśuddhyarthaṃ; anantaraṃ vidārigandhādikvāthamāṃsarasakṣīradadhipakvaṃ
sarpiracchaṃ pāyayet, tathā hi nātimātraṃ vāyuḥ prasarati; tato
bhadradārvādivātaghnagaṇam āhṛtya sayavakolakulatthaṃ sānūpaudakamāṃsaṃ
pañcavargamekataḥ prakvāthya tam ādāya kaṣāyam amlakṣīraiḥ sahonmiśraca
sarpistailavasāmajjabhiḥ saha vipacenmadhurakapratīvāpaṃ, tad etat traivṛtam
apatānakināṃ pariṣekāvagāhābhyaṅgapānabhojanānuvāsananasyeṣu vidadhyāt;
yathoktaiś ca svedavidhānaiḥ svedayet, balīyasi vāte
sukhoṣṇatuṣabusakarīṣapūrṇe kūpe nidadhyādāmukhāt, taptāyāṃ vā
daśarātrāhṛtavegam upakrameta; vātavyādhicikitsitaṃ cāvekṣeta; rakṣākarma ca
kuryād iti ||
pakṣāghātopadrutam amlānagātraṃ sarujam ātmavantam
upakaraṇavantaṃ copakramet | tatra prāg eva snehasvedopapannaṃ mṛdunā
śodhanena saṃśodhyānuvāsyāsthāpya ca yathākālam ākṣepakavidhānenopacaret;
vaiśeṣikaś cātra mastiṣkyaḥ śirobastiḥ, aṇutailam abhyaṅgārthe, sālvaṇam
upanāhārthe, balātailam anuvāsanārthe; evamatandritas trīṃś caturo vā māsān
kriyāpatham upaseveta ||
manyāstambhe 'pyetad eva vidhānaṃ, viśeṣato
vātaśleṣmaharair nasyai rūkṣasvedaiś copacaret ||
apatantrakāturaṃ nāpatarpayet, vamanānuvāsanāsthāpanāni
na niṣeveta, vātaśleṣmoparuddhocchvāsaṃ tīkṣṇaiḥ pradhmāpanair mokṣayet,
tumburupuṣkarāhvahiṅgvamlavetasapathyālavaṇatrayaṃ yavakvāthena pātuṃ
prayacchet, pathyāśatārdhe sauvarcaladvipale caturguṇe payasi sarpiḥprasthaṃ
siddhaṃ; vātaśleṣmāpanuc ca karma kuryāt ||
arditāturaṃ balavantam ātmavantam upakaraṇavantaṃ ca
vātavyādhividhānenopacaret, vaiśeṣikaiś ca
mastiṣkyaśirobastinasyadhūmopanāhasnehanāḍīsvedādibhiḥ; tataḥ satṛṇaṃ
mahāpañcamūlaṃ kākolyādiṃ vidārigandhādimaudakānūpamāṃsaṃ
tathaivaudakakandāṃś cāhṛtya dviguṇodake kṣīradroṇe niḥkvāthya kṣīrāvaśiṣṭam
avatārya parisrāvya tailaprasthenonmiśrya punar agnāv adhiśraget, tatas
tailaṃ kṣīrānugatam avatārya śītībhūtam abhimathnīyāt, tatra yaḥ sneha
uttiṣṭhet tam ādāya madhurauṣadhasahākṣīrayuktaṃ vipacet, etat
kṣīratailamarditāturāṇāṃ pānābhyaṅgādiṣūpayojyaṃ; tailahīnaṃ vā
kṣīrasarpirakṣitarpaṇam iti ||
ghṛdhrasīviśvācīkroṣṭukaśiraḥkhañjapaṅgulavātakaṇṭākapādadāhapādaharṣavabāhukabādhiryadhamanīgatavātarogeṣu
yathoktaṃ yathoddeśaṃ ca sirāvyadhaṃ kuryāt , anyatrāvabāhukāt;
vātavyādhicikitsitaṃ cāvekṣeta ||
karṇaśūle tu śṛṅgaverarasaṃ tailamdhusaṃsṛṣṭaṃ
saidhavopahitaṃ sukhoṣṇaṃ karṇe dadyāt, ajāmūtramadhutailāni vā,
mātuluṅgadāḍimatintiḍīkasvarasamūtrasiddhaṃ tailaṃ,
śuktasurātakramūtralavaṇasiddhaṃ vā; nāḍīsvedaiś ca svedayet,
vātavyādhicikitsāṃ cāvekṣeta; bhūyaś cottare vakṣyāmaḥ ||
tūnīpratūnyoḥ snehalavaṇam uṣṇodakena pāyayet,
pippalyādicūrṇaṃ vā, hiṅguyavakṣārapragāḍhaṃ vā sarpiḥ, bastibhiś cainam
upakramet ||
ādhmāne
tvaparpaṇapāṇitāpa(dīpanacūrṇa)phalavartikriyāpācanīyadīpanīyabastibhir
upācaret; laṅghanānantaraṃ cānnakāle dhānyakajīrakādidīpanasiddhānyannāni |
pratyādhmāne chardanāpatarpaṇadīpanāni kuryāt ||
aṣṭhīlāpratyaṣṭhīlayor gulmābhyantaravidradhivat
kriyāvibhāga iti ||
hiṅgutrikaṭuvacājamodādhānyājagandhādāḍimatintiḍīkapāṭhācitrakayavakṣārasaindhavaviḍasaurvacalasvarjikāpippalīmūlāmlavetasaśaṭīpuṣkaramūlahapuṣācavyājājīpathyāś
cūrṇayitvā mātuluṅgālena bahuśaḥ paribhāvyākṣamātrā guṭikāḥ kārayet; tataḥ
prātar ekaikāṃ vātavikārī bhakṣayet, eṣa yogaḥ
kāsaśvāsagulmodarārocakahṛdrogādhmānapārśvodarabastiśūlānāhamūtrakṛcchraplīhārśastūnīpratūnīr
apahanti ||
bhavanti cātra kevalo doṣayukto vā dhātubhir vā++āvṛto
'nilaḥ |
vijñeyo lakṣaṇohābhyāṃ cikitsyaś cāvirodhataḥ ||
rujāvantaṃ ghanaṃ śītaṃ śophaṃ medoyuto 'nilaḥ |
karoti yasya taṃ vaidyaḥ śothavat samupācaret ||
kaphamedovṛto vāyur yadorū pratipadyate |
tadā 'ṅgamardastaimityaromaharṣarujājvaraiḥ ||
nidrayā cārditau stabdhau śītalāv apracetanau |
gurukāv asthirāv ūrū na svāviva ca manyate ||
tam ūrustambham ity āhur āḍhyavātam athāpare |
snehavarjaṃ pibet tatra cūrṇaṃ ṣaḍdharaṇaṃ naraḥ ||
hitam uṣṇāmbunā tadvat pippalyādigaṇaiḥ kṛtam |
lihyād vā traiphalaṃ cūrṇaṃ kṣaudreṇa kaṭukānvitam ||
mūtrair vā guggulaṃ śreṣṭhaṃ pibed vā 'pi śilājatu |
tato hanti kaphākrāntaṃ samedaskaṃ prabhañjanam ||
hṛdrogam aruciṃ gulmaṃ tathā 'bhyantaravidradhim |
sakṣāramūtrasvedāṃś ca rūkṣāṇy utsādanāni ca ||
kuryād dihyāc ca mūtrāḍhyaiḥ karañjaphalasarṣapaiḥ |
bhojyāḥ purāṇaśyāmākakodravohālaśālayaḥ ||
śuṣkamūlakayūṣeṇa paṭolasya rasena vā |
jāṅgalair aghṛtair māṃsaiḥ śākaiś cālavaṇair hitaiḥ ||
yadā syātāṃ parikṣīṇe bhūyiṣṭhe kaphamedasī |
tadā snehādikaṃ karma punaratrāvacārayet ||
sugandhiḥ sulaghuḥ sūkṣmastīkṣṇoṣṇaḥ kaṭuko rase |
kaṭupākaḥ saro hṛdyo gugguluḥ snigdhapicchilaḥ ||
sa navo bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ purāṇastvapakarṣaṇaḥ |
taikṣṇyauṣṇyātkaphavātaghnaḥ saratvānmalapittanut ||
saugandhyāt pūtikoṣṭhaghnaḥ saukṣmyāccānaladīpanaḥ |
taṃ prātastriphalādārvīpaṭolakuśavāribhiḥ ||
pibed āvāpya vā mūtraiḥ kṣārair uṣṇodakena vā |
jīrṇe yūṣarasaiḥ kṣīrair bhuñjāno hanti māsataḥ ||
gulmaṃ mehamudāvartamudaraṃ sabhagandaram |
kṛmikṇḍvaruciśvitrāṇyarbudaṃ granthim eva ca ||
nāḍyāḍhyavātaśvayathūn kuṣṭhaduṣṭavraṇāṃś ca saḥ |
koṣṭhasandhyasthigaṃ vāyuṃ vṛkṣamindrāśaniryathā ||
iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne mahāvātavyādhicikitsitaṃ
nāma pañcamo 'dhyāyaḥ ||5 ||
ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ |
athāto 'rśasāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
caturvidho 'rśasāṃ sādhanopāyaḥ | tad yathā bheṣajaṃ kṣāro
'gniḥ śastram iti | tatra acirakālajātānyalpadoṣaliṅgopadravāṇi
bheṣajasādhyāni, mṛduprasṛtāvagāḍhānyucchritāni kṣāreṇa,
karkaśasthirapṛthukaṭhinānyagninā, tanumūlanyucchritāni kledavanti ca
śastreṇa | tatra bheṣajasādhyānāmarśasāmadṛśyānāṃ ca bheṣajaṃ bhavati,
kṣārāgniśastrasādhyānāṃ tu vidhānamucyamānam upadhāraya ||
tatra balavantamāturamarśobhir upadrutam upasnigdhaṃ
parisvinnam anilavedanābhivṛddhipraśamārthaṃ snigdham uṣṇam alpam annaṃ
dravaprāyaṃ bhuktavantam upaveśya saṃvṛ(bhṛ)te śucau deśe sādhāraṇe vyabhre
kāle same phalake śayyāyāṃ vā pratyādity agudam anyasyotsaṅge
niṣaṇṇapūrvakāyam uttānaṃ kiñcid unnatakaṭikaṃ vastrakambalakopaviṣṭaṃ
yantraṇaśāṭakena parikṣiptagrīvāsakthiṃ parikarmibhiḥ suparigṛhītam
aspandanaśarīraṃ kṛtvā tato 'smai ghṛtābhyaktagudāya ghṛtābhyaktaṃ
yantramṛjvanumukhaṃ pāyau śanaiḥ śanaiḥ pravāhamāṇasya praṇidhāya, praviṣṭe
cārśo vīkṣya, śalākayotpīḍya, picuvastrayor anyatareṇa pramṛjya, kṣāraṃ
pātayet; pātayitvā ca pāṇinā yantradvāraṃ pidhāya vākcchatamātramupekṣeta,
tataḥ parmṛjya kṣārabalaṃ vyādhibalaṃ cāvekṣya punarālepayet, athārśaḥ
pakvajāmbavapratīkāśamavasannamīṣannatam abhis amīkṣyopāvartayet, kṣāraṃ
prakṣālayed dhānyāmlena dadhimastuśuktaphalāmlair vā, tato
yaṣṭīmadhukamiśreṇa sarpiṣā nirvāpya
yantramapanīyotthāpyāturamuṣṇodakopaviṣṭaṃ śītābhir adbhiḥ pariṣiñcet,
aśītābhir ity eke, tato nirvātamāgāraṃ praveśyācārikam ādiśet; sāvaśeṣaṃ
punardahet; evaṃ saptarātrāt saptarātrādekaikam upakrameta; tatra bahuṣu
pūrvṃa dakṣiṇaṃ sādhayet, dakṣiṇādvāmaṃ, vāmāt pṛṣṭhajaṃ, tato 'grajam iti
||
tatra vātaśleṣmanimittānyagnikṣārābhyāṃ sādhayet,
kṣāreṇaiva mṛdunā pittaraktanimittāni ||
tatra vātānulomyamannaruciragnidīptirlāghavaṃ
balavarṇotpattirmanastuṣṭiriti samyagdagdhaliṅgāni, atidagdhe tu
gudāvadaraṇaṃ dāho mūrcchā jvaraḥ pipāsā śoṇitātipravṛttistannimittāś
copadravā bhavanti, dhyāmālpavraṇatā kaṇḍūranilavaiguṇyamindiryāṇāmaprasādo
vikārasya cāśāntirhīnadagdhe ||
mahānti ca prāṇavatacchittvā dahet, nirgatāni cātyarthaṃ
doṣapūrṇāni yantrādvinā
svedābhyaṅgasnehāvagāhopanāhavisrāvaṇālepakṣārāgniśastrair upācaret;
pravṛttaraktāni ca raktapittavidhānena, bhinnapurīṣāṇi cātīsāravidhānena,
baddhavarcāṃsi snehapānavidhānenodāvartavidhānena vā; eṣa
sarvasthānagatānāmarśasāṃ dahanakalpaḥ ||
āsādya ca darvīkūrcakaśalākānām anyatamena kṣāraṃ pātayet
| bhraṣṭagudasya tu vinā yantreṇa kṣārādikarma prayuñjīta | sarveṣu ca
śāliṣaṣṭikayavagodhūmānnaṃ sarpiḥsnigdham upaseveta payasā nimbayūṣeṇa
paṭolayūṣeṇa vā, yathādoṣaṃ śākair
vāstūkataṇḍulīyakajīvantyupodikāśvabalābalamūlakapālaṅkyasanacillīcuccūkalāyavallībhir
anyair vā | yaccānyadapi snigdhamagnidīpanamarśoghnaṃ sṛṣṭamūtrapurīṣaṃ ca
tadupaseveta ||
dagdheṣu cārśaḥsvabhyakto
'nalasandhukṣaṇārthamanilaprakopasaṃrakṣaṇārthaṃ ca snehādīnāṃ sāmānyataḥ
kriyāpatham upaseveta | viśeṣatas tu vātārśaḥsu sarpīṣi ca
vātaharadīpanīyasiddhāni hiṅgvādibhiś cūrṇaiḥ pratisaṃsṛjya pibet,
pittārśaḥsu pṛthakparṇyādīnāṃ kaṣāyeṇa dīpanīyapratīvāpaṃ sarpiḥ,
śoṇitārśaḥsumañjiṣṭhāmuruṅgyādīnāṃ kaṣāye pācayet, śleṣmārśaḥsu surasādīnāṃ
kaṣāye | upadravāṃś ca yathāsvamupācaret ||
paraṃ ca yatnamāsthāya gude kṣārāgniśastrāṇyavacārayet,
tadvibhramāddhi ṣāṇḍhyaśophadāhamadamūrchāṭopānāhātīsārapravāhaṇāni bhavanti
maraṇaṃ vā ||
ata ūrdhvaṃ yantrapramāṇam upadekṣyāmaḥ tatra yantraṃ
lauhaṃ dāntaṃ śārṅgaṃ vārkṣaṃ vā gostanākāraṃ caturaṅgulāyataṃ
pañcāṅgulapariṇāhaṃ puṃsāṃ, ṣaḍaṅgulapariṇāhaṃ nārīṇāṃ talāyataṃ; tad
dvicchidraṃ darśanārthaṃ, ekacchidraṃ tu karmaṇi; ekadvāre hi
śastrakṣārāgnīnāmatikramo na bhavati; chidrapramāṇaṃ tu
tryaṅgulāyatamaṅguṣṭhodarapariṇāhaṃ, yadaṅgulamavaśiṣṭaṃ
tasyārdhāṅgulādadhastādardhāṅgulocchritoparivṛttakarṇikam; eṣa
yantrākṛtisamāsaḥ ||
ata ūrdhvamarśasāmālepān vakṣyāmaḥ snuhīkṣīrayuktaṃ
haridrācūrṇam ālepaḥ prathamaḥ, kukkuṭapurīṣaguñjāharidrāpippalīcūrṇam iti
gomūtrapittapiṣṭo dvitīyaḥ, dantīcitrakasuvarcikālāṅgalīkalko vā
gopittapiṣṭastṛtīyaḥ, pippalīsaindhavakuṣṭhaśirīṣaphalakalkaḥ
snuhīkṣīrapiṣṭo 'rkakṣīrapiṣṭo vā caturthaḥ,
kāsīsaharitālasaindhavāśvamārakaviḍaṅgapūtīkakṛtavedhanajambvarkottamāraṇīdantīcitrakālarkasnuhīpayaḥsu
tailaṃ vipakvamabhyañjanenārśaḥ śātayati ||
ata ūrdhvaṃ bheṣajasādhyeṣv adṛśyeṣv arśaḥsu yogān
yāpanārthaṃ vakṣyāmaḥ prātaḥ pratarguḍaharītakīmāseveta, brahmacārī
gomūtradroṇasiddhaṃ vā harītakīśataṃ prātaḥ prātar yathābalaṃ kṣaudreṇa,
apāmārgamūlaṃ vā taṇḍulodakena sakṣaudram aharahaḥ, śatāvarīmūlakalkaṃ vā
kṣīreṇa, citrakacūrṇayuktaṃ vā sīdhuṃ parārdhyaṃ bhallātacūrṇayuktaṃ vā
saktumanthamalavaṇaṃ takreṇa, kalaśe vā 'ntaś citrakamūlakalkāvalipte
niṣiktaṃ takramamlamanamlaṃ vā pānabhojaneṣūpayuñjīta, eṣa eva
bhārgyāsphotāyavānyāmalakaguḍūcīṣu takrakalpaḥ,
pippalīpippalīmūlacavyacitrakaviḍaṅgaśuṇṭhīharītakīṣu ca pūrvavadeva niranno
vā takram aharahar māsamupaseveta, śṛṅgaverapunarnavācitrakakaṣāyasiddhaṃ vā
payaḥ, kṛṭajamūlatvakphāṇitaṃ vā pippalyādipratīvāpaṃ kṣaudreṇa,
mahāvātavyādhyuktaṃ hiṅgvādicūrṇam upaseveta takrāhāraḥ kṣīrāhāro vā,
kṣāralavaṇāṃś citrakamūlakṣārodakasiddhaṃ vā payaḥ palāśatarukṣārasiddhaṃ
vā, palāśatarukṣārasiddhān vā kulmāṣān, pāṭalāpāmārgabṛṃhatīpalāśakṣāraṃ vā
parisrutam aharahar ghṛtasaṃsṛṣṭaṃ, kuṭajabandākamūlakalkaṃ vā takreṇa,
citrakapūtīkanāgarakalkaṃ vā pūtīkakṣāreṇa, kṣārodakasiddhaṃ vā sarpiḥ
pippalyādipratīvāpaṃ, kṛṣṇatilaprasṛtaṃ prakuñcaṃ vā prātaḥ prātar upaseveta
śītodakānupānam; ebhir abhivardhate 'gnirarśāṃsi copaśāmyanti ||
dvipañcamūlīdantīcitrakapathyānāṃ tulāmāhṛtya
jalacaturdroṇe vipācayet , tataḥ pādāvaśiṣṭaṃ kaṣāyam ādāya suśītaṃ
guḍatulayā sahonmiśrya ghṛtabhājane niḥkṣipya māsamupekṣeta yavapalle, tataḥ
prātaḥ prātar mātrāṃ pāyayeta, tenārśograhaṇīdoṣapāṇḍurogodāvartārocakā na
bhavanti dīptaś cāgnir bhavati ||
pippalīmaricaviḍaṅgailavālukalodhrāṇāṃ dve dve pale,
indravāruṇyāḥ pañca palāni, kapitthamadhyasya daśa,
pathyāphalānāmardhaprasthaḥ, prastho dhātrīphalānāṃ, etadaikadhyaṃ
jalacaturdroṇe vipācya, pādāvaśeṣaṃ parisrāvya, suśītaṃ
guḍatulādvayenonmiśrya, ghṛtabhājane niḥkṣipya, pakṣamupekṣeta yavapalle;
tataḥ prātaḥ prātar yathābalam upayuñjīta | eṣa khalvariṣṭaḥ
plīhāgniṣaṅgārśograhaṇīhṛtpāṇḍurogaśophakuṣṭhagulmodarakṛmiharo
balavarṇakaraś ceti ||
tatra vātaprāyeṣu
snehasvedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanamapratisiddhaṃ, pittajeṣu virecanam,
evaṃ raktajeṣu saṃśamanaṃ, kaphajeṣu śṛṅgaverakulatthopayogaḥ,
sarvadoṣaharaṃ yathoktaṃ sarvajeṣu, yathāsvauṣadhisiddhaṃ ca payaḥ
sarveṣviti ||
ata ūrdhvaṃ bhallātakavidhānam upadekṣyāmaḥ bhallātakāni
paripakvānyanupahatānyāhṛtya tata ekamādāya dvidhā tridhā caturdhā vā
chedayitvā kaṣāyakalpena vipācya tasya kaṣāyasya śuktimanuṣṇāṃ
ghṛtābhyaktatālujihvauṣṭhaḥ prātaḥ prātar upaseveta, tato 'parāhṇe kṣīraṃ
sarpirodana ity āhāraḥ; evam ekaikaṃ vardhayed yāvat pañcati, tataḥ pañca
pañcābhivardhayed yāvat saptatiriti, prāpya ca saptatimapakarṣayed bhūyaḥ
pañca pañca yāvat pañceti, pañcabhyastvekaikaṃ yāvadekam iti | evaṃ
bhallātakasahasrām upayujya sarvakuṣṭhārśobhir vimukto balavānarogaḥ śatāyur
bhavati ||
dvivraṇīyoktena vidhānena bhallātakaniś cyutitaṃ
snehamādāya prātaḥ prātaḥ śuktimātram upayuñjīta, jīrṇe pūrvavadāhāraḥ
phalaprakarṣaś ca | bhallātakamajjabhyo vā snehamādāyāpakṛṣṭadoṣaḥ
pratisaṃsṛṣṭabhakto nivātamāgāraṃ praviśya yathābalaṃ prasṛtiṃ prakuñcaṃ
vopayuñjīta, tasmiñjīrṇe kṣīraṃ sarpirodana ity āhāraḥ, evaṃ māsamupayujya
māsatrayamādiṣṭāhāro rakṣedātmānaṃ; tataḥ sarvopatāpānapahṛtya varṇavān
balavāñ śravaṇagrahaṇadhāraṇaśaktisaṃpanno varṣaśatāyurbhavati, māse māse ca
prayoge varṣaśataṃ varṣaśatamāyuṣo 'bhivṛddhirbhavati, evaṃ
daśamāsānupayujya varṣasahasrāyur bhavati ||
bhavanti cātra yathā sarvāṇi kuṣṭhāni hataḥ
svadirabījakau |
tathaivārśāṃsi sarvāṇi vṛkṣakāruṣkarau hataḥ ||
haridrāyāḥ prayogeṇa pramehā iva ṣoḍaśa |
kṣārāgnī nātivartante tathā dṛśyā gudodbhavāḥ ||
ghṛtāni dīpanīyāni lehāyaskṛtayaḥ surāḥ |
āsavāś ca prayoktavyā vīkṣya doṣasamucchritam ||
vegāvarodhastrīpṛṣṭhayānānyutkuṭukāsanam |
yathāsvaṃ doṣalaṃ cānnamarśaḥsu parivarjayet ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne 'rśaś cikitsitaṃ nāma
ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ||6 ||
saptamo 'dhyāyaḥ |
athāto 'śmarīcikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
aśmarī dāruṇo vyādhirantakapratimo mataḥ |
auṣadhais taruṇaḥ sādhyaḥ pravṛddhaś chedam arhati ||
tasya pūrveṣu rūpeṣu snehādikrama iṣyate |
tenāsyāpacayaṃ yānti vyādher mūlānyaśeṣataḥ ||
pāṣāṇamedo vasuko vaśirāśmantakau tathā |
śatāvarī śvadaṃṣṭrā ca bṛhatī kaṇṭakārikā ||
kapotavaṅkā ''ārtagalaḥ kaccakośīrakubjakāḥ || vṛkṣādanī
bhallukaś ca varuṇaḥ śākajaṃ phalam ||
yavāḥ kulatthāḥ kolāni katakasya phalāni ca |
ūṣakādipratīvāpameṣāṃ kvāthair ghṛtaṃ kṛtam ||
bhinatti vātasaṃbhūtāmaśmarīṃ kṣipram eva tu |
kṣārān yavāgūryūṣāṃś ca kaṣāyāṇi payāṃsi ca ||
bhojanāni ca kurvīta varge 'smin vātanāśane |
kuśaḥ kāśaḥ saro gundrā itkaṭo moraṭo 'śm abhit ||
varī vidārī vārāhī śālimūlatrikaṇṭakam |
bhallūkaḥ pāṭalā pāṭhā pattūro 'tha kuruṣṭikā ||
punarnavā śirīṣaś ca kvathitāsteṣu sādhitam |
ghṛtaṃ śilājamadhukabījair indīvarasya ca ||
trapusair vārukādīnāṃ bījaiś cāvāpitaṃ śubham |
bhinatti pittasaṃbhūtāmaśmarīṃ kṣipram eva tu ||
kṣārān yavāgūryūṣāṃś ca kaṣāyāṇi payāṃsi ca |
bhojanāni ca kurvīta varge 'smin pittanāśane ||
gaṇo varuṇakādis tu guggulvelāhareṇavaḥ |
kuṣṭhabhadrādimaricaciktrakaiḥ sasurāhvayaiḥ ||
etaiḥ siddhamajāsarpirūṣakādigaṇena ca |
bhinatti kaphasaṃbhūtāmaśmarīṃ kṣipram eva tu ||
kṣārān yavāgūryūṣāṃś ca kaṣāyāṇi payāṃsi ca |
bhojanāni ca kurvīta varge 'smin kaphanāśane ||
picukāṅkolakatakaśākendīvarajaiḥ phalaiḥ |
cūrṇitaiḥ saguḍaṃ toyaṃ śarkarāśamanaṃ pibet ||
krauñcoṣṭrarāsabhāsthīni śvadaṃṣṭrā tālamūlikā |
ajamodā kadambarasya mūlaṃ nāgaram eva ca ||
pītāni śarkarāṃ bhindyuḥ surayoṣṇodakena vā |
trikaṇṭakasya bījānāṃ cūrṇaṃ mākṣikasaṃyutam ||
avikṣīreṇa saptāham aśmarībhedanaṃ pibet |
dravyāṇāṃ tu ghṛtoktānāṃ kṣāro 'vimūtragālitaḥ ||
grāmyasattvaśakṛtkṣāraiḥ saṃyuktaḥ sādhitaḥ śanaiḥ |
tatroṣakādirāvāpaḥ kāryastrikaṭukānvitaḥ ||
eṣa kṣāro 'śmarīṃ gulmaṃ śarkarāṃ ca bhinatty api |
tilāpāmārgakadalīpalāśayavakalkajaḥ ||
kṣāraḥ peyo 'vimūtreṇa śarkarānāśanaḥ paraḥ |
pāṭalākaravīrāṇāṃ kṣāramevaṃ samācaret ||
śvadaṃṣṭrāyaṣṭikābrahmīkalkaṃ vā 'kṣasamaṃ pibet |
sahaiḍakākhyau peyau vā śobhāñjanakamārkavau ||
kapotavaṅkāmūlaṃ vā pibed amlaiḥ surādibhiḥ |
tatsiddhaṃ vā pibet kṣīraṃ vedanābhir upadrutaḥ ||
harītakyādisiddhaṃ vā varṣābhūsiddham eva vā |
sarvathaivopayojyaḥ syād gaṇo vīratarādikaḥ ||
ghṛtaiḥ kṣāraiḥ kaṣāyaiś ca kṣīraiḥ sottarabastibhiḥ |
yadi nopaśamaṃ gacchec chedas tatrottaro vidhiḥ ||
kuśalasyāpi vaidyasya yataḥ siddhirihadhruvā |
upakramo jaghanyo'yam ataḥ saṃparikīrtitaḥ ||
akriyāyaṃ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet |
tasmād āpṛcchya kartavyam īśvaraṃ sādhukāriṇā ||
atha rogānvitam upasnigdham apakṛṣṭadoṣam īṣat karśitam
abhyaktasvinnaśarīraṃ bhuktavantaṃ kṛtabalimaṅgalasvastivācanam
agropaharaṇīyoktena vidhānenopakalpitasambhāram āśvāsya, tato balavantam
aviklavam ājānusame phalake prāgupaviṣṭānyapuruṣasyotsaṅge niṣaṇṇapūrvakāyam
uttānam unnatakaṭīkaṃ vastrādhārakopaviṣṭaṃ saṅkucitajānukūrparamitareṇa
sahāvabaddhaṃ sūtreṇa śāṭakair vā, tataḥ svabhyaktanābhipradeśasya
vāmapārśvaṃ vimṛdya muṣṭinā'vapīḍayed adhonābher yāvad aśmaryadhaḥ
prapanneti, tataḥ snehābhyakte klṛptanakhe vāmahastapradeśinīmadhyame
aṅgulyau pāyau praṇidhāyānusevanīm āsādya prayatnabalābhyāṃ pāyumeḍhrāntaram
ānīya, nirvyalīkamanāyatamaviṣamaṃ ca vastiṃ sanniveśya, bhṛśam utpīḍayed
aṅgulibhyāṃ yathā granthirivonnataṃ śalyaṃ bhavati ||
sa ced gṛhītaśalye tu vivṛtākṣo vicetanaḥ |
hatavallambaśīrṣaś ca nirvikāro mṛtopamaḥ ||
na tasya nirharecchalyaṃ nirharet tu mriyeta saḥ |
vinā tv eteṣu rūpeṣu nirhartuṃ prayateta vai ||
tataḥ savye pārśve sevanīṃ yavamātreṇa muktvā'vacārayec
chastram aśmarīpramāṇaṃ, dakṣiṇato vā kriyāsaukaryahetor ity eke, yathā sā
na bhidyate cūrṇyate vā tathā prayateta, cūrṇam alpam apy avasthitaṃ hi
punaḥ parivṛddhim eti, tasmāt samastām agravakreṇādadīta, strīṇāṃ tu
bastipārśvagato garbhāśayaḥ sannikṛṣṭaḥ, tasmāt tāsām utsaṅgavacchastraṃ
pātayet, ato'nyathā khalvāsāṃ mūtrasrāvī vraṇo bhavet, puruṣasya vā
mūtraprasekakṣaṇanān mūtrakṣaraṇam, aśmarīvraṇād ṛte bhinnabastir ekadhā 'pi
na bhavati, dvidhā bhinnabastirāśmariko na sidhyati, aśmarīvraṇanimittam
ekadhābhinnabastir jīvati,
kriyābhyāsācchāstravihitacchedānniḥsyandaparivṛddhatvāc ca śalyasya iti .
uddhṛtaśalyaṃ tūṣṇodakadroṇyām avagāhya svedayet, tathā hi hastir asṛjā na
pūryate, pūrṇaṃ vā kṣīravṛkṣakaṣāyaṃ puṣpanetreṇa vidadhyāt ||
bhavati cātra
kṣīravṛkṣakaṣāyastu puṣpanetreṇa yojitaḥ |
nirhared aśmarīṃ tūrṇaṃ raktaṃ bastigataṃ ca yat ||
mūtramārgaviśodhanārthaṃ cāsmai guḍasauhityaṃ vitaret,
uddhṛtya cainaṃ madhughṛtābhyaktavraṇaṃ mūtraviśodhanadravyasiddhām uṣṇāṃ
saghṛtāṃ yavāgūṃ pāyayetobhayakālaṃ trirātraṃ, trirātrād ūrdhvaṃ
guḍapragāḍhena payasā mṛdvodanam alpaṃ bhojayed daśarātraṃ
(mūtrāsṛgviśuddhyarthaṃ vraṇakledanārthaṃ ca), daśarātrād ūrdhvaṃ phalāmlair
jāṅgalarasair upācaret, tato daśarātraṃ cainam apramattaḥ svedayet snehena
dravasvedena vā, kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa cāsya vraṇaṃ prakṣālayet,
rodhramadhukamañjiṣṭhāprapauṇḍarīkakalkair vraṇaṃ pratigrāhayet, eteṣv eva
haridrāyuteṣu tailaṃ ghṛtaṃ vā vipakvaṃ vraṇābhyañjanam iti, styānaśoṇitaṃ
cottarabastibhir upācaret, saptarātrāc ca svamārgam apratipadyamāne mūtre
vraṇaṃ yathoktena vidhinā dahed agninā, svamārgapratipanne
cottarabastyāsthāpanānuvāsanair upācaren madhurakaṣāyairiti, yadṛcchayā vā
mūtramārgapratipannām antarāsaktāṃ śukrāśmarīṃ śarkarāṃ vā srotasā'paharet,
evaṃ cāśakye vidārya nāḍīṃ śastreṇa baḍiśenoddharet | rūḍhavraṇaś
cāṅganāśvanaganāgarathadrumān nāroheta varṣaṃ, nāpsu plaveta, bhuñjīta vā
guru ||
mūtravahaśukravahamuṣkasroto
mūtraprasekasevanīyonigudabastīnaṣṭau pariharet | tatra mūtravahacchedān
maraṇaṃ mūtrapūrṇabasteḥ, śukravahacchedān maraṇaṃ klaibyaṃ vā,
muṣkasrotaüpaghātād dhvajabhaṅgaḥ, mūtraprasekakṣaṇanān mūtraprakṣaraṇaṃ,
sevanīyonicchedādrujaḥ prādurbhāvaḥ, bastigudaviddhalakṣaṇaṃ prāguktam iti
||
bhavati cātra
marmāṇyaṣṭāvasaṃbudhya srotajāni śarīriṇām |
vyāpādayedbahūn martyān śastrakarmāpaṭurbhiṣak ||
sevanī śukraharaṇī srotasī phalayorgudam |
mūtrasekaṃ mūtravahaṃ yonirbastistathā'ṣṭamaḥ ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne'śmarīcikitsitaṃ nāma
saptamo'dhyāyaḥ ||
aṣṭamo 'dhyāyaḥ|
athāto bhagandarāṇāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ||
pañca bhagandarā vyākhyātāḥ, teṣv asādhyaḥ śambūkāvartaḥ
śalyanimittaś ca; śeṣāḥ kṛcchrasādhyāḥ||
tatra
bhagandarapiḍakopadrutamāturamapatarpaṇādivirecanāntenaikādaśavidhenopakrameṇopakrametāpakvapiḍakaṃ,
pakveṣu copasnigdhamavagāhasvinnaṃ śayyāyāṃ sanniveśyārśasamiva yantrayitvā,
bhagandaraṃ samīkṣya parācīnamavācīnaṃ vā, tataḥ praṇidhāyaiṣaṇīmunnamya
sāśayamuddharecchastreṇa; antarmukhe caivaṃ samyagyantraṃ praṇidhāya
pravāhamāṇasya bhagandaramukhamāsādyaiṣaṇīṃ dattvā śastraṃ pātayet; āsādya
vā 'gniṃ kṣāraṃ ceti; etat sāmānyaṃ sarveṣu ||
viśeṣatas tu nāḍyantare vraṇān kuryād bhiṣak tu śataponake
|
tatasteṣūparūḍheṣu śeṣā nāḍīrupācaret ||
gatayo 'nyonyasaṃbaddhā bāhyāś chedyās tv anekadhā |
nāḍīr anabhisaṃbaddhā yaś chinatty ekadhā bhiṣak ||
sa kuryād vivṛtaṃ jantor vraṇaṃ gudavidāraṇam |
tasya tad vivṛtaṃ mārgaṃ viṇmūtram anugacchati ||
āṭopaṃ gudaśūlaṃ ca karoti pavano bhṛśam |
tatrādhigatatantro 'pi bhiṣaṅ guhyed asaṃśayam ||
tasmānna vivṛtaḥ kāryo vraṇas tu śataponake |
vyādhau tatra bahucchidre bhiṣajā vai vijānatā ||
ardhalāṅgalakaś chedaḥ kāryo lāṅgalako 'pi vā |
sarvatobhadrako vā 'pi kāryo gotīrthako 'pi vā ||
sarvataḥ snāvamārgās tu dahed vaidyas tathā 'gninā |
sukumārasya bhīrorhi duṣkaraḥ śataponakaḥ ||
rujāsnāvāpahaṃ tatra svedam āśu prayojayet |
svedadravyair yathoddiṣṭaiḥ kṛśarāpāyasādibhiḥ ||
grāmyānūpaudakair māṃsair lāvādyair vā 'pi viṣkiraiḥ |
vṛkṣādanīmathair aṇḍaṃ bilvādiṃ ca gaṇaṃ tathā ||
kaṣāyaṃ sukṛtaṃ kṛtvā snehakumbhe niṣecayet |
nāḍīsvedena tenāsya taṃ vraṇaṃ svedayed bhiṣak ||
tilair aṇḍātasīmāṣayavagodhūmasarṣapān |
lavaṇānyamlavargaṃ ca sthālyāmevopasādhayet ||
āturaṃ svedayet tena tathā sidhyati kurvataḥ |
svinnaṃ ca pāyayed enaṃ kuṣṭhaṃ ca lavaṇāni ca ||
vacāhiṅgvajamodaṃ ca samabhāgāni sarpiṣā |
mārdvīkenāthavā 'mlena surāsauvīrakeṇa vā ||
tato madhukatailena tasya siñced bhiṣag braṇam |
pariṣiñced gudaṃ cāsya tailair vātarujāpahaiḥ ||
vidhinā 'nena viṇmūtraṃ svamārgam adhigacchati |
anye copadravāstīvrāḥ sidhyantyatra na saṃśayaḥ ||
śataponaka ākhyāta uṣṭragrīve kriyāṃ śṛṇu |
athoṣṭragrīvameṣitvā chittvā kṣāraṃ nipātayet ||
pṛtimāṃsavyapohārthamagniratra na pūjitaḥ |
athainaṃ ghṛtasaṃsṛṣṭais tilaiḥ piṣṭaiḥ prapepayet ||
bandhaṃ tato 'nukurvīta pariṣekaṃ tu sarpiṣā |
tṛtīye divase muktvā yathāsvaṃ śodhayed bhiṣak ||
tataḥ śuddhaṃ viditvā ca ropayet tu yathākramam |
utkṛtyāsrāvamārgaṃs tu parisrāviṇi buddhimān ||
kṣāreṇa vā srāvagatiṃ dahed dhutavahena vā |
sukhoṣṇenāṇutailena secayed gudamaṇḍalam ||
upanāhāḥ pradehāś ca mūtrakṣārasamanvitāḥ |
vāmanīyauṣadhaiḥ kāryāḥ pariṣekāś ca mātrayā ||
mṛdubhūtaṃ viditvainamalpasrāvaruganvitam |
gatimanviṣya śastreṇa chindyāt kharujūrapatrakam ||
candrārdhaṃ candracakraṃ ca sūcīmusvamavāṅmukham |
chittvā 'gninā dahet samyagevaṃ kṣāreṇa vā punaḥ ||
tataḥ saṃśodhanair eva mṛdupūrvair viśodhayet |
bahirantarmukhaś cāpi śiśoryasya bhagandaraḥ ||
tasyāhitaṃ virekāgniśastrakṣārāvacāraṇam |
yad yan mṛdu ca tīkṣṇaṃ ca tat tat tasyāvacārayet ||
āragvadhaniśākālācūrṇaṃ madhughṛtāplutam |
agravartipraṇihitaṃ vraṇānāṃ śodhanaṃ hitam ||
yogo 'yaṃ nāśayatyāśu gatiṃ meghamivānilaḥ |
āgantuje bhiṣaṅnāḍīṃ śastreṇotkṛtya yatnataḥ ||
jambvoṣṭenāgnivarṇena taptayā vā śalākayā |
dahed yathoktaṃ matimāṃstaṃ vraṇaṃ susamāhitaḥ ||
kṛmighnaṃ ca vidhiṃ kuryāc chalyānayanam eva ca |
pratyākhyāyaiṣa cārabhyo varjyaś cāpi tridoṣajaḥ ||
etat karma samākhyātaṃ sarveṣāmanupūrvaśaḥ |
eṣāṃ tu śastrapatanādvedanā yatra jāyate ||
tatrāṇutailenoṣṇena pariṣekaḥ praśasyate |
vātaghnauṣadhasaṃpūrṇāṃ sthālīṃ chidraśarāvikām ||
snehābhyaktagudastaptāmadhyāsīta sabāṣpikām |
nāḍyā vā 'syāharet svedaṃ śayānasya rujāpaham |
uṣṇodake 'vagāhyo vā tathā śāmyati vedanā ||
kadalīmṛgalopākapriyakājinasaṃbhṛtān |
kārayed upanāhāṃś ca sālvaṇādīna vicakṣaṇaḥ ||
kaṭutrikaṃ vacāhiṅgulavaṇānyatha dīpyakam |
pāyayec cāmlakaulatthasurāsauvīrakādibhiḥ ||
jyotiṣmatīlāṅgalakīśyāmādantītrivṛttilāḥ |
kuṣṭhaṃ śatāhvā golomī tilvako girikarṇikā ||
kāsīsaṃ kāñcanaksīryau vargaḥ śodhana iṣyate |
trivṛttilā nāgadantī mañjiṣṭhā payāa saha ||
utsādanaṃ bhaved etat saindhavakṣaudrasaṃyutam |
rasāñjanaṃ haridre dve mañjiṣṭhānimbapallavāḥ ||
trivṛttejovatīdantīkalko nāḍīvraṇāpahaḥ |
kuṣṭhaṃ trivṛttilā dantī māgadhyaḥ saindhavaṃ madhu ||
rajanī triphalā tutthaṃ hitaṃ syād vraṇaśodhanam |
māgadhyo madhukaṃ rodhraṃ kuṣṭhamelā hareṇavaḥ ||
samaṅgā dhātakī caiva sārivā rajanīdvayam |
priyaṅgavaḥ sarjarasaḥ padmakaṃ padmakesaram ||
sudhā vacā lāṅgalakī madhūcchiṣṭaṃ sasaindhavam |
etat saṃbhṛtya saṃbhāraṃ tailaṃ dhīro vipācayet ||
etadvai gaṇḍamālāsu maṇḍaleṣv atha mehiṣu |
ropaṇārthaṃ hitaṃ tailaṃ bhagandaravināśanam ||
nyagrodhādigaṇaś caiva hitaḥ śodhanaropaṇe |
tailaṃ ghṛtaṃ vā tatpakvaṃ bhagandaravināśanam ||
trivṛddantīharidrārkamūlaṃ lohāśvamārakau |
viḍaṅgasāraṃ triphalā snuhyarkapayasī madhu ||
madhūcchiṣṭasamāyuktais tailam etair vipācayet |
bhagandaravināśārthametadyojyaṃ viśeṣataḥ ||
citrakārkau trivṛtpāṭhe malapūṃ hayamārakam |
sudhāṃ vacāṃ lāṅgalakīṃ saptaparṇaṃ suvarcikām ||
jyotiṣmatīṃ ca sambhṛtya tailaṃ dhīro vipācayet |
etad dhi syandanaṃ tailaṃ bhṛśaṃ dadyādbhagandare ||
śodhanaṃ ropaṇaṃ caiva sarvaṇakaraṇaṃ tathā |
dvivraṇīyamavekṣeta vraṇāvasthāsu buddhimān ||
chidrādūrdhvaṃ hared oṣṭhamarśoyantrasya yantravit |
tato bhagandare dadyādetadardhendusannibham ||
vyāyāmaṃ maithunaṃ kopaṃ pṛṣṭhayānaṃ gurūṇi ca |
saṃvatsaraṃ parihared uparūḍhavraṇo naraḥ ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne bhagandaracikitsitaṃ
nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ ||8 ||
navamo 'dhyāyaḥ |
athātaḥ kuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
viruddhādhyaśanāsātmyavegavighātaiḥ snehādīnaṃ
cāyathārambhaiḥ pāpakriyayā purākṛtakarmayogāc ca tvagdoṣā bhavanti ||
tatra tvagdoṣī
māṃsavasādugdhadadhitailakulatthamāṣaniṣpāvekṣupiṣṭavikārāmlaviruddhādhyaśanājīrṇavidāhyabhiṣyandīni
divāsvapnaṃ vyavāyaṃ ca pariharet ||
tataḥ
śāliṣaṣṭikayavagodhūmakoradūṣaśyāmākoddālakādīnanavān bhuñjīta mudgāḍhakyor
anyatarasya yūṣeṇa sūpena vā nimbapatrāruṣkaravyāmiśreṇa,
maṇḍūkaparṇyavalgujāṭarūpikāpuṣpaiḥ sarpiḥsiddhaiḥ sarṣapatailasiddhair vā,
tiktavargeṇa vā 'bhihitena; māṃsasātmyāya vā jāṅgalamāṃsam amedaskaṃ
vitaret; tailaṃ vajrakam abhyaṅgārthe; āragvadhādikaṣāyamutsādanārthe;
pānapariṣekāvagāhādiṣu ca khadirakaṣāyam; ity eṣa āhārācāravibhāgaḥ ||
tatra pūrvarūpeṣūbhayataḥ saṃśodhanamāseveta | tatra
tvaksaṃprāpte śodhanālepanāni, śoṇitaprāpte
saṃśodhanālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasecanāni, māṃsaprāpte
śodhanālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasecanāriṣṭamanthaprāśāḥ,
caturthakarmaguṇaprāptaṃ yāpyamātmavataḥ saṃvidhānavataś ca, tatra
saṃśodhanāc choṇitāvasecanāc cordhvaṃ bhallāta śilājatu dhātumākṣīka guggulva guru tuvaraka khadirāsanāyaskṛtividhānam āseveta; pañcamaṃ
naivopakramet ||
tatra prathamam eva kuṣṭhinaṃ snehapānavidhānenopapādayet
| meṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāśārṅgeṣṭāgudūcīdvipañcamūlīsiddhaṃ tailaṃ ghṛtaṃ vā
vātakuṣṭināṃ pānābhyaṅgayor vidadhyāt,
dhavāśvakarṇakakubhapalāśapicumardaparpaṭakamadhukarodhrasamaṅgāsiddhaṃ
sarpiḥ pittakuṣṭhināṃ,
priyālaśālāragvadhanimbasaptaparṇacitrakamaricavacākuṣṭhasiddhaṃ
śleṣmakuṣṭhināṃ bhallātakābhayāviḍaṅgasiddhaṃ vā, sarveṣāṃ tuvarakatailaṃ
bhallātakatailaṃ veti ||
saptaparṇāragvadhātiviṣekṣurapāṭhākaṭurohiṇyamṛtātriphalāpaṭolapicumardaparpaṭakadurālabhātrāyamāṇāmustācandanapadmakaharidropakulyāviśālāmūrvāśatāvarīsārivendrayavāṭarūṣakaṣaṭgranthāmadhukabhūnimbagṛṣṭikā
iti samabhāgāḥ kalkaḥ syāt, kalkāc caturguṇaṃ sarpiḥ prakṣipya tad dviguṇo
dhātrīphalarasastaccaturguṇā āpāstadaikadhyaṃ samāloḍya vipacet, etan
mahātiktakaṃ nāma sarpiḥ
kuṣṭhaviṣamajvararaktapittahṛdrogonmādāpasmāragulmapiḍākāsṛgdaragalagaṇḍagaṇḍamālāślīpadapāṇḍurogavisarpārśaḥṣāṇḍhyakaṇḍūpāmādīñ
chamayed iti ||
triphalāpaṭolapicumandāṭarūṣakakaṭurohiṇīdurālabhātrāyamāṇāḥ parpaṭakaś
caiteṣāṃ dvipalikān bhāgāñjaladroṇe prakṣipya pādāv aśeṣaṃ kaṣāyam ādāya
kalkapeṣyāṇīmāni sumatisrutasya kṣārasya kalpena tu saptakṛtvaḥ | tailaṃ
śṛtaṃ tena caturguṇena śvitrāpahaṃ mrakṣaṇam etad agryam ||
ato 'nyatamena ghṛtena snigdhasvinnasyaikāṃ dve tisraś
catasraḥ pañca vā sirā vidhyet; maṇḍalāni cotsannāny avalikhed abhīṣṇaṃ,
pracchayed vā, samudraphenaśākagojīkākodumbarikāpatrair
vā+avaghṛṣyālepayellākṣāsarjarasarasāñjanaprapunnāḍāvalgujatejovatyaśvamārakārkakuṭajārevatamūlakalkairmūtrapiṣṭaiḥ
pittapiṣṭair vā,
svarjikātutthakāsīsaviḍaṅgāgāradhūmacitrakakaṭukasudhāharidrāsaindhavakalkair
vā, etānyevāvāpya kṣārakalpena niḥsrute pālāśe kṣāre tato vipācya
phāṇītamiva saṃjātamavatārya lepayet,
jyotiṣkaphalalākṣāmaricappilīsumanaḥpatrair vā,
haritālamanaḥśilārkakṣīratilaśigrumaricakalkair vā,
svarjikākuṣṭhatutthakuṭajacitrakaviḍaṅgamaricarodhramanaḥśilākalair vā,
harītakīkarañjikāviḍaṅgasiddhārthakalavaṇarocanāvalgujaharidrākalkair vā||
sarve kuṣṭhāpahāḥ siddhā lepāḥ sapta prakīrtitāḥ|
vaiśeṣikān atas tūrdhvaṃ dadrūśvitreṣu me śṛṇu||
lākṣā kuṣṭhaṃ sarṣapāḥ śrīniketaṃ rātrir vyoṣaṃ
cakramardasya bījam|
kṛtvaikasthaṃ takrapiṣṭaḥ pralepo dadrūṣūkto mūlakād bījayuktaḥ||
sindhūdbhūtaṃ cakramardasya bījamikṣūdbhūtaṃ keśaraṃ
tārkṣyaśailam|
piṣṭo lepo 'yaṃ kapitthādrasena dadrūstūrṇaṃ nāśayatyeṣa yogaḥ||
hemakṣīrī vyādhighātaḥ śirīṣo nimbaḥ sarjo vatsakaḥ
sājakarṇaḥ|
śīghraṃ tīvrā nāśayantīha dadrūḥ snānālepodgharṣaṇeṣūpayuktāḥ||
bhadrāsaṃjñodumbarīmūlatulyaṃ dattvā mūlaṃ kṣodayitvā
malapvāḥ|
siddhaṃ toyaṃ pītam uṣṇe sukhoṣṇaṃ sphoṭāñchvitre puṇḍarīke ca kuryāt ||
dvaipaṃ dagdhaṃ carma mātaṅgajaṃ vā bhinne sphoṭe
tailayuktaṃ pralepaḥ|
pūtiḥ kīṭo rājavṛkṣodbhavena kṣāreṇāktaḥ śvitram eko nihanti||
kṛṣṇasya sarpasya masī sudagdhā baibhītakaṃ tailam atha
dvitīyam|
etat samastaṃ mṛditaṃ pralepāc chvitrāṇi sarvāṇy apahanti śīghram||
adhyardhatoye sumatisrutasya kṣārasya kalpena tu
saptakṛtvaḥ|
tailaṃ śṛtaṃ tena caturguṇena śvitrāpahaṃ mrakṣaṇam etad agryam||
ghṛtena yuktaṃ prapunāḍabījaṃ kuṣṭhaṃ ca yaṣṭīmadhukaṃ ca
piṣṭvā |
śvetāya dadyād gṛhakukkuṭāya caturthabhaktāya bubhukṣitāya ||
tasyopasaṃgṛhya ca tat purīṣamutpācitaṃ sarvata eva
lompet |
abhyantaraṃ māsamimaṃ prayogaṃ prayojayec chvitramatho nihanti ||
kṣāre sudagdhe jalagaṇḍaje tu gajasya mūtreṇa bahusrute
ca |
droṇapramāṇe daśabhāgayuktaṃ dattvā paced bījam avalgujasya ||
etadyadā cikkaṇatām upaiti tadā samastaṃ guṭikā vidadhyāt
|
śvitraṃ pralimped atha saṃpraghṛṣya tayā vrajed āśu savarṇabhāvam ||
kaṣāyakalpena subhāvitāṃ tu jalaṃ tvacā cūtaharītakīnām |
tāṃ tāmradīpe praṇidhāya dhīmān vartiṃ vaṭakṣīrasubhāvitāṃ tu ||
ādīpya tajjātamasīṃ gṛhītvā tāṃ cāpi pathyāmbhasi
bhagvayitvā |
|
kuṣṭhāvalgujabhallātakṣīriṇīsarṣapāḥ sruhī ||
āvalgujaṃ bījamagryaṃ nadījaṃ kākāhvānodumbarī yā ca
lākṣā| lauhaṃ cūrṇaṃ māgadhī tārkṣyaśailaṃ tulyāḥ kāryāḥ
kṛṣṇavarṇāstilāśca||
vartiṃ kṛtvā tāṃ gavāṃ pittapiṣṭāṃ lepaḥ kāryaḥ śvitriṇāṃ
śvitrahārī| lepāt pittaṃ śaikhinaṃ śvitrahāri hrīberaṃ vā dagdhametena
yuktam||
tutthālakaṭukāvyoṣasiṃhārkahayamārakāḥ|
kuṣṭhāvalgujabhallātakṣīriṇīsarṣapāḥ sruhī||
tilvakāriṣṭapīlūnāṃ patrāṇyāragvadhasya ca |
bījaṃ viḍaṅgāśvahantrorharidre bṛhatīdvayam ||
ābhyāṃ śvitrāṇi yogābhyāṃ lepānnaśyantyaśeṣataḥ |
vāyasīphalgutiktānāṃ śataṃ dattvā pṛthak pṛthak ||
dve loharajasaḥ prasthe triphalātryāḍhakaṃ tathā |
tridroṇe 'pāṃ paced yāvadbhāgau dvāvasanādapi ||
śiṣṭau ca vipaced bhūya etaiḥ ślakṣṇaprapeṣitaiḥ |
kalkair indrayavabyoṣatvagdārucaturaṅgulaiḥ ||
pārāvatapadīdamtībākucīkeśarāhvayaiḥ |
kaṇṭakāryā ca tatpkvaṃ ghṛtaṃ kuṣṭhiṣu yojayet ||
doṣadhātvāśritaṃ pānādabhyaṅgāttvaggataṃ tathā |
apy asādhyaṃ nṛṇāṃ kuṣṭhaṃ nāmnā nīlaṃ niyacchati ||
triphalātvak trikaṭukaṃ surasā madayantikā |
vāyasyāragvadhaś caiṣāṃ tulāṃ kuryāt pṛthak pṛthak ||
kākamācyarkavaruṇadantīkuṭajacitrakāt |
dārvīnidigdhikābhyāṃ tu pṛthagdaśapalaṃ tathā ||
tridroṇe 'pāṃ paced yāvat ṣaṭprasthaṃ pariśeṣitam |
śakṛdrasadadhikṣīramūtrāṇāṃ pṛthagāḍhakam ||
tadvad ghṛtasya tatsādhyaṃ bhūnimbavyoṣacitrakaiḥ |
karañjaphalanīlikāśyāmāvalgujapīlubhiḥ ||
nīlinīnimbakusumaiḥ siddhaṃ kuṣṭhāpahaṃ ghṛtam |
mrakṣaṇādaṅgasāvarṇyaṃ śvitriṇāṃ janayennṛṇām |
bhagandaraṃ kṛmīnarśo mahānīlaṃ niyacchati ||
mūtraṃ gavyaṃ citrakavyoṣayuktaṃ sarpiḥkumbhe
kṣaudrayuktaṃ sthitaṃ hi |
pakṣād ūrdhvaṃ śvitribhiḥ peyam etat kuryāc cāsmin kuṣṭhadiṣṭaṃ vidhānam ||
pūtīkārkasruṅnarendradrumāṇāṃ mūtraiḥ piṣṭāḥ pallavāḥ
saumanāś ca | lepaḥ śvitraṃ hanti dadrūrvraṇāṃś ca duṣṭāny arśāṃsy eṣa pāṭhā
'guruharidrākaṣāyaṃ, piṣṭamehinaṃ haridrādāruharidrākaṣāyaṃ, sāndramehinaṃ
saptaparṇakaṣāyaṃ, śukramehinaṃ dūrvāśaivalaplavahaṭhakarañjakaserukakaṣāyaṃ
kakubhacandanakaṣāyaṃ vā, phenamehinaṃ triphalāragvaghamṛdvīkākaṣāyaṃ,
madhumadhuram iti; paittikeṣu nīlamehinaṃ śālasārādikaṣāyamaśvatthakaṣāyaṃ
vā pāyayet, haridrāmehinaṃ rājavṛkṣakaṣāyaṃ, amlamehinaṃ nyagrodhādikaṣāyaṃ,
kṣāramehinaṃ triphalākaṣāyaṃ, mañjiṣṭhāmehinaṃ mañjiṣṭhācandanakaṣāyaṃ,
śoṇitamehinaṃ guḍūcītindukāsthikāśmaryakharjūrakaṣāyaṃ madhumiśraṃ; ata
ūrdhvam asādhyeṣv api yogān yāpanārthaṃ vakṣyāmaḥ, tad yathā sarpirmehinaṃ
kuṣṭhakuṭajapāṭhāhiṅgukaṭurohiṇīkalkaṃ guḍūcīcitrakakaṣāyeṇa pāyayet,
vasāmehinamagnimanthakaṣāyaṃ śiṃśapākaṣāyaṃ vā, kṣaudramehinaṃ
kadarakramukakaṣāyaṃ, hastimehinaṃ
tindukakapitthaśirīṣapalāśapāṭhāmūrvāduḥsthikṣāraṃ ceti; dahyamānam
audakakandakvāthasiddhāṃ yavāgūṃ kṣīrekṣurasamadhurāṃ pāyayet ||
asmād ūrdhvaṃ niḥsrute duṣṭarakte jātaprāṇaṃ sarpiṣā
snehayitvā |
tīkṣṇair yogaiś chardayitvā prāgāḍhaṃ paścād doṣaṃ nirharec cāpramattaḥ||
durvānto vā durvirikto 'pi vā syāt kuṣṭhī doṣairuddhatair
vyāptadehaḥ |
niḥsandigdhaṃ yātyasādhyatvamāśu tasmāt kṛtsnānnirharettasya doṣān||
pakṣāt pakṣāc chardanāny abhyupeyān māsān māsāt sraṃsanaṃ
cāpi deyam |
srāvyaṃ raktaṃ vatsare hi dviralpaṃ nasyaṃ dadyācca trirātrāt trirātrāt||
pathyā vyoṣaṃ sekṣujātaṃ satailaṃ līḍhvā śīghraṃ mucyate
kuṣṭharogāt |
dhātrīpathyākṣopakulyāviḍaṅgān kṣaudrājyābhyām ekato vāvalihyāt||
pītvā māsaṃ vā palāṃśāṃ haridrāṃ mūtreṇāntaṃ pāparogasya
gacchet |
evaṃ peyaś citrakaḥ ślakṣṇapiṣṭaḥ pippalyo vā pūrvavan mūtrayuktāḥ||
tadvat tārkṣyaṃ māsamātraṃ ca peyaṃ
tenājasraṃ deham ālepayec ca |
āriṣṭītvak sāptaparṇī ca tulyā
lākṣā mustaṃ pañcamūlyau haridre||
mañjiṣṭhākṣau vāsako devadāru pathyāvahnī
vyoṣadhātrīviḍaṅgāḥ |
sāmānyāṃśaṃ yojayitvā viḍaṅgaiś cūrṇaṃ kṛtvā tatpalonmānam aśnan||
kuṣṭhāj jantur mucyate traiphalaṃ vā
sarpir droṇaṃ vyoṣayuktaṃ ca yuñjan |
gomūtrāmbudroṇasiddhe 'kṣapīḍe
siddhaṃ sarpir nāśayec cāpi kuṣṭham||
āragvadhe saptaparṇe paṭole
savṛkṣake naktamāle sanimbe
jīrṇaṃ pakvaṃ tad dharidrādvayena hanyāt
kuṣṭhaṃ muṣkake cāpi sarpiḥ||
rodhrāriṣṭaṃ padmakaṃ raktasāraḥ saptāhvākṣau vṛkṣako
bījakaś ca |
yojyāḥ snāne dahyamānasya jantoḥ peyā vā syāt kṣaudrayuktā tribhaṇḍī||
khādet kuṣṭhī māṃsaśā(pā)te purāṇān mudgān
siddhānnimbatoye satailān |
nimbakvāthaṃ jātasattvaḥ pibed vā kvāthaṃ vā+arkālarkasaptacchadānām||
jagdheṣv aṅgeṣv aśvamārasya mūlaṃ lepo yuktaḥ syād
viḍaṅgaiḥ samūtraiḥ |
mūtraiś cainaṃ secayed bhojayec ca sarvāhārān saṃprayuktān viḍaṅgaiḥ||
kārañjaṃ vā sārṣapaṃ vā kṣateṣu kṣepyaṃ tailaṃ
śigrukośāmrayorvā |
pakvaṃ sarvair vā kaṭūṣṇaiḥ satikaiḥ śeṣaṃ ca syādduṣṭavat saṃvidhānam||
saptaparṇakarañjārkamālatīkaravīrajam |
snuhīśirīṣayormūlaṃ citrakāsphotayor api||
viṣalāṅgalavajrākhyakāsīsālamanaḥśilāḥ |
karañjabījaṃ trikaṭu triphalāṃ rajanīdvayam||
siddhārthakān viḍaṅgāni prapunnāḍaṃ ca saṃharet |
mūtrapiṣṭaiḥ paced etais tailaṃ kuṣṭhavināśanam||
etad vajrakam abhyaṅgān nāḍīduṣṭavraṇāpaham |
siddhārthakaḥ karañjau dvau dve haridre rasāñjanam||
kuṭajaś ca prapunnāḍasaptaparṇau mṛgādanī |
lākṣā sarjaraso 'rkaśca sāsphotāragvadhau snuhī||
śirīṣastuvarākhyastu kuṭajāruṣkarau vacā |
kuṣṭhaṃ kṛmighnaṃ mañjiṣṭhā lāṅgalī citrakaṃ tathā||
mālatī kaṭutumbī ca gandhāhvā mūlakaṃ tathā |
saindhavaṃ karavīraś ca gṛhadhūmaṃ viṣaṃ tathā||
kampillakaṃ sasindūraṃ tejohvātutthakāhvaye |
samabhāgāni sarvāṇi kalkapeṣyāṇi kārayet||
gomūtraṃ dviguṇaṃ dadyāt tilatailāc caturguṇam/
kārañjaṃ yā mahāvīryaṃ sārṣapaṃ vā mahāguṇam||
abhyaṅgāt sarvakuṣṭhāni gaṇḍamālābhagandarān/
nāḍīduṣṭavraṇān ghorān nāśayen nātra saṃśayaḥ||
mahāvajrakam ity etan nāmnā tailaṃ mahāguṇam/
pittāvāpair mūtrapiṣṭastailaṃ lākṣādikaiḥ kṛtam ||
saptāhaṃ kaṭukālābvāṃ nidadhīta cikitsakaḥ/
pītavantaṃ tato mātrāṃ tenābhyaktaṃ ca mānavam ||
śāyayed ātape tasya doṣā gacchanti sarvaśaḥ/
srutadoṣaṃ samutthāpya snātaṃ khadiravāriṇā ||
yavāgūṃ pāyayed enaṃ sādhitāṃ khadirāmbunā/
evaṃ saṃśodhane varge kuṣṭhaghneṣvauṣadheṣu ca ||
kuryāt tailāni sarpīṣi pradehodgharṣaṇāni ca/
prātaḥ prātaś ca seveta yogān vairecanāñ śubhān/
pañca ṣaṭ sapta cāṣṭau vā yairutthānaṃ na gacchati ||
kārabhaṃ vā piben mūtraṃ jīrṇe tatkṣīrabhojanam/
jātasattvāni kuṣṭhāni māsaiḥ ṣaḍbhirapohati ||
didṛkṣurantaṃ kuṣṭhasya khadiraṃ kuṣṭhapīḍitaḥ/
sarvathaiva prayuñjīta snānapānāśanādiṣu ||
yathā hanti pravṛddhatvāt kuṣṭham āturam ojasā/
tathā hanty upayuktas tu khadiraḥ kuṣṭham ojasā ||
nīcaromanakhaḥ śrānto hitāśyauṣadhatatparaḥ/
yoṣinmāṃsasurāvarjī kuṣṭhī kuṣṭham apohati ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne kuṣṭhacikitsitaṃ
nāma navamo 'dhyāyaḥ ||9 ||
daśamo 'dhyāyaḥ/
athāto mahākuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
kuṣṭheṣu meheṣu kaphāmayeṣu sarvāṅgaśopheṣu ca dāruṇeṣu/
kṛśatvamicchatsu ca medureṣu yogānimānagryamatirvidadhyāt ||
kṣuṇṇān yavānniṣpūtān rātrau gomūtraparyuṣitān mahati
kiliñje śoṣayet, evaṃ saptarātraṃ bhāvayec choṣayec ca, tatastān
kapālabhṛṣṭān śaktūn kārayitvā, prātaḥ prātareva kuṣṭhinaṃ pramehiṇaṃ vā
sālasārādikaṣāyeṇa kaṇṭakivṛkṣakaṣāyeṇa vā pāyayed
bhallātakaprapunnāḍāvalgujārkacitrakaviḍaṅgamustacūrṇacaturbhāgayuktān;
evameva sālasārādikaṣāyaparipītānāmāragvadhādikaṣāyaparipītānāṃ vā
gavāśvāśakṛdbhūtānāṃ vā yavānāṃ śaktūn kārayitvā bhallātakādīnāṃ
cūrṇānyāvāpya khadirāśananimbarājavṛkṣarohītakaguḍūcīnāmanyatamasya kaṣāyeṇa
śarkarāmadhumadhureṇa drākṣāyuktena dāḍimāmalakavetasāmlena
saindhavalavaṇānvitena pāyayet; eṣa sarvamanthakalpaḥ ||
yāvakāṃśca bhakṣyān
dhānolumbakakulmāṣāpūpapūrṇakośotkārikāśaṣkulikākuṇāvīprabhṛtīn seveta;
yavavidhānena godhūmaveṇuyavānupayuñjīta ||
ariṣṭānato vakṣyāmaḥ
pūtīkacavyacitrakasuradārusārivādantītrivṛttrikaṭukānāṃ pratyekaṃ ṣaṭpalikā
bhāgā badarakuḍavastriphalākuḍava ityeteṣāṃ cūrṇāni, tataḥ
pippalīmadhughṛtairantaḥpralipte ghṛtabhājane prākkṛtasaṃskāre
saptodakakuḍavānayorajo 'rdhakuḍavamardhatulāṃ ca guḍasyābhihitāni
cūrṇānyāvāpya svanuguptaṃ kṛtvā yavapalle saptarātraṃ vāsayet, tato
yathābalamupayuñjīta, eṣo 'riṣṭaḥ kuṣṭhamehamedaḥpāṇḍurogaśvayathūnapahanti/
evaṃ śālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau cāriṣṭān kurvīta ||
āsavānato vakṣyāmaḥ palāśabhasmaparisrutasyoṣṇodakasya
śītībhūtasya trayo bhāgā dvau phāṇitasyaikadhyamariṣṭakalpena vidadhyāt,
evaṃ tilādīnāṃ kṣāreṣu; śālasārādau vyagrodhādāvāragvadhādau mūtreṣu cāsavān
vidadhyāt ||
atha surā vakṣyāmaḥ śiṃśapākhadirayoḥ sāramādāyotpāṭhya
cottamāraṇībrāhmīkośavatīstatsarvamakataḥ kaṣāyakalpena vipācyodakamādadīta
maṇḍodakārthaṃ, kiṇvapiṣṭamabhiṣuṇuyācca yathoktam/ evaṃ surāḥ śālasārādau
nyagrodhādāvāragvadhādau ca vidadhyāt ||
prakṣipya vipacet, tato nātidravaṃ nātisāndramavatārya
tasya pāṇitalaṃ pūrṇamaprātarāśo madhumiśraṃ lihyāt; evaṃ śālasārādau
nyagrodhādāvāragvadhādau ca lehān kārayet ||
ataścūrṇakriyāṃ vakṣyāmaḥ śālasārādīnāṃ
sāracūrṇaprasthamāhṛtyāragvadhādikaṣāyaparipītamanekaśaḥ
śālasārādikaṣāyeṇaiva pāyayet; evaṃ nyagrodhādīnāṃ phaleṣu,
puṣpeṣvāragvadhādīnāṃ cūrṇakriyāṃ kārayet ||
ata ūrdhvamayaskṛtīrvakṣyāmaḥ tīkṣṇalohapatrāṇi tanūni
lavaṇavargapradigdhāni gomayāgniprataptāni triphalāśālasārādikaṣāyeṇa
nirvāpayet ṣoḍaśavārān, tataḥ khadirāṅgārataptānyupaśāntatāpāni
sūkṣmacūrṇāni kārayed ghanatāntavaparisrāvitāni, tato yathābalaṃ mātrāṃ
sarpirmadhubhyāṃ saṃsṛjyopayuññīta, jīrṇe yathāvyādhyanamlamalavaṇamāhāraṃ
kurvīta, evaṃ tulamupayujya
kuṣṭhamedamedaḥśvayathupāṇḍurogonmādāpasmārānapahatya varṣaśataṃ jīvati,
tulāyāṃ tulāyāṃ varṣaśatamutkarṣaḥ, etena sarvalauheṣvayaskṛtayo vyākhyātāḥ
||
trivṛcchyāmāgnimanthasaptalākevukaśaṅkhinītilvakatriphalāpalāśaśiṃśapānāṃ
svarasamādāya pālāśyāṃ droṇyāmabhyāsicya khadirāṅgārataptamayaḥpiṇḍaṃ
trisaptakṛtvo nirvāpya tamādāya punarāsicya sthālyāṃ gomayāgninā vipacet,
tataścaturthabhāgāvaśiṣṭamavatārya parisrāvya bhūyo 'gnitaptānyayaḥpatrāṇi
prakṣipet, sidhyati cāsmin pippalyādicūrṇabhāgaṃ dvau
madhunastāvadghṛtasyeti dadyāt, tataḥ praśāntamāyase pātre svanuguptaṃ
nidadhyāt, tato yathāyogaṃ śuktiṃ prakuñcaṃ vopayuñjīta, jīrṇe
yathāvyādhyāhāramupaseveta/ eṣauṣadhāyaskṛtirasādhyaṃ kuṣṭhaṃ pramehaṃ vā
sādhayati, sthūlamapakarṣati, śophamupahanti, sannmagnimuddharati, viśeṣeṇa
copadiśyate rājayakṣmiṇāṃ, varṣaśatāyuścānayā puruṣo bhavati/
śālasārādikvāthamāsicya pālāśyāṃ droṇyāmayoghanāṃstaptānnirvāpya
kṛtasaṃskāre kalaśe 'bhyāsicya pippalyādicūrṇabhāgaṃ kṣaudraṃ guḍamiti ca
dattvā svanuguptaṃ nidadhyāt, etāṃ mahauṣadhāyaskṛtiṃ māsamardhamāsaṃ vā
sthitāṃ yathābalamupayuñjīta/ evaṃ nyagrodhādāvārevatādiṣu ca vidadhyāt ||
ataḥ khadiravidhānamupadekṣyāmaḥ
praśastadeśajātamanupahataṃ madhyamavayasaṃ khadiraṃ paritaḥ khānayitvā
tasya madhyamaṃ mūlaṃ chittvā+ayomayaṃ kumbhaṃ tasminnantare nidadhyādyathā
rasagrahaṇasamartho bhavati, tatastaṃ
gomayamṛdā+avaliptamavakīryendhanairgomayamiśrair ādīpayed yathā+asya
dahyamānasya rasaḥ sravaty adhastāt, tad yadā jānīyāt pūrṇaṃ bhājanam iti,
athainam uddhṛtya parisrāvya rasam anyasmin pātre nidhāyānuguptaṃ nidadhyāt,
tato yathāyogaṃ mātrāmāmalakarasamadhusarpirbhiḥ saṃsṛjyopayuñjīta, jīrṇe
bhallātakavidhānavadāhāraḥ parihāraś ca, prasthe copayukte śataṃ
varṣāṇāmāyuṣo 'bhivṛddhirbhavati/ khadirasāratulāmudakadroṇe vipācya
ṣoḍaśāṃśāvaśiṣṭamavatāryānuguptaṃ nidadhyāt, tamāmalakarasamadhusarpirbhiḥ
saṃsṛjyopayuñjīta/ eṣa eva sarvavṛkṣāsāreṣu kalpaḥ/ khadirasāracūrṇatulāṃ
khadirasārakvāthamātrāṃ vā prātaḥ prātarupaseveta,
khadirasārakvāthasiddhamāvikaṃ vā sarpiḥ ||
amṛtavallīsvarasaṃ kvāthaṃ vā prātaḥ prātarupaseveta,
tatsiddhaṃ vā sarpiḥ, aparāhṇe sasarpiṣkamodanamāmalakayūṣeṇa bhuñjīta; evaṃ
māsamupayujya sarvakuṣṭhair vimucyata iti ||
kṛṣṇatilabhallātakatailāmalakarasasarpiṣāṃ droṇaṃ
śālasārādikaṣāyasaya ca,
triphalātrikaṭukaparūṣaphalamajjaviḍaṅgaphalasāracitrārkāvalgujaharidrādvayatrivṛddantīdravantīndrayavayaṣṭīmadhukātiviṣārasāñjanapriyaṅgūṇāṃ
pālikā bhāgāstānaikadhyaṃ snehapākavidhānena pacet, tat sādhusiddhamavatārya
parisrāvyānuguptaṃ nidadhyāt, tata upasaṃskṛtaśarīraḥ prātaḥ prātarutthāya
pāṇiśuktimātraṃ kṣaudreṇa pratisaṃsṛjyopayuñjiāta, jīrṇe
mudgāmalakayūṣeṇālavaṇena sarpiṣmantaṃ khadirodakasiddhaṃ mṛdvodanamaśnīyāt
khadirodakasevī, ityevaṃ droṇamupayujya sarvakuṣṭhair vimuktaḥ śuddhatanuḥ
smṛtimān varṣaśatāyurarogo bhavati ||
bhavati cātra
surāmanthāsavāriṣṭāṃllehāṃścūrṇānyayaskṛtīḥ/ sahasraśo 'pi kurvīta
bījenānena buddhimān ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne mahākuṣṭhacikitsitaṃ nāma daśamo
'dhyāyaḥ ||10 ||
ekādaśo 'dhyāyaḥ/
athātaḥ pramehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
dvau pramehau bhavataḥ sahajo 'pathyanimittaśca/ tatra
sahajo mātṛpitṛbījadoṣakṛtaḥ, ahitāhārajo 'pathyanimittaḥ/ tayoḥ
pūrveṇopadrutaḥ kṛśo rūkṣo 'lpāśī pipāsurbhṛśaṃ parisaraṇaśīlaśca bhavati;
uttareṇa sthūlo bahvāī snigdhaḥ śayyāsanasvapnaśīlaḥ prāyeṇeti ||
tatra kṛśamannapānapratisaṃskṛtābhiḥ kriyābhiścikitseta,
sthūlamapatarpaṇayuktābhiḥ ||
sarva eva ca parihareyuḥ
sauvīrakatuṣodakaśuktamaireyasurāsavatoyapayastailaghṛtekṣuvikāradadhipiṣṭānnāmlayavāgūṇānakāni
grāmyānūpaudakamāṃsāni ceti ||
tataḥ śāliṣaṣṭikayavagodhūmakodravoddālakānanavān
bhuñjīta caṇakāḍhakīkulatthamudgavikalpena, tiktakaṣāyābhyāṃ ca
śākagaṇābhyāṃ nikumbheṅgudīsarṣapātasītailasiddhābhyāṃ, baddhamūtrair vā
jāṅgalair māṃsair apahṛtamedobhir anamlair aghṛtaiś ceti ||
tatrādita eva pramehiṇaṃ snigdham anyatamena tailena
priyaṅgvādisiddhena vā ghṛtena vāmayet pragāḍhaṃ virecayec ca,
virecanādanantaraṃ surasādikaṣāyeṇāsthāpayenmahauṣadhabhadradārumustāvāpena
madhusaindhavayuktena, dahyamānaṃ ca nyagrodhādikaṣāyeṇa nistailena ||
tataḥ śuddhadehamāmalakarasena haridrāṃ madhusaṃyuktāṃ
pāyayet, triphalāviśālādevadārumustakaṣāyaṃ vā,
śālakampillakamuṣkakakalkamakṣamātraṃ vā madhumadhuramāmalakarasena
haridrāyutaṃ, kuṭajakapittharohītakabibhītakasaptaparṇapuṣpakalkaṃ vā
nimbāragvadhasaptaparṇamūrvākuṭajasomavṛkṣapalāśānāṃ vā
tvakpatramūlaphalapuṣpakaṣāyāṇi, ete pañca yogāḥ sarvamehānāmapahantāro
vyākhyātāḥ ||
viśeṣaścāta ūrdhvaṃ tatrodakamehinaṃ pārijātakaṣāyaṃ
pāyayet, ikṣumehinaṃ citrakakaṣāyaṃ, śanairmehinaṃ khadirakaṣāyaṃ,
lavaṇamehinaṃ pāṭhā+aguruharidrākaṣāyaṃ, piṣṭamehinaṃ
haridrādāruharidrākaṣāyaṃ, sāndramehinaṃ saptaparṇakaṣāyaṃ, śukramehinaṃ
dūrvāśaivalaplavahaṭhakarañjakaserukakaṣāyaṃ kakubhacandanakaṣāyaṃ vā,
phenamehinaṃ triphalāragvaghamṛdvīkākaṣāyaṃ, madhumadhuram iti; paittikeṣu
nīlamehinaṃ śālasārādikaṣāyamaśvatthakaṣāyaṃ vā pāyayet, haridrāmehinaṃ
rājavṛkṣakaṣāyaṃ, amlamehinaṃ nyagrodhādikaṣāyaṃ, kṣāramehinaṃ
triphalākaṣāyaṃ, mañjiṣṭhāmehinaṃ mañjiṣṭhācandanakaṣāyaṃ, śoṇitamehinaṃ
guḍūcītindukāsthikāśmaryakharjūrakaṣāyaṃ madhumiśraṃ; ata
ūrdhvamasādhyeṣvapi yogān yāpanārthaṃ vakṣyāmaḥ, tadyathā sarpirmehinaṃ
kuṣṭhakuṭajapāṭhāhiṅgukaṭurohiṇīkalkaṃ guḍūcīcitrakakaṣāyeṇa pāyayet,
vasāmehinamagnimanthakaṣāyaṃ śiṃśapākaṣāyaṃ vā, kṣaudramehinaṃ
kadarakramukakaṣāyaṃ, hastimehinaṃ
tindukakapitthaśirīṣapalāśapāṭhāmūrvāduḥsthikṣāraṃ ceti;
dahyamānamaudakakandakvāthasiddhāṃ yavāgūṃ kṣīrekṣurasamadhurāṃ pāyayet ||
tataḥ
priyaṅgvanantāyūthikāpadmātrāyantikālohitikāmbaṣṭhādāḍimatvakśālaparṇīpadmatuṅgakeśaradhātakīvakulaśālmalīśrīveṣṭakamocaraseṣv
ariṣṭānayaskṛtīrlehānāsavāṃś ca kurvīta;
śṛṅgāṭakagiloḍyavisamṛṇālakāśakaserukamadhukāmrajambvasanatiniśakakubhakaṭvaṅgarodhrabhallātakapalāśacarmavṛkṣagirikarṇikāśītaśivaniculadāḍimājakarṇaharivṛkṣarājādanagopaghoṇṭāvikaṅgateṣu
vā; yavānnavikārāṃś ca seveta; yathoktakaṣāyasiddhāṃ yavāgūṃ cāsmai
prayacchet, kaṣāyāṇi vā pātum ||
mahādhanamahitāhāramauṣadhadveṣiṇamīśvaraṃ vā
pāṭhābhayācitrakapragāḍhamanalpamākṣikamanyatamamāsavaṃ pāyayet,
aṅgāaraśūlyopadaṃśaṃ vā mādhvīkamabhīkṣṇaṃ, kṣaudrakapitthamaricānuviddhāni
cāsmai pānabhojanānyupaharet, uṣṭrāśvatarakharapurīṣacūrṇāni cāsmai
dadyādaśaneṣu; hiṅgusaindhavayuktair yūṣaiḥ sārṣapaiś ca rāgair bhojayet ;
aviruddhāni cāsmai pānabhojanāny upahared rasagandhavanti ca; pravṛddhamehās
tu vyāyāmaniyuddhakrīḍāgajaturagarathapadāticaryāparikramaṇānyastropāstre vā
severan ||
adhanastvabāndhavo vā pādatrāṇātapatravirahito
bhaikṣyāśī grāmaikarātravāsī muniriva saṃyatātmā yojanaśatamadhikaṃ vā
gacchet, mahādhano vā
śyāmākanīvāravṛttirāmalakakapitthatindukāśmantakaphalāhāro mṛgaiḥ saha
vaset, tanmūtraśakṛdbhakṣaḥ satatam anuvrajed gāḥ, brahmaṇo vā
śiloñchavṛttir bhūtvā brahmaratham uddharet, kṛṣet satatam itaraḥ khaned vā
kūpaṃ, kṛśaṃ tu satataṃ rakṣet ||
bhavati cātra adhano vaidyasandeśādevaṃ
kurvannatandritaḥ |
saṃvatsarādantarādvā pramehāt pratimucyate ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne pramehacikitsitaṃ
nāmaikadaśo 'dhyāyaḥ ||11 ||
dvādaśo 'dhyāyaḥ |
athātaḥ pramehapiḍakācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
śarāvikādyā nava piḍakāḥ prāguktāḥ; tāḥ prāṇavato
'lpāstvaṅmāṃsaprāptā mṛdvyo 'lparujaḥ kṣiprapākabhedinyaś ca sādhyāḥ ||
tābhir upadrutaṃ pramehiṇam upacaret | tatra pūrvarūpeṣv
apatarpaṇaṃ vanaspatikaṣāyaṃ bastamūtraṃ copadiśet; evamakurvatastasaya
madhurāhārasya mūtraṃ svedaḥ śleṣmā ca madhurībhavati pramehaś cābhivyakto
bhavati, tatrobhayataḥ saṃśodhanamāseveta; evamakurvatas tasya doṣāḥ
pravṛddhā māṃsaśoṇite pradūṣya śophaṃ janayantyupadravān vā kāṃś cit,
tatroktaḥ pratīkāraḥ sirāmokṣaś ca; evamakurvatas tasya śopho vṛddho
'timātraṃ rujo vidāhamāpadyate, tatra śastrapraṇidhānamuktaṃ
vraṇakriyopasevā ca; evamakurvatas tasya pūyo 'bhyantaramavadāryotsaṅgaṃ
mahāntamavakāśaṃ kṛtvā pravṛddho bhavaty asādhyaḥ; tasmād ādita eva
pramehiṇam upakramet ||
bhallātakabilvāmbupippalīmūlodakīryāvarṣābhūpunarnavācitrakaśaṭīsnuhīvaruṇakapuṣkaradantīpathyā
daśapalonmitā yavakolakulatthāṃś ca prāsthikān saliladroṇe niṣkvāthya
caturbhāgāvaśiṣṭe 'vatārya
vacātrivṛtkampillakabhārgīniculaśuṇṭhīgajapippalīviḍaṅgarodhraśirīṣāṇāṃ
bhāgair ardhapalikair ghṛtaprasthaṃ
vipācayenmehaśvayathukuṣṭhagulmodarārśaḥplīhavidradhipiḍakānāṃ nāśanaṃ nāmnā
dhānvantaram ||
durvirecyā hi madhumehino bhavanti medo
'bhivyāptaśarīratvāt , tasmāt tīkṣṇameteṣāṃ śodhanaṃ kurvīta | piḍakāpīḍitāḥ
sopadravāḥ sarva eva pramehā mūtrādimādhurye madhugandhasāmānyāt
pāribhāṣikīṃ madhumehākhyāṃ labhante ||
na caitān kathaṃcidapi svedayet, medobahutvād eteṣāṃ
viśīryate dehaḥ svedena ||
rasāyanīnāṃ ca daurbalyānnordhvamuttiṣṭhanti pramehiṇāṃ
doṣāḥ, tato madhumehināmadhaḥkāye piḍakāḥ prādurbhavanti ||
apakvānāṃ tu piḍakānāṃ śophavat pratīkāraḥ, pakvānāṃ
vraṇavaditi; tailaṃ tu vraṇaropaṇamevādau kurvīta,
āragvadhādikaṣāyamutsādanārthe, śālasārādikaṣāyaṃ pariṣecane,
pippalyādikaṣāyaṃ pānabhojaneṣu,
pāṭhācitrakaśārṅgeṣṭākṣudrābṛhatīsārivāsomavalkasaptaparṇāragvadhakuṭajamūlacūrṇāni
madhumithāṇi praśnīyāt ||
śālasārādivargakaṣāyaṃ caturbhāgāvaśiṣṭamavatārya
parisrāvya punarupanīya sādhayet, sidhyati
cāmalakarodhrapriyaṅgudantīkṛṣṇāyastāmracūrṇānyāvapet, etadanupadagdhaṃ
lehībhūtamavatāryānuguptaṃ nidadhyāt, tato yathāyogam upayuñjīta, eṣa lehaḥ
sarvamehānāṃ hantā ||
triphalānitrakatrikaṭukaviḍaṅgamustānāṃ nava
bhāgāstāvanta eva kṛṣṇāyaś cūrṇasya, tat sarvamaikadhyaṃ kṛtvā yathāyogaṃ
mātrāṃ sarpirmadhubhyāṃ saṃsṛjyopayuñjīta, etannavāyasam; etena jāṭharyaṃ na
bhavati, sanno 'gnirāpyāyate,
durnāmaśophapāṇḍukuṣṭharogāvipākakāsaśvāsapramehāś ca na bhavanti ||
śālasārādiniryūhe caturthāṃśāvaśeṣite |
parisrute tataḥ śīte madhu mākṣikamāvapet ||
phāṇitībhāvamāpannaṃ guḍaṃ śodhitam eva ca |
ślakṣṇapiṣṭāni cūrṇāni pippalyādigaṇasya ca ||
aikadhyamāvapet kumbhe saṃskṛte ghṛtabhāvaite |
pippalīcūrṇamadhubhiḥ pralipte 'ntaḥśucau dṛḍhe ||
ślakṣṇāni tīkṣṇalohasya tatra patrāṇi buddhimān |
khadirāṅgārataptāni bahuśaḥ sannipātayet ||
supidhānaṃ tu taṃ kṛtvā yavapalle nidhāpayet |
māsāṃstrīṃś caturo vā 'pi yāvadālohasaṃkṣayāt ||
tato jātarasaṃ taṃ tu prātaḥ prātar yathābalam |
niṣeveta yathāyogamāhāraṃ cāsya kalpayet ||
kārśyakṛdbalināmeṣa sannasyāgneḥ prasādhakaḥ |
śophanudgulmahṛt kuṣṭhamehapāṇḍvāmayāpahaḥ ||
plīhodaraharaḥ śīghraṃ viṣamajvaranāśanaḥ |
abhiṣyandāpaharaṇo lohāriṣṭo mahāguṇaḥ ||
pramehiṇo yadā mūtramapicchilamanāvilam |
viśadaṃ tiktakaṭukaṃ tadā ''ārogyaṃ pracakṣate ||
iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne pramehapiḍakācikitsitaṃ
nāma dvādaśo 'dhyāyaḥ ||12 ||
trayodaśo 'dhyāyaḥ |
athāto madhumehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
madhumehitvamāpannaṃ bhiṣagbhiḥ parivarjitam |
yogenānena matimān pramehiṇamupācaret ||
māse śukre śucau caiva śailāḥ sūryāṃśutāpitāḥ |
jatuprakāśaṃ svarasaṃ śilābhyaḥ prasravanti hi ||
śilājatviti vikhyātaṃ sarvavyādhivināśanam |
trapvādīnāṃ tu lohānāṃ ṣaṇṇāmanyatamānvayam ||
jñeyaṃ svagandhataś cāpi ṣaḍyoni prathitaṃ kṣitau |
lohādbhavati tadyasmācchilājatu jatuprabham ||
tasya lohasya tadvīryaṃ rasaṃ cāpi bibharti tat |
trapusīsāyasādīni pradhānānyuttarottaram ||
yathā tathā prayoge 'pi śreṣṭhe śreṣṭhaguṇāḥ smṛtāḥ |
tat sarvaṃ tiktakaṭukaṃ kaṣāyānurasaṃ saram ||
kaṭupākyuṣṇavīryaṃ ca śoṣaṇaṃ chedanaṃ tathā |
teṣu yat kṛṣṇamalaghu snigdhaṃ niḥśarkaraṃ ca yat ||
gomūtragandhi yac cāpi tat pradhānaṃ pracakṣate |
tadbhāvitaṃ sāragaṇair hṛtadoṣo dinodaye ||
pibet sārodakenaiva ślakṣṇapiṣṭaṃ yathābalam |
jāṅgalena rasenānnaṃ tasmiñjīrṇe tu bhojayet ||
upayujya tulām evaṃ girijād amṛtopamāt |
vapur varṇabalopeto madhumehavivarjitaḥ ||
jīved varṣaśataṃ pūrṇamajaro 'marasannibhaḥ |
śataṃ śataṃ tulāyāṃ tu sahasraṃ daśataulike ||
bhallātakavidhānena parihāravidhiḥ smṛtaḥ |
mehaṃ kuṣṭham apasmāram unmādaṃ ślīpadaṃ garam ||
śoṣaṃ śophārśasī gulmaṃ pāṇḍutāṃ viṣamajvaram |
apohaty acirāt kālāc chilājatu niṣevitam ||
na so 'sti rogo yaṃ cāpi nihanyānna śilājatu |
śarkarāṃ cirasaṃbhūtāṃ bhinatti ca tathā 'śmarīm ||
bhāvanāloḍane cāsya kartavye bheṣajair hitaiḥ |
evaṃ ca mākṣikaṃ dhātuṃ tāpījam amṛtopamam ||
madhuraṃ kāñcanābhāsam amlaṃ vā rajataprabham |
piban hanti jarākuṣṭhamehapāṇḍvāmayakṣayān ||
tadbhāvitaḥ kapotāṃś ca kulatthāṃś ca vivarjayet |
pañcakarmaguṇātītaṃ śraddhāvantaṃ jijīviṣum ||
yogenānena matimān sādhayed api kuṣṭhanam |
vṛkṣās tuvarakā ye syuḥ paścimārṇava bhūmiṣu ||
vīcītaraṅgavikṣepamārutoddhūtapallavāḥ |
teṣāṃ phalāni gṛhṇīyāt supakvānyambudāgame ||
majjāṃ tebhyo 'pi saṃhṛtya śoṣayitvā vicūrṇya ca |
tilavat pīḍayed droṇyāṃ srāvayed vā kusumbhavat ||
tattailaṃ saṃhṛtaṃ bhūyaḥ pacedātoyasaṃkṣayāt |
avatārya karīṣe ca pakṣamātraṃ nidhāpayet ||
snigdhaḥ svinno hṛtamalaḥ pakṣādūrdhvaṃ prayatnavān |
caturthabhaktāntaritaḥ śuklādau divase śubhe ||
mantrapūtasya tailasya pibenmātrāṃ yathābalam |
tatra mantraṃ pravakṣyāmi yenedam abhimantryate ||
majjasāra mahāvīrya sarvān dhātūn viśodhaya |
śaṅkhacakragadāpāṇistvāmājñāpayate 'cyutaḥ ||
tenāsyor dhvamadhaś cāpi doṣā yāntyasakṛttataḥ |
asnehalavaṇāṃ sāyaṃ yavāgūṃ śītalāṃ pibet ||
pañcāhaṃ prapibettailamanena vidhinā naraḥ |
pakṣaṃ pariharec cāpi mudgayūṣaudanāśanaḥ ||
pañcabhir divasair evaṃ sarvakuṣṭhair vimucyate |
tad eva khadirakvāthe triguṇe sādhu sādhitam ||
nihitaṃ pūrvavat pakṣāt pibenmāsamatandritaḥ |
tenābhyaktaśarīraś ca kurvītāhāramīritam ||
bhinnasvaraṃ raktanetraṃ viśīrṇaṃ kṛmibhakṣitam |
anenāśu prayogeṇa sādhayet kuṣṭhinaṃ naram ||
sarpirmadhuyutaṃ pītaṃ tad eva khadirāmbunā |
pakṣimāṃsarasāhāraṃ karoti dviśatāyuṣam ||
tad eva nasye pañcāśaddivasānupayojitam |
vapuṣmantaṃ śrutidharaṃ karoti triśatāyuṣam ||
śodhayanti naraṃ pītā majjānas tasya mātrayā |
mahāvīryastuvarakaḥ kuṣṭhamehāpahaḥ paraḥ ||
sāntardhūmas tasya majjā tu dagdhaḥ kṣiptastaile
saindhavaṃ cāñjanaṃ ca |
paillyaṃ hanyādarmanaktāndhyakācān nīlīrogaṃ taimiraṃ cāñjanena ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne madhumehacikitsitaṃ nāma
trayodaśo 'dhyāyaḥ ||13 ||
caturdaśo 'dhyāyaḥ |
athāta udarāṇāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
aṣṭāv udarāṇi pūrvam uddiṣṭāni |
teṣv asādhyaṃ baddhagudaṃ parisrāvi ca; avaśiṣṭāni kṛcchrasādhyāni; sarvāṇy
eva pratyākhyāyopakrameta | teṣv ādyaś caturvargo bheṣajasādhyaḥ, uttaraḥ
śastrasādhyaḥ, kālaprakarṣāt sarvāṇyeva śastrasādhyāni varjayitavyāni vā ||
udarī tu
gurvabhiṣyandirūkṣavidāhisnigdhapiśitapariṣekāvagāhān pariharet;
śāliṣaṣṭikayavagodhūmanīvārān nityam aśnīyāt ||
tatra vātodariṇaṃ vidārigandhādisiddhena sarpiṣā
snehayitvā, tilvakavipakvenānulomya, citrāphalatailapragāḍhena
vidārigandādikaṣāyeṇāsthāpayed anuvāsayec ca, sālvaṇena copanāhayed udaraṃ,
bhojayec cainaṃ vidārigandhādisiddhena kṣīreṇa jāṅgalarasena ca, svedayec
cābhīkṣṇam ||
pittodariṇaṃ tu madhuragaṇavipakvena sarpiṣā snehayitvā,
śyāmātriphalātrivṛdvipakvenānulomya, śarkarāmadhughṛtapragāḍhena
nyagrodhādikaṣāyeṇāsthāpayed anuvāsayec ca, pāyasenopanāhayed udaraṃ,
bhojayec cainaṃ vidārigandhādisiddhena payasā ||
śleṣmodariṇaṃ tu pippalyādikaṣāyasiddhena
sarpiṣopasnehya, snuhīkṣīravipakvenānulomya,
trikaṭukamūtrakṣāratailapragāḍhena muṣkakādikaṣāyeṇāsthāpayed anuvāsayec ca,
śaṇātasīdhātakīkiṇvasarṣapamūlakabījakalkaiś copanāhayed udaraṃ, bhojayec
cainaṃ trikaṭukapragāḍhena kulatthayūṣeṇa pāyasena vā, svedayec cābhīkṣṇam
||
dūṣyodariṇaṃ tu pratyākhyāya
saptalāśaṅkhinīsvarasasiddhena sarpiṣā viracayen māsam ardhamāsaṃ vā,
mahāvṛkṣakṣīrasurāgomūtrasiddhena vā; śuddhakoṣṭhaṃ tu
madyenāśvamārakaguñjākākādanīmūlakalkaṃ pāyayet; ikṣukāṇḍāni vā kṛṣṇasarpeṇa
daṃśayitvā bhakṣayed vallīphalāni vā, mūlajaṃ kandajaṃ vā viṣamā sevayet,
tenāgado bhavaty anyaṃ vā bhāvam āpadyate ||
bhavati cātra kupitānilamūlatvāt saṃcitatvān malasya ca |
sarvodareṣu śaṃsanti bahuśas tv anulomanam ||
ata ūrdhvaṃ sāmānyayogān vakṣyāmaḥ | tad yathā
eraṇḍatailam aharahar māsaṃ dvau vā kevalaṃ mūtrayuktaṃ kṣīrayuktaṃ vā
sevetodakavarjī, māhiṣaṃ vā mūtraṃ kṣīreṇa nirāhāraḥ saptarātram,
uṣṭrīkṣīrāhāro vā 'nnavārivarjī pakṣaṃ, pippalīṃ vā māsaṃ pūrvoktena
vidhānenāseveta, saindhavājamodāyuktaṃ vā nikumbhatailam,
ārdraśṛṅgaverarasapātraśatasiddhaṃ vā vātaśūle 'vacāryaṃ,
śṛṅgaverarasavipakvaṃ kṣīram āseveta, cavyaśṛṅgaverakalkaṃ vā payasā
saraladevadārucitrakam eva vā, muraṅgīśālaparṇīśyāmāpunarnavākalkaṃ vā,
jyotiṣkaphalatailaṃ vā kṣīreṇa svarjikāhiṅgumiśraṃ pibet, [*]guḍadvitīyāṃ
vā harītakīṃ bhakṣayet, srutīkṣīrabhāvitānāṃ vā pippalīnāṃ sahasraṃ kālena,
pathyākṛṣṇācūrṇaṃ vā snuhīkṣīrabhāvitamutkārikāṃ pakvāṃ dāpayet;
harītakīcūrṇaṃ prasthamāḍhake ghṛtasyāvāpyāṅgāreṣv abhivilāpya
khajenābhimathyānuguptaṃ kṛtvā 'rdhamāsaṃ yavapalle vāsayet, tataś coddhṛtya
parisrāvya harītakīkvāthāmladadhīnyāvāpya vipacet, tad yathā yogaṃ māsam
ardhamāsaṃ vā pāyayet; gavye payasi mahāvṛkṣakṣīramāvāpya vipacet, vipakvaṃ
cāvatārya śītībhūtaṃ manthānenābhimathya navanītamādāya bhūyo
mahāvṛkṣakṣīreṇaiva vipacet, tad yathā yogaṃ māsaṃ māsārdhaṃ vā pāyayet;
cavyacitrakadantyativiṣākuṣṭhasārivātriphalājamodaharidrāśaṅkhinītrivṛttrikaṭukānām
ardhakārṣikā bhāgā, rājavṛkṣaphalamajjñāmaṣṭau karṣāḥ, mahāvṛkṣakṣīrapale
dve, gavāṃ kṣīramūtrayor aṣṭāvaṣṭau palāni, etat sarvaṃ ghṛtaprasthe
samāvāpya vipacet, tad yathā yogaṃ māsam ardhamāsṃ vā pāyayet; etāni
tilvakaghṛtacaturthāni sarpīṣy
udaragulmavidradhyaṣṭhīlānāhakuṣṭhonmādāpasmāreṣūpayojyāni virecanārthaṃ;
mūtrāsavāriṣṭasurāś cābhīkṣṇaṃ mahāvṛkṣakṣīrasaṃbhṛtāḥ seveta;
virecanadravyakaṣāyaṃ vā śṛṅgaveradevadārupragāḍham ||
vamanavirecanaśirovirecanadravyāṇāṃ pālikābhāgāḥ
pippalyādivacādiharidrādiparipaṭhitānāṃ ca dravyāṇāṃ ślakṣṇapiṣṭānāṃ
yathoktānāṃ ca lavaṇānāṃ tat sarvaṃ mūtragaṇe prakṣipya
mahāvṛkṣakṣīraprasthaṃ ca mṛdvagninā 'vaghaṭṭayan vipaced apradagdhakalkaṃ,
tatsādhusiddham avatārya śītībhūtamakṣamātrā guṭikā vartayet, tāsām ekāṃ dve
tisro vā guṭikā balāpekṣayā māsāṃs trīṃś caturo vā seveta, eṣā++[*]ānāhavartikriyā viśeṣeṇa
mahāvyādhiṣūpayujyate (viśeṣeṇa) koṣṭhajāṃś ca kṛmīn apahanti
kāsaśvāsakṛmikuṣṭhapratiśyāyārocakāvipākodāvartāṃś ca nāśayati ||
madanaphalamajjakuṭajajīmūtakekṣvākudhāmārgavatrivṛttrikaṭukasarṣapalavaṇāni
mahāvṛkṣakṣīramūtrayor anyatareṇa piṣṭvā 'ṅguṣṭhamātrāṃ vartiṃ kṛtvodariṇa
ānāhe tailalavaṇābhyaktagudasyaikāṃ dve tisro vā pāyau nidadhyāt, eṣā
''ānāhavartikriyā vātamūtrapurīṣodāvartādhmānānāheṣu vidheyā ||
plīhodariṇaḥ snigdhasvinnasya dadhnā bhuktavato
vāmabāhau kūrparābhyantarataḥ sirāṃ vidhyet, vimardayec ca pāṇinā plīhānaṃ
rudhirasyandanārthaṃ; tataḥ saṃśuddhadehaṃ samudraśuktikākṣāraṃ payasā
pāyayeta, hiṅgusauvarcike vā kṣīreṇa, srutena palāśakṣāreṇa vā yavakṣāraṃ,
kiṃśukakṣārodakena vā bahuśaḥ srutena yavakṣāraṃ,
pārijātakekṣurakāpāmārgakṣāraṃ vā, tailasaṃsṛṣṭaṃ śobhāñjanakayūṣaṃ
pippalīsaindhavacitrakayuktaṃ, pūtikarañjakṣāraṃ vā 'mlasrutaṃ
viḍlavaṇapippalīprāgāḍham ||
pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaverayavakṣārasaindhavānāṃ pālikā bhāgāḥ,
ghṛtaprasthaṃ tattulyaṃ ca kṣīraṃ tadaikadhyaṃ vipācayet , etat ṣaṭpalakaṃ
nāma sarpiḥ
plīhāgnisaṅgagulmodarodāvartaśvayathupāṇḍurogakāsaśvāsapratiśyāyor
dhvavātaviṣamajvarān apahanti | mandāgnirvā hiṅgvādikaṃ cūrṇam upayuñjīta ||
yakṛddālye 'py eṣa eva kriyāvibhāgaḥ |
viśeṣatas tu dakṣiṇabāhau sirāvyadhaḥ ||
maṇibandhaṃ sakṛnnāmya vāmāṅguṣṭhasamīritām |
dahet sirāṃ śareṇāśu plīhno vaidyaḥ praśāntaye ||
baddhagude parisrāviṇi ca snigdhasvinnasyābhyaktasyādho
nābher vāmataś caturaṅgulam apahāya romarājyā udaraṃ pāṭayitvā
caturaṅgulapramāṇamantrāṇi niṣkṛṣya nirīkṣya
baddhagudasyāntrapratirodhakaramaśmānaṃ bālaṃ vā 'pohya malajātaṃ vā tato
madhusarpirbhyām abhyajyāntrāṇi yathāsthānaṃ sthāpayitvā [*]bāhyaṃ vraṇam
udarasya sīvyet | parisrāviṇy apy evam eva śalyamuddhṛtyāntrasrāvān
saṃśodhya[*],
tacchidramāntraṃ samādhāya kālapipīlikābhir daṃśayet, daṣṭe ca tāsāṃ kāyān
apaharen na śirāṃsi, tataḥ pūrvavat sīvyet, saṃdhānaṃ ca yathoktaṃ kārayet,
yaṣṭīmadhukamiśrayā ca kṛṣṇamṛdā 'valipya bandhenopacaret, tato
nivātamāgāraṃ praveśyācārikam upadiśet, vāsayec cainaṃ tailadroṇyāṃ
sarpirdroṇyāṃ vā payovṛttim iti ||
dakodariṇas tu vātaharatailābhyaktasyoṣṇodakasvinnasya
sthitasyāptaiḥ suparigṛhītasyākakṣāt pariveṣṭitasyādho nābher vāmataś
caturaṅgulam apahāya romarājyā vrīhimukhenāṅguṣṭhodarapramāṇam avagāḍhaṃ
vidhyet, tatra trapvādīnām anyatamasya nāḍīṃ dvidvārāṃ pakṣanāḍīṃ vā
saṃyojya doṣodakam avasiñcet, toto nāḍīm apahṛtya tailalavaṇenābhyajya
vraṇaṃ bandhenopacaret, na caikasminn eva divase sarvaṃ doṣodakam apaharet,
sahasā hy apahṛte tṛṣṇājvarāṅgamardātīsāraśvāsakāsapādadāhā utpadyerann
āpūryate vā bhṛśataram udaram asañjātaprāṇasya, tasmāt
tṛtīyacaturthapañcamaṣaṣṭhāṣṭamadaśamadvādaśaṣoḍaśarātrāṇām anyatamam
antarīkṛtya doṣodakam alpālpam avasiñcet; niḥsṛte ca doṣe gāḍhataram
āvikakauśeyacarmaṇām anyatamena pariveṣṭayed udaraṃ, tathā nādhmāpayati
vāyuḥ; ṣaṇmāsāṃś ca payasā bhojayej jāṅgalarasena vā, tatas trīn māsān
ardhodakena payasā phalāmlena jāṅgalarasena vā, avaśiṣṭaṃ māsatrayam annaṃ
laghu hitaṃ vā seveta, evaṃ saṃvatsareṇāgado bhavati ||
bhavati cātra
āsthāpane caiva virecane ca pāne tathā ''āhāravidhikriyāsu |
sarvodaribhyaḥ kuśalaiḥ prayojyaṃ kṣīraṃ śṛtaṃ jāṅgalajo raso vā ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne udaracikitsitaṃ
nāma caturdaśo 'dhyāyaḥ ||14 ||
pañcadaśo 'dhyāyaḥ |
athāto mūḍhagarbhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
nāto 'nyat kaṣṭatamamasti yathā
mūḍhagarbhaśalyoddharaṇam; atra hi yoniyakṛtplīhāntravivaragarbhāśayānāṃ
madhye karma kartavyaṃ sparśena,
utkarṣaṇāpakarṣaṇasthānāpavartanotkartanabhedanacchedanapīḍanarjūkaraṇadāraṇāni
caikahastena garbhaṃ garbhiṇīṃ cāhiṃsatā, tasmād adhipatimāpṛcchya paraṃ ca
yatnamāsthāyopakrameta ||
tatra samāsenāṣṭavidhā mūḍhagarbhagatiruddiṣṭā;
svabhāvagatā api trayaḥ saṅgā bhavanti śiraso vaiguṇyādaṃsayor jaghanasya vā
||
jīvati tu garbhe sūtikāgarbhanirharaṇe prayateta |
nirhartum aśakye cyāvanān mantrānupaśṛṇuyāt; tān vakṣyāmaḥ ||
ihāmṛtaṃ ca somaś ca citrabhānuś ca bhāmini |
uccaiḥśravāś ca turago mandire nivasantu te ||
idamamṛtamapāṃ samuddhṛtaṃ vai tava laghu garbhamimaṃ
pramuñcatu stri |
tad analapavanārkavāsavās te saha lavaṇāmbudharair diśantu śāntim ||
muktāḥ paśorvipāśāś ca muktāḥ sūryeṇa raśmayaḥ |
muktaḥ sarvabhayād garbha ehyehi viramāvitaḥ ||
auṣadhāni ca vidadhyādyathoktāni | mṛte cottānāyā
ābhugnasakthyā vastrādhārakonnamitakaṭhyā
dhanvananagavṛttikāśālmalīmṛtsnaghṛtābhyāṃ mrakṣayitvā hastaṃ yonau praveśya
garbham upaharet | tatra sakthibhyām āgatamanulomamevāñchet, ekasakthnā
pratipannasyetarasakthi prasāryāpaharet, sphigdeśenāgatasya sphigdeśaṃ
prapīḍyordhvam utkṣipya sakthinī prasāryāpaharet, tiryagāgatasya
parighasyeva tiraścīnasya paś cād ardhamūrdhvamutkṣipya
pūrvārdhamapatyapathaṃ pratyārjavamānīyāpaharet, pārśvāpavṛttaśirasamaṃsaṃ
prapīḍyor dhvamutkṣipya śiro 'patyapatham ānīyāpaharet,
bāhudvayapratipannasyor dhvamutpīḍyāṃsau śiro 'nulomamānīyāpaharet,
dvāvantyāvasādhyau mūḍhagarbhau, evamaśakye śastramavacārayet ||
sacetanaṃ ca śastreṇa na kathañcana dārayet |
dāryamāṇo hi jananīmātmānaṃ caiva ghātayet ||
aviṣahye vikāre tu śreyo garbhasya pātanam |
na garbhiṇyā viparyāsastasmāt prāptaṃ na hāpayet ||
tataḥ striyamāśvāsya maṇḍalāgreṇāṅgulīśastreṇa vā śiro
vidārya, śiraḥkapālānyāhṛtya, śaṅkunā gṛhītvorasi kakṣāyāṃ vā 'paharet;
abhinnaśirasamakṣikūṭe gaṇḍe vā, aṃsasaṃsaktasyāṃsadeśe bāhū chittvā,
dṛtimivātataṃ vātapūrṇodaraṃ vā vidārya nirasyāntrāṇi śithilībhūtamāharet,
jaghanasaktasya vā jaghanakapālānīti ||
kiṃbahunā yadyadaṅgaṃ hi garbhasya tasya sajjati
tadbhiṣak |
samyagvinirharecchittvā rakṣennārīṃ ca yatnataḥ ||
garbhasya gatayaś citrā jāyante 'nilakopataḥ |
tatrānalpamatirvaidyo varteta vidhipūrvakam ||
nopekṣeta mṛtaṃ garbhaṃ muhūrtam api paṇḍitaḥ |
sa hyāśu jananīṃ hanti nirucchvāsaṃ paśuṃ yathā ||
maṇḍalāgreṇa kartavyaṃ chedyam antarvijānatā |
vṛddhipatraṃ hi tīkṣṇāgraṃ nārīṃ hiṃsyāt kadācana ||
athāpatantīm aparāṃ pātayet pūrvavad bhiṣak |
hastenāpahared vā 'pi pārśvabhyāṃ paripīḍya vā ||
dhunuyāc ca muhurnārīṃ pīḍayed vā 'ṃsapiṇḍikām |
tailāktayonerevaṃ tāṃ pātayenmatimān bhiṣak ||
evaṃ nirhṛtaśalyāṃ tu siñced uṣṇena vāriṇā |
tato 'bhyaktaśarīrāyā yonau snehaṃ nidhāpayet ||
evaṃ mṛdvī bhaved yonistacchūlaṃ copaśāmyati |
kṛṣṇātanmūlaśuṇṭhyelāhiṅgubhārgīḥ sadīpyakāḥ ||
vacāmativiṣāṃ rāsnāṃ cavyaṃ saṃcūrṇya pāyayet |
snehena doṣasyandārthaṃ vedanopaśamāya ca ||
kvāthaṃ caiṣāṃ tathā kalkaṃ cūrṇaṃ vā snehavarjitam |
śākatvagghiṅgvativiṣāpāṭhākaṭukarohiṇīḥ ||
tathā tejovatīṃ cāpi pāyayet pūrvavadbhiṣak |
trirātraṃ pañcasaptāhaṃ tataḥ snehaṃ punaḥ pibet ||
pāyayet āsavaṃ naktam ariṣṭaṃ vā susaṃskṛtam |
śirīṣakakubhābhyāṃ ca toyam ācamane hitam ||
upadravāś ca ye 'nye syustān yathāsvamupācaret |
sarvataḥ pariśuddhā ca snigdhapathyālpabhojanā ||
svedābhyaṅgaparā nityaṃ bhavet krodhavivarjitā |
payo vātaharaiḥ siddhaṃ daśāhaṃ bhojane hitam ||
rasaṃ daśāhaṃ śeṣe tu yathāyogamupācaret |
vyupadravāṃ viśuddhāṃ ca jñātvā ca varavarṇinīm ||
ūrdhvaṃ caturbhyo māsebhyo visṛjet parihārataḥ |
yonisantarpaṇe 'bhyaṅge pāne bastiṣu bhojane ||
balātailamidaṃ cāsyai dadyādanilavāraṇam |
balāmūlakaṣāyasya daśamūlīśṛtasya ca ||
yavakolakulatthānāṃ kvāthasya payasas tathā |
aṣṭāvaṣṭau śubhā bhāgāstailādekastadekataḥ ||
pacedāvāpya madhuraṃ gaṇaṃ saindhavasaṃyutam |
tathā 'guruṃ sarjarasaṃ saralaṃ devadāru ca ||
mañjiṣṭhāṃ candanaṃ kuṣṭhamelāṃ kālānusārivām |
māṃsīṃ śaileyakaṃ patraṃ tagaraṃ sārivāṃ vacām ||
śatāvarīmaśvagandhāṃ śatapuṣpāṃ punarnavām |
tat sādhusiddhaṃ sauvarṇe rājate mṛnmaye 'pi vā ||
prakṣipya kalaśe samyak svanuguptaṃ nidhāpayet |
balātailamidaṃ khyātaṃ sarvavātavikāranut ||
yathābalamato mātrāṃ sūtikāyai pradāpayet |
yā ca garbhārthinī nārī kṣīṇaśukraś ca yaḥ pumān ||
vātakṣīṇe marmahate mathite 'bhihate tathā |
bhagne śramābhipanne ca sarvathaivopayujyate ||
etad ākṣepakādīn vai vātavyādhīn apohati |
hikkāṃ kāsamadhīmanthaṃ gulmaṃ śvāsaṃ ca dustaram ||
ṣaṇmāsān upayujyaitad antravṛddhim apohati |
pratyagradhātuḥ puruṣo bhavec ca sthirayauvanaḥ ||
rājñām etad dhi kartavyaṃ rājamātrāś ca ye narāḥ |
sukhinaḥ sukumārāś ca dhaninaś cāpi ye narāḥ ||
balākaṣāyapītebhyas tilebhyo vā 'py anekaśaḥ |
tailam utpādya ||
tat kvāthaśatapākaṃ kṛtaṃ śubham ||
nivāte nibhṛtāgāre prayuñjīta yathābalam | jīrṇe 'smin
payasā snigdham aśnīyāt ṣaṣṭikaudanam ||
anena vidhinā droṇam upayujyānnamīritam | bhuñjīta
dviguṇaṃ kālaṃ balavarṇānvitas tataḥ ||
sarvapāpair vinirmuktaḥ śatāyuḥ puruṣo bhavet | śataṃ
śataṃ tathotkarṣo droṇe droṇe prakīrtitaḥ ||
balākalpenātibalāguḍūcyādityaparṇiṣu | saireyake
vīratarau śatāvaryāṃ trikaṇṭake ||
tailāni madhuke kuryāt prasāriṇyāṃ ca buddhimān |
nīlotpalaṃ varīmūlaṃ gavye kṣīre vipācayet ||
śatapākaṃ tatas tena tilatailaṃ paced bhiṣak |
balātailasya kalkāṃs tu supiṣṭāṃs tatra dāpayet ||
sarveṣām eva jānīyād upayogaṃ cikitsakaḥ | balātailavad
eteṣāṃ guṇāṃś caiva viśeṣataḥ ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne mūḍhagarbhacikitsitaṃ nāma
pañcadaśo 'dhyāyaḥ ||15 ||
ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ |
athāto vidradhītāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
ukta vidradhayaḥ ṣaḍye teṣv asādhyas tu sarvajaḥ |
śeṣeṣvām eṣu kartavyā tvaritaṃ śophavat kriyā ||
vātaghnamūlakalkais tu ghṛtatailavasāyutaiḥ | sukhoṣṇo
bahalo lepaḥ prayojyo vātavidradhau ||
sānūpaudakamāṃsas tu kākolyādiḥ satarpaṇaḥ |
snehāmlasiddho lavaṇaḥ prayojyaś copanāhane ||
veśavāraiḥ sakṛśaraiḥ payobhiḥ pāyasais tathā | svedayet
satataṃ cāpi nirharec cāpi śoṇitam ||
sa ced evam upakrāntaḥ pākāyābhimukho yadi | taṃ
pācayitvā śastreṇa bhindyād bhinnaṃ ca śodhayet ||
pañcamūlakaṣāyeṇa prakṣālya lavaṇottaraiḥ |
tailair bhadrādimadhukasaṃyuktaiḥ pratipūrayet ||
vair ecanikayuktena traivṛtena viśodhya ca |
pṛthakparṇyādisiddhena traivṛtena ca ropayet ||
paittikaṃ śarkarālājāmadhukaiḥ sārivāyutaiḥ |
pradihyāt kṣīrapiṣṭair vā payasyośīracandanaiḥ ||
pākyaiḥ śītakaṣāyair vā kṣīrair ikṣurasais tathā |
jīvanīyaghṛtair vā 'pi secayec charkarāyutaiḥ ||
trivṛddharītakīnāṃ ca cūrṇaṃ lihyānmadhudravam |
jalaukobhir hareccāsṛk pakvaṃ cāpaṭhya buddhimān ||
kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa prakṣālyaudakajena vā |
tilaiḥ sayaṣṭīmadhukaiḥ sakṣaudraiḥ sarpiṣā yutaiḥ ||
upadihya pratanunā vāsasā veṣṭayed vraṇam |
prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāmadhukośīrapadmakaiḥ ||
saharidraiḥ kṛtaṃ sarpiḥ sakṣīraṃ vraṇaropaṇam |
kṣīraśuklāpṛthakparṇīsamaṅgārodhracandanaiḥ ||
nyagrodhādipravāleṣu teṣāṃ tvakṣvathavā kṛtam |
naktamālasya patrāṇi taruṇāni phalāni ca ||
sumanāyāś ca patrāṇi paṭolāriṣṭayos tathā |
dve haridre madhūcchiṣṭaṃ madhukaṃ tiktarohiṇī ||
priyaṅguḥ kuśamūlaṃ ca niculasya tvageva ca |
mañjiṣṭhācandanośīramutpalaṃ sārive trivṛt ||
eteṣāṃ kārṣikair bhāgair ghṛtaprasthaṃ vipācayet |
duṣṭavraṇapraśamanaṃ nāḍīvraṇaviśodhanam ||
sadyaś chinnavraṇānāṃ ca karañjādyamidaṃ śubham |
duṣṭavraṇāś ca ye kecidye cotsṛṣṭakriyā vraṇāḥ ||
nāḍyo gambhīrikā yāś ca sadyaś cchinnās tathaiva ca |
agnikṣārakṛtāś caiva ye vraṇā dāruṇā api ||
karañjādyena haviṣā praśāmyanti na saṃśayaḥ |
iṣṭakāsikatāloṣṭagośakṛttuṣapāṃśubhiḥ ||
mūtrair uṣṇaiś ca satataṃ svedayec chlaṣmavidradhim |
kaṣāyapānair vamanair ālepair upanāhanaiḥ ||
hared doṣānabhīkṣṇaṃ cāpy alābvā 'sṛk tathaiva ca |
āragvadhakaṣāyeṇa pakvaṃ cāpāṭhya dhāvayet ||
haridrātrivṛtāśaktutilair madhusamāyutaiḥ |
pūrayitvā vraṇaṃ samyagbadhnīyāt kīrtitaṃ yathā ||
tataḥ kulatthikādantītrivṛcchyāmārkatilvakaiḥ |
kuryāt tailaṃ sagomūtraṃ hitaṃ tatra sasaindhavam ||
pittavidradhivat sarvāḥ kriyā niravaśeṣataḥ |
vidradhyoḥ kuśalaḥ kuryād raktāgantunimittayoḥ ||
varuṇādigaṇakvāthamapakve 'bhyantarotthite |
ūṣakādipratīvāpaṃ pibet sukhakaraṃ naraḥ ||
anayor vargayoḥ siddhaṃ sarpirvair ecanena ca |
acirādvidradhiṃ hanti prātaḥ prātar niṣevitam ||
ebhir eva gaṇaiś cāpi saṃsiddhaṃ snehasaṃyutam |
kāryamāsthāpanaṃ kṣipraṃ tathaivāpy anuvāsanam ||
pānālepanabhojyeṣu madhuśigrudrumo 'pi vā |
dattāvāpo yathādoṣamapakvaṃ hanti vidradhim ||
toyadhānyāmlamūtrais tu peyo vā 'pi surādibhiḥ |
yathādoṣagaṇakvāthaiḥ pibed vā 'pi śilājatu ||
pradhānaṃ guggulaṃ cāpi śuṇṭhīṃ ca suradāru ca |
snehopanāhau kuryāc ca sadā cāpy anulomanam ||
yathoddiṣṭāṃ sirāṃ vidhyet kaphaje vidradhau bhiṣak |
raktapittānilottheṣu kecidbāhau vadanti tu ||
pakvaṃ vā bahirunnaddhaṃ bhittvā vraṇavadācaret |
sruteṣūrdhvamadho vā 'pi mair eyāmlasurāsavaiḥ ||
peyo varuṇakādis tu madhuśigrudrumo 'pi vā |
śigrumūlajale siddhaṃ sasiddhārthakam odanam ||
yavakolakulatthānāṃ yūṣair bhuñjīta mānavaḥ |
prātaḥ prātaś ca seveta mātrayā tailvakaṃ ghṛtam ||
trivṛtādigaṇakvāthasiddhaṃ vā 'pyupaśāntaye |
nopagacched yathāpākaṃ prayateta tathā bhiṣak ||
paryāgate vidradhau tu siddhirnaikāntikī smṛtā |
pratyākhyāya tu kurvīta majjajāte tu vidradhau ||
snehasvedopapannānāṃ kuryād raktāvasecana |
vidradhyuktāṃ kriyāṃ kuryāt pakve vā 'sthi tu bhedayet ||
niḥśalyamatha vijñāya kartavyaṃ vraṇaśodhanam |
dhāvettiktakaṣāyeṇa tiktaṃ sarpis tathā hitam ||
yadi majjaparisrāvo na nivarteta dehinaḥ |
kuryāt saṃśodhanīyāni kaṣāyādīni buddhimān ||
priyaṅgudhātakīrodhrakaṭphalaṃ tinisaindhavam |
etais tailaṃ vipaktavyaṃ vidradhivraṇaropaṇam ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne vidradhicikitsitaṃ nāma
ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ ||16 ||
saptadaśo 'dhyāyaḥ |
athāto visarpanāḍīstanarogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
sādhyā visarpāstraya ādito ye na sannipātakṣatajau hi
sādhyau |
sādhyeṣu tatpathyagaṇair vidadhyād ghṛtāni sekāṃś ca tathopadehān ||
mustāśatāhvāsuradārukuṣṭhavārāhikustumburukṛṣṇagandhāḥ |
vātātmako coṣṇagaṇāḥ prayojyāḥ sekeṣu lepeṣu tathā sadantīn
surāṣṭrajāsaindhavasaṃprayuktān | prakṣālane cāpi
karañjanimbajātyakṣapīlusvarasāḥ prayojyāḥ ||
yat pañcamūlaṃ khalu kaṇṭakākhyamalpaṃ mahac cāpy atha
vallijaṃ ca| taccopayojyaṃ bhiṣajā pardehe seke ghṛte cāpi tathaiva taile||
kaseruśṛṅgāṭakapadmagundrāḥ saśaivalāḥ sotpalakardamāśca|
vastrāntarāḥ pittakṛte visarpe lepā vidheyāḥ saghṛtāḥ suśītāḥ||
hrīveralāmajjakacandanāni srotojamuktāmaṇigairikāśca|
kṣīreṇa piṣṭāḥ saghṛtāḥ suśītā lepāḥ prayojyāstanavaḥ sukhāya||
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ payasyā mañjiṣṭhikā
padmakacandane ca| sugandhikā ceti sukhāya lepaḥ paitte visarpe bhiṣajā
prayojyaḥ||
nyagrodhavargaiḥ pariṣecanaṃ ca ghṛtaṃ ca kuryāt
svarasena tasya| śītaiḥ payo bhiś ca madhūdakaiśca saśarkarairikṣurasaiś ca
sekān||
ghṛtasya gaurīmadhukāravindarodhrāmburājādanagairikeṣu|
tatharṣabhe padmakasārivāsu kākolimedākumudotpaleṣu||
sacandanāyāṃ madhuśarkarāyāṃ
drākṣāsthirāpṛśniśatāhvayāsu| kalkīkṛtāsūdakamatra dattvā nyagrodhavargasya
tathā sthirādeḥ||
gaṇasya bilvādikapañcamūlyāścaturguṇaṃ kṣīramathāpi
tadvat| prasthaṃ vipakvaṃ pariṣecanena paittīrnihanyāt tu visarpanāḍīḥ||
visphoṭaduṣṭavraṇaśīrṣarogān pākaṃ tathā++āsyasya
nihanti pānāt| grahārdite śoṣiṇi cāpi bāle ghṛtaṃ hi gauryādikametadiṣṭam||
ajā+aśvagandhā saralā sakālā saikaiṣikā cāpy
athavā+ajaśṛṅgī| gomūtrapiṣṭo vihitaḥ pradeho hanyādvisarpaṃ kaphajaṃ sa
śīghram||
kālānusāryāgurucocaguñjārāsnāvacāśītaśivedraparṇyaḥ|
pālindimuñjātamahīkadambā hitā visarpeṣu kaphātmakeṣu||
gaṇas tu yojyo varuṇapravṛttaḥ kriyāsu sarvāsu
vicakṣaṇena| saṃśodhanaṃ śoṇitamokṣaṇaṃ ca śreṣṭhaṃ visarpeṣu cikitsitaṃ
hi||
sarvāṃś ca pakvān pariśodhya dhīmān vraṇakrameṇopacared
yathoktam| nāḍī tridoṣaprabhavā na sidhyeccheṣāścatasraḥ khalu
yatnasādhyāḥ||
tatrānilotthām upanāhya pūrvamaśeṣataḥ pūyagatiṃ
vidārya| tilairapāmārgaphalaiś ca piṣṭvā sasaindhavairbandhanamatra kuryāt
||
prakṣālane cāpi sadā varaṇasya yojyaṃ mahadyat khalu
pañcamūlam| hiṃsrāṃ haridrāṃ kaṭukāṃ balāṃ ca gojihvikāṃ cāpi sabilvamūlām||
saṃhṛtya tailaṃ vipaced vraṇasya saṃśodhanaṃ
pūraṇaropaṇaṃ ca| pittātmikāṃ prāgupanāhya dhīmānutkārikābhiḥ
sapayoghṛtābhiḥ||
nipātya śastraṃ tilanāgadantīyaṣṭyāhvakalkaiḥ
paripūrayettām| prakṣālane cāpi sasomanimbā niśā prayojyā kuśalena nityam ||
śyāmātribhaṇḍītriphalāsu siddhaṃ haridrayo
rodhrakavṛkṣayośca| ghṛtaṃ sadugdhaṃ vraṇatarpaṇena hanyād gatiṃ
koṣṭhagatā+api yā syāt||
nāḍīṃ kaphotthām upanāhya samyak
kulatthasiddhārthakaśaktukiṇvaiḥ| mṛdūkṛtāmeṣya gatiṃ viditvā nipātayec
chastramaśeṣakārī||
dadyādvraṇe nimbatilān sadantīn
surāṣṭrajāsaindhavasaṃprayuktān| prakṣālane cāpi
karañjanimbajātyakṣapīlusvarasāḥ prayojyāḥ||
suvarcikāsaindhavacitrakeṣu nikumbhatālītalarūpikāsu |
phaleṣv apāmārgabhaveṣu caiva kuryāt samūtreṣu hitāya tailam ||
nāḍīṃ tu śalyaprabhavāṃ vidārya nirhṛtya śalyaṃ
praviśodhya mārgam |
saṃśodhayet kṣaudraghṛtapragāḍhais tilais tato ropaṇamāśu kuryāt ||
kumbhīkakharjūrakapitthabilvavanaspatīnāṃ ca
śalāṭuvargaiḥ |
kṛtvā kaṣāyaṃ vipacet tu tailamāvāpya mustāsaralāpriyaṅgūḥ ||
sugandhikāmocarasāhipuṣoaṃ rodhraṃ vidadhyādapi dhātakīṃ
ca |
etena śalyaprabhavā tu nāḍī rohed vraṇo vā sukhabhāśu caiva ||
kṛśadurbalabhīrūṇāṃ nāḍī marmāśritā ca yā |
kṣārasūtreṇa tāṃ cchindyān na tu śastreṇa buddhimān ||
eṣaṇyā gatimanviṣya ārasūtrānusāriṇīm |
sūcīṃ nidadhyād gatyante tahonnamyāśu nirharet ||
sūtrasyāntaṃ samānīya gāḍhaṃ bandhaṃ samācaret |
tataḥ kṣārabalaṃ vīkṣya sūtramanyat praveśayet ||
kṣārāktaṃ matimān vaidyo yāvanna chidyate gatiḥ |
bhagandare 'pyeṣa vidhiḥ kāryo vaidyena jānatā ||
sūcībhir yavavaktrābhir ācitān vā samantataḥ |
mūle sūtreṇa badhnīyācchinne copavared vraṇam ||
yā dvivraṇīye 'bhihitās tu vartyastāḥ sarvanāḍīṣu
bhiṣagvidadhyāt |
ghoṇṭāphalatvaglavaṇāni lākṣāpūgīphalaṃ cālavaṇaṃ ca patram ||
sruhyarkadugdhena tu kalka eṣa vartīkṛto hantyacireṇa
nāḍīḥ |
bibhītakāmrāsthivaṭapravālā hareṇukāśaṅkhinibījamasyaḥ ||
vārāhikandaś ca tathā pradeyo nāḍīṣu tailena ca
miśrayitvā ||
dhattūrajaṃ madanakodravajaṃ ca bījaṃ kośātakī śukanasā
mṛgabhojinī ca |
aṅkoṭabījakusumaṃ gatiṣu prayojyaṃ lākṣodakāhṛtamalāsu vikṛtya cūrṇam ||
tathā ca gomāṃsamasīṃ hitāya koṣṭhāśritasyādarato
diśanti |
varīkṛtaṃ mākṣikasaṃprayuktaṃ nāḍīghnamuktaṃ lavaṇottamaṃ vā ||
duṣṭavraṇe yadvihitaṃ ca tailaṃ tat sarvanāḍīṣu
bhiṣagvidadhyāt |
cūrṇīkṛtair atha vimiśritamebhir eva tailaṃ prayuktamacireṇa gatiṃ nihanti
||
eṣv eva mūtrasahiteṣu vidhāya tailaṃ tat sādhitaṃ gatim
apohati saptarātrāt |
piṇḍītakasya tu varāhavibhāvitasya mūleṣu kandaśakaleṣu ca sauvaheṣu ||
tailaṃ kṛtaṃ gatim apohati śīghrametat kandeṣu
cāmaravarāyudhasāhvayeṣu |
bhallātakārkamaricair lavaṇottamena siddhaṃ viḍaṅgarajanīdvayacitrakaiś ca
||
syan mārkavasya ca rasena nihanti tailaṃ nāḍīṃ
kaphānilakṛtām apacīṃ vraṇāṃś ca |
stanye gate vikṛtimāśu bhiṣak tu dhātrīṃ pītāṃ ghṛtaṃ pariṇate 'hani
vāmayet tu ||
nimbodakena madhumāgadhikāyutena vāntāgate 'hani ca
mudgarasāśanā syāt |
evaṃ tryahaṃ caturahaṃ ṣaḍahaṃ vamed vā sarpiḥ pibet triphalayā saha
saṃyutaṃ vā ||
bhārgīṃ pibet tu payasaḥ pariśodhanārtham āragvadhādiṣu
varaṃ madhunā kaṣāyam ||
sāmānyam etad upadiṣṭam ato viśeṣād doṣān payonipatitān
śamayed yathāsvam |
rogaṃ stanotthitam avekṣya bhiṣag vidadhyād yad vidradhāvabhihitaṃ bahuśo
vidhānam ||
saṃpacyamānam api taṃ tu vinopanāhaiḥ saṃbhojanena khalu
pācayituṃ yateta |
śīghraṃ stano hi mṛdumāṃsatayopanaddhaḥ sarvaṃ prakotham upayāty avadīryate
ca ||
pakve tu dugdhahariṇīḥ parihṛtya nāḍīḥ kṛṣṇaṃ ca
cūcukayugaṃ vidadhīta śastram |
āme vidāhini tathaiva gate ca pākaṃ dhātryāḥ stanau satatam eva ca
nirduhīta ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
visarpanāḍīstanarogacikitsitaṃ nāma saptadaśo 'dhyāyaḥ ||17 ||
aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ |
athāto granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
granthiṣvathāmeṣu bhiṣag vidadhyāc chophakriyāṃ
vistaraśokāryāḥ pittārbude kāyavirecanaṃ ca |
vighṛṣya codumbaraśākagojīpatrair bhṛśaṃ kṣaudrayutaiḥ pralimpet ||
tailaṃ pibet sarpiratho dvayaṃ vā dattvā vasāṃ vā
trivṛtaṃ vidadhyāt| apehivātādaśamūlasiddhaṃ vaidyaścatuḥsnehamatho dvayaṃ
vā||
hiṃsrā+atha rohiṇyamṛtā+atha bhargī
śyonākabilvāgurukṛṣṇagandhāḥ| gojī ca piṣṭā saha tālapatryā granthau vidheyo
'nilaje pralepaḥ||
svedopanāhān vividhāṃśca kuryāt tathā prasiddhānaparāṃś
ca lepān| vidārya vā pakvamapohya pūyaṃ prakṣālya bilvārkanarendratoyaiḥ||
tilaiḥ sapañcāṅgulapatramiśraiḥ saṃśodhayet
saindhavasaṃprayuktaiḥ| śuddhaṃ vraṇaṃ vā+apyuparopayettu tailena
rāsnāsaralānvitena||
viḍaṅgayaṣṭīmadhukāmṛtābhiḥ siddhena vā kṣīrasamanvitena|
jalaukasaḥ pittakṛte hitās tu kṣīrodakābhyāṃ paribecanaṃ ca||
kākolivargasya ca śītalāni pibet kaṣāyāṇi saśarkarāṇi|
drākṣārasenekṣurasena vā+api cūrṇaṃ pibeccāpi harītakīnām||
madhūkajambvarjunavetasānāṃ tvagbhiḥ
pradehānavacārayeta| saśarkarair vā tṛṇaśūnyakandairdihyādabhīkṣṇaṃ
muculundajair vā||
vidārya vā pakvamapohya pūyaṃ dhāvet kaṣāyeṇa
vanaspatīnām| tilaiḥ sayaṣṭīmadhukair viśodhya sarpiḥ prayojyaṃ madhurair
vipakvam||
hṛteṣu doṣeṣu yathānupūrvyā granthau bhiṣak
śleṣmasamutthite tu| svinnasya vimlāpanameva kuryād
aṅguṣṭhalohopalaveṇudaṇḍaiḥ||
vikaṅkatāragvadhakākaṇantīkākādanītāpasavṛkṣamūlaiḥ|
ālepayet piṇḍaphalārkabhārgīkarañjakālāmadanaiś ca vidvān||
amarmajātaṃ śamamaprayāntamapakvamevāpaharedvidārya|
dahet sthite cāsṛji siddhakarmā sadyaḥkṣatoktaṃ ca vidhiṃ vidadhyāt||
yā māṃsakandyaḥ kaṭhinā bṛhatyastāsveṣa yojyaś ca
vidhirvidhijñaiḥ| śastreṇa vā++āpāṭhya supakvamāśu prakṣālayet pathyatamaiḥ
kaṣāyaiḥ||
saṃśodhanais taṃ ca viśodhayet tu kṣārottaraiḥ
kṣaudraguḍapragāḍhaiḥ| śuddhe ca tailaṃ tvavacāraṇīyaṃ
viḍaṅgapāṭhārajanīvipakvam||
medaḥsamutthe tilakalkadigdhaṃ dattvopariṣṭādviguṇaṃ
paṭāntam| hutāśataptena muhuḥ pramṛjyāllohena dhīmānadahan hitāya||
pralipya dārvīmatha lākṣayā vā prataptayā svedanamasya
kāryam| nipātya vā śastramapohya medo dahet supakvaṃ tvathavā vidārya||
prakṣālya mūtreṇa tilaiḥ supiṣṭaiḥ
suvarcikādyairharitālamiśraiḥ| sasaindhavaiḥ kṣaudraghṛtapragāḍhaiḥ
kṣārottarairenamabhipraśodhya||
tailaṃ
vidadyāddvikarañjaguñjāvaṃśāvalekheṅgudamūtrasiddham| jīmūtakaiḥ
kośavatīphalaiś ca dantīdravantītrivṛtāsu caiva||
sarpiḥ kṛtaṃ hantyapacīṃ pravṛddhāṃ dvidhā pravṛttaṃ
tadudāravīryam| nirguṇḍijātībarihiṣṭhayuktaṃ jīmūtakaṃ
mākṣikasaindhavāḍhyam||
abhiprataptaṃ vamanaṃ pragāḍhaṃ
duṣṭāpacīṣūttamamādiśanti| kaiḍaryabimbīkaravīrasiddhaṃ tailaṃ hitaṃ
mūrdhavirecanaṃ ca||
śāsvoṭakasya svarasena siddhaṃ tailaṃ hitaṃ
nasyavirecaneṣu| madhūkasāraś ca hito 'vapīḍe phalāni śigroḥ
kharamañjarervā||
granthīnamarmaprabhavānapakvānuddhṛtya cāgniṃ vidadhīta
paścāt| kṣāreṇa vā+api pratisārayet tu saṃlikhya śastreṇa yathopadeśam||
pārṣṇi prati dve daśa cāṅgulāni mitvendrabastiṃ
parivarjya dhīmān| vidārya matsyāṇḍanibhāni vaidyo niṣkṛṣya jālānyanalaṃ
vidadhyāt||
ā gulphakarṇāt sumitasya jantostasyāṣṭabhāgaṃ
khuḍakādvibhajya| ghoṇarjuvedhaḥ surarājabasterhitvā+akṣimātraṃ tvapare
vadanti||
maṇibandhopariṣṭādvā kuryād rekhātrayaṃ bhiṣak|
aṅgulyantaritaṃ samyagapacīnāṃ nivṛttaye||
cūrṇasya kāle parcalākakākagodhāhikūrmaprabhavāṃ masīṃ
tu| dadyāc ca tailena saheṅgudīnāṃ yadvakṣyate ślīpadināṃ ca tailam||
virecanaṃ dhūmamupādadīta bhavec ca nityaṃ
yavamudgabhojī| karkārukair vārukanāsirkelapriyālapañcāṅgulabījacūrṇaiḥ||
vātārbudaṃ kṣīraghṛtāmbusiddhair uṣṇaiḥ satailair
upanāhayettu| kuryāc ca mukhyānyupanāhanāni siddhaiś ca māṃsairatha
vesavāraiḥ||
svedaṃ vidadhyāt kuśalastu nāḍyā śṛṅgeṇa raktaṃ bahuśo
harec ca| vātaghnaniryūhapayomlabhāgaiḥ siddhaṃ śatākhyaṃ trivṛtaṃ pibed
vā||
svedopanāhā mṛdavas tu kāryāḥ pittārbude kāyavirecanaṃ
ca| vighṛṣya codumbaraśākagojīpatrairbhṛśaṃ kṣaudrayutaiḥ pralimpet||
ślakṣṇīkṛtaiḥ
sarjarasapriyaṅgupattaṅgarodhrāñjanayaṣṭikāhvaiḥ |
visrāvya cāragvadhāgojisomāḥ śyāmā ca yojyā kuśalena lepe ||
śyāmāgirihvāñjanakīraseṣu drākṣārase saptalikārase ca |
ghṛtaṃ pibet klītakasaṃprasiddhaṃ pittārbudī tajjaṭharī ca jantuḥ ||
śuddhasya jantoḥ kaphaje 'rbude tu rakte 'vasikte tu
tato 'rbudaṃ tat |
dravyāṇi yānyūrdhvamadhaś ca doṣān haranti taiḥ kalkakṛtaiḥ pradihyāt ||
kapotapārāvataviṅvimiśraiḥ sakāṃsyanīlaiḥ
śukalāṅgalākhyaiḥ |
mūtrais tu kākādanimūlamiśraiḥ kṣārapradigdhair athavā pradihyāt ||
niṣpāvapiṇyākakulatthakalkair māṃsapragāḍhair
dadhimastuyuktaiḥ |
lepaṃ vidadhyāt kṛmayo yathā 'tra mūrcchanti muñcantyatha makṣikāś ca ||
alpāvaśiṣṭe kṛmibhakṣite ca likhettato 'gniṃ vidadhīta
paś cāt |
yadalpamūlaṃ traputāmrasīsapaṭṭaiḥ samāveṣṭya tadāyasair vā ||
kṣārāgniśastrāṇyasakṛdvidadhyāt prāṇānahiṃsan
bhiṣagpramattaḥ |
āsphotajātīkaravīrapatraiḥ kaṣāyamiṣṭaṃ vraṇaśodhanārtham ||
śuddhe ca tailaṃ vidadhīta
bhārgīviḍaṅgapāṭhātriphalāvipakvam |
yadṛcchayā copagatāni pākaṃ pākakrameṇopacared vidhijñaḥ ||
medorbudaṃ svinnamatho vidārya viśodhya sīvyed
gataraktam āśu |
tato haridrāgṛhadhūmarodhrapataṅgacūrṇaiḥ samanaḥ śilālaiḥ ||
vraṇaṃ pratigrāhya madhupragāḍhaiḥ karañjatailaṃ
vidadhīta śuddhe |
saśeṣadoṣāṇi hi yo 'rbudāni karoti tasyāśu punarbhavanti ||
tasmād aśeṣāṇi samuddharet tu hanyuḥ saśeṣāṇi yathā hi
vahniḥ |
saṃsvedya gaṇḍaṃ pavanotthamādau nāḍyā 'nilaghnauṣadhapatrabhaṅgaiḥ ||
amlaiḥ samūtrair vividhaiḥ payobhir uṣṇaiḥ satailaiḥ
piśitaiś ca vidvān |
visrāvayet svinnamatandriyaś ca śuddhaṃ vraṇaṃ cāpy upanāhayet tu ||
śaṇātasīmūlakaśigrukiṇvapriyālamajjānuyutais tilais tu |
kālāmṛtāśigrupunarnavārkagajādināmākarahāṭakuṣṭhaiḥ ||
ekaiṣikāvṛkṣakatilvakaiś ca surāmlapiṣṭair asakṛt
pradihyāt ||
tailaṃ pibeccāmṛtavallinimbahaṃsāhvayāvṛkṣakapippalībhiḥ
|
siddhaṃ balābhyāṃ ca sadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge ||
svedopanāhaiḥ kaphasaṃbhavaṃ tu saṃsvedaya visrāvaṇam
eva kuryāt |
tato 'jagandhātiviṣāviśalyāviṣāṇikākuṣṭhaśukāhvayābhiḥ ||
palāśabhasmodakapeṣitābhir dihyāt suguñjābhir
aśītalābhiḥ |
daśārdhasaṅkhyair lavaṇaiś ca yuktaṃ tailaṃ pibenmāgadhikādisiddham ||
pracchardanaṃ mūrdhavirecanaṃ ca dhūmaś ca vair ecaniko
hitas tu |
pākakramo vā 'pi sadā vidheyo vaidyena pākaṅgatayoḥ kathañcit ||
kaṭutrikakṣaudrayutāḥ samūtrā bhakṣyā yavānnāni rasāś ca
maudgāḥ |
saśṛṅgaverāḥ sapaṭolanimbā hitāya deyā galagaṇḍaroge ||
medaḥsamutthe tu yathopadiṣṭāṃ vidhyet sirāṃ
snigdhatanornarasya |
śyāmāsudhālohapurīṣadantīrasāñjanaiś cāpi hitaḥ pradehaḥ ||
mūtreṇa vā+āloḍya hitāya sāraṃ prātaḥ pibet
sālamahīruhāṇām |
śastreṇa vā ''āpāṭya vidārya cainaṃ medaḥ samuddhṛtya hitāya sīvyet ||
majjājyamedomadhubhir dahed vā dagdhe ca sarpirmadhu
cāvacāryam |
kāsīsatutthe ca tato 'tra deye cūrṇīkṛte rocanayā samete ||
tailena cābhyajya hitāya dadyāt sārodbhavaṃ gomayajaṃ ca
bhasma |
hitaś ca nityaṃ triphalākaṣāyo gāḍhaś ca bandho yavabhojanaṃ ca ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitaṃ nāmāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ ||18 ||
ekonaviṃśo 'dhyāyaḥ |
athāto vṛddhyupadaṃśaślīpadacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
antravṛddhyā vinā ṣaḍyā vṛddhayas tāsu varjayet |
aśvādiyānaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ veganigraham ||
atyāsanaṃ caṅkramaṇam upavāsaṃ gurūṇi ca |
tatrādito vātavṛddhau traivṛtasnigdhamāturam ||
svinnaṃ cainaṃ yathānyāyaṃ pāyayeta virecanam |
kośāmratilvakair aṇḍaphalatailāni vā naram ||
sakṣīraṃ vā pibenmāsaṃ tailameraṇḍasaṃbhavam |
tataḥ kāle 'nilaghnānāṃ kvāthaiḥ kalkaiś ca buddhimān ||
nirūhayen nirūḍhaṃ ca bhuktavantaṃ rasaudanam |
yaṣṭīmadhukasiddhena tatas tailena yojayet ||
snehopanāhau kuryāc ca pradehāṃś cānilāpahān |
vidagdhāṃ pācayitvā vā sevanīṃ parivarjayet ||
bhindyāttataḥ prabhinnāyāṃ yathoktaṃ kramam ācaret |
pittajāyāmapakvāyāṃ pittagranthikramo hitaḥ ||
pakvāṃ vā bhedayed bhinnāṃ śodhayet kṣaudrasarpiṣā |
śuddhāyāṃ ca bhiṣagdadyāttailaṃ kalkaṃ ca ropaṇam ||
raktajāyāṃ jalaukobhiḥ śoṇitaṃ nirhared bhiṣak |
pibed virecanaṃ vā 'pi śarkarākṣaudrasaṃyutam ||
pittagranthikramaṃ kuryād āme pakve ca sarvadā |
vṛddhiṃ kaphātmikāmuṣṇair mūtrapiṣṭaiḥ pralepayet ||
pītadārukaṣāyaṃ ca piben mūtreṇa saṃyutam |
vimlāpanād ṛte vā 'pi śleṣmagranthikramo hitaḥ ||
pakvāyāṃ ca vibhinnāyāṃ tailaṃ śodhanamiṣyate |
sumanāruṣkarāṅkoṭhasaptaparṇeṣu sādhitam ||
medaḥsamutthāṃ saṃsvedya lepayet surasādinā |
śirovirekadravyair vā sukhoṣṇair mūtrasaṃyutaiḥ ||
svinnāṃ cāveṣṭya paṭṭena samāśvāsya tu mānavam |
rakṣan phale sevanīṃ ca vṛddhipatreṇa dārayet ||
medas tataḥ samuddhṛtya dadyāt kāsīsasaindhave |
badhnīyāc ca yathoddiṣṭaṃ śuddhe tailaṃ ca dāpayet ||
manaḥśilālalavaṇaiḥ siddhamāruṣkareṣu ca |
mūtrajāṃ svedayitvā tu vastrapaṭṭena veṣṭayet ||
sevanyāḥ pārśvato 'dhastād vidhyed vrīhimukhena tu |
athātra dvimukhāṃ nāḍīṃ dattvā visrāvayed bhiṣak ||
mūtraṃ nāḍīm athoddhṛtya sthagikābandham ācaret |
śuddhāyāṃ ropaṇaṃ dadyād varjayed antrahaitukīm ||
aprāptaphalakoṣāyāṃ vātavṛddhikramo hitaḥ |
tatra yā vaṅkhaṇasthā tāṃ dahed ardhenduvattrayā ||
samyaṅmārgāvarodhārthaṃ kośaprāptāṃ tu varjayet |
tvacaṃ bhittvā 'ṅguṣṭhamadhye dahec cāṅgaviparyayāt ||
anenaiva vidhānena vṛddhī vātakaphātmike |
pradahet prayataḥ kiṃ tu snāyucchedo 'dhikas tayoḥ ||
śaṅkhopari ca karṇānte tyaktvā yatnena sevanīm |
vyatyāsādvā sirāṃ vidhyed antravṛddhinivṛttaye ||
upadaṃśeṣu sādhyeṣu snigdhasvinnasya dehinaḥ |
sirāṃ vidhyenmeḍhramadhye pātayed vā jalaukasaḥ ||
hared ubhayataś cāpi doṣān atyartham ucchritān |
sadyo 'pahṛtadoṣasya rukśophāv upaśāmyataḥ ||
yadi vā durbalo jantur na vā prāptaṃ virecanam |
nirūheṇa haret tasya doṣān atyartham ucchritān ||
prapauṇḍarīkayaṣṭyāhvavarṣābhūkuṣṭhadārubhiḥ |
saralāgururāsnābhir vātajaṃ saṃpralepayet ||
niculair aṇḍabījāni yavagodhūmasaktavaḥ |
etaiś ca vātajaṃ snigdhaiḥ sukhoṣṇaiḥ saṃpralepayet ||
prapauṇḍarīkapūrvaiś ca dravyaiḥ sekaḥ praśasyate |
gaurikāñjanayaṣṭyāhvārivośīrapadmakaiḥ ||
sacandanotpalaiḥ snigdhaiḥ paittikaṃ saṃpralepayet |
padmotpalamṛṇālaiś ca sasarjārjunavetasaiḥ ||
sarpiḥsnigdhaiḥ samadhukaiḥ paittikaṃ saṃpralepayet |
secayec ca ghṛtakṣīraśarkarekṣumadhūdakaiḥ ||
athavā 'pi suśītena kaṣāyeṇa vaṭādinā |
sālāśvakarṇājakarṇadhavatvagbhiḥ kaphotthitam ||
surāpiṣṭābhir uṣṇābhiḥ satailābhiḥ pralepayet |
rajanyativiṣāmustāsurāsuradārubhiḥ ||
saptrapāṭhāpattūrairathavā saṃpralepayet|
surasāragvadhādyoś ca kvāthābhyāṃ paribecayet||
evaṃ saṃśodhanālepasekaśoṇitamokṣaṇaiḥ| pratikuryāt
kriyāyogaiḥ prāksthānoktair hitair api||
na yāti ca yathā pākaṃ prayateta tathā bhiṣak|
vidagdhais tu sirāsnāyutvaṅmāṃsaiḥ kṣīyate dhvajaḥ||
śastreṇopacareccāpi pākamāgatamāśu vai| tadā+apohya
tilaiḥ sarpiḥkṣaudrayuktaiḥ pralepayet||
karavīrasya patrāṇi jātyāragvadhayostathā| prakṣālane
prayojyāni vaijayantyarkayor api||
saurāṣṭrīṃ gairikaṃ tutthaṃ puṣpakāsīsasaindhavam|
rodhraṃ rasāñjanaṃ dārvīṃ haritālaṃ manaḥśilām||
hareṇukaile ca tathā sūkṣmacūrṇāni kārayet| taccūrṇaṃ
kṣaudrasaṃyuktam upadaṃśeṣu pūjitam||
jambvāmrasumanānimbaśvetakāmbojipallavāḥ|
śallakībadarībilvapalāśatiniśatvacaḥ||
kṣīriṇāṃ ca tvaco yojyāḥ kvāthe triphalayā saha| tena
kvāthena niyataṃ vraṇaṃ prākṣālayed bhiṣak||
asminn eva kaṣāye tu tailaṃ dhīro vipācayet |
gojīviḍaṅgayaṣṭībhiḥ sarvagandhaiś ca saṃyutam||
etat sarvopadaṃśeṣu śreṣṭhaṃ ropaṇam iṣyate|
svarjikātutthakāsīsaṃ śaileyaṃ ca rasāñjanam||
manaḥśilāsamaiś cūrṇaṃ vraṇavīsśarpanāśanam| gundrāṃ
dagdhvā kṛtaṃ bhasma haritālaṃ manaḥśilā||
upadaṃśabisarpāṇāmetacchantikaraṃ param|
mārkavastriphalā dantī tāmracūrṇamayor ajaḥ|| a
upadaṃśaṃ nihanty eṣa vṛkṣam indrāśanir yathā|
upadaṃśadvaye+apyetāṃ pratyākhyāyācaret kriyām||
tayor eva ca yā yogyā vīkṣya doṣabalābalam|
upadaṃśe viśeṣeṇa śṛṇu bhūyas tridoṣaje||
duṣṭavraṇavidhiṃ kuryāt kuthitaṃ mehanaṃ tyajet|
jambvoṣṭhenāgnivarṇena paś cāccheṣaṃ dahed bhiṣak||
samyagdagdhaṃ ca vijñāya madhusarpiḥ prayojayet| śuddhe
ca ropaṇaṃ dadyāt kalkaṃ tailaṃ hitaṃ ca yat||
snehasvedopapanne tu ślīpade+anilane bhiṣak| kṛtvā
gulphopari sirāṃ vidhyet tu caturaṅgule||
samāpyāyitadehaṃ ca bastibhiḥ samupācaret|
māsameraṇḍajaṃ tailaṃ pibenmūtreṇa saṃyutam||
payasaudanamaśnīyānnāgarakvathitena ca| taivṛtaṃ
copayuñjīta śasto dāhastathā+agninā||
gulphasyādhaḥ sirāṃ vidhyecchlīpade pittasaṃbhave|
pītaghnīṃ ca kriyāṃ kuryāt pittārbudavisarpavat||
sirāṃ suviditāṃ vidhyed aṅguṣṭhe ślaiṣmike bhiṣak|
madhuyuktāni cābhīkṣṇaṃ kaṣāyāṇi piben naraḥ||
pibed vā+apyabhayākalkaṃ mūtreṇānyatamena ca|
kaṭukāmamṛtāṃ śuṇṭhīṃ viḍaṅgaṃ dāru citrakam||
hitaṃ vā lepane nityaṃ bhadradāru sacitrakam|
viḍaṅgamaricārkeṣu nāgare citrake+athavā||
bhadradārvelukākhye ca sarveṣu lavaṇeṣu ca| tailaṃ
pakvaṃ pibed vā+api yavānnaṃ ca hitaṃ sadā||
pibet sarṣapatailaṃ vā ślīpadānāṃ nivṛttaye|
pūtīkarañjapatrāṇāṃ rasaṃ vā+api yathābalam||
anenaiva vidhānena putrañjīvakajaṃ rasam| prayuñjīta
bhiṣak prājñaḥ kālasātmyavibhāgavit||
kevukākandaniryāsaṃ lavaṇaṃ tvatha pākimam| rasaṃ
dattvā+atha pūrvoktaṃ peyametadbhiṣagjitam||
kākādanīṃ kākajaṅghāṃ bṛhatīṃ kaṇṭakārikām|
kadambapuṣpīṃ mandārīṃ lambāṃ śukanasāṃ tathā||
dagdhvā mūtreṇa tadbhasma srāvayet kṣārakalpavat| tatra
dadyāt pratīvāpaṃ kākodumbarikārasam||
madanāc ca phalāt kvāthaṃ śukākhyasvarasaṃ tathā| eṣa
kṣāras tu pānīyaḥ ślīpadaṃ hanti sevitaḥ||
apacīṃ galagaṇḍaṃ ca grahaṇīdoṣam eva ca|
bhaktasyānaśanaṃ caiva hanyāt sarvaviṣāṇi ca||
eṣveva tailaṃ saṃsiddhaṃ nasyābhyaṅgeṣu pūjitam|
etānevāmayān hanti ye ca duṣṭavraṇā nṛṇām||
dravantīṃ trivṛtāṃ dantīṃ nīlīṃ śyāmāṃ tathaiva ca|
saptalāṃ śaṅkhinīṃ caiva dagdhvā mūtreṇa gālayet||
dadyāc ca triphalākvāthameṣa kṣāras tu sādhitaḥ| adho
gacchati pītas tu pūrvaiś cāpy āśiṣaḥ samāḥ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsitasthāne vṛddhyupadaṃśaślīpaḥ cikitsitaṃ
nāmaikonaviṃśo 'dhyāyaḥ ||19||
viṃśatitamo 'dhyāyaḥ|
athātaḥ kṣudrarogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ||
tatrājagallikāmāmāṃ jalaukobhir upācaret|
śuktiśrughnīyavakṣārakalkaiś cālepayed bhiṣak||
śyāmālāṅgalakipāṭhākalkair vā+api vicakṣaṇaḥ| pakvāṃ
vraṇavidhānena yathoktena prasādhayet||
andhālajīṃ yavaprakhyāṃ panasīṃ kacchapīṃ tathā|
pāṣāṇagardabhaṃ caiva pūrvaṃ svedena yojayet||
manaḥśilātālakuṣṭhadārukalkaiḥ pralepayet| paripākagatān bhittvā vraṇavat
samupācaret||
vivṛtāmindravṛddhāṃ ca gardabhīṃ jālagardabham|
irivellīṃ gandhanāmnīṃ kakṣāṃ visphoṭakāṃstathā||
pittajasya visarpasya kriyayā sādhayed bhiṣak| ropayet sarpiṣā pakvān
siddhena madhurauṣadhaiḥ||
cipya(ppa)muṣṇāmbunā siktamutkṛtya srāvayed bhiṣak|
cakratailena cābhyajya sarjacūrṇena cūrṇayet||
bandhenopacareccainamaśakyaṃ cāgninā dahet| madhurauṣadhasiddhena
tatastailena ropayet||
kunakhe vidhirapyeṣa kāryo hi bhiṣajā bhavet| upācared
anuśayīṃ śleṣmavidradhivadbhiṣak||
vidārikāṃ samabhyajya svinnāṃ vimlāpya lepayet|
nagavṛttikavarṣābhūbilvamūlaiḥ supeṣitaiḥ||
vraṇabhāvagatāyāṃ vā kṛtvā saṃśodhanakriyām| ropaṇārthaṃ hitaṃ tailaṃ
kaṣāyamadhuraiḥ śṛtam||
pracchānair vā jalaukobhiḥ srāvyā+apakvā vidārikā|
ajakarṇaiḥ sapālāśamūlakalkaiḥ pralepayet||
pakvāṃ vidārya śastreṇa paṭolapicumardayoḥ| kalkena
tilayuktena sarpirmiśreṇa lepayet||
vaddhvā ca kṣīravṛkṣasya kaṣāyaiḥ khadirasya ca| vraṇaṃ
prakṣālayec chuddhāṃ tatastāṃ ropayet punaḥ||
medo 'rbudavidhānena sādhayec charkarārbudam| kacchūṃ
vicarcikāṃ pāmāṃ kuṣṭhavat samupācaret||
lepaś ca śasyate sikthaśatāhvāgaurasarṣapaiḥ| vacādārvīsarṣapair vā tailaṃ
vā naktamālajam||
sāratailamathābhyaṅge kurvīta kaṭukaiḥ śṛtam| pādadāryāṃ
sirāṃ viddhvā svedābhyaṅgau prayojayet||
madhūcchiṣṭavasāmajjasarjacūrṇaghṛtaiḥ kṛtaḥ|
yavāhvagairikonmiśraiḥ pādalepaḥ praśasyate||
pādau siktvā++āranālena lepanaṃ hy alase hitam|
kalkīkṛtairnimbatilakāsīsālaiḥ sasaindhavaiḥ||
lākṣāraso 'bhayā vā+api kāryaṃ syādraktamokṣaṇam| siddhaṃ rase
kaṇṭakāryāstailaṃ vā sārṣapaṃ hitam||
kāsīsarocanaśilācūrṇair vā pratisāraṇam| utkṛtya dagdhvā
snehena jayet kadarasaṃjñakam||
indralupte sirāṃ mūrdhni snigdhasvinnasya mokṣayet|
kalkaiḥ samaricairdihyācchilākāsīsatutthakaiḥ||
kaṭannaṭadārukalkairlepanaṃ vā praśasyate|
pracchayitvā+avagāḍhaṃ vā guñjākalkairmuhurmuhuḥ||
lepayed upaśāntyarthaṃ kuryād vā+api rasāyanam|
mālatīkaravīrāgninaktamālavipācitam||
tailamabhyañjane śastamindraluptāpahaṃ param|
arūṃṣikāṃ hṛte rakte secayennimbavāriṇā||
dihyāt saindhavayuktena vājiviṣṭhārasena tu| haritālaniśānimbakalkair vā
sapaṭolajaiḥ||
yaṣṭīnīlotpalairaṇḍamārkavair vā pralepayet| indraluptāpahaṃ tailamabhyaṅge
ca praśasyate| sirāṃ dāruṇake viddhvā snigdhasvinnasya mūrdhani||
avapīḍaṃ śirobastimabhyaṅgaṃ ca prayojayet| kṣālane
kodravatṛṇakṣāratoyaṃ praśasyate||
upariṣṭāt pravakṣyāmi vidhiṃ palitanāśanam|
masūrikāyāṃ kuṣṭhaghnalepanādikriyā hitā||
pittaśleṣmavisarpoktā kriyā vā saṃpraśasyate|
jatumaṇiṃ samutkṛtya maṣakaṃ tilakālakam||
kṣāreṇa pradahed yuktyā vahninā vā śanaiḥ śanaiḥ|
nyacche vyaṅge sirāmokṣo nīlikāyāṃ ca śasyate||
yathānyāyaṃ yathābhyāsaṃ lālāṭyādisirāvyadhaḥ|
ghṛṣṭvā dihyāttvacaṃ piṣṭvā kṣīriṇāṃ kṣīrasaṃyutām||
balatibalayaṣṭyāhvarajanīrvā pralepanam|
payasyāgurukālīyalepanaṃ vā sagairikam||
kṣaudrājyayuktayā limped daṃṣṭrayā śūkarasya ca|
kapittharājādanayoḥ kalkaṃ vā hitam ucyate||
yauvane piḍakāsveṣa viśeṣācchardanaṃ hitam|
lepanaṃ ca vacārodhrasaindhavaiḥ sarṣapānvitaiḥ||
kustumburuvacālodhrakuṣṭharvā lepanaṃ hitam|
padminīkaṇṭake roge chardayen nimbavāriṇā||
tenaiva siddhaṃ sakṣaudraṃ sarpiḥpānaṃ pradāpayet|
nimbāragvadhayoḥ kalko hita utsādane bhavet||
parivṛttiṃ ghṛtābhyaktāṃ susvinnām upanāhayet|
tato 'bhyajya śanaiś carma cānayet pīḍayen maṇim||
praviṣṭe ca maṇau carma svedayed upanāhanaiḥ|
trirātraṃ pañcarātraṃ vā vātaghnaiḥ sālvaṇādibhiḥ||
dadyād vātaharān bastīn snigdhāny annāni bhojayet |
vapāṭikāṃ jayed evaṃ yathādoṣaṃ cikitsakaḥ||
niruddhaprakaśe nāḍīṃ lauhīm ubhayato mukhīm|
dāravīṃ vā jatukṛtāṃ ghṛtābhyaktāṃ praveśayet||
pariṣeke vasāmajjaśiśumāravarāhayoḥ| cakratailaṃ tathā
yojyaṃ vātaghnadravyasaṃyutam||
tryahāttryahāt sthūlatarāṃ samyaṅnāḍīṃ praveśayet| sroto
vivardhayed evaṃ snigdhamannaṃ ca bhojayet ||
bhittvā vā sevanīṃ muktvā sadyaḥkṣatavadācaret|
sanniruddhagudaṃ rogaṃ valmīkaṃ vahnirohiṇīm||
pratyākhyāya yathāyogaṃ cikitsitamathācaret|
visarpoktena vidhinā sādhayed agnirohiṇīm||
sanniruddhagude yojyā niruddhaprakaśakriyā|
śastreṇotkṛtya valmīkaṃ kṣārāgnibhyāṃ prasādhayet||
vidhānenārbudoktena śodhayitvā ca ropayet| valmīkaṃ tu bhaved yasya
nātivṛddhamamarmajam||
tatra saṃśodhanaṃ kṛtvā śoṇitaṃ mokṣayed bhiṣak|
kulatthikāyā mūlaiś ca guḍūcyā lavaṇena ca||
ārevatasya mūlaiśca dantīmūlais tathaiva ca| śyāmāmūlaiḥ
sapalalaiḥ śaktumiśraiḥ pralepayet||
susnigdhaiś ca sukhoṣṇaiśca bhiṣak tam upanāhayet|
pakvaṃ vā tadvijānīyād gatīḥ sarvā yathākramam||
abhijñāya tataśchittvā pradahenmatimān bhiṣak| saṃśodhya
duṣṭamāṃsāni kṣāreṇa pratisārayet||
vraṇaṃ viśuddhaṃ vijñāya ropayenmatimān bhiṣak| sumanā
granthayaś caiva bhallātakamanaḥśile||
kālānusārī sūkṣmailā candanāguruṇī tathā| etaiḥ siddhaṃ
nimbatailaṃ valmīke ropaṇaṃ hitam||
pāṇipādopariṣṭāttu chidrairbahubhir āvṛtam| valmīkaṃ yat
saśophaṃ syādvarjyaṃ tat tu vijānatā||
dhātryāḥ stanyaṃ śodhayitvā bāle sādhyā+ahipūtanā|
paṭolapatratriphalārasāñjanavipācitam||
pītaṃ ghṛtaṃ nāśayati kṛcchrāmapyahipūtanām|
triphalākolakhadirakaṣāyaṃ vraṇaropaṇam||
kāsīsarocanātutthaharitālarasāñjanaiḥ|
lepo 'mlapiṣṭo badarītvagvā saindhavasaṃyutā||
kapālatutthajaṃ cūrṇaṃ cūrṇakāle prayojayet|
cikitsenmuṣkakacchūṃ cāpy ahipūtanapāmavat||
gudabhraṃśe gudaṃ svinnaṃ snehābhyaktaṃ praveśayet|
kārayed gophaṇābandhaṃ madhyacchidreṇa carmaṇā||
vinirgamārthaṃ vāyośca svedayec ca muhurmuhuḥ|
kṣīre mahatpañcamūlaṃ mūṣikāṃ cāntravarjitām||
paktvā tasmin pacetailaṃ vātaghnauṣadhasaṃyutam|
gudabhraṃśamidaṃ kṛcchraṃ pānābhyaṅgāt prasādhayet||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
kṣudrarogacikitsitaṃ nāma viṃśo 'dhyāyaḥ ||20||